Psixikaning evolyusiyasi va vujudga kelishi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	40.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Psixikaning evolyusiyasi va vujudga kelishi

Купить

Ma’ruza. Psixikaning evolyusiyasi va vujudga kelishi
Reja:
1. Inson psixikasini umumiy qonuniyatlari va funksiyalari.
2. Inson psixikasini tizimi.
3. Evolyusiyada tabiiy tanlanishning o’rni .
4. Uilyam Djeyms va instinktlar psixologiyasi .

Inson psixikasini umumiy qonuniyatlari, tizimi va funksiyalari.
Psixikani o’rganish qator boshlang’ich boshqaruv nizomlariga asoslangan
tamoyillarga tayanadi, bu tamoyillar tadqiq etilayotgan obyektni mazmunli bayon
etish, tajriba ma’lumotlariga ega bo’lish muolajalarini rejalashtirish, ularni
umumlashtirib, izohlash, shuningdek, ilmiy farazlarni ilgari surib, ularni tekshirish
imkonini beradi.
Psixologiyaning asosiy metodli tamoyillari sifatida quyidagilar ko’rsatilgan:
1. Determinizm tamoyili. Bu tamoyilga asosan, barcha mavjudliklar ma’lum
sabab, qonuniyatga ko’ra paydo bo’ladi, o’zgaradi va nobud bo’ladi. Psixologik
tadqiqotda psixika hayot tarzidan kelib chiqib, mavjudlikning turli tashqi
sharoitlari ta’sirida o’zgarishini bildiradi.
Hayvonlar psixikasi haqida so’z yuritilganda, uning rivojlanishi biologik
qonun sifatidagi tabiiy tanlanish bilan belgilanishini ta’kidlash lozim. Odam
psixikasini oladigan bo’lsak, inson ongi kelib chiqishining shakllari va rivojlanishi
oxir-oqibat hayot uchun zarur moddiy vositalarni ishlab chiqish usulining
rivojlanish qonunlari bilan belgilanadi. Determinizm tamoyilidan kelib chiquvchi
xulosa sifatida inson ongining ijtimoiy-tarixiy xususiyatini tushunish xizmat qiladi.
2. Ong va faoliyatning birligi tamoyili. Ong va faoliyat uzviy birlikni tashkil
etadi, lekin ular bir-biriga aynan o’xshash emas. Ong faoliyat jarayonida uning
ichki rejasini, dasturini hosil qilgan holda shakllanadi. Aynan, ongda voqyelikning
harakatchan ko’rinishlari yuzaga keladi, ular yordamida inson atrof muhitda o’z
yo’nalishini aniqlay oladi.
Ong va faoliyatning birligi tamoyili ruhshunoslarga hulq-atvor, faoliyatni
o’rgangan holda, samarali maqsadga muvofiq harakatlarning ichki psixologik
mexanizmlarini aniqlash, ya’ni, psixikaning obyektiv qonuniyatlarini ochib berish
imkonini beradi.
3. Psixika va ongning faoliyatda rivojlanish tamoyili. Ushbu tamoyil
psixika haqida uning faoliyat jarayoni va natijasi sifatida uzluksiz rivojlanishda
ko’rib chiqilgandagina to’g’ri tushuncha hosil bo’lishini bildiradi.

Har bir psixik hodisaning tadqiq etilishi shu hodisaning aynan hozirgi vaqtga
tegishli bo’lgan xususiyatlarining ta’rifini, yuzaga kelish va shakllanish tarixini,
shuningdek, rivojlanish istiqbollarini o’z ichiga olgan bo’lishi kerak.
Inson psixikasini tizimi
Olimlar inson psixologiyasi va hulq-atvorini o’rganishda ularni bir
tomondan, organizmning biologik tuzilishi va faoliyati nuqtai nazaridan, ikkinchi
tomondan, ijtimoiy rivojlanish qonunlari yordamida tushuntirib berishga harakat
qiladilar. Birinchi vaziyatda psixika va hulq-atvorning irsiyat bilan belgilanadigan
tug’ma, anatomiya va fiziologiya bilan bog’liq bo’lgan genotipga tegishli
xususiyatlar namoyon qilinadi va tadqiq etiladi. Bunda ruhshunoslarning tadqiqot
predmeti bo’lib inson organizmi faoliyatining tabiiy qonunlari bilan bog’liq
ravishda psixikaning rivojlanish jarayoni xizmat qiladi. Ikkinchi vaziyatda psixika
va odam hulq-atvorining uning jamiyatda tutgan o’rni, bajaradigan ijtimoiy
vazifasi, atrofdagi odamlar bilan turlicha munosabatlari bilan bog’liqligi tadqiq
etiladi. Shunday qilib, individual hulq-atvordan tashqari ruhshunoslar, shuningdek,
odamlarning shaxslararo munosabatlarini ham o’rganadilar. Psixikaning
rivojlanishi deb tirik mavjudotlar psixikasining ketma-ketlik bilan taraqqiy etuvchi
(garchi tanazzulning ayrim holatlarini namoyon qilsada) qaytmas miqdoriy va sifat
o’zgarishlariga aytiladi.
Psixikani aks ettiruvchi-boshqaruvchi noyob hodisa sifatida tushunish uchun
aks ettirish – jismning umumiy xossasi ekanligini e’tiborda tutish lozim.
Yer yuzida hayotning birlamchi belgilari 2-3 milliard yil avval, dastlab asta-
sekin murakkablashib borgan kimyoviy, organik birikmalar, so’ngra esa sodda tirik
hujayralar ko’rinishida paydo bo’lgan. Ular tiriklikka xos bo’lgan rivojlanish,
yaratish va orttirilgan, irsiyat tomonidan belgilangan xossalarni keyingi avlodga
o’tkazish xususiyati bilan bog’liq bo’lgan biologik evolyusiyani boshlab berganlar.
Ma’lum psixik xususiyatlarga ega bo’lgan tirik jismlarning ko’plab shakllari
mavjud.
Tashqi muhit ta’siriga javoban oddiy tanlab ta’sirlanish xususiyati tirik
jismning sodda shakllarida ham kuzatiladi. Xuddi shu tarzda, bir hujayrali ameba

ba’zi ta’sirlovchilardan uzoqlashib, boshqalariga yaqinlashadi. Amebaning
harakatlari o’z mohiyatiga ko’ra, sodda organizmlarning tashqi muhitga
moslashishining dastlabki shakllari bo’lib hisoblanadi.
Tiriklikning yuzaga kelishi aks ettirishning alohida turi –
seskanuvchanlik ning paydo bo’lishi bilan bog’liq. Seskanuvchanlik – bu tirik
organizmlar (o’simlik va hayvonlar)ning biologik foydali yoki zararli ta’sirlarga
nisbatan o’z holatlarini o’zgartirish bilan javob qaytarish xossasi. Seskanuvchanlik
tashqi tomondan tirik organizmning majburiy faolligining namoyon bo’lishi bilan
ifodalanadi. Organizm rivojlanish darajasi qanchalik yuqori bo’lsa, yashash muhiti
sharoitlarining o’zgarishi holatida organizm faolligining ifodalanishi shunchalik
murakkab shaklga ega bo’ladi.
Tirik mavjudotlarda ta’sirlanishning keyingi rivojlanishi murakkab anatomik
tuzilishga ega bo’lgan rivojlangan organizmlar yashash sharoitlarining
murakkablashuvi bilan yuqori darajada bog’liqdir.
Tirik mavjudotlarning evolyusiya natijasida o’zini takomillashtirib borishi
bilan ularning organizmlarida o’z zimmasiga rivojlanish, hulq-atvor va yaratish
kabilarning boshqaruvi vazifasini olgan maxsus organ ajralib chiqdi. Bu – nerv
tizimi . Uning murakkablashishi va takomillashib borishi (boshqa to’qima va
organlardan alohida ravishda gangliy tuzilmalarning ajralishi va bo’linishi, bosh va
orqa miyaning tarkib topishi, avval qadimiy, so’ngra eski va yangi bosh miya
po’stlog’ining paydo bo’lishi va rivojlanishi, MNT va tananing boshqa organlari
o’rtasidagi aloqalarning murakkablashishi) jarayonida hulq-atvor shakllarining
rivojlanishi sodir bo’ldi va hayotiy faoliyatning psixik boshqarish darajalarining
qatlamlari: sezgilar, qabul qilish, xotira, tasavvurlar, tafakkur, ong, reflekslar
yuzaga keldi.
Nerv tizimi tuzilishi va vazifalarining takomillashishi psixikaning
rivojlanishi uchun asosiy manba bo’lib xizmat qildi.
Shu asnoda, evolyusiya rivojlanishi natijasida hayvonlar organizmlari
faqatgina biologik muhim seskantiruvchilardan ta’sirlanmasdan, balki, o’z-o’zidan
indifferent bo’lgan, biologik jihatdan muhim bo’lmasada, xabar berish ahamiyatiga

ega bo’lgan seskantiruvchilardan ta’sirlana boshladilar. Voqyelikda muhim hayotiy
hodisalar haqida xabar beruvchi biologik indifferent seskantiruvchilar aks esalar,
voqyelikni aks ettirishning bunday shakli sezgirlik deb ataladi. Xuddi mana shu
psixikaning o’zi bo’ladi. Sezgirlik sezgilarga nisbatan umumiy qobiliyatni
ifodalaydi. A.N. Leontyevning tasdiqlashiga ko’ra, hayvonlarda sezgirlikning
yuzaga kelishi psixika paydo bo’lishining obyektiv biologik belgisi bo’lib xizmat
qilishi mumkin.
Keyinchalik tirik mavjudotlarda organik jismning rivojlanish jarayonida
asta-sekin psixikaning asosiy xossalaridan biri – olamdagi voqyelikni yaxlitligicha
va ilgarilab ketib aks ettirish shakllanadi. Bu evolyusiya jarayonida yuqori
rivojlangan psixikaga ega bo’lgan hayvonlarda atrof-olam haqida axborot qabul
qilish, uni tahlil qilib, biologik jihatdan muhim va neytral xususiyatli barcha o’rab
turgan obyektlar tomonidan bo’lishi mumkin bo’lgan ta’sirlarga javoban harakat
namoyon qilish layoqati mavjudligini bildiradi.
Ma’lum sinfga tegishli hayvonlarda sezgilarning paydo bo’lishi faqat
psixikaning bunyodga kelishi sifatida emas, balki, tashqi muhitga moslashishning
umuman yangi ko’rinishi sifatida ham o’rganilishi mumkin. Moslashish ushbu
ko’rinishining asosiy farqi hayvonlarni muhit bilan bog’lovchi – hulq-atvor
jarayonlari kabi alohida hodisalarning yuzaga kelishidan iborat.
Hulq-atvor – bu tirik organizmning tashqi muhit ta’sirlariga javoban yuzaga
keladigan murakkab reaksiyalar majmuasi hisoblanadi. Tirik mavjudotlar psixikasi
rivojlanganligining darajasiga ko’ra, murakkabligi turlicha bo’lgan hulq-atvorga
ega ekanliklarini alohida ta’kidlab o’tish zarur. Hulq-atvorning sodda reksiyalarini,
masalan, chuvalchangning to’siqqa duch kelganida, o’z harakat yo’nalishini
o’zgartirishini kuzatganimizda ko’rishimiz mumkin. Bunda tirik mavjudotning
rivojlanish darajasi qanchalik yuqori darajada bo’lsa, hulq-atvori ham shunchalik
murakkablashadi. Xuddi shunday holatni itlarda ilgarilangan aks ettirishning
namoyon bo’lishini kuzatamiz. Masalan, it ma’lum tahdidga ega bo’lgan obyekt
bilan to’qnashishdan o’zini olib qochadi. Lekin, odamda tashqi muhit
sharoitlarining to’satdan o’zgarib qolishiga javoban ta’sirlanish bilan birga,

hayvonlardan farqli o’laroq, motivasiyalangan (anglangan) va maqsadli hulq-
atvorni shakllantirish qobiliyatiga ega bo’lgan eng murakkab hulq-atvor kuzatiladi.
Bunday murakkab xulq-atvorning amalga oshirilish imkoniyati odamda ongning
mavjudligi bilan belgilanadi.
Shunday qilib, yuqoridagi fikrlar asosida, tirik organizmlar psixikasi
rivojlanganligining to’rt asosiy darajasini ajratish mumkin, bular: ta’sirchanlik,
sezgilar (his-tuyg’ular), yuqori tuzilgan hayvonlarning hulq-atvori (tashqi
belgilangan hulq-atvor), inson ongi (sababiy hulq-atvor)dir. Ushbu darajalarning
har biri o’z rivojlanish bosqichlariga ega ekanliklarini ta’kidlab o’tish zarur.
Psixika rivojlanishining yuqori darajasi faqat insonga xosdir.
Evolyusiyada tabiiy tanlanishning o’rni Hayvonlar psixikasi taraqqiyotini
o’rganuvchi ushbu yondoshuvdan tashqari boshqa yondoshuvlar ham mavjud.
Masalan, fransiyalik biolog-olim, birinchilar qatorida sinantrop odamning
qoldiqlarini aniqlagan tadqiqotchi-antropolog va taraqqiyparvar arbob Pyer Teyyar
de Sharden ushbu muammoni o’rganishga idealizm nuqtai nazaridan yondoshadi.
Bunda Teyyar de Sharden olamda ideal asosning abadiy mavjudligi, uning
moddiy asos bilan uyg’un ravishda taraqqiy etishi qoidalariga tayanib ish ko’radi.
U psixik manbalarni «ruhiy quvvat» tushunchasini jismning «ichki tomoni»
bilan tenglashtirgan holda ko’ra oladi, va uning boshlanish tarixini «boshlang’ich
hayot» deb nomlanuvchi qadim zamonlarga taqaydi. Ruhiy quvvat jismoniy quvvat
bilan uyg’unlashgan holda unga qarshilik ko’rsatadi. U rivojlanishda moddiy
dunyoning xilma-xilligini yaratuvchi jismoniy quvvatdan farq qilib, o’z taraqqiyot
yo’lida sodda hayvonlardan tortib, odamgacha bo’lgan tirik mavjudotlarga xos
psixologik hodisalarning turli-tumanligini yuzaga keltiradi. Teyyar de Shardenning
yozishicha: «Ikkala – jismoniy va ruhiy quvvatlar mos ravishda dunyoning tashqi
va ichki tomonlarida … o’zaro muntazam birlashgan holatda bo’ladi va ba’zi
hollarda bir-biriga o’tib turadi»
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, birinchidan, moslashish vositalari va
darajalari hayvonlar psixikasining rivojlanish darajasi bilan belgilanadi.
Ikkinchidan, hayvonlar psixikasi rivojlanishining jismlarni idrok qilish bosqichida

turgan eng yuqori darajasi hayvonlarning boshlang’ich idrokli hulq-atvori haqida
fikr yuritish imkonini beradi. Lekin hayvonlar hulq-atvorining o’ziga xos
xususiyati, asosan, o’zining biologik ehtiyojlarini qondirishdan iborat.
Hayvonot dunyosida psixika rivojlanishi insondagi kabi ong darajasiga
o’tmasdan, idrokli hulq-atvor darajasida tugaydi.
Psixikaning inson darajasidagi keyingi rivojlanishi xotira, nutq, tafakkur va
ong hisobidan faoliyatning murakkablashishi va atrof-olamni tadqiq etish vositasi
sifatidagi mehnat qurollarining takomillashishi, shuningdek, belgili tizimlarning
kashf etilishi va keng qo’llanilishi evaziga amalga oshdi. Odamda tabiat tomonidan
berilgan psixik jarayonlarning tuban tashkiliy darajalari bilan bir qatorda yuqori
darajalari ham yuzaga keladi.
Insonlarning psixik tarraqqiyotining jadallashishiga insoniyat erishgan uchta
asosiy yutuq ko’mak berdi, bular: mehnat qurollarining kashf etilishi, moddiy va
ma’naviy madaniyat buyumlarini ishlab chiqarilishi va til va nutqning paydo
bo’lishi. Inson mehnat qurollari yordamida tabiatga ta’sir ko’rsatish va uni
chuqurroq bilish imkoniyatiga ega bo’ldi.
O’z navbatida, qurollarni va ular yordamida bajariladigan mehnat
vazifalarini takomillashtirish qo’l yordamida bajariladigan vazifalarning
o’zgarishiga va yaxshilanishiga olib keldi, buning evaziga qo’l vaqt o’tishi bilan
ish qurollari orasida eng nozik va aniq qurolga aylandi. Qo’l misolida inson ko’zi
voqyelikni bilishni o’rgangan, uning yordamida tafakkur taraqqiy etib, inson
ruhining asosiy ijod namunalari yaratilgan. Olam haqidagi bilimlarning kengayib
borishi bilan inson imkoniyatlari ham oshdi, u tabiatdan mustaqil bo’lish va o’z
tabiatini (psixika va hulq-atvorni) idrokli o’zgartirish layoqatini egallab bordi.
Insonlarning ko’plab avlodlari tomonidan yaratilgan moddiy va ma’naviy
madaniyat buyumlari beiz ketmadi, ular avloddan-avlodga o’tib, qayta ishlanib,
takomillashib bordi. Insonlarning yangi avlodi uchun ularni yangitdan kashf etish
zaruriyati tug’ilmadi, ulardan foydalanishni bunday mahoratga ega odamlar
yordamida o’rganib olishning o’zi kifoya edi.

Layoqatlar, bilimlar, malaka va ko’nikmalarni irsiyat orqali o’tkazilish
mexanizmi o’zgardi. Endilikda psixologik va xulq-atvor shakllanishida yangi
pog’onaga ko’tarilish uchun organizm ichki tuzilishi va unda kechadigan
jarayonlarni, irsiy axborotni o’zgartirish
Psixikani rivojlanish bosqichlari. Xatti –harakat shakllari.
Uzoq v aqt lar dav omida psixologiy a t abiiy , ijt imoiy fanlardan
ajrat ilib o’rganiladigan ilm sohasi sifat ida qaralgan. Buning asosiy
sababi shundak i, o’sha pay t larda psixologiy a, inson ruhi idealist ik
nuqt ai nazaridan t alqin et ilgan. Psixologiy a oldida t urgan asosiy
v azifa asosan inson ichk i olamini o’rganish bo’lib, bu ichk i olamga
t ashqi duny oga aloqasiz rav ishda organizm ichida pay do
bo’ladigan ichk arida k echadigan jaray onlar, holat lar sifat ida
t alqin et ilgan. Masaslan R.Dek art ning t a’k idlashicha, insonning
o’zini o’zi anglashi uning ruhiy hay ot iga xos bo’lgan narsa bo’lib
barcha psixik k echinmalarning murak k abligi faqat ana shu ichk i
jaray onlargagina bog’liqdir.
O’tgan asrda ana shu ichki olamni tashqi olamga qarshi qo’yib, uni ajratgan
holda talqin etish g’oyalariga qarshi kurash avj olib ketgan edi bundan 100 yilcha
muqaddam I.M.Sechenov tomonidan his etiladigan va amalga oshiriladigan
psixologik faoliyatlarning o’rganishi kerak deb aytadi.
I.M.Sechenov tomonidan taklif qilingan reflektor nazariya konsepsiyasi
dualizm qarashlarini psixik hayotga tadbiq etish bo’yicha birinchi ilmiy qarash
bo’lmagan.
Psixologiyan tabiat va jamiyat haqidagi fan sifatida joriy qilish sobiq sovet
psixologlarining asosiy maqsadlaridan biri bo’lgan.
Chet el psixologlarining ishida psixologiya ichki dunyo haqidagi fan
sifatida emas balki, tashqi ko’rinishlar haqidagi fan deb hisoblangan. Psixologiyani
ruhiy hayotning o’ziga xosligi haqida emas, balki hayot faoliyatining uzoq muddat

rivojlanishi natijasi sifatida, unda organizmning atrof muhit bilan faol o’zaro
aloqaga kirishadi, unda u o’z o’rnini topishga intiladi. Bunday aks ettirish
jarayonida, atrof muhitning ta’siri ostida miyada psixik jarayonlar vujudga keladi.
Bu holat esa psixikaning ichki dunyo haqidagi fan tushunchasini yo’qotgan va
buning natijasida evolyusion rivojlanish vujudga keladi. Psixik jarayonlar shu
tariqa o’rganish obyekti bo’lib qolgan.
Chet el psixologlarining fikriga ko’ra psixika hayot faoliyatida vujudga
kelmay, balki organizmning hayot faoliyatini ma’lum shart sharoitlarda vujudga
keltiradi. Masalan: notirik tabiatda alohida buyumlarning o’zaro aloqasi mavjud.
Biroq bunday aloqalar ularning yashashi uchun sharoit hisoblanmaydi qoya suvdan
mustaqil ravishda bo’lishi mumkin, suv qirg’oqdan mustaqil ravishda mavjud
bo’lishi mumkin. Masalan: kerosinda mavjud bo’lgan kakliy ochiq havoga
qo’yilganda uchib ketishi mumkin. Yerning rivojlanishi jarayonida juda murakkab
qo’shilishlar vujudga kelgan. Bu katta molekulalar konservatlar deb atalgan.
Ularning asosiy xususiyatlari ularning qismlarga tez ajrala oladilar, chunki modda
almashinuvi ko’proq bo’lar ekan. Bu molekulalar yangi moddalarni qabul qilib,
o’zlashtirishi tashqi olam maxsulotlarini sochishi kerak. Shu tariqa o’sha katta
molekulalar atrof muhitda moddalar almashinuvi uchun kerak. Moddalar
almashinuvi pavssiv jarayon hisoblanmaydi. U oqsil molekulalarning hayotiy
faoliyat jarayonini amalga oshiradi. Shu tariqa tirik hayot vujudga keladi. Bu
hayotda mayda organizmlar vujudga keladi. Bu to’qimalarning mavjudligining
o’ziga xos xususiyati shundan iboratki, ular moddlarga qo’zg’ovchilarni har doim
topa oladilar. Shu darajada ham tirik moddalarda ehtiyojlar paydo bo’la boshlagan.
Hamma tashqi olam ko’rinishidan hayotni qo’llash uchun biotik ta’sir va mavjud
bo’lmagan abiotik ta’sir mavjud edi. Agar biz hayot evolyusiyasini diqqat bilan
kuzatsak, ularni ma’lum bir bosqichlarga ajratishimiz mumkin. Birinchi bosqich bu
o’simliklar olami. Bu forma evolyusiyaning hamma bosqichlarida uchraydi. Sodda
bir to’qimali suv o’tlaridan tortib, to zamonaviy o’simliklarga qadar.
Ko’pgina tadqiqotchilarning fikriga ko’ra o’simliklar olamining o’ziga
xosligi shundan iboratki, ular ma’lum bir joyga bog’langanlar, harakat qilmaydilar.

O’simliklar olami ma’lum bir moddalar almashinuvida to’xtaydi. O’simliklarning
xayot faoliyati biotik omillarga bog’liq holda amalga oshiriladi. O’simliklar
ma’lum bir sharoitlarga nisbatan sezuvchan bo’lib qoladilar. Demak o’simliklar
ham o’z ehtiyojlariga egadirlar. O’simliklar ularga ta’sir qilagan omillarga nisbatan
ta’sirlarga javob berish xususiyatlariga egadirlar. O’simliklar ma’lum bir xududga
bog’langandirlar, undan ortiqcha harakat qilmaydilar. O’simliklar yorug’likka,
haroratga, kimyoviy ta’sirlarga nisbatan ta’sir berish xususiyatlariga egadirlar.
Bunday harakatlar tropizmlar deb ataladi.
Tropizmlar fototropizm (yorug’likka javob), termotropizm (haroratga),
geotropizm (yer markaziga intilishi), xemotropizm (kimyoviy ta’sirlarga) larga
bo’linadilar. O’tkazilgan tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, tropizmlar ijobiy (taassurot
kelgan yo’nalishga qarab intilish) yoki salbiy (zararli taassurotlarga intilish)
xarakterga ega bo’lishi mumkin.
O’simliklar dunyosidan farq qiluvchi bosqich bu hayvonot olami
hisoblanadi. Hayvonot olamining o’simliklar dunyosidan farqlanuvchi
xususiyatlari bu hayvonlarda harakatning mavjudligidir. Bu ba’zida yetarli
xisoblanmaydi, chunki ba’zi bir o’simliklar harakatlanish xususiyatlariga egadirlar.
Masalan kungaboqar yoki pashsha yutuvchi o’simlik, kungaboqar quyoshga qarab
harakatlansa, pashsha yutuvchi pashshalarga qarab harakatlanadi. Lekin bundaay
harakatlar hayvonlarning xatti harakatlaridan farqlanadi. Hayvonlarning xarakati
faol xarakterga ega. O’simliklar dunyosidan hayvonot dunyosiga o’tishdagi
yangilik bu hayvonlarda yangi qo’zg’atuvchining ko’rinishi vujudga kelishidir.
Hattoki eng sodda tuzilgan hayvonlar ham biotik qo’zg’atuvchilarni paydo
bo’lishini namoyon qilishlari mumkin. Bu A.N.Leontyev talqiniga ko’ra
sezuvchanlik deb nomlangan. Hayvonlarda sezuvchanlikning paydo bo’lishi yangi
xususiyatlardan biri hisoblanadi va bu esa yangi organizmlarni vujudga keltiradi,
bu holat esa psixikaning vujudga kelishining asosiy omili hisoblanadi.
Tug’ma va individual xatti-harakat. U. Djeymsning instinkt lar
nazariyasi . Ko’pgina olimlarning fikriga ko’ra instinktlar bu ongdagi
maqsadlarning yo’qligida hayvonlarning maqsadli xatti-harakatidir. Demak

instinkt bu nasldan naslga hyech qanday o’zgarishsiz o’tadigan tug’ma xatti-
harakat formasidir. Bu xatti-harakat shakli umurtqasizlarning hayotida yetakchi
ahamiyat kasb etadi, masalan qumursqalarda bu xatti-harakat formasi asosiydir,
quyi darajada rivojlangan umurtqalilarda ham instinktlar yetakchi o’rin egallaydi
faqat asta sekinlik bilan individual o’zgaruvchan xatti-harakatlarga o’rnini bo’shata
boshlaydi. Agar yomg’ir chuvalchangini bosh gangliyasini olib tashlaganda u
harakat qilishi ma’lum. Yomg’ir chuvalchangi uyini qishda issiq tutishi uchun va
oziqlanishi uchun uyiga daraxt bargini olib kirar ekan. Tadqiqotchilar shuni
kuzatishdiki yomg’ir chuvalchangi bargni oxiridan tortib uyiga olib kirar ekan. Bu
xatti-harakatni ko’rganlar u aqlli xatti harakat qilayapti degan fikrga borishlari
mumkin. Shuning uchun ham olimlar uni ustidan tadqiqot o’tkazib
chuvalchanglarni harakatini kuzatganlar. Ular chuvalchangda shaklni idrok qilish
formasi bormi yoki yo’qligini kuzatganlar. Ular bargni shakliga o’xshash shaklni
bargdan kesib olganlar, bargni asosi hisoblangan barg shakli hozirda oxiri
hisoblana boshlagan, shunda chuvalchang oxiri hisoblangan tomonidan uyiga torta
boshlagan, demak chuvalchang boshqa omillar orqali xatti-harakatini boshqarishi
ma’lum bo’lgan. Demak chuvalchanglar ma’lum bir tug’ma xatti-harakatni amalga
oshirishini kuzatishimiz mumkin. Bu xatti-harakat formalarining murakkabligi
nimadan iboratligini kuzatganimizda, shunday xulosaga kelishimiz mumkinki
evolyusiya jarayonida qandaydir noma’lum yo’llar bilan hayvonlarning yashashi
uchun shart sharoit yaratiladi, bunda ularning tana shakllari, yashash sharoitlari
hisobga olinadi. Kapalak yoki pashshaning qanoti uchish uchun eng maqbul asbob
hisoblanadi. asalarining tumshug’i esa asal yig’ish uchun eng maqbulidir. Har bir
qumursqalarning xatti-harakati yashash uchun eng maqbul holatdardan biri
hisoblanadi. Darvinning fikriga ko’ra bu evolyusiyaning natijasida, tabiiy tanlanish
vaqtida vujudga kelgan hisoblanadi. Ularning nasl qoldirishga bo’lgan xatti-
harakatida ham instinkt formalarini kuzatishimiz mumkin, masalan chivinlar o’z
tuxumlarini suvga qo’yadilar, agar ular quruq joyga tuxumlarini qo’ysalar
tuxumlar nobud bo’lishlari mumkindir. Ipak qurti o’z ipagini katta qilib o’raydi,
chunki bunda uning kapalagi o’sha joyda harakatlana olishi kerakdir. Oddiy ari

tuxumini chuvalchangga qo’yadi bunda u chuvalchangni yetakchi gangliyasini
zararlab, tuximini qo’yada bu holatda chuvalchang halok bo’lmaydi, balki arining
bolasiga yem bo’ladi. Bunday murakkab xatti-harakatlar o’zining maqsadliligi
jihatidan hayron qoldiradi. Asalarining in qurishi ham juda murakkab hisoblanadi,
u xuddi arxitektor kabi hamma qismlarni hisobga olgan holda in qurgandek
ko’rinadi. Masalan baliqlar, qushlar ma’lum bir xududda yashab ikkinchi xududga
qishlash uchun keladilar. Bu xolatda murakkab xatti-harakat formalari
programmalashtirilgan hisoblanadi. Instinktni to’rt asosiy xususiyatini ajratishimiz
mumkin, bular quyidagilardir: nasliylik, o’qitishdan mustaqillik, birxillik, bir
tomonlamalikdir 1
.
Masalan asalarilar 140 ga yaqin xidlarni ajratish xususiyatiga egadirlar.
Asallarilar to’lqinlarni ham tez va oson ajrata oladilar. Inson tebranishlar
chastotasini sekundiga 20 dan 20mingga yaqinini ajratadi, qumursqalar esa faqat
ultrazvuk tebranishlariga javob beradi. qumursqalarda yana ko’rishi yaxshi
rivojlangan. Ularning ko’zlari umurtqalilardan farqli ravishda bir necha ming
aloxida bo’limchalardan iboratdir. Demak qumursqalarda yuqori darajada
rivojlangan umurtqalilar kabi hamma sezgi organlari mavjuddir. Ularda qo’zg’alish
aynan shu organlarda paydo bo’ladi va so’ngra oldingi gangliyaga yetkaziladi.
Oldingi gangliyada uchta turli xil qismlar mavjuddir: oldingi qism ko’rish
reseptorining tolalari boradi, o’rta qism xid bilish reseptorlari boradi va orqa qism
og’iz qismining reseptorlari boradi. Shu tariqa asalarilarda oldingi gangliyasi
tasniflangan hisoblanadi, ularni esa umurtqalilar miyasi bilan ham solishtirish
mumkindir. Asalarilarning gangliyasi chuvalchanglarnikiga o’xshamagan tarzda
tuzilgan, ularning gangliyalari tartiblangan tarzda tuzilgandir. Bu xatti-harakatlar
yorug’lik signallariga javob berishga mo’ljallangandir. Asalarining oldingi
gangliyasi kelgan ma’lumotlarni tahlil qilish qobiliyatiga egadir, bular murakkab
xatti-harakatlarni amalga oshirishga yordam beradi. Har bir hatti harakatlar
instinktiv darajada tuzilganligi sababli ulardagi ma’lum o’zgarishlarga hayvonlar
javob berishmasligi mumkin. Instinktiv xatti–harakatning besh xil turi mavjud.
1
Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of Texas at Austin, 2008. (p) 27

1)oziqlanish, 2)nasl qoldirish, 3) naslga g’amxo’rlik, 4)ximoyalanish, 5)in qurish
va gala bo’lib yashash. Har bir xatti harakatlar shu instinktlar asosida amalga
oshiriladi. Ular murakkab holatlarga duch kelsalar instinktlar chegarasidan chiqib
keta olmaydilar. Masalan o’rgimchak to’riga pashsha tushganini vibrasiya orqali
sezadi va ozuqaga intiladi. Agar iniga boshqa narsa tushsa ham unga intiladi,
chivin suvga tuxum qo’yadi, lekin oynani ko’rsa ham tuxum qo’yishi mumkindir.

Adabiyotlar :
1. Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of
Texas at Austin, 2008.
2. Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan
3. V ы gotskiy L. S. Sobr. soch. v 6 t. M., 1982-1984.
4. Galperin P. Ya. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1976. Galperin P. Ya. K
ucheniyu ob interiorizasii // Vopr. psixologii. 1966. № 6.
5. Gippenreyter Yu.B. Vvedeniye v ob щ uyu psixologiyu. M., 1996.
6. Obщaya psixologiya. Tekstы. Tom 1 «Vvedeniye». M., 2001. S. 14
(Godfrua), 15-16, 35- 39 (Petuxov, Stolin), 27-34 (Olport) (1)

7. Ananyev B. G. O problemax sovremennogochelovekoznaniya M., 1977
8. Aristotel. Soch. v 4 t. T. 1. M., 1975
9. Bodrov V.A. Psixologiya professionalnoy deyatelnosti. Teoreticheskiye i
prikladn ы ye problem ы . M.: Izd-vo «Institut psixologii RAN», 2006.
10. Fonarev A. R. Psixologiya stanovleniya lichnosti professionala: Uchebnoye
posobiye. M.: Izd-vo Moskovskogo psixologo-sosialnogo instituta, 2005.

Psixikaning evolyusiyasi va vujudga kelishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish