Psixolgiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti ва metodlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	86.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Psixolgiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti ва metodlari

Купить

PSIXOLGIYA FANINING DOLZARB VAZIFALARI, PREDMETI ВА
METODLARI
Reja
1. Psixologiyaning predmetiva psixologiyaning fan sifatida shakllanishi
2. Miya va psixika
3. Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o’rni va hozirgi zamon
psixologiyasining tuzilishi
4. Psixologiyaning ilmiy tadqiqot metodlari
5. Psixika va ongning taraqqiyoti

Psixologiyaningpredmeti
Inson mavjud ekan , u o ’ z hayotiy tajribasiga asoslanib , u yoki bu holda idrok
etish , olamni anglash , narsa va hodisalarni ajratish kabi xususiyatlarga ega ekanligi
haqida o ’ ziga o ’ zi hisob beradi .
Biz kunda qushlarning sho ’ x navosini , musiqa asboblarining xonishini , inson
nutqini , uchib o ’ tayotgan samolyot shovqinini eshitamiz , atrofimizni o ’ rab turgan
narsa , daraxt , hayvonlar , mashinalarni ko ’ ramiz . Ularning rangi va hajmini ajrata
olamiz. Mazkur jarayonlar insondagi aks ettirish xususiyati bilan chambarchas
bog’liq.
Psixologiya fanining predmetini tahlil qilishda asosiy e'tiborni quyidagilarga
qaratish lozim. Jumladan, shaxs haqida fikr yurituvchi fanlar sirasiga psixologiya
va pedagogika fanlarini kiritish mumkin. Shunga ko’ra pedagogika shaxsni ta'lim-
tarbiya jarayonida kamol topishini tadqiq qilsa, psixologiya shaxsda kechadigan
ruhiy jarayonlarni o’rganadi. Shundan xulosa qilishimiz mumkinki, psixologiya
fanining predmetini - shaxsning psixikasi va uning psixologik xususiyatlari tashkil
qiladi.
Psixologiya so’zining lug’aviy ma'nosi grekcha psyuxe - jon, ruh, logos - fan,
ta'limot degan ma'noni anglatadi. Psixologiya fan sifatida psixik faktlar, ularning
qonuniyatlari va mexanizmlarini o’rganadi.
Psixologiya asosan psixikani keng doirada tadqiq qiladi.Shunga ko’ra
psixikaning yuzga keltiruvchi asosiy psixik faoliyatlari ko’rsatilgan. Aynan psixik
faoliyatlar quyidagi jarayonlarni o’z ichiga oladi:
- bilish faoliyatlari : diqqat, nutq, faoliyat;
- bilish jarayonlari : sezgi, idrok, xotira, xayol, tafakkur;
- shaxsning, hissiy , irodaviy sohasi: - hissiyot, iroda;
- shaxsning individual psixologik xususiyatlari : temperament, xarakter,
qobiliyat.
Psixikaning paydo bo’lishining asosiy shakllari M.Gamezo va
Domashenkolarning "Atlas po psixologii" nomli qo’llanmasida quyidagicha
ifodalanadi:

Psixikaning namoyon bo’lish shakllari va ularning o’zoro bog’ligi
Psixik jarayonlar
(Bilish jarayonlari) Shaxsning hissiy-
irodaviy sohalari Shaxsning individual
xususiyatlari
Sezgilar
Idrok
Xotira
Xayol
Diqqat
Nutq
Tafakkur Hissiyot (Emosiya)
Iroda Temperament
Xarakter
Qobiliyat
Shunga muvofiq bir qator olimlar tomonidan psixikaga ta'riflar berilib, uning
mazmun mohiyati ochib berilgan. Jumladan, professor M.G.Davletshin fikricha,
psixika deganda - oliy darajadagi materiyaning (miyaning) xususiyati tushunilib, u
ob'ektiv borliqni aks ettirilishida namoyon bo’ladi, sub'ekt faoliyatini ma'lum
maqsad asosida yo’naltiradi hamda xulq-atvor negizida shakllanadi, professor
V.M.Karimova fikricha psixika - inson ruhiyatining shunday holatiki, u tashqi
olamni (ichki ruhiy olamni) ongli tarzda aks ettirishimizni, ya'ni bilishimiz,
anglashimizni ta'minlaydi.
Psixika bu aks ettirishdir. Jonli va jonsiz tabiatda aks ettirishning o’ziga xos
usullari mavjud. Aks ettirish jarayonini quyidagicha ifodalash mumkin.
Biologik
PsixikMATERIYANING AKS ETTIRIS H SXEMASI
Anorganik materiya Organik materiyaM
exanik
Fizik
Xim
ik

Jonsiz materiya uchun aks ettirishning mexanik, kimyoviy va fizik turlari xosdir.
Masalan, ko’zguning aks ettirishi, suvdagi ta'sir va boshqalar. Jonli materiya uchun
aks ettirishning fiziologik, psixik aks ettirish turlari xos bo’lib, ong va o’zini-o’zi
anglash uning eng yuqori bosqichidir. Psixik aks ettirish quyidagi xususiyatlarga
ega:
1) ob'ektiv borliqni to’g’ri aks ettirish imkoniyatini beradi;
2) shaxsning faoliyati davomida mukammallikka erishib boradi;
3) doimo rivojlanib va takomillashib boradi.
4) Shaxsning individualligi orqali namoyon bo’ladi.
Psixologiyaning fan sifatida shakllanishi
Insonda jismoniy tanadan tashqari undan farqlanuvchi yana nimadir borligi
haqidagi tasavvurlar qadimdanoq mavjud bo’lgan. Eng qadimgi davrlardayoq
inson tush ko’rish hodisasi orqali ayrim odamlarning noyob qobiliyatlari (masalan,
ovdagi muvaffaqiyatlar) o’lim va boshqa hodisalarning sabablarini tushuntirishga
intilgan. Ammo dastlabki qarashlar mifologik xarakterda edi. Ular fikrlash orqali
emas, ko’r-ko’rona ishonch vositasida egallanardi. Ruh haqidagi qarashlar
ko’pincha nafas bilan bog’lanardi, ruhni esa uchar mahluq sifatida tasavvur
etardilar.
Psixologiya haqidagi fikrlar qadim zamonlardan beri mavjuddir. Ilk davrlarda
psixologik xususiyatlarni jonning ishi deb tushuntirilgan. Jonning o’zi esa odam
tanasidagi maxsus ikkilamchi jism deb qaralgan. Bunday tasavvurlar "animizm"
deb ataladi. Animizm so’zi -anima "jon" degan ma'noni anglatadi. Jon o’z
mohiyatiga ko’ra olovsimon uchqundan iborat ekanligi Geraklit tomonidan, yoki
olovsimon atomdan iboratligi Demokrit tomonidan ta'kidlangan.
Platonning "ideyalar tug’ma bo’ladi" degan g’oyalari psixologik fikr
taraqqiyotiga juda katta hissa qo’shdi. Platon ta'limotiga ko’ra "ideyalar" mohiyati

abadiy va o’zgarmas, ularning tabiiy olamdan tashqarida oliy olam mavjud bo’lib,
ularni odam ko’zi bilan ko’ra olmaydi.
Platon psixologiyada "dualizm" oqimining asoschisi hisoblanadi. Dualizm
so’zi ikki yoqlamalik yoki ikki mustaqil fikr degan ma'noni anglatadi. Dualizm
ta'limoti mohiyati moddiy va ruhiy olam tana va psixikaning bir-biriga bog’liq
bo’lmagan holda mavjud bo’lib, azaldan qarama-qarshi narsalar deb tushuntiradi.
Platonning dualizm shogirdi Arastu (Aristotel eramizdan oldingi IV asr 384-
322 yillar) tomonidan birmuncha muvaffaqiyatli bartaraf etildi. Aristotelning "Jon
haqida" asari o’sha davrdayoq psixologiya maxsus fan sifatida maydonga kela
boshlaganidan dalolat beradi. Ana shu tufayli psixologiya jon haqidagi fan sifatida
maydonga kelgan va hozirgi kunda psixologiya fani o’z mazmunini batamom
o’zgartirgan.
Arastu kishilik tafakkuri tarixida birinchi bo’lib ruh va jonli tananing
ajralmasligini isbotlab berdi. Unga ko’ra, jon qismlarga bo’linmaydi, lekin u
faoliyatimiz davomida oziqlanishi, his etishi va harakatga kelishi, aql-idrok kabi
turlarga oid qobiliyatlarda namoyon bo’lishi mumkin. Birinchi qobiliyatlar
o’simlik uchun, ikkinchisi va uchinchisi hayvonlarga, to’rtinchisi esa insonlar
uchun xosdir. O’simliklar, hayvonlar ruhi va aql idrok odam ruhi ta'limoti bilan
Arastu oliy qobiliyatlar va ularning negizida paydo bo’lishini bildiradigan
rivojlanish tamoyilini joriy etdi. Arastu organizmning tabiatdan olgan
qobiliyatlarni faqat o’zining xususiy faolligi orqali ruyobga chiqarishga asoslangan
holda xarakterning faoliyatda shakllanishi to’g’risidagi nazariyani ilgari surdi.
Geraklit, Demokrit, Aflotun, Arastularning ta'limotlari keyingi asrlarda
psixologik g’oyalarni rivojlanishida tayanch nuqta bo’lib hisoblanadi.
Miya va psixika
Psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning alohida xossasi bo’lib, u
ob'ektiv olamni alohida bir tarzda aks ettiradi. Yuksak darajada tashkil topgan
materiya deganda biz miyani tushunamiz. Demak inson va hayvonlar psixikasining
moddiy asosini markaziy nerv sistemasining eng yuksak qismi bo’lmish bosh miya
tashkil etadi. Ammo insonlar miyasi hayvonlar miyasiga qaraganda qancha

murakkabroq tuzilgan bo’ladi. Odam miyasi hajmi jihatidan ham katta. Agar
maymun miyasining og’irligi 400-500 g bo’lsa, odam miyasining og’irligi o’rta
hisobda 1400 g dir.
Miya funksiyasi organizm hayotida shunchalik murakkabki, buni biz miya
butun gavda og’irligining 2 foizini tashkil qilishidan va organizmga kiradigan
kislorodning 18 foizidan ortiqrog’ini ishlashidan ham ko’rishimiz mumkin.
Hayvon taraqqiyotining qanchalik yuqoriroq bosqichida tursa, uning tanasiga
nisbatan miyasi shunchalik og’irroq bo’lib boraveradi.
Bosh miya orqa miya bilan markaziy nerv tuzilmasini tashkil qilib, odam
organizmidagi barcha organlarning o’zaro faoliyati va bir-biri bilan bog’lanishini
hamda uning tashqi muhit bilan bo’ladigan aloqasini ta'minlaydi. Psixik
faoliyatlarning ko’pgina qismi bir necha qator bo’lib, joylashgan nihoyatda ko’p
nerv hujayralaridan (15 milliarddan ko’p) tashkil topgan, kulrang modda
qatlamidan iborat bo’lgan bosh miya katta yarim sharlari qobiq ining faoliyati
bilan bog’liqdir.
Nerv sistemasining tuzilishi, nerv to’qimasi, uning
elementlari va x ossalari. Nerv sistemasi nerv
to’qimasidan iborat, bu to’qima esa nerv hujayralaridan
tuzilgan.
Nerv hujayrasi protoplazmadan tuzilgan tana bo’lib,
ikki turli o’simtalari bor, bu o’simtalarning bir xillari
kalta, boshqa bir xillari uzun bo’ladi. Kalta o’simtalari
sertarmoq bo’lib, dendrit lar deb ataladi. Uzun
o’simtalari akson lar yoki neyrit lar deb ataladi. Har bir
hujayrada bu o’simtalar ikkitadan ortiq bo’lmaydi. Neyrit ikkita parda bilan
o’ralgan. Neyritga yopishib turadigan birinchi pardasi yoysimon parda bo’lib, uni
et parda yoki mielin pardasi deb ataladi. Ikkinchi pardasini shvain pardasi
deyiladi. Bu pardalar toladan o’tuvchi nerv qo’zg’alishini ajratib turuvchi
izolyasiya dek bir vazifani o’taydi. Neyrit, odatda, nerv tolasi deb ata ladi.

Nerv hujayrasi, uning o’simtalari va ularni qoplovchi pardalar birgalikda neyron
deb ataladi. Nerv sistemasi juda ko’p neyronlardan tuzilgan. Nerv tolalari miyadan
tutam-tutam bo’lib chiqib nerv stvolini yoki, oddiy so’z bilan aytganda, nervni
hosil qiladi.
Nerv hujayralari va mielinsiz tolalar to’plami miyaning kul rang moddasini,
mielinli nerv tolalarining to’plami esa miyaning oq moddasini tashkil etadi.
Hujayralar ularning yadrolari va tolalari sinapslar degani mahsus mayda
tolachalar yordami bilan bevosita bog’lanadi (sinaps grekcha so’z bo’lib, «ilgak»
degan ma’noni bildiradi).
Nerv sistemasining mahsus xossalari bor, bu xossalardan asosiylari
qo’zg’aluvchanlik va o’tkazuvchanlikdir. Bu xossalar shundan iborat.
Agar nerv tolasining joyiga tegilsa, issiq, sovuq, elektr toki, ximiyaviy moddalar
va boshqa shu kabilar bilan ta’sir etilsa, yoki o’zgartirilsa, nerv tolasining
qo’zg’atilgan joyida mahsus fiziologik jarayonlar ro’y beradi, buni
qo’zg’alishdeyiladi.
Agar nerv tolasi yetarli darajada qo’zg’atilsa, bu qo’zg’alish sodir bo’lgan
joyidagina qolmay, balki nerv tolasi bo’ylab tarqaladi va bir nerv hujayrasidan
ikkinchi nerv hujayrasiga o’tadi, nihoyat, qo’zg’atish kuchi muayyan darajaga
yetganda qo’zg’alish butun nerv sistemasiga yoyilishi mumkin.
Nerv to’qimasida qo’zg’alish jarayoni yuz berganda bir qancha hodisalar: elektr,
ximik, issiqlik hodisalari paydo bo’ladi. Yonma-yon turgan bir nerv hujayrasining
aksoni bi lan ikkinchi nerv hujayrasining tutashadigan joyi sinapslar borligi tufayli,
qo’zg’alish nerv tolalarida bir tomonga tarqaladi. Mielin pardasi borligidan,
qo’zg’alish nerv tolasida ayrim-ayrim tarqaladi. Odamning nerv sistemasi
hayvonot olamining uzoq, evolyusiyasi jarayonida va odamning tarixiy taraqqiyoti
davomida vujudga kelgan.
Markaziy nerv sistemasi. Markaziy nerv sistemasi bosh miya bilan orqa
miy adan tarkib topgan.
Bosh miya va psixik funksiyalar. Po’st ostidagi soha va po’st ostidagi tugunlar
differensiallashmagan va umumiy sezuvchanlik markazidir. Emosiya va

instinktlarimiz shu soha bilan chambarchas bog’liqdir. Harakatlarimizni idora etish
uchun po’st ostidagi tugunlardan targ’il jismning ahamiyati ayniqsa kattadir.
Targ’il jism zararlanganda, odatda, harakat kuchayadi, ammo poyma-poy bo’ladi.
Yuksak darajada tashkil topgan hayvonlarda psixik jarayonlarning va odamda
ongli jarayonlarning bevosita moddiy asosi bosh miya po’stidir. Bosh miyaning
pastroqdagi boshqa hamma qismlari, shuningdek, orqa miya – ongsiz reflektor
harakatlarning markazlari bo’lib, xilma-xil fiziologik jarayonlarni idora etadi. Bu
yerda yana shuni aytib o’tish kerak.
Bosh miyaning yuqorida aytilgan hamma qismlari va orqa miya markaziy nerv
sistemani bosib o’tgan taraqqiyot yo’lining bosqichlaridir. Bosh miyaning
taraqqiyotidagi har bir qismi (pastdan yuqoriga qarab hisob qilganda) o’zidan
avvalgi qismning ustiga qoplangan. Orqa miya, undan keyin esa uzunchoq miya
markaziy nerv sistemasining eng qadimgi qismlaridir. Oldingi miya va po’st
genetik jihatdan miyaning eng yosh qismlaridir. Markaziy nerv sistemasining
yuqorigi qismlari taraqqiy qilgunicha pastdagi (qadimgi) qismlari murakkabroq
psixik funksiyalarni ham bajargan deb o’ylash mumkin. Markaziy nerv
sistemasining yuqorigi qismlari tarkib topib taraqqiy qilishi bilan, murakkabroq,
psixik funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tdi. Shu bilan
birga psixik funksiyalar tobora murakkablashib va takomillashib bordi. Psixik
funksiyalar miyaning yuksak taraqqiy qilgan qismlariga o’tishi bilan miyaning
pastdagi qismlari muayyan refleks va instinktiv harakatlarinigina idora etadigan
bo’lib qoldi.
Buning xaqiqatan ham shunday ekanligini quyidagi hol lar ko’rsatib turibdi.
Biologik taraqqiyotning ancha past bosqichlarida turgan hayvonlarning miya po’sti
va oldingi miyasi olib tashlanganda, bu qismlarning funksiyasini pastroqdagi
qismlar o’tay boshlaydi (garchi mukammal shaklda bo’lmasa ham, har holda,
o’taydi). Masalan, oldingi miyasi olib tashlangan baqa tamomila normal baqaga
o’xshaydi. Bunday baqa odatdagicha o’tiradi; baqa turgan taxta ag’darila boshlasa,
u ag’anab tushmaslikka harakat qiladi; agar baqa chalqancha ag’anab tushsa,

o’nglanib oladi. Shunday qilib (baqa miya yarim sharlaridan mahrum bo’lsa ham
harakat qilish va o’z harakatlarini muvofiqlashtirish qobiliyatini saqlab qoladi.
Yarim sharlari olib tashlangan kaptar og’ziga solingan ovqatni yeydi, turtib
yuborilsa yuradi; bunday kaptar turtinmasdan ucha oladi. Ammo kaptar turtib
yuborilmasa, odatda, qimirlamay turaveradi. Agar it miyasining ikkala yarim shari
olib tashlansa, sun’iy suratda boqilib borilsagina bir necha yil yashay oladi.
Bunday it og’ziga solingan ovqatni yeydi, yura oladi. It urilsa vangillaydi, qattiq,
tovush eshitganda sapchib tushadi. Ammo bunday it o’zicha ovqat qidirib
topolmaydi va hatto yaqinidagi ovqatni ham topib yeya olmaydi. Bu it uni
boquvchi kishilarni tanimaydi. Avval hosil qilgan malakalari yo’qoladi, shu bilan
birga, yangi malakalar hosil qilish qobiliyati ham yo’qoladi.
Ba’zi fiziologlar maymunlarning yarim sharlarini olib tashlab tajribalar
qilganlar. Maymunlar operasiya qilingandan keyin psixik funksiyalari yo’qolishi
bilan birga, harakatlar, harakatni muvofiqlashtirish ham buzilgan. Ular to’ppa-
to’g’ri o’tirib tura olgan, shuningdek, narsalarni changallay olgan, ammo,
murakkabroq harakatlar, ayniqsa yurish qobiliyati buzilgan, shunday qilib,
evolyusiyaning yuqori bosqichlarida murakkab harakatlar va ularni
muvofiqlashtirish funksiyalari ham miya po’stiga o’tadi.
I.P.Pavlov yuksak nerv faoliyatiga doir tekshirishlarida shunday hodisalarni
ilmiy asosda tushuntirib berdi.
Hayvonlar bosh miyasining ayrim qismlarini olib tashlash ustidagi tajribalar
shuni ko’rsatdiki, hayvon biologik taraqqiyotning qancha yuqori bosqichida tursa,
quyi qismlarining yuksak psixik funksiyalarni bajara olish imkoniyati o’shancha
kam bo’ladi.
Odamda miyaning quyi qismlari yuksak psixik funksiyalarni bajarishga mutlaqo
qobil emas. Odam miyasining po’sti ostidagi qismlari po’st funksiyasini loaqal
qisman ham bajara olmasa kerak. Yarim sharlarsiz tug’ilgan bolalar (anzisefallar)
ni kuzatish bu holni juda ravshan tasdiqlaydi. Odatda bunday bolalar uzoq,
yashamaydi. Shunday bolalardan birining faqat uch yil-u to’qqiz oy yashagani
ma’lum. Bu bola doim yotgan, turishga biron marta ham harakat qilib ko’rmagan.

U narsalarni ushlashga hyech urinmagan, hatto nar salarni qo’lda ushlab turishni
ham bilmagan. Faqat yuzida ba’zi bir harakatlar ko’rilgan; u ba’zan ijirg’angan;
emganda va qoshiqlab ovqat berilganda lablari va tili harakatga kelgan. Bola tagi
xo’l bo’lganganda ham h yech bir parvo qilmagan. Bu bola bilan gaplashish yoki
unga biron narsa o’rgatish aslo mumkin bo’lmagan. Unda hatto eng oddiy
ko’nikmalar ham hosil bo’lmagan.
Yuqorida aytilganlardan, miyaning po’st ostidagi qismlarining psixik hayotga
hyech qanday aloqasi yo’q degan ma’no chiqmaydi. Yarim sharlar po’sti o’z
tolalari bilan bosh miyaning hamma qismlariga va orqa miyaga bog’langan. Shu
bilan birga, yuqorida aytilganidek, orqa miyadagi nerv hujayralarining tolalari va
po’st ostidagi sohalarning tolalari yarim sharlar po’stining qismlariga
bog’langandir. Shu sababli butun markaziy nerv sistemasi va uning faoliyati
bo’lmasa, psixik hayot ham bo’lmas edi.
Odam bosh miyasi, miya katta yarim sharlarining ixtisoslashgan
funksiyalarining mavjudligi haqidagi ma'lumotlar quyidagi jadvalda keltirilgan.
№ Chap yarim shar O'ng yarim shar
1. Xronologik tarkib O'tayotgan vaqt
2. Xarita va chizmalarni o'qish Aniq makon
3. Nomlarni, izlarni belgilarni yodda
saqlab qolish Tasavvurlar, aniq voqealarni yodda
saqlab qolish
4. Nutq faoliyati mohiyatini his etish Emosional holatni idrok etish
5. Olamni xursandchilikda osoyishta
k o’ rish Olamni g'amgin holda ko'rish
6. Batafsil idrok qilish Yaxlit idrok qilish
Odamning har bir psixik jarayoni holati va xususiyati butun markaziy nerv
tizimining faoliyati bilan bog’liqdir.
Ong haqida tushuncha

Ong -psixikaning eng yuksak darajasi bo’lib u faqat insongagina xosdir. Ong
ijtimoiy tarixiy sharoitda odam mehnat faoliyatining tarkib topishida til yordamida
boshqa kishilar bilan doimiy munosabatda bo’lish natijasidir. Bu ma'noda ong
mutafakkirlar ta'kidlab o’tganlaridek, ijtimoiy mahsulotdir.
Ongning birinchi xossasi - bu anglash demakdir. Inson ongi tevarak atrofdagi
tashqi olamga doir bilimlar yig’indisidan iboratdir. Anglash tashqi olamdagi
narsalarni tushunish bo’lib, uning tarkibiga muhim bilish jarayonlari kiradi.
Ongning ikkinchi xossasiga binoan, ongda ob'ekt bilan sub'ekt o’rtasidagi aniq
farq o’z ifodasini topadi, ya'ni odam "men" degan tushunchani "men emas"
tushunchasidan farqini ajratadi. Odam o’zini bilish qobiliyatiga ega bo’lgan, ya'ni
psixik faoliyatda o’z-o’zini tekshira oladigan yagona mavjudotdir.
Ongning uchinchi xossasiga asosan ong yordami bilan odamning maqsadni
ko’zlash faoliyati ta'minlanadi. Faoliyat maqsadlarini yaratish ongning vazifasiga
kiradi. Bunday faoliyat motivlari yuzaga keladi va chamalab ko’riladi, irodaviy
qarorlar qabul qilinadi, harakatlarni bajarish yo’llari hisobga olinadi.
Ongning to’rtinchi xossasiga asosan turli munosabatlardan ongli ravishda turli
his-tuyg’ular yuzaga keladi. Ong kishilar munosabatlarining yig’indisidir.
Ong yuzaga kelishining asosiy sharti, vositasi tildir. Psixikaning eng quyi
darajasi ongsizlikdir. Ongsizlik - bu shunday psixik jarayonlar va hodisalar
yig’indisiki, unda inson o’z xatti-harakatlariga javob bermaydi, anglamaydi. Bunga
tush ko’rish, ba'zi patologik hodisalar, alaxlash, gallyusinasiya kabilar kiradi.
Xulosa qilib aytganda, psixologiya hayot faoliyatining o’ziga xos shakli bo’lib,
psixik rivojlanishning qonuniyat va mexanizmlarini o’rganuvchi fandir.
Psixologiya fanining asosiy vazifasi psixik hodisalarni o’rganish va ilmiy
asoslashdir. Psixik hodisalar ma'lum qonuniyatlarga bo’ysunadi. Psixologiya
shunday qonuniyatlarni mohiyatini ochishga, ularni tarkib topishi va
rivojlanishini o’rganishga qaratilgandir. Ushbu qonuniyatlarni bilish, ularni
boshqarish, tashkil etish, ta'lim-tarbiya jarayonini to’g’ri olib borishga yordam
beradi.
5. Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o’rni

Psixologiya ko’plab fanlar bilan uzviy bog’liq holda rivojlanib bormoqda.
Fanlar orasidagi bog’liqliklar psixologiyaning fanlar tizimidagi o’rnini belgilab
beradi. Bizga ma'lumki, mavjud fanlar gumanitar, tabiiy va falsafiy turlarga
bo’linadi. Bir qator bir-biri bilan yondosh bo’lgan fanlar mazkur tasniflashga
kiritiladi, lekin psixologiya mustaqil fan sifatida namoyon bo’ladi. U inson ruhiy
faoliyatining tabiiy, tarixiy va ijtimoiy tomonini o’rganadi. Psixologiya barcha
turdagi fanlar orasida muhim o’rinni egallaydi. Psixologiya falsafa, tarix,
san'atshunoslik, texnika, pedagogika fanlari bilan uzviy bog’liq. Shunga muvofiq
psixologiyani fanlar orasidagi bog’liqligini tahlil qilsak. Ayniqsa psixologiya
fanining fanlar tizimida tutgan o’rni xususida quyidagi jadvalda ma'lumotlar
keltiriladi:
Psixologiya falsafa fani bilan chambarchas bog’langan. Bu bog’liqlik ikkala
fanning inson va uning hayoti mohiyatini to’la anglash va rivojlantirish an'analarini
belgilashdagi o’rni va ahamiyatidan kelib chiqadi.
Tabiat, jamiyat va inson tafakkurini rivojlanishiga oid bo’lgan umumiy
qonuniyatlar va tamoyillarni psixologiya falsafaning bazasidan oladi va shu bilan
birga o’zi ham inson ongi va tafakkuri qonuniyatlari sohasidagi yutuqlar bilan
falsafani boy ma'lumotlarga ega bo’lishiga yordam beradi. Shuni alohida ta'kidlash
joizki, mustaqillik mafkurasi va milliy ongni shakllanishiga taalluqli, umumiy,
ilmiy qonuniyatlarni tizimlashda bu ikkala fan - falsafa va psixologiyaning
hamkorligi bevosita sezilmoqda. Bu bog’liqlik avvalo yangicha tafakkur va
dunyoqarashni shakllantirish muammosi ko’ndalang turgan tarixiy davrda milliy
istiqlol qoyalarini yurtdoshlarimiz ongi va tafakkurida shakllantirish kabi dolzarb
vazifalarni bajarishga xizmat qilmoqda.
Sosiologiya fani ham yangicha munosabatlar sharoitida o’z taraqqiyotining
muhim bosqichiga erishar ekan, psixologiya ushbu fan tomonidan qo’lga kiritilgan
yutuqlardan foydalanadi hamda ularning qo’llanilishiga, ommalashishiga baholi
qudrat xizmat qiladi. Ayniqsa, psixologiyadan mustaqil ravishda rivojlanib, ajralib
chiqqan bugungi taraqqiyot davrimizda alohida ahamiyat kasb etgan ijtimoiy
psixologiyaning sosiologiya bilan aloqasi uzviy bo’lib, ular jamiyatda ijtimoiy

taraqqiyot va rivojlanishni ta'minlash ishiga xizmat qiladi. qolaversa, huquqiy-
demokratik davlat qurish ishini sobitqadamlik bilan amalga oshirayotgan
O’zbekiston aholisining huquqiy madaniyatini va demokratik o’zgarishlarga
psixologik jihatdan tayyorligini amalda ta'minlash bu sohada muntazam tarzda
ijtimoiy fikr, insonlar fikr va qarashlaridagi o’zgarishlarni o’rganish, bashorat
qilish va taraqqiyot mezonlarini ishlab chiqishda ikkala fan metodologiyasi va
metodlarini birlashtirish tadbiqiy ahamiyat kasb etadi.
Pedagogika bilan psixologiyaning o’zaro hamkorligi va aloqasi an'anaviy va
azaliy bo’lib, ularni yosh avlod tarbiyasining zamon talablari ruhida amalga
oshirishdagi roli va nufuziga xosdir. O’z-o’zidan ravshanki, bunday aloqa hamisha
ham mavjud bo’lib kelgan va buni ilg’or psixologlar va pedagoglar tushuntirib
berishga harakat qilishgan. Rus pedagogi va psixologi K.D.Ushinskiy pedagogika
uchun o’z ahamiyatiga ko’ra psixologiya barcha fanlar ichida birinchi o’rinda
turadi, deb ta'kidlagan edi. Kishini har jihatdan tarbiyalamoq uchun, - deb qayd
etgan edi K.D.Ushinskiy, uni har jihatdan o’rganmoq darkor.
Respublikamizda amalga oshirilayotgan yangi "Ta'lim to’g’risida"gi qonun
hamda "Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi"ni amalga oshirilishi ham ikki fan
hamkorligi va o’zaro aloqasini har qachongidan ham dolzarb qilib qo’ydi. Milliy
dasturda e'tirof etilgan yangicha modeldagi shaxsni kamol toptirish, uni chuqur
bilimlar sohibi bo’lib yetishishi, barkamolligini kafolatlovchi shart-sharoitlar
orasida yangi pedagogik texnologiyalarni ta'lim va tarbiya jarayonlariga tadbiq
etishda pedagogikaning o’z uslub va qoidalari yetarli bo’lmaydi. Shuning uchun
ham psixologiya u bilan hamkorlikda yosh avlod ongining ta'lim olish davrlaridagi
rivojlanish an'analaridan tortib, toki yangicha o’qitish texnologiyalarini bola
tomonidan o’zlashtirilishi va undagi aqliy qobiliyatlarga nechog’li ta'sir
ko’rsatayotganligini o’rganish, shu asosda ishni tashkil etish, psixologiyadagi
metodlarni didaktik metodlar bilan uyg’unlashtirishni taqozo etadi. Ayniqsa,
ma'naviy barkamollik tamoyillarini maktabda va yangi tipdagi ta'lim
muassasalarida joriy etish ham shaxs psixologiyasini teran bilgan holda

o’qitishning eng ilg’or va zamonaviy shakllarini amaliyotga tadbiq etishni nazarda
tutadi.
Tabiiy fanlar - biologiya, fiziologiya, ximiya, fizika va boshqalar psixik
jarayonlarning tabiiy fiziologik mexanizmlarini tushunish va shu orqali ularning
kechish qonuniyatlarini ob'ektiv o’rganish uchun materiallar beradi. Ayniqsa, bosh
miyaning hamda markaziy asab tizi-mining psixik faoliyatlarini boshqarishda va
ularni muvofiqlash-tirishdagi rolini e'tirof etgan holda psixologiya fani tabiiy
fanlar erishgan yutuqlar va ulardagi tadqiqot usularidan omilkorona foydalanadi.
Masalan, shaxs qobiliyatlarini diagnostika qilish uning tug’ma layoqatlari hamda
orttirilgan sifatlarini bir vaqtda bilishni taqozo etganligi sababli unga tabiiy
layoqatning xususiyatlarini aniqlashda psixofiziologiyaning qator usullaridan o’z
o’rnida foydalanadi va biologiya, anatomiya, fiziologiya, neyrofiziologiya kabi
fanlarning shu kungacha erishgan yutuqlaridan foydalanadi. Shuning uchun tabiiy
fanlar sohasida erishilgan barcha yutuqlar psixologiya fanining predmetini
mukammalroq yoritishga o’z hissasini qo’shgan.
Kibernetika fani sohasidagi erishilgan yutuqlar psixologiya uchun ham
ahamiyatli va zarur bo’lib, u inson shaxsining o’z-o’zini boshqarish va psixik
jarayonlarni takomillashtirish borasida axborotlar texnologiyasi va kibernetika fani
tomonidan qo’lgan kiritilgan yutuqlar va tadqiqot metodlari, maxsus dasturlardan
o’z o’rnida foydalanadi. Ayniqsa, ma'lumotlar asri bo’lgan XX-asrda va har bir
alohida ma'lumotning qadr-qimmatini oshishi bashorat qilingan XXI-asrda global
axboriy jarayonlar va yangi ilg’or texnologiyalarni modellashtirish borasida
psixologiya hamda kibernetika hamkorligining salohiyati yanada ortadi. Masalan,
oddiy muloqot jarayonini yanada takomillashtirish, har bir so’zning shaxslararo
munosabatlardagi ta'sirchanligini oshirish maqsadida, hamda ana shunday ijtimoiy
faoliyatli jarayonda shaxs tizimini takomillashtirishda turli kibernetik modellardan
o’rinli foydalanish zamonaviy psixologiyaning jamiyatdagi o’rni va rolini oshiradi
va maxsus kompyuter dasturlarining keng qo’llanilishi, inson miyasi va ruhiy
olami sirlarini tez va aniq o’rganishni kafolatlaydi.

Texnika fanlari bilan psixologiyaning o’zaro aloqasi va hamkorligi ayniqsa,
hozirgi kunga kelib yaqqol sezilmoqda. Bir tomondan, murakkab texnikani
boshqaruvchi inson muammosini yechishda, ikkinchi tomondan psixik holatni
murakkab qirralarini ochishda maxsus texnik vositalardan foydalanish zarurati bu
ikki yo’nalishning erishgan yutuqlarini birlashtirishni nazarda tutadi. Masalaning
yana bir alohida tomoni ham borki, u ham bo’lsa, texnika taraqqiyotiga bir vaqtda
murakkab texnika va mashinalar bilan muloqot qilayotgan shaxs faoliyatini yanada
takomil-lashtirish va uning imkoniyatlariga mosligi masalasi ham ana shu
hamkorlikda qilinishi lozim bo’lgan masalalardir. Ayniqsa, mustaqil O’zbekiston
uchun murakkab zamonaviy texnika sir-asrorlarini biladigan, uning jamiyat va fan
ravnaqiga xizmatini ta'minlash qanchalik dolzarb bo’lsa, ana shu texnikaga qar bir
oddiy fuqaro ongi, tafakkuri va qobiliyatlarini moslashtirish va odam-mashina
dialogining eng samarali yo’llarini izlab topish juda muhim. Texnika bilan bemalol
"tillashadigan" malakali mutaxassislar tayyorlash borasida ham texnika fani
pedagogika va psixologiya fanlari metodlaridan foydalana olsagina muvaffaqiyatga
erishadi.
Iqtisodiyot bilan psixologiyaning o’zaro aloqasi va hamkorligi XX asrning
yangiliklaridan bo’lib, ayniqsa, bozor munosabatlariga bosqichma-bosqich o’tish
sharoitida iqtisodiy ong ham iqtisodiy xulqning o’ziga xos namoyon bo’lish
qonuniyatlarini o’rganishda ikkala fanga xizmat qiladi.
Prezident I.A.Karimov mustaqillikning dastlabki yillaridanoq fuqarolarning
birinchi navbatda onglarida yangicha iqtisodiy tafakkurni shakllantirishning
jamiyat iqtisodiy taraqqiyotidagi ahamiyatiga e'tiborni qaratgan edilar. Demak,
yangi davr shaxsni tarbiyalash va uning jamiyatga moslashuvi masalasida
psixologiya iqtisodiyot fanida qo’lga kiritilgan yutuqlar, yangiliklar va iqtisodiy
samaraga erishish amaliyotlarini hisobga olsa, iqtisodiyot o’z navbatida
islohotlarning ob'ekti hamda sub'ekti bo’lmish inson olamidagi barcha psixologik
o’zgartirishlarni aniqlash, tahlil qilish va shu asnoda bashorat qilish vazifalarini
yechishi kerak. Bundan tashqari menejment, marketing boshqaruvi sohasidagi har
bir izlanish hoh u iqtisodchi tomonidan amalga oshiriladimi, hoh psixologlar

tomonidanmi, baribir ishlab chiqarishning samaradorligini oshirishda shaxsning
individual qobiliyatlarini inobatga olish insonlar o’rtasidagi o’zaro
munosabatlarning sirlarini mustahkamlash bilan inson resurslari masalasiga to’g’ri,
odilona yondashishni taqozo etadi. Bu esa o’z navbatida shaxs va guruhlar
psixologiyasini bilish va ishlab chiqarishning iqtisodiy omillarini odam
qobiliyatiga muvofiqlashtirishni nazarda tutadi.
Psixologiyaning tabiatshunoslik bilan aloqasining tobora mustahkamlanishiga
quyidagi omil asosiy sabab bo’lgan. Bu jarayon XIX asrning ikkinchi yarmida
boshlangan edi. Eksperiment metodining G.Fexner tomonidan fanga joriy
etilganligi ana shu jumladan bo’lib, bu I. M. Sechenovning "Bosh miya
reflekslari kitobi bosmadan chiqqanidan keyin ayniqsa keng tus olgan edi. Bu
kitobda psixik hodisalar ham xuddi odam organizmining boshqa barcha
funksiyalari kabi tabiiy hodisalar ekanligi, ular sababsiz yuz bermasdan, balki nerv
sistemasining reflektor aks etishi faoliyati natijasi ekanligi ko’rsatib berilgan edi.
I.M. Sechenovning reflektor nazariyasi psixologik bilimlarning tabiiy-ilmiy
negizini tashkil etadi.
Albatta, bugungi kunda psixologiya fani ko’plab fanlar bilan uzviy bog’liqdir.
Buni psixofizika, psixofiziologiya, psixolingivistika, matematik psixologiya va
hokazolar misolida ko’rish mumkin. Akademik B.M.Kedrovning klassifikasiyasi
bo’yicha barcha fanlar 3 guruhga bo’linadi: gumanitar, falsafiy va tabiiy fanlar.
Psixologiya faniga to’xtaladigan bo’lsak: B.M.Kedrov fikricha, bu katta uch
guruhdan fanlar tizimida psixologiya mustaqil fan sifatida namoyon bo’ladi,
hamda u inson psixik faoliyatini tabiiy- tarixiy va ijtimoiy tomonini o’rganadi.
2. Hozirgi zamon psixologiyasining tuzilishi
Hozirgi zamon psixologiya sohalari hozirgi kunga kelib 300 dan ortiqni tashkil
qiladi. Bu sohalar o’ziga xos ob'ektga ega bo’lib, bir-biridan farq qiladi. Shu bois
fan sohalarini o’rganish qulay bo’lishi uchun tarmoqlarni ma'lum tizimga keltirish
maqsadida ma'lum guruhlarga tasniflash joriy qilingan. Bu borada professor
A.V.Petrovskiy psixologiya fan sohalarini quyidagicha tasniflashni ilgari surdi:
A. Aniq faoliyat turlari bilan bog’liq bo’lgan psixologiya sohalari:

1. Mehnat psixologiyasi
Mehnat psixologiyasining bir nechta bo’limlari mavjud;
a)muhandislik psixologiyasi - inson bilan mashina o’rtasidagi vazifalarni
taqsimlash masalalalarini hal qiladi va asosan operatorlarning faoliyatini o’rganadi;
b)aviasiya psixologiyasi - uchishga o’rganish jarayoni va uchish moslamalarini
boshqarishda inson faoliyatining psixologik qonuniyatlarini o’rganadi;
v) kosmik psixologiya - vaznsizlik holati, fazoviy tasavvurlar chalkashib ketgan
vaqtda va organizmga juda ko’p ortiqcha ta'sirlar yuklangan paytda asab va ruhiy
zo’r berish bilan bog’liq bo’lgan alohida holatlar tug’ilganda odam faoliyatining
xususiyatlarini o’rganadi.
2. Pedagogik psixologiya
Pedagogik psixologiya bo’limlari quyidagilardir:
a) ta'lim psixologiyasi;
b) tarbiya psixologiyasi;
v) o’qituvchi psixologiyasi;
6. Tibbiyot psixologiyasi
a) neyropsixologiya - psixik hodisalar bilan miyadagi fiziologik tuzilishlar
o’rtasidagi nisbatni o’rganadi;
b) psixofarmakalogiya - dorivor moddalarning shaxs ruhiy holatiga ta'sirini
o’rganadi;
v) psixoterapiya - bemorni davolash uchun ruhiy ta'sir vositalarini o’rganadi;
3. Yuridik psixologiya
Uning quyidagi tarmoqlari mavjud .
a)sud psixologiyasi - jinoiy jarayon ishtirokchilarining xulq-atvorini, ruhiy
xususiyatlarini tahlil qiladi;
b) kriminal psixologiya - jinoyatchining xulq-atvori, shaxsining shakllanishiga
doir psixologik masalalar, jinoyatning motivlari bilan shug’ullanadi.
4. Harbiy psixologiya
5. Savdo psixologiyasi
6. San’at psixologiyasi

7. Ilmiy ijodiyot psixologiyasi
Kelajakda shu kungacha ma’lum bo’lmagan faoliyat turlari bilan birga
psixologiyaning yangi sohalari ham vujudga kelishi va rivojlanishi mumkin.
B. Rivojlanish sohalari bilan shug’ullanuvchi psixologiya:
1. Yosh psixologiyasi
2. Patopsixologiya miya faoliyati buzilishlari natijasida kelib chiqadigan turli
shakldagi ruhiy rivojlanishdan chetlanishni o’rganadi.
Oligofrenopsixologiya - miyaning tug’ma kamchiliklari tufayli paydo
bo’ladigan bo’limlarni o’rganadi.
Surdopsixologiya - eshitish faoliyatida jiddiy nuqsonlari bo’lgan bolalarning
rivojlanishini o’rganadi.
Tiflopsixologiya - ko’rish qobiliyati past yoki umuman ko’rmaydigan kishi
faoliyatini o’rganadi.
3. Qiyosiy psixologiya (zoopsixologiya)
4. Akmeologiya – komillik darajasiga erishgan shaxsning rivojlanishini yuqori
darajasi, ularning qonuniyatlari va mexanizmlarini, ayniqsa rivojlanishning eng
yuqori cho’qqisiga erishish xususiyatlarini o’rganadi.
V. Inson va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarning psixologik tomonlarini
o’rganuvchi psixologiya sohalari:
1. Ijtimoiy psixologiya
2. Shaxs psixologiyasi (differensial psixologiya)
3. Etnopsixologiya
4. Boshqaruv
5. Siyosiy psixologiya
6. Marketing psixologiyasi
7. Din psixologiyasi
Zamonaviy psixologiya fanining tarmoqlari ana shulardan iborat.
Shu bilan birga psixologiyaning bir qator tadbiqiy sohalari ham mavjud.

Eksperimental psixologiya - eksperimental metodlar yordamida psixik
hodisalarni tadqiq qilishning umumiy sohasi. Psixologiya fan sifatida falsafadan
ajralib chiqishida, eksperimental tadqiqotlar o’tkazishda asosiy rol o’ynagan.
Ekstremal psixologiya - insonnning o’zgargan muhit shart-sharoitlarida psixik
faoliyatning kechishi qonuniyatlarini o’rganadigan psixologiya sohasi.
Psixofiziologiya - odamlarning individual psixologik va psixofiziologik
farqlarini tadqiq qiluvchi, psixologiya sohasi.
Siyosiy psixologiya - jamiyatning siyosiy hayotidagi psixologik xususiyatlar,
holatlar, qonuniyatlar, ta'sirchanlik va ta'sir ko’rsatish jarayonlari kabi jabhalarni
tekshiruvchi psixologiya so?asi.
Oila psixologiyasi - oila psixologiyasini o’rganuvchi, fanlararo tadqiqot qilishga
yo’nalgan psixologiya sohasi.
Parapsixologiya - Hozirgi zamon fanining chegarasidan tashqaridagi,
tushuntirish qiyin bo’lgan psixik hodisalarni o’rganadi.
Fan rivojlanib, taraqqiy etib borishi jarayonida uning sohalari ham kengayib
bormoqda.
Quyida psixologiya sohalarining tavsifiga qisqacha to’xtalib o’tamiz.
Psixologiyaning asosiy metodlari. Aniq izlanish predmetiga ega bo’lgan har
qanday fan o’sha predmetining mohiyatini yoritish va materiallar to’plash uchun
maxsus usullar va vositalardan foydalanadi va ular fanning metodlari deb
yuritiladi. Fanning salohiyati va obro’si ham birinchi navbatda o’sha metodlar
yordamida to’plangan ma’lumotlarning ishonchliligi va validliligiga bog’liq
bo’ladi. Bu fikrlar bevosita psixologiyaga ham aloqador bo’lib, metodlar masalasi
bu fanda juda katta ahamiyatga molik masala sifatida qaraladi. Chunki yuqorida
ta’kidlaganimizdek, psixik xodisalarni bevosita qo’l bilan ushlab, ko’z bilan ilg’ab,
quloq bilan sezish qiyin. Lekin juda ko’plab fanlar bilan faol hamkorlik shunga
olib kelganki, psixologiyaning har bir tarmog’i o’z vazifalarini yechish va
ma’lumotlarga ega bo’lish uchun ko’plab metodlarni sinovlardan o’tkazib, eng
ishonchli va mukammallarini saqlab qolgan.

Matematik statistika va ehtimollar nazariyasining psixologiya sohasida
qo’llanilishi va unda erishilgan muvaffaqiyatlar avvalo har bir metodning
ishonchlilik darajasini aniqlash, qolaversa, to’plangan ma’lumotlarning qay
darajada asosli va valid ekanligini isbotlashga yordam beradi.
2-jadvalda asosiy psixologik metodlar va ularni qo’llash shakllari keltirilgan.
Jadval 2.
Psixologiyaning asosiy metodlari
Asosiy metodlar Asosiy metodlarning variantlari
kuzatish metodi Tashqi (obyektiv kuzatish)
Ichki (subyektiv, o’z-o’zini kuzatish)
Erkin kuzatuv Standartlashtirilgan
Guruh ichida kuzatish
Guruh tashqarisida kuzatish
so’roq metodlari Og’zaki so’roq, Yozma so’roq
Erkin so’roq (suhbat) Standartlashtirilgan so’roq
testlar metodi Test-so’rov, Test-topshiriq
Proyektiv test Sosiometrik test
Eksperiment Tabiiy eksperiment Laboratoriya eksperimenti
Modellashtirish Matematik modellashtirish Mantiqiy
modellashtirish
Texnik modellashtirish Kibernetik modellashtirish
PSIXIKA VA ONGNING TARAQQIYOTI
Psixikaning taraqqiyoti haqida so’zlaganda: 1) hayvonlar psixikasining
taraqqiyotini, 2) odam ongining tarixiy taraqqiyotini, 3) odam psixikasining
yoshga qarab taraqqiy qilishini nazarda tutiladi.
Hayvonlar psixikasi.
Yuqorida ko’rsatilganidek, psixika organik hayotning taraqqiyoti jarayonida
paydo bo’lgan. Organik materiyaning anorganik materiyadan farq qiladigan
hususiyatlaridan biri shuki, organik materiya seskanuvchandir, ya’ni tashqaridan
bo’lgan ta’sirlarga seskanib javob beradi. Muhitning ta’siri bilan qo’zg’aladi.

Masalan, bittagina hujayradan iborat bo’lgan amyoba tashqi ta’sirga javob berar
ekan, shu ta’sirga qarab harakatlanadi yoki undan kochadi.
Organik materiyaning bundan buyongi taraqqiyot bosqichlarida yangi xossa –
sezuvchanlik, sezish xossasi paydo bo’ladi, ya’ni organizmga ta’sir etadigan
narsalarning xossalarini aks ettiruvchi sezish qobiliyati paydo bo’lgan. Bu sezish
xossasi nerv sistemasining kurtaklariga ega bo’lgan hayvonlar
vujudga kelgan vaqtda, balki undan ham ilgarirok eng boshlang’ich formada paydo
bo’lgan A.N.Leontev gipotezasiga ko’ra, sezuvchanlik «…genetik jihatdan olib
qaraganda muhitning organizmni boshqa ta’sirlar bilan bog’lovchi, ya’ni
organizmning muhitda oriyentirovka qilishga yordam beruvchi signallik vazifasini
o’tovchi ta’sirlarga seskanuvchanlikdan boshqa narsa emas». A.N.Leontev
seskanuvchanlikdan sezuvchanlikka o’tish boshqacha hayot tarixi bilan bog’liq deb
ko’rsatadi va yuksak tashkil topgan hayvonlarda sezuvchanlik taraqqiy etadi, sezgi
a’zolari tarkib topadi deb ko’rsatadi.
Seskanuvchanlik va tropizm
Hamma tirik organizmlar o’simliklardan tortib, hayvonlargacha aks ettirishning
biologik shakli seskanuvchanlik xususiyatiga egadir.
Seskanuvchanlik - tirik organizmning biologik ahamiyatiga ega bo’lgan
ta'sirlariga javob qaytarish qobiliyatidir. Biotik, ya'ni biologik ahamiyatga ega
bo’lgan omillariga maxsus harakatlar bilan reaksiya qilish usullariga tropizm yoki
taksislar deyiladi.
Tropizm turlari quyidagi jadvalda yaqqol aks ettirilga:
Tropizm turlari.
Fototropizm
Termotropizm
Xemotropizm
Gidrotropizm Topotropizm
Geleotropizm
Barotropizm

1.Fototropizm - bu tirik organizmning yorug’lik ta'sirida harakatga kelishidir.
Masalan , yoz kuni tungi chiroq yorug’ligiga mayda chivinlarning uchib kelishi.
2.Termotropizm - tirik organizmning issiqlik ta'siri ostida harakat qilishga
moyilligidir. Masalan, bahor kelishi bilan qashoratlarning jonlanib harakatga
kelishi.
3.Xemotropizm - tirik organizmning fizik-ximiyaviy muhitni tanlab olishga
bo’lgan moyilligidir. Masalan , achigan, qatiq, mevalarga mayda chivinlarning
yig’ilishi.
4.Topotropizm - tirik organizmlarning mexanik qo’zg’atuvchilar ta'siri ostida
harakat qilishiga moyiligidir. Masalan, chirigan olmaga tegilsa, unga yig’ilgan
mayda hashoratlarning hammasi uchib ketadi. Mimoza o’simligiga tegilsa, u
darhol yaproqini yopib oladi.
5.Gemotropizm - tirik organizmning quyosh nuri ta'siri ostida harakat qilishga
moyilligidir. Masalan , kungaboqar o’simligining quyosh nuri tomon
harakatlanishi.
6.Barotropizm - tirik organizmning havo bosimi ostida harakat qilishga
moyilligidir. Masalan, havo bulut bo’lganida, havoda uchib yurgan hashoratlar
yerga pastga qarab uchadilar.
7.Gidrotropizm - tirik organizmning namlik suv ta'siri ostida harakat qilishiga
moyilligidir.
Hayvonlarning instinktlari.
Instinktlar hayvonlarning o’z ehtiyojlarini qondirish uchun qiladigan murakkab
tug’ma harakatlaridir.
Masalan, ko’p qushlar juda ustalik bilan in yasar ekan, material (chup-char, loy)
tanlash va inni pishiq qilib qurish yo’lida xilma-xil harakatlarni bajaradi.
Qaldirg’ochlarning ini bunga yaxshi misol bo’la oladi. O’rgimchaklar garchi in

to’qish «san’atini» oldindan o’rganmagan bo’lsa ham, o’z inlarini zo’r «mahorat»
bilan to’qiydilar. Asalari o’z kataklarini, go’yo puxta hisob qilib turganday, aniq
reja bilan ko’radi. Hayvonlarning instinktlari juda xilma-xil bo’ladi.
Hayvonlarning biologik ehtiyojlariga qarab, ularning instinktiv harakatlarini
quyidagi turlarga bo’lish mumkin; ovqatlanish instinkti, saqlanish instinkti, nasl
qoldirish instinkti va poda (to’da) bo’lib yashash instinkti.
Ovqatlanish instinkti. Bu instinkt hayvonning o’zi uchun zarur ovqat qidirib
topish, ovqat g’amlash va shu kabi harakatlarida zohir bo’ladi. Masalan, endigina
tuxum po’chog’ini yorib chiqqan jo’ja donni va non uvoqlarini cho’qiydi, ularni
qidirib topa biladi. Asalarilarning asal qidirib to’plashi va g’amlab qo’yishi
hammaga ma’lum.
Saqlanish instinkti. Bu instinkt hayvonlarning dushmandan saqlanish tug’ma
usullarida va dushmanga hujum qilish qobiliyatida zuhur etadi. Masalan, mushuk
bolasi o’ziga tikilib turgan kuchukni birinchi marta ko’rganda yo shkafning tagiga
kirib ketadi yoki stulning ustiga, daraxtga chiqib oladi. Bordi-yu, mushukning o’zi
hujum qiladigan bo’lsa, kuchukning nozik joylariga yuz-ko’ziga chang solmoqchi
bo’ladi.
Nasl qoldirish instinkti. Bu instinkt jumladan, ota-onalik instinkti sifatida
yaqqolroq ko’rinadi. Hayvonlar o’z bolalarini parvarish qilish tug’ma mahoratiga
ega bo’lib, u naslining kelajagi haqida katta g’amxo’rlik qiladi. Hayvonlarning
ba’zi bir turlari, xususan, hasharotlar, o’z avlodini ko’rmaydi, ammo, bolalari o’sib
mustaqil hayot kechira olishi uchun, ular tuxum qo’yganda o’z nasliga qulay joy
va ovqatni oldindan tayyorlab ketadi.
Ko’klamda yo’lda yoki yo’l yoqasida bir juft qo’ng’izning go’ngni dumalata-
dumalata yumaloqlab ketayotganini ko’rish mumkin. Bu yumaloqlangan go’ng
qo’ng’izdan tarqaydigan nasl uchun turar joy va ovqat bo’ladi. Qo’ng’izlar go’ngni
ma’lum kattalikda yumaloqlaydi. Urg’ochi qo’ng’iz shu yumaloqlangan go’ng
ichiga tuxum qo’yadi, shundan keyin uning og’zini berkitib, havf-xatarsiz joyga
dumalatib boradi. Yumaloqlangan go’ng ichidagi tuxumdan bir necha vaqtdan
keyin qurt chiqadi. Bu qurt go’ngdagi moddalar bilan oziqlanib o’sadi, qurt shu

joyning o’zida g’umbakka aylanadi, keyin bu g’umbak qo’ng’izga aylanadi. Yosh
qo’ng’iz yumaloq go’ng ichidan teshib chiqib, erkin hayot kechira boshlaydi.
Shunday qilib, qo’ng’iz o’zining g’amxo’r ota-onasini ko’rmaydi, ota-onasi esa
qo’ng’izni ko’rmaydi.
Poda (to’da) bo’lib yashash instinkti. Bu instinkt hayvonlarning turli usullar
bilan o’zaro aloqa qilishida va xilma-xil shaklda birgalashib yashashida zohir
bo’ladi. Hayvonlarning ba’zi turlari, asosan, o’txo’r va sut emizuvchi hayvonlar
doimo to’da bo’lib yashaydi, hayvonlarning boshqa tur lari, asosan, yirtqich
hayvonlar esa o’ziga o’xshash hayvonlar bilan vaqt bevaqt birgalashib yashaydi.
Hasharotlar galasi, qushlar galasi, sut emizuvchilar to’dasi – hayvonlarning poda
(to’da) bo’lib yashash formalaridir.
Instinktlar mashq qilish yoki o’rganish yo’li bilan hosil bo’lmaydi – ular ota-
onadan naslga biologik irsiyat sifati da o’tadi.
Instinktlarning nerv-fiziologik asosi–shartsiz reflekslardir. I.P.Pavlov ta’limotiga
ko’ra, instinktlar shartsiz reflekslarning o’zi-yu, lekin ancha murakkab turidir.
I.P.Pavlov bunday deydi: «Hozirgi vaqtda instinktlarning ham reflekslardan iborat
ekanligi, faqat bir oz murakkabroq reflekslar ekanligi yetarli aniqlangan deb
hisoblash mumkin» 1. Instinktlar – bir qancha shartsiz reflekslardan iborat bo’lgan
reflekslar zanjiridir. Bu reflekslardan har birining harakatga kelgan payti
navbatdagi refleks uchun qo’zg’ovchi bo’ladi.
Avvalo shuni aytish kerakki, hayvonlardagi instinktlarning obyektiv suratda
bama’niligi bilan g’oyat ajablantiradi.
Xo’sh hayvonlardagi instinktiv harakatlarning ro’yi rost ko’rinadigan bu
bama’niligi va «oqilonaligi» qanday izohlanadi?
Instinktlarning qanday paydo bo’lganligini birinchi marta Ch.Darvin tushuntirib
berdi. Darvin ta’limotiga ko’ra, hayvonlarning instinktlari uzoq, evolyusion
taraqqiyot jarayonida, tashqi muhitga moslashish jarayonida, hayot sharoitiga
bog’liq holda paydo bo’lgan.
Bu kurashda, tevarak-atrofdagi muhitga moslashishda foydasiz bo’lib qolgan
harakatlar, shuningdek, befoyda organlar yo’qolib ketgan, zararli harakatlar

hayvonni halokatga olib borgan, foydali harakatlar esa taraqqiyot jarayonida
mustahkamlanib, nasldan-naslga o’tgan. Shu bilan birga, iistinktlar butun bir
avlodga yoki hayvonlarning, butun bir turiga mustahkam o’rnashib qolgan
harakatlardan iborat.
Hayvonlarning ko’nikmalari.
Ko’nikma –hayvonlarning individual hayoti davomida paydo qiladigan
harakatlaridir.
Masalan, o’rgangan it qo’l uzatilsa, oldingi oyog’ini beradi; it eshikni oyog’i
yoki tumshug’i bilan ochadi, «o’yinga tushadi», keyingi oyoqlari bilan tikka
yuradi, ot aravaga kiradi va hokazo. Bunday harakatlar ko’nikmalar deb ataladi.
Hayvon instinktiv harakatlar yordami bilan qanday ehtiyojlarini qondirsa, hosil
qilingan ko’nikma yo’li bilan ham o’sha ehtiyojlarini qondiradi. Itning «o’yinga
tushishi» yoki «oldingi oyog’ini berishi» uning ovqat olishiga yordam beradigan
harakatlardir.
Hayvonlarning ko’nikmalari shartsiz reflekslar, instinktlar asosida, shuningdek,
ilgari hosil bo’lgan shartli reflekslar asosida vujudga keladi. Ko’nikmalar
hayvonning biron ehtiyojini qondirishga yordam beradigan yangi (instinktiv
harakatlardan uzgacha) harakatlarni qayta-qayta takrorlash yo’li bilan vujudga
keladi. Shunday qilib, ko’nikmaning nerv-fiziologik mexanizmi shartli refleksdir.
Ko’nikma hosil qilish hayvonda shartli reflekslarning birinchi yoki butun bir
sistemasini hosil qilish demakdir.
Hayvonlar ko’nikmalar hosil qilish tufayli, tashqi muhitning o’zgaruvchi
sharoitiga chaqqonroq va yaxshiroq moslashadigan bo’lib qoladi.
Hayvonlardagi tafakkur kurtaklari
Yuqori darajada taraqqiy qilgan hayvonlarning (masalan, it, maymunlarning)
ba’zi harakatlarini ko’rganimizda ba’zan ularga «ziyrak», «sezgir», «tiyrak» degan
va boshqa shu kabi sifatlar beramiz.
Hayvonlarda shunday harakatlar ko’rinadiki, bu harakatlardan bizga hayvon
qanday bo’lmasin maqsadga yetish yo’llari yoki vositalarini tanlaganday, qanday
bo’lmasin masalani hal etganday, avvalgi tajribani yangi sharoitga qarab tatbiq

etganday tuyuladi. Hayvonlarning tafakkuri haqidagi masala sohasida so’nggi
vaqtlarda g’oyat ko’p eksperimental tekshirish o’tkazildi, bu tajriba ishlarining
ko’pchiligi maymunlarning turli zotlari ustida olib borildi.
Hayvonlar o’ylamaydi, ularning fikrni ifodalaydigan va ma’lum bir shaklga
kiritadigan tili yo’q. Yuqori darajada taraqqiy qilgan hayvonlarda faqat birinchi
signal sistemasining muvaqqat bog’lanishlari tafakkurning nerv fiziologik
mexanizmlari bo’lib xizmat qiladi.
Hayvonlarda vujudga kelgan harakat usullari biridan ikkinchisiga o’tmaydi. Bu
harakat usullarini qaysi hayvon topgan bo’lsa, faqat o’sha ayrim hayvonniki bo’lib
qoladi. Hayvonlarning kurtak holidagi tafakkuri taraqqiy etmaydi. Bu tafakkurning
zohir bo’lishi tafakkurning navbatdagi, yuksak va murakkabroq formalari taraqqiy
etishi uchun bir bosqich bo’lolmaydi. Hayvonlarning tafakkuri namoyon
bo’ladigan harakatlar ularning fe’l-atvorida asosiy o’rin tutmaydi. Hayvonlarning
fe’l-atvori (xatti-harakatlari)dagi asosiy formalari instinktlari bilan ko’nikmalardan
iborat. Hayvonlarning ana shu oddiy kurtak holidagi tafakkur faoliyati ayni vaqtda
hayvon psixika taraqqiyotidagi yuksak bosqich hisoblanadi.
Hayvonlar psixologiyasi – zoopsixologiya degan mahsus fan hayvonlar
psixikasini tekshirish bilan shug’ullanadi. Bu fan hayvonlardagi psixik hayot
formalarining taraqqiyotini ulardagi nerv sistemasining taraqqiyotiga va biologik
sistematikaga (hayvonlarning har xil turlariga), shuningdek, hayvonlarning hayot
kechirish hususiyatlariga qarab o’rganadi.
Zoopsixologiya turli hayvonlar psixikasining taqqoslab tekshirganidan
chog’ishtirma psixologiya deb ham ataladi. Shu psixologiyaning o’zi psixika
taraqqiyotini hayvon organizmlarining biologik tuzilishiga qarab tekshirgani uchun
yana biologik psixologiya deb ham yuritiladi.
3. Ongning paydo bo’lishi va uning ijtimoiy-tarixiy mohiyati
Inson psixikasi bilan yuksak tashkil topgan hayvon psixikasi orasida katta farqqa
ega bo’lgan ijtimoiy voqyelik hukm suradi. Hayvon o’z to’dasidagi a’zolariga
yaqqol holat bilan bog’liq bo’lgan, bevosita favquloddagi vaziyat bilan cheklangan
hodisalar yuzasidan «o’zining tili»da xabar uzatishi odatiy hodisa. Odam undan

farkli o’laroq nutq vositasida o’z qabiladoshlariga o’tmish (xotirot), hozirgi davr va
kelajak to’g’risida ma’lumot (axborot) berish hamda ijtimoiy turmush tajribalarini
uzatish imkoniyatiga ega.
Hayvonot olami bilan insoniyatning xabar uzatish vositasi orasidagi farqi
tafakkurda ham o’z aksini topadi. Chunki har qanday psixik funksiya boshqa
turdagi, shakldagi, mazmundagi funksiyalar qobig’ida namoyon bo’ladi va
muayyan shart-sharoitlar vujudga kelganida rivojlanadi. Yuksak taraqqiy etgan
hayvonlarda amaliy (sodda) tafakkur mavjud bo’lib, chamalash orqali mo’ljal
olishga, favquloddagi vaziyat yuzaga keltirgan vazifani bajarishga
yo’naltirilgandir. Hayvonlar, aniqrog’i maymunlar ayrim hollarda «qurol» yasash
va undan muayyan masala hal etishda foydalanish hodisalari tajribalarda
kuzatilgan, lekin ulardan birontasi tafakkurni mavhum tarzda amaliyotga tatbiq eta
bilmagan. Holbuki shunday ekan, hayvonlar idrok qilish ko’lamidan tashqariga
chiqish imkoniyatiga ega emas, binobarin, u yaqqollikdan mavhumlikka o’ta
olmaydi, hatto bunday vaziyatni aks ettirish imkoni ham yo’q. Hayvon yaqqollik,
bevosita idrok qilishlikni quli bo’lsa, aksincha inson mavhum fikrlashning
gultojisidir . Inson bilan hayvon o’rtasidagi bu boradagi tafovut quyidagilarda
mujassamlashadi: a) shaxsning xulq-atvori, faoliyati yaqqollikdan mavhum holatga
o’tish imkoniyatiga ega; b) favquloddagi vaziyat munosabati tufayli vujudga
kelishi ehtimol oqibatni oldindan payqash layoqati mavjud; v) qiyinchiliklar
uchrasa, ularni yengish uchun qo’shimcha vositalar qo’llash, o’zgartirishlar kiritish
bilan ajralib turadi. Shuning uchun avtomobil ishdan chiqsa inson uni sozlaydi,
yomg’ir yog’sa narsalarni panaga oladi, ayb ish qilib qo’ysa himoyalanish yo’l-
yo’riqlarini o’ylaydi, muammo yechimini qidiradi va hokazo. Shaxs favquloddagi
vaziyatning quliga aylanmaydi, aksincha u kelajakni ko’ra bilishga qodir, aql-
farosat esa bashorat qilish imkoniyatini yaratadi. Faoliyat mahsulini oldindan
payqash, fe’l-atvor oqibatini ilgarilab ketib sezish uquviga egaligi bilan inson
ustuvorlik qiladi. Hayvonlarning amaliy tafakkuri ularni yaqqol vaziyatdan
bevosita ta’sirotga bo’ysunishni taqozo etadi. Shaxsni mavhum fikrlashga nisbatan
qobiliyati muayyan vaziyatga bevosita bog’liqlikdan uni xalos etadi. Inson

bevosita muhim ta’siriga javob berish bilan qanoatlanib qolmasdan, balki uni
kutayotgan ta’sirini ham bartaraf etish qurbiga egadir. Inson psixikasi bilan hayvon
psixikasi o’rtasidagi birinchi farq shaxsning o’zi anglagan qadriyatga binoan ongli
xatti-harakat qilish qobiliyati mavjudligidir.
Inson psixikasi xayvon psixikasidan uzining quyidagi xususiyatlari bilan farq
kiladi:
1. Inson uzi anglagan zaruratga ko’ra ongli xatti-harakat qilish qobiliyatiga ega.
2. Odamning xayvondan ikkinchi farqi uning qurollarni yaratishga va saqlashga
layoqatli ekanligidir. Xayvonlar xam qurol yasashi mumkin, lekin ular qurolni
odamlar singari birgalashib,jamoa bo’lib yasamaydi.
3. Inson psixik faoliyatining ajralib turadigan uchinchi belgisi ijtimoiy
tajribaning biridan ikkinchisiga o’tkazilib turishidir.
4. His-tuygulardagi tafovut xayvon bilan inson o’rtasidagi turtinchi juda muxim
tafovut bulib hisoblanadi. His-tuygu ikkisida xam bor. Faqat inson boshqa
kishining gam-gussasini va quvonchini birgalikda baxam ko’ra oladi, faqat
odamgina tabiat manzaralaridan zavqlanadi.
5. Inson psixikasining xayvon psixikasidan eng muxim farqi ularning rivojlanish
shart-sharoitlarida ko’rinadi. Agar xayvonlar psixakasining o’sishi biologik
qonunlar asosida ro’y bersa. Inson tajribani o’zlashtirmasdan, uziga o’xshaganlar
bilan muloqotda bo’lmasdan turib uning ongi rivojlanmaydi. Masalan, Amola va
Kamola. Shunday ekan, inson ijtimoiy munosabatlar maxsulidir.

Adabiyotlar.
1. Oilaviy hayot etikasi va psixologiyasi. O.To’rayeva. Tosh-t. O’qit. - 1990.
2. Yusupov E., Ismoilov. Inson odobi bilan. -T., O’zb-n., 1983.
3. Mirtursunov.Z.F. O’zbek xalq pedagogikasi. -T., «Fan», 1973.
4. Oila pedagogikasi. A.Munavvarov. Xalq pedagogikasi va ma’naviy qadriyatlar tarbiya manbai.
Tosh-t. O’qit. - 1992.
5. Talabalar uchun psixologiyasidan topshiriqlar. L.P.Xoxlova. -T., O’qit. - 1992.
6. Mirzakalon Ismoiliy. Odamiylik qissasi. -T., «O’zbek-n»., 1975.
7. Psixologiya v semye. I.Plotniyeks. Moskva. «Pedagogika» 1991.
8. Oila tayanchi.Ilmiy maqolalar to’plami., Toshkent T.D.P.U. 1998.

Psixolgiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti ва metodlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish