Psixikaning nerv-fiziologik asoslari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	101.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Psixikaning nerv-fiziologik asoslari

Купить

Psixikaning nerv-fiziologik asoslari
Reja:
1. Nerv sistemasining tuzilishi, nerv to’qimasi, uning elementlari va
x ossalari
2. Markaziy nerv sistemasi
3. Bosh miya va psixik funksiyalar
4. Periferiyadagi nerv sistemasi
5. Funksiyalarning lokalizasiyasi (joylashuvi)
6. Vegetativ nerv sistemasi

Yuqorida aytilganidek, psixikaning moddiy asosi nerv sistemasi va avvalo bosh
miyadir. Shu sababli nerv sistemasining tuzilishini va qanday ishlashini bilmasdan
turib, psixik hayot hodisalarini tushunib bo’lmaydi.
1.Nerv sistemasining tuzilishi, nerv to’qimasi, uning elementlari va xossalari
Nerv sistemasi nerv to’qimasidan iborat, bu to’qima esa nerv hujayralaridan
tuzilgan.
Nerv hujayrasi protoplazmadan tuzilgan tana bo’lib, ikki turli o’simtalari bor, bu
o’simtalarning bir xillari kalta, boshqa bir xillari uzun bo’ladi. Kalta o’simtalari
sertarmoq bo’lib, dendritlar deb ataladi. Uzun o’simtalari aksonlar yoki neyritlar
deb ataladi. Har bir hujayrada bu o’simtalar ikkitadan ortiq bo’lmaydi. Neyrit
ikkita parda bilan o’ralgan. Neyritga yopishib turadigan birinchi pardasi yoysimon
parda bo’lib, uni et parda yoki mielin pardasi deb ataladi. Ikkinchi pardasini shvain
pardasi deyiladi. Bu pardalar toladan o’tuvchi nerv
qo’zg’alishini ajratib turuvchi izolyasiyadek bir
vazifani o’taydi. Neyrit, odatda, nerv tolasi deb ata -
ladi.
Nerv hujayrasi, uning o’simtalari va ularni
qoplovchi pardalar birgalikda neyron deb ataladi (3-
rasm). Nerv sistemasi juda ko’p neyronlardan
tuzilgan. Nerv tolalari miyadan tutam-tutam bo’lib
chiqib nerv stvolini yoki, oddiy so’z bilan aytganda,
nervni hosil qiladi.
Nerv hujayralari va mielinsiz tolalar to’plami
miyaning kul rang moddasini, mielinli nerv
tolalarining to’plami esa miyaning oq moddasini
tashkil etadi.
Hujayralar ularning yadrolari va tolalari sinapslar degani mahsus mayda
tolachalar yordami bilan bevosita bog’lanadi (sinaps grekcha so’z bo’lib, «ilgak»
degan ma’noni bildiradi).

Nerv sistemasining mahsus xossalari bor, bu xossalardan asosiylari
qo’zg’aluvchanlik va o’tkazuvchanlikdir. Bu xossalar shundan iborat.
Agar nerv tolasining joyiga tegilsa, issiq, sovuq, elektr toki, ximiyaviy moddalar
va boshqa shu kabilar bilan ta’sir etilsa, yoki o’zgartirilsa, nerv tolasining
qo’zg’atilgan joyida mahsus fiziologik jarayonlar ro’y beradi, buni qo’zg’alish
deyiladi.
Agar nerv tolasi yetarli darajada qo’zg’atilsa, bu qo’zg’alish sodir bo’lgan
joyidagina qolmay, balki nerv tolasi bo’ylab tarqaladi va bir nerv hujayrasidan
ikkinchi nerv hujayrasiga o’tadi, nihoyat, qo’zg’atish kuchi muayyan darajaga
yetganda qo’zg’alish butun nerv sistemasiga yoyilishi mumkin.
Nerv to’qimasida qo’zg’alish jarayoni yuz berganda bir qancha hodisalar: elektr,
ximik, issiqlik hodisalari paydo bo’ladi. Yonma-yon turgan bir nerv hujayrasining
aksoni bi lan ikkinchi nerv hujayrasining tutashadigan joyi sinapslar borligi tufayli,
qo’zg’alish nerv tolalarida bir tomonga tarqaladi. Mielin pardasi borligidan,
qo’zg’alish nerv tolasida ayrim-ayrim tarqaladi.
Odamning nerv sistemasi hayvonot olamining uzoq, evolyusiyasi jarayonida va
odamning tarixiy taraqqiyoti davomida vujudga kelgan.
Nerv sistemasi birinchi marta kovakichli hayvonlarda ro’yi rost ko’rinadi.
Bu nerv sistemasi butun organizmga yoyilgan ayrim hujayralardan tuzilgan.
Masalan, gidroid poliplarning nerv sistemasi shunday bo’ladi. Bu – diffuz tipda
tuzilgan nerv sistemasidir .
Meduzalarda nerv elementlarining talaygina qismi zontik tevaragida ikki halqa
shaklida joylashgandir. Chuvalchanglar, mollyuskalarning nerv sistemasi ular
tanasining o’ng va chap tomonida simmetrik suratda joylashgan . Bu – zanjir (yoki
tugun) shaklida tuzilgan nerv sistemasi bo’lib, nerv siste masi taraqqiyotining
yuqoriroq bosqichidir. Xordali hayvonlarning nerv sistemasi shu bilan farq
qiladiki, nerv elementlari bir-biri bilan tutashib tugun hosil qilmaydi, balki uzun
chilvir shaklida tuzilgan va ichida ko’pincha bo’shlig’i bo’ladi. Xordali
hayvonlarda orqa miya va ibtidoiy darajada bosh miya bo’lganligini ko’ramiz.

Umurtqali hayvonlar bilan odamda nerv sistemasi murakkab tuzilgan bo’lib, uch
qismga markaziy, periferiyadagi va vegetativ qismlarga bo’linadi.
2. Markaziy nerv sistemasi
Markaziy nerv sistemasi bosh miya bilan orqa miyadan tarkib topgan.
Orqa miya (6-rasm) umurtqa pog’onasining kanalida joy lashgan bo’lib, nerv
to’qimasidan tuzilgan va shaklan go’yo yo’g’on chilvirga o’xshaydi. Orqa miya
uzunasiga ketgan ikkita egat bilan ikki qismga: o’ng va chap qismlarga bo’linadi.
Orqa miyaning atrof-chekkasida oq, modda (nerv tolalarining to’plami),
o’rtasida esa kul rang modda (nerv hujayralarining to’plami) joylashganligini orqa
miyaning ko’ndalang kesigidan ko’rish mumkin. Kulrang modda kesigi shaklan
kapalakka o’xshaydi. Orqa miya oldingi qismlari oldingi ildizchalar, orqadagi
qismlari orqadagi ildizchalar deb ataladi.
Orqa miyada nerv tutam bo’lib joylashgan, qo’zg’alish periferiyadagi nerv
uchlaridan,– skelet muskullari, teri, shilliq pardalardagi nerv uchlaridan shu nerv
tolalarining tutamlari orqali nerv impulslari shaklida bosh miyaga yetib boradi va
bosh miyadan periferiyaga keladi. Nerv tolalarining ana shu tutamlari o’tkazuvchi
yo’llar deb ataladi.
Orqa miya ongli psixik jarayonlarning bevosita – markazi bo’lmay, balki ongsiz
reflektor harakatlarni idora etadigan markazdir. U tana va qo’l-oyoq muskullarini,
ko’z muskullarini idora qiladi, shuningdek, organizmda bo’ladigan bir qancha
fiziologik prosesslarni ya’ni tomir harakatlari, ter chiqarish va boshqa shu kabi
fiziologik jarayonlarni ham idora etadigan markazdir. Ana shu markazlardan bir
qismi vegetativ nerv sistemasiga taalluqlidir.
Bosh miya (3-rasm) kalla qutisida joylashgan bo’lib, go’yo orqa miya tepasidagi
ustki qavat hisoblanadi.
Bosh miya quyidagi qismlarga
ajratiladi: 1) ketingi miya, 2) o’rta
miya, 3) oraliq miya va 4) oldingi
miya. Ketingi miya. Ketingi miyaga
uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi va

miyacha kiradi. Uzunchoq miya bilan Varoliy ko’prigi orqa miyaning go’yo
bevosita davomidir. Lekin shu bilan birga, uzunchoq, miya orqa miyaga qaraganda
hiyla murakkabroq funksiyani o’taydi. Uzunchoq miya orqali orqa miyadan bosh
miyaning yuqoriroqdagi bo’limlariga va aksincha, bosh miyaning yuqoriroqdagi
bo’limlaridan orqa miyaga impulslar o’tib turadi. Uzunchoq miya yadrolari emish,
chaynash, yutish, so’lak ajratish, me’da va me’da osti bezidan shira ajra tish, qusish
va shunga o’xshash bir qancha murakkab reflektor jarayonlarda qatnashadi. Nafas
olishni, yurakning ishlashini idora etadigan, qon tomirlar tonusini saqlaydigan
markazlar uzunchoq, miyadadir. Miyacha markaziy nerv sistemasining pastdagi
hamma bo’limlariga, shuningdek, yuqoriroqdagi qismlariga ko’p yo’l lar bilan
mahkam bog’langandir. Miyachaning juda katta ahamiyatga ega ekanligi loaqal
shundan ham ko’rinadiki, miya cha olib tashlangandan keyin tananing muvozanat
va harakat funksiyalari juda ham buziladi, shakllanadi; harakatlar tartibsiz, tuzilgan
chalkash, poyma-poy bo’lib qoladi. Miyachasi olib tashlangan hayvon qaddini
ko’tarib va boshini tutib turolmaydi; boshi va tanasi doim tebranib turadi; omonat,
poyma-poy, haddan tashqari keskin harakatlar qiladi va hokazo.
O’rta miya. Muskul tonusining normal taqsimlanishini va gavdaning tovush
hamda yorug’lik singari qo’zg’ovchilarga, shuningdek, og’irlik kuchiga nisbatan
to’g’ri turishini idora orqa miyaning,etaligan to’rt
Oraliq miya muhim funksiyalarni o’taydigan bir qancha nerv uchastkalaridan
iborat, gavdaning umumiy sezuvchanligini ham o’rta miya idora etadi. Pastroqdagi
vegetativ markazlarning ishlarini birlashtiradigan va muvofiqlashtiradigan oliy
vegetativ markazlar ham o’rta miyada deb taxmin qilinadi.
Uzunchoq miya, Varoliy ko’prigi, o’rta miya va oraliq miya hammasi birgalikda
miya dastasi yoki miya stvoli deb ataladi.
Oldingi miya va uning po’sti bosh miyaning oliy qismlaridir. Hayvon biologik
taraqqiyot bosqichining qancha yuqorisida tursa, oldingi miyasi bosh miyaning
boshqa qismlariga nisbatan o’shancha ko’proq joy egallaydi. Odamda oldingi
miya butun bosh miyaning katta bir qismini, taxminan 80 prosentini bosh
miyaning ko’ndalang kesilganligi egallaydi.

Oldingi miya ikkita yarim shardan o’ng va chap yarim sharlardan iborat, bosh
miya ning peshona bo’ladigan ensa bo’lagiga qarab boradigan kat ta egat bu yarim
sharlarni bir-biridan ajratib turadi. Oldingi miyaning o’ng va chap yarim sharlari
qadoq modda deb ataluvchi jism yordami bilan o’zaro birlashadi.
Yarim sharlarning miya po’sti deb ataladigan butun yuzasi shuncha chuqurroq
va pushtalari ko’proq bo’ladi. Odam miyasining yarim sharlaridagi pushtalar juda
ko’p va egatlari ko’p darajada chuqurdir.
Egatlardan eng yaqqol
ko’rinib turadiganlari Silviy
egati bilan ro land egatidir.
Silviyning ko’ndalang egati
chakka bo’lagini ajratib
turadi. Roland egati esa tepa
bo’lakning o’rtasidan
peshona va chakka
bo’laklarga qarab boradi. Bosh miya po’sti miyaning kulrang moddasidan iborat.
Miyaning turli qismlarida po’stning
qalinligi 1 mm dan. 4-5 mm g acha boradi. Odamning bosh miya po’stining
butun yuzasi o’rta hisob bilan 2000 kv. sm keladi. Bosh miya yarim shardagi
po’stining yuzasi odatda to’rtta katta qismi peshona qismi (eng kattasi), tepa qismi,
ensa qismi va chakka qismiga bo’linadi. Ba’zi bir olimlarning hisobiga qaraganda,
bosh miya po’sti va yarim sharlarida 15 milliardga yaqin nerv hujayrasi bor.
Katta yarim sharlar po’sti shakli va funksiyasi bilan bir-biridan farq qiladigan
olti qavat nerv hujayralaridan tuzilgan. Oltinchi qavat o’z navbatida ikki qatlamga
bo’linadi. Ammo bosh miya po’stining turli qismlari olti qavat hujayradan iborat
emas, balki ikki, uch, to’rt qavatdan, ba’zi qismlari esa olti qavatdan iborat. Bosh
miya po’stining hujayralar qavati bir xilda bo’lgan uchastkalari maydon hosil
qiladi. Odam bosh miyasining po’stida hammasi bo’lib 52 ta maydon bor. Tuzilish
jihatidan bir-biriga o’xshaydigan maydonlar sohalarni tashkil etadi; bunday sohalar
11 tadir. Bosh miya po’stining uchinchi va beshinchi qavatlari katta-katta,

piramidasimon hujayralardan tuzilgan, qolgan qavatlari esa mayda (donasimon)
hujayralardan, uchburchak va dutsimon hujayralardan tuzilgan.
Bosh miya po’stida shu aytib o’tilgan hujayralar bilan birga nerv tolalari ham
bor. Bu nerv tolalari yarim sharlardan bittasi po’stining ayrim jamlananlik ham
(assosiativ tolalar), har ikkala yarim shar po’stining ayrim qismlarini ham
(qo’shuvchi tolalar) birlashtiradi, shuningdek, bosh miya po’stini markaziy nerv
sistemasining pastroqdagi boshqa bo’limlari bilan birlashtiradi (proyeksion
tolalar).
Bosh miyaning po’sti ostidagi qismlari po’st ostidagi deb ataladi.
3. Bosh miya va psixik funksiyalar
Po’st ostidagi soha va po’st ostidagi tugunlar differensiallashmagan va umumiy
sezuvchanlik markazidir. Emosiya va instinktlarimiz shu soha bilan chambarchas
bog’liqdir. Harakatlarimizni idora etish uchun po’st ostidagi tugunlardan targ’il
jismning ahamiyati ayniqsa kattadir. Targ’il jism zararlanganda, odatda, harakat
kuchayadi, ammo poyma-poy bo’ladi.
Yuksak darajada tashkil topgan hayvonlarda psixik jarayonlarning va odamda
ongli jarayonlarning bevosita moddiy asosi bosh miya po’stidir. Bosh miyaning
pastroqdagi boshqa hamma qismlari, shuningdek, orqa miya – ongsiz reflektor
harakatlarning markazlari bo’lib, xilma-xil fiziologik jarayonlarni idora etadi. Bu
yerda yana shuni aytib o’tish kerak.
Bosh miyaning yuqorida aytilgan hamma qismlari va orqa miya markaziy nerv
sistemani bosib o’tgan taraqqiyot yo’lining bosqichlaridir. Bosh miyaning
taraqqiyotidagi har bir qismi (pastdan yuqoriga qarab hisob qilganda) o’zidan
avvalgi qismning ustiga qoplangan. Orqa miya, undan keyin esa uzunchoq miya
markaziy nerv sistemasining eng qadimgi qismlaridir. Oldingi miya va po’st
genetik jihatdan miyaning eng yosh qismlaridir. Markaziy nerv sistemasining
yuqorigi qismlari taraqqiy qilgunicha pastdagi (qadimgi) qismlari murakkabroq
psixik funksiyalarni ham bajargan deb o’ylash mumkin. Markaziy nerv
sistemasining yuqorigi qismlari tarkib topib taraqqiy qilishi bilan, murakkabroq,
psixik funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tdi. Shu bilan

birga psixik funksiyalar tobora murakkablashib va takomillashib bordi. Psixik
funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tishi bilan miyaning
pastdagi qismlari muayyan refleks va instinktiv harakatlarinigina idora etadigan
bo’lib qoldi.
Buning xaqiqatan ham shunday ekanligini quyidagi hol lar ko’rsatib turibdi.
Biologik taraqqiyotning ancha past bosqichlarida turgan hayvonlarning miya po’sti
va oldingi miyasi olib tashlanganda, bu qismlarning funksiyasini pastroqdagi
qismlar o’tay boshlaydi (garchi mukammal shaklda bo’lmasa ham, har holda,
o’taydi). Masalan, oldingi miyasi olib tashlangan baqa tamomila normal baqaga
o’xshaydi. Bunday baqa odatdagicha o’tiradi; baqa turgan taxta ag’darila boshlasa,
u ag’anab tushmaslikka harakat qiladi; agar baqa chalqancha ag’anab tushsa,
o’nglanib oladi. Shunday qilib (baqa miya yarim sharlaridan mahrum bo’lsa ham
harakat qilish va o’z harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyatini saqlab qoladi.
Yarim sharlari olib tashlangan kaptar og’ziga solingan ovqatni yeydi, turtib
yuborilsa yuradi; bunday kaptar turtinmasdan ucha oladi. Ammo kaptar turtib
yuborilmasa, odatda, qimirlamay turaveradi. Agar it miyasining ikkala yarim shari
olib tashlansa, sun’iy suratda boqilib borilsagina bir necha yil yashay oladi.
Bunday it og’ziga solingan ovqatni yeydi, yura oladi. It urilsa vangillaydi, qattiq,
tovush eshitganda sapchib tushadi. Ammo bunday it o’zicha ovqat qidirib
topolmaydi va hatto yaqinidagi ovqatni ham topib yeya olmaydi. Bu it uni
boquvchi kishilarni tanimaydi. Avval hosil qilgan malakalari yo’qoladi, shu bilan
birga, yangi malakalar hosil qilish qobiliyati ham yo’qoladi.
Ba’zi fiziologlar maymunlarning yarim sharlarini olib tashlab tajribalar
qilganlar. Maymunlar operasiya qilingandan keyin psixik funksiyalari yo’qolishi
bilan birga, harakatlar, harakatni muvofiqlashtirish ham buzilgan. Ular to’ppa-
to’g’ri o’tirib tura olgan, shuningdek, narsalarni changallay olgan, ammo,
murakkabroq harakatlar, ayniqsa yurish qobiliyati buzilgan, shunday qilib,
evolyusiyaning yuqori bosqichlarida murakkab harakatlar va ularni
muvofiqlashtirish funksiyalari ham miya po’stiga o’tadi.

I.P.Pavlov yuksak nerv faoliyatiga doir tekshirishlarida shunday hodisalarni
ilmiy asosda tushuntirib berdi.
Hayvonlar bosh miyasining ayrim qismlarini olib tashlash ustidagi tajribalar
shuni ko’rsatdiki, hayvon biologik taraqqiyotning qancha yuqori bosqichida tursa,
quyi qismlarining yuksak psixik funksiyalarni bajara olish imkoniyati o’shancha
kam bo’ladi.
Odamda miyaning quyi qismlari yuksak psixik funksiyalarni bajarishga mutlaqo
qobil emas. Odam miyasining po’sti ostidagi qismlari po’st funksiyasini loaqal
qisman ham bajara olmasa kerak. Yarim sharlarsiz tug’ilgan bolalar (anzisefallar)
ni kuzatish bu holni juda ravshan tasdiqlaydi. Odatda bunday bolalar uzoq,
yashamaydi. Shunday bolalardan birining faqat uch yil-u to’qqiz oy yashagani
ma’lum. Bu bola doim yotgan, turishga biron marta ham harakat qilib ko’rmagan.
U narsalarni ushlashga hyech urinmagan, hatto nar salarni qo’lda ushlab turishni
ham bilmagan. Faqat yuzida ba’zi bir harakatlar ko’rilgan; u ba’zan ijirg’angan;
emganda va qoshiqlab ovqat berilganda lablari va tili harakatga kelgan. Bola tagi
xo’l bo’lganganda ham h yech bir parvo qilmagan. Bu bola bilan gaplashish yoki
unga biron narsa o’rgatish aslo mumkin bo’lmagan. Unda hatto eng oddiy
ko’nikmalar ham hosil bo’lmagan.
Yuqorida aytilganlardan, miyaning po’st ostidagi qismlarining psixik hayotga
hyech qanday aloqasi yo’q degan ma’no chiqmaydi. Yarim sharlar po’sti o’z
tolalari bilan bosh miyaning hamma qismlariga va orqa miyaga bog’langan. Shu
bilan birga, yuqorida aytilganidek, orqa miyadagi nerv hujayralarining tolalari va
po’st ostidagi sohalarning tolalari yarim sharlar po’stining qismlariga
bog’langandir. Shu sababli butun markaziy nerv sistemasi va uning faoliyati
bo’lmasa, psixik hayot ham bo’lmas edi.
Shu bilan birga, butun nerv sistemasining va butun organizmning faoliyatida
bosh miya po’sti asosiy rol o’ynaydi. I.P.Pavlov ta’limotiga ko’ra, yarim sharlar
po’sti organizmdagi hamma funksiyalarni idora etadi.
I.P.Pavlov ta’limotiga ko’ra, katta yarim sharlar po’sti organizmning barcha
funksiyalarini boshqaradi.

4. Periferiyadagi nerv sistemasi
Periferiyadagi nerv sistemasi markaziy nerv sistemasi bilan chambarchas bog’liq
bo’lib, undan ajralmasdir. Peri feriyadagi nerv sistemasi nervlardan tuzilgan: bu
nervlar markaziy nerv sistemasidan chiqib va butun organizmga tarmoqlanib,
organizmning har bir qismini bosh miya va orqa miya bilan bog’laydi. Bosh
miyadan 12 juft nerv, orqa miya dan 31 juft nerv chiqadi (2- rasm).
Periferiyadagi nerv tolalari orqa miya bilan bosh miyaning ichki qismlariga
kiradi. Ular bosh miyaning hamma qismlari bilan, jumladan, bosh miya po’sti bilan
bog’lanadi.
Periferiyadagi nervlar bosh miya bilan orqa miyadan chiqqanda hiyla yo’g’on
(ba’zilari juda ham yo’g’on) bo’ladi. Lekin bu nervlar organizmga yoyilib
ketganda, ko’pgina juda ingichka ip va tolalarga bo’linadi, chekka tarmoqlar deb
shularni aytiladi.
I.P.Pavlov ta’limotiga ko’ra, periferiyadagi nerv analizatorning bir qismini,
ya’ni uning reseptor qismini (chekka tarmoqlarini) va o’tkazuvchi yo’lni tashkil
etadi.
Periferiyadagi nervlar ikki xilga, ya’ni sezuvchi va harakatlantiruvchi nervlarga
bo’linadi.
Sezuvchi nervlar chekka tarmoqlarning qo’zg’atilishi natijasida hosil bo’lgan
qo’zg’alishni markazga, ya’ni orqa miya bilan bosh miyaga o’tkazadi. Tevarak-
atrofimizdagi voqye’lik ni ana shu nervlar yordami bilan sezamiz va idrok qilamiz.
Bu nervlar reseptor (sezuvchi), markazga intiluvchi yoki afferent nervlar deb ham
ataladi.
Harakatlantiruvchi (yoki motor) nervlar markazdan mus kul va bezlarga impuls
o’tkazadi. Shu nervlar yordami bilan muskullarimiz harakatga keladi, xilma-xil
ish-harakatlar qilinadi, turli bezlar (masalan, so’lak bezlari) ning faoliyati ham shu
nervlar yordami bilan idora etiladi. Bu nervlar markazdan qochuvchi yoki efferent
nervlar deb ham ata ladi.
Periferiyadagi nervlardan ba’zilari qo’zg’alishi periferiyadan markazga ham,
markazdan periferiyaga ham o’tkazadi.

5. Funksiyalarning lokalizasiyasi (joylashuvi).
Turli psixik funksiyalar faoliyati odatda bosh miyaning ayrim sistemasining
qismlariga bog’liq bo’ladi.
I.P.Pavlovning tekshirishlariga qadar, funksiyalar lokalizasiyasi haqidagi
masalada noto’g’ri fikr yurar edi, ya’ni miya po’stida har bir psixik funksiyaning
qat’iy aniq markazi bo’ladi, miyaning muayyan anatomik qismi muayyan psi xik
funksiyani idora etadi, deb hisoblanar edi.
Masalan, ko’ruv markazi miyaning ensa qismida, eshituv markazi yuqori chakka
pushtasining o’rta qismida, hid bilish markazi ilmoqsimon pushtada (bu pushta
yarim sharlarning pastki yuzasida bo’ladi), nutq harakatlari markazi (Broka
markazi) chap yarim sharning uchinchi peshona pushtasida, birovning nutqini
tushunish markazi (Vernike markazi) chap yarim shardagi birinchi chakka
pushtasining orqadagi va o’rta qismida joylashganligi aniq, deb hisoblanar edi.
Xuddi shuningdek, oyoq, qo’l barmoqlar, tana harakatlarining alohida-alohida
markazlari bor, deb aytilar, «yozuv markazlari», «o’qish markazlari» va shunga
o’xshash markazlar bor deb, da’vo qilinar edi.
I.P.Pavlov funksiyalarni shu tariqa sof anatomik nuqtai nazardan
lokalizasiyalashdan tamoman farq qiladigan boshqa lokalizasiya haqida yangi
ta’limot ishlab chikdi.
I.P.Pavlovning tajribalari shuni ko’rsatdiki, analizatorlarning markaziy
qismlarini miya po’stining bir-biridan uzil-kesil chegara bilan ajralgan bo’laklari
deb tushunish yaramaydi. Xaqiqatda bu «markazlar»ning bir-biriga o’tishi, bir-
biriga qo’shilishi, bir-birini qoplashi aniqlandi. Masalan, optik analizatorning
markaziy qismi, yadrosi, yorug’lik ta’sirotlarini yuqori darajada sintez va analiz
qiladigan organ – yarim sharlarning ensa bo’laklaridadir. Ammo optik
analizatorning hammasi shu yerda emas. Bu analizator keng tarqalgan katta yarim
sharlarning balki hammasiga ham tarqalgan bo’lsa ehtimol.
Boshqa analizatorlarning «markazlari» to’g’risida ham gap shunday.
I.P.Pavlovning fikriga ko’ra, analizatorning po’stdagi qismi po’stga (ehtimol,
butun po’stga ham) yoyilgan ikki xil hujayralarni o’z ichiga oladi: bir xil

hujayralar eng sodda analiz va sintez funksiyalar o’taydi, ikkinchi xil hujayralar
yadroni tashkil etadi, murakkab (kompleks) qo’zg’alishlar o’sha yadroda nozik
analiz va sintez qilinadi, qo’zg’ovchilar juda aniq ajratiladi, ularni bunday ajratish
organizm hayoti uchun nihoyatda muhimdir.
6. Vegetativ nerv sistemasi
Vegetativ nerv sistemasini nerv tugunlari va bu nerv tugunlarini orqa miyadagi
hamda orqa miyadan tashqaridagi mahsus birikma va chatishmalari tashkil etadi.
Vegeta tiv nerv sistemasidagi nerv hujayralarining va nerv tugunlarining ayrim
birikmalari hazm organlarida, qon aylanish, nafas olish organlarida va shunga
o’xshash organlarda bo’ladi.
Vegetativ nerv sistemasi markaziy nerv sistemasi bilan bog’langan: vegetativ
nerv sistemasining nerv tugunlari bosh miyaning gipotalamus (ko’ruv
dumboqlariniig pastki qismi), to’rt tepalik va uzunchoq, miya soha sida,
shuningdek, orqa miya ning ko’krak, yuqori bel va dumg’aza bo’limlarida
joylashgan.
Katta yarim sharlar po’stining peshona qismlarida periferik nerv sistemasining
ham, vegetativ nerv sistemasining ham funksiyalarini birlashtiradigan yuksak
markazlari bor. Bosh miya po’stidan periferik nerv sistemasiga ham, vegeta tiv nerv
sistemasiga ham impulslar kelib turadi. Binobarin, vegetativ nerv sistemasini,
shuningdek, boshqa qism va markazlarni bosh miya po’sti idora etadi.
Vegetativ nerv sistemasi umumiy nerv sistemasining bir qismi bo’lib, ichki
organlar hazm, nafas, qon aylanish organlarining ishlarini va ichki sekresiya
bezlarining faoliyatini idora qiladi. Vegetativ nerv sistemasi organizmning
umuman hamma hayotiy jarayonlarini idora etadi. Organizm jarayonlarining shu
tariqa vegetativ nerv sistemasi tomonidan idora etilishi organlar faoliyatining
kuchayishi va susayishida, ortishi va kamayishida ko’rinadi.
Vegetativ nerv sistemasi ichki organlar bilangina bog’lanib qolmay, balki
organizmning boshqa hamma qismlari bilan ham bog’langandir. Vegetativ nerv
sistemasining markazdan q ochuvchi tolalari hamma sezgi organlarida va teri
hujayralarida bor. Ve getativ nerv sistemasi o’sha tolalar orqali sezgi organlariga

ta’sir etib, ularning faoliyatini kuchaytiradi yoki susaytiradi. Jumladan, vegetativ
nerv sistemasi sezgi organlarining adaptasiyasiga (ya’ni moslanishiga) ancha
yordam berar ekan. Vegetativ nerv sistemasi markaziy nerv sistemasi ning turli
qismlariga, jumladan, bosh miya po’stiga ham ta’sir etadi. Shuning uchun ham
vegetativ nerv sistemasining ta’siri psixik jarayonlarda ham ko’rinadi.
Vegetativ nerv sistemasi ikki bo’lakdan: simpatik nerv sistemasi va
parasimpatik nerv sistemasidan iborat.
Simpatik nerv sistemasining markazlari gipotalamusda, orqa miyaning k o’ krak
va yuqori bel bo’limlaridadir. Simpatik nerv sistemasining tolalari tanadagi hamma
organlarga yoyiladi.
Parasimpatik nerv sistemasining markazlari to’rt tepalikda, o’rta miyada
(Varoliy ko’prigi), uzunchoq, miyada va orqa miyaning dumg’aza bo’limidadir.
Simpatik va parasimpatik nerv sistemalari ichki organlar faoliyatini idora
etishda «antagonistlar» rolini belgilaydi.

Asosi y adabiyotlar
1. Evolutionary Psychology David M. Buss, third edition , The University of
Texas at Austin, 2008.
2. Psychology David G. Myers Hope College Holland, Michigan
3. V ы gotskiy L. S. Sobr. soch. v 6 t. M., 1982-1984.
4. Galperin P. Ya. Vvedeniye v psixologiyu. M., 1976. Galperin P. Ya. K
ucheniyu ob interiorizasii // Vopr. psixologii. 1966. № 6.
Qo’shimcha :
5. Ananyev B. G. O problemax sovremennogochelovekoznaniya M., 1977
6. Aristotel. Soch. v 4 t. T. 1. M., 1975
7. Bodrov V.A. Psixologiya professionalnoy deyatelnosti. Teoreticheskiye i
prikladn ы ye problem ы . M.: Izd-vo «Institut psixologii RAN», 2006.

Psixikaning nerv-fiziologik asoslari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish