Psixologik testlarni kompyuterlashtirish. Kasbiy faoliyat diagnostikasi - Информатика и ИТ - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	29.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Psixologik testlarni kompyuterlashtirish. Kasbiy faoliyat diagnostikasi

Купить

Mavzu: Psixologik testlarni kompyuterlashtirish. Kasbiy faoliyat
diagnostikasi
Reja:
1. Kompyuterlashtirish va kompyuter testlari.
2. Testlarni kompyuterlashtirish tarixi. Testlarni kompyuterlashtirishning
afzalliklari.
3. Testlarni kompyuterlashtirish dasturlari.
4. Kompyuterlashtirilgan metodikalar bilan an’anaviy metodikalarning qiyosiy
tahlili.
5. Kasbiy faoliyat diagnostikasi
6. Metodikani o’tkazish tartibi
7 . Metodikani bajarish uchun namuna
8 . Individual tarzda ish olib bori sh

Psixik hodislarni o’rganishda ularning ishonchli va xolisona diagnostika qilish
uchun eng maqbul yo’llardan biri ularning avtomatlashtirishdan iborat. SHu
boisdan ham bugungi kun tadqiqotlarida psixologik o’lchash ishlarida
samaradorlikni oshirish va psixologik ma’lumotlarni qayta ishlashdagi ortiqcha
zshriqishlarni bartaraf etishda metodiklarni avtomatlashtirshga alohida e’tibor
qaratish lozimdir. Bu esa psixodiagnostikada turli xil kompьyuter texnologiyalarini
jadal tatbiq etishga olib kelmoqda.
Psixodiagnostikada dasturiy ta’minoni kiritish zamonaviy andoza sifatida
emas, balki psixologik tadqiqotlardagi ko‘p o‘lchovli ishlarni kompьyuter
yordamida tezkorlik bilan hal etishga, inson psixikasini dinamik va atroflicha
o’rganish qobiliyatiga ega bo’lish uchun unga zarurat bor. Psixologik testlarni
dasturiy ta’minoti blankali metodlardan o’zining afzalligini amaliyotda
ko’rsatmoqda. SHunday bo’lsa-da, A.Anastazi va S.Urbinalarning qayd etishicha
unda ham bir qatori kamchiliklar va farqlar mavjud ekan. SHunga qaramay ular
testologiyani qisqa vaqt ichida zabt etmoqda. Oxirgi paytlarda ta’lim sohasida
kompьyuter psixologiyasi ham, kompьyuter psixodiagnostikasi kurslari ham
o‘qitilmoqda. Ko‘p hollarda psixologlar kompьyuter sohasida tayyoolanayotgan
testlar va ularning tahlillariga, ularning psixologik xulosalariga ishonib
qolmoqdalar. O.K. Tixomirov va L.N.Babinlar kompьyuterlashtirish sharoitida
inson faoliyatining xususiyatlarining namoyon bo‘lishi yoki o‘zgarishi haqida ham
so‘z yuritmoqda. Hamma o‘rtasida “sun’iy intellekt”, “xotira mashina”,
“kompьyuter tafakkur” va boshqa tushunchalari urfga aylanmoqda. EHM
insonning sherigi, butun jahon kompьyuter tormog‘ining shakllanganligi esa uning
almashtirib bo‘lmas “o‘qituvchi” va hattoki virtual muhit yaratilganligi to‘g‘risida
so‘z yuritmoqda.
Sun’iy intellekt muammosining tarixiy ildizlari ikki nazariy yo‘nalish asosida
paydo bo’lganligini qayd etadi. Birinchidan, insonning aqliy faoliyatining alohida
funksiyalarini amalga oshirisha qobiliyatli «o’ylovchi mashina» yaratish haqidagi
qarashlar; ikkinchidan esa inson tafakkuri mazmunini matematik va rasmiy-

mantiqiy operatsiyalariga tortishiga asoslangan sun’iy intellekt g’oyasi bilan
bog’liqdir.
1. Psixologik testlarni avtomatlashtirishning konseptual
YAqqol psixologik tadqiqotlarni avtomatlashtirish muammosiga ko’pchilik
yondashuvlar psixodiagnostika, differensial psixologiya va boshqaruv
psixologiyasida tez harakatlanuvchi tizimni joriy etishga e’tibor qaratildi.
Avtomatlashtirish g’oyasining asosida esa aniq fan doirasida ma’lumotlarni
amaliyotga qo’llash imkoniyatini oshirishga qaratilganligi bilan xarakterlanadi.
Psixologiya, xususan, psixodiagnostika aniq fan, uning predmeti va ob’ekti
alohida pragmatik xarakterga ega. Psixologiyaning axborotlar sinchi psixik
hodisalarning rivojlanish va ularni o’zgartirish qonuniyatlarini yoritishga
asoslangan. Psixologik o’zgaruvchilarni o’zgartirish boshqaruv psixologiyasining
mazmuni ifodalaydi. Aynan uning ma’lumotlari insonni boshqaruv texnologiyasini
aniqlaydi.
Psixologik axborotlarni avtomatlashtirish bosqichlari, bir tomondan tezkorlik
bilan kirib kelayotgan psixologik ma’lumotlar ko’lami va ularni to’planishi,
boshqa tomondan esa avtomatlashgan psixodiagnostik vositalarni qo’llashning
joriy etilishi aynan axborotlarni o’zgartirishdan boshladi.
Psixologik testlarni kopьyuterlashtirishning davrlarini uch bosqichga jartish
mumkin:
1-bosqich. 20-asrning 40 yillaridan boshlanib, 70 yillarigacha davom etdi. Bu
kompьyuter psixologik texnologiyalarni tarkib topish bosqichi hichoblanadi. Bu
davrda amaliy psixologiya fani analitik masalalarni hal etishda avtomatlashgan
vositalardan foydalana boshladi.
2-bosqich. 1970 yilning o’rtalaridan 1980 yilning boshlariga to’g’ri keladi. Bu
bosqichda dialogik xarakterdagi avtomatlashgan psixodiagnostik tizim vujudga
keldi. Ma’lumotlarni statistik hal etish bilan bir qatorda kompьyuter testlarini
ishlab chiqish texnologiyasi joriy etila boshladi, testlashtirish natijalarini qayta
ishlash tizimining ta’minoti hamda birlamchi empirik ma’lumotlarni saqlash
elemetlari tatbiq etildi.

Psixologik diagnostikaning blok-sxemasi
1970- yillarning oxiri 1980 yilning boshlarida Vladovostokda psixolog va
dasturchilar guruhi tmonida 8 ming nafar eksperimental tanlamadan iborat
kishilarni YU.S.Kascheeva rahbarligida kompleks psixofiziologik diagnostika
uchun avtomatlashtirilgan tizim MS KTS-128 texnik vositasi yordamida
o’rganildi.
3-bosqich. Dialogik psixoldiagnostik avtomatlashtirilgan vositalarni
takomillashtirish –hozirgi kundagi kompьyuter psixodiagnostiksiga to‘g‘ri keladi.
Avtomatlashgan diagnostik tizim metodologiyasining ettita asosiy
muammolari mavjud:
Birinchisi-psixik funksiyalar modelini yasashning adekvat o‘lchamlarini
imkoniyati mavjudligi.
Ikkinchi-kompьyuter psixotexnologiyasiga o‘tganda blankli metodiklar bilan
solishtirganda tekshiriluvchilarning stimul axborotlarni idrok etish dinamikasi
mavjudligi kuzatildi. Bu stimullarning taqdim etish shakllarini o‘zgartirish
oqibatida sodir bo’ldi.
Uchinchi-Avtomatlashgan testlar psixologlarning chiqish test ma’lumotlari va
metodikalarning matnli talqinini psixokorreksiyalash imkoniyatlarini pasaytirib
yubordi.Bu muammo ikki yaqqol ifodaga ega. Bir tomondan avtomatlashtirish ish
boshlayotgan psixologlar uchun qulay bo’lib, natijalarni xolisligini oshirdi,
ikkinchi tomondan, natijalarni sub’ektiv psixologik talqinini pasaytirdi.
To’rtinchi-avtomatlashgan psixodiagnostik metodikalar ularning operatsional
validligiga faol ta’sir ko’rsatdi. Oqibatda stimullarni ko’rsatish va idrok etish
shakllarining o’zgarishiga hamda natijalarni qayd tekshiriluvchilarning harakati
operatsional tarkibini o’zgartirdi.
Beshinchi-Psixodiagnostikaning avtomatlashganligi o’zining aniqligi va
psixologik ma’lumotlarni qayta ishlashining tezligi bilan o’ziga jalb etadi hamda
eksperimentatordan kompьyuter savodxonlikni oshirishini doimiy talab etadi.
Oltinchi va ettinchi –Texnologik muammolari ko‘p jihatdan tekshiriluvchi va
psixolog-tadqiqotchi jarayondagi xatolari bilan va tekshirish protsedurasi,

metodikalarni konstruksiyasi o‘zgarishiga bog‘liq mezonlari mavjud. Kompьyuter
yordamida psixologik ma’lumotlarni statistik qayta ishlashdagi xatolar sonini
pasaytirdi. Ammo empirik ma’lumotlarni kiritish, formallashtirish (ishonchlilik
intervali va hisoblardagi xatolar) xato-nuqsonlar va ikkilamchi axborotlarni saqlash
(ma’lumotlar bazasini ishlab chiqish muammosi), psixologik ma’lumotlarni talqin
etish va korreksiyalash, shuningdek, EHM yordamida testlashtirishning borishida
motivatsiyalari dinamikasini hisobga olish muammolari mavjud.
Metodikaning maqsadi-yuqori sinf o’quvchilarida kasb-hunar mehnatiga
tayyorligining anglashini rivojlantirishdan iborat.
Metodikadan guruhiy hamda individual maslahatlarda foydalanish mumkin.
Guruhda ish olib borish o’quvchining kasb-hunarni tanlashga tayyorligini
aniqlashda qo’l keladi. Individual tarzda ish olib borilganda esa o’quvchining
kasb-hunarga qobiliyatini, biror bir faoliyatga motivatsiyasini, biror bir kasb-
hunarni tanlovini yoki shaxsiy anglash darajasini yoritish imkonini beradi.
“Tayyor bo’l!» metodikasini boshqa faollashtiruvchi so’rovnomalar singari
hech qachon keskin psixodiagnostik vosita sifatida qarash yaramaydi. Uning asosiy
maqsadi -insonning o’zini bilishi va shaxsiy imkoniyatlari haqidagi fikrlarini
faollashtiradi, shunday yoki o’zgacha o’z taqdirini o’zi muvaffaqiyatli belgilashini
ta’minlaydi.
Metodikani o’tkazish tartibi
O’quvchilar psixologning yordamida toza oq varaq kataklarida javoblar
blankasini chizadi. So’ngra psixolog o’quvchilarga yo’riqnomani tushuntiradi. U
o’quvchilarga har xil mehnat harakatlari aks ettirilgan ro’yxatini taqdim etishini
aytadi. O’quvchilar o’zining kamolotining ushbu bosqichida harakatlardan har
birini muvaffaqiyatli bajara olishini baholashlari kerak. Bunda o’zini o’zi baholash
uchun 0 dan 10 gacha bo’lgan ball shkalasidan foydalaniladi. Agar u yoki bu
harakatni bajarish o’quvchilarda qiyinchilik tug’dirsa, unga past ball qo’yadilar.
Mabodo ular bu harakatni engil bajara olaman deb hisoblasalar, aks holda yuqori
ball beradi. Bu erda o’quvchilarning xohish-istaglariga emas, balki ularning
imkoniyatlari va qobiliyatlari haqida so’z borayotganligiga e’tibor qaratishlari

zarur bo’ladi. Barcha ballar «o’zini o’zi baholash» grafasidagi tasdiq raqamining
o’ng tomoniga yozib qo’yiladi.
Psixolog «Mehnat harakatlari ro’yxati”ni o’qiydi, o’quvchilar javoblar
blankasida ushbu harakatlardan har birini bajarishga qanchalik tayyor ekanliklarini
baholaydilar. Boshqa faollashtiruvchi metodikalar bilan qanday ishlashda psixolog
alohida tasdiqlarni oydinlashtirishi va sharhlashi mumkin. Mazkur metodikani
sharhlash bunday holga yo’l qo’yib bo’lmaydigan «zamonaviy testlardan» farq
qiladi. Bir qator tasdiqlarni o’qishda, masalan, «Iflos, isqirt» ishni bajarish
(noxush hid, chang, shovqun kuzatiladigan (№17)) o‘quvchilar maqsadga muvofiq
aynan ularning qobiliyatlari haqida so‘z borayotganligini esga tutgan holda
baholashlari to‘g‘ri keladi. Hattoki, agar “iflos” ish (yoki boshqa yaqqol o‘ziga jalb
qilmaydigan mehnat harakatlari) kimgadir juda noxush, biroq u hammasi shunday
bo’lsa ham ularni engil bajara olsa yuqori ball qo’yishi kuzatiladi. Aksincha, agar
biror bir harakat yoqsa-yu, ammo uni hozircha yaxshi bajara olmasa, javoblar
blankasida past ball qo’yadilar.
So’ngra psixolog har bir mehnat harakati bo’yicha qizlar va o’smirlar uchun
alohida mo’ljallangan taxminiy me’yorlarni o’qiydi. O’quvchilar bu vaqtda
javoblar blankasidagi «Me’yorning muvofiqligi» grafasida ballarni ushbu
me’yoriga mosligiga qarab belgilaydilar. Agar ularning ko’rsatkichi me’yorga mos
kelsa «0» qo’yadilar, me’yordan katta bo’lsa- «+1», agar me’yordan kam bo’lsa, «-
1» qo’yadilar. Masalan, agar birinchi savolga o’smirlardan birortasi o’z
imkoniyatini olti ballda baholadi, ushbu savol bo’yicha o’smirlar uchun me’yor 4
dan 8 gacha bo’lgan ball intervaliga muvofiqdir, u holda «0» qo’yiladi.
So’ngra o’quvchilar o’z ballarining (+1, -1, 0) algebraik yig’indisini
hisoblaydilar va javoblar blankasining pastki qismida yozib qo’yadilar. SHu tarzda
olingan natija ham hamma uchun umumiy bo’lgan me’yor bilan taqqoslanadi.
Bunday me’yor -5 dan +6 ballgacha bo’lgan natijalardan iborat. (Albatta o’zini
o’zi yuqori yoki past baholash haqidagi xulosalar shartli xarakterga ega, axir bir
qator o’smirlar har xil harakatlarni muvaffaqiyat bilan bajarishga qobiliyatlidirlar.
Ayniqsa metodikadagi keltirilgan me’yorlar kamolotdan yiroq va qanchalik

o’smirni o’z-o’zini bilishini faollashtirish uchun psixodiagnostika uchun
shunchalik xizmati tegmaydi.
Biroq bu xulosalar keyinchalik o’quvchining aniq kasb-hunarga tayyorligini
umumiy baholashida, o’zini o’zi baholash haqidagi xulosalarga kelishida qo’l
keladi.
Psixolog sinfga murojaat qilib, o’quvchilarni tayyorliklarini tekshirib
ko’rishlari uchun kasb-hunar nomini aytishlarini so’raydi. Natijada doskada 8-12
kasb-hunarlar ro’yxati shakllantiriladi.
So’ngra «Kasblar menyusi» yordamida metodikada shunday kasblar
mavjudligi aniqlanadi. Agar mavjud bo’lsa, kasb-hunarlar yozilgan qatorida
ro’yxatdan tartib raqami qo’yiladi. Mabodo, ana shu kasb o’smirni qiziqtirsa-da,
ro’yxatda bo’lmasa, o’quvchi bilan kelishgan holda unga yaqin bo’lgan kasb-hunar
ko’rib chiqiladi.
“Kasblar menyusi”da inson faoliyatiga an’anaviy bo’lmagan bir qator faoliyat
turlari masalan, daydi, tilanchi, kvartira o’g’risi, fohisha, reketir, narkotik sotuvchi
kasblari ham kiritilgan. Biroq bugungi kunda o’spirinlar orasida aynan ushbu
yo’llar bilan pul topishga qiziqadiganlar mavjud. Psixolog bu «kasb-hunarlar”ga
e’tibor qaratishi hamda pedagok bilan birgalikda o’spirinlar bunday faoliyat
turlarini muhokama qilishi lozim. O’smirlar bilan ushbu kasb-hunarlar to’g’risida
so’hbatlashishdan qo’rqmasligi kerak. Axir ular o’z davralarida ushbu masalalarni
jonli muhokama qilishadi. YAxshisi ushbu muhokamani professional psixolog
o’zining nazorati ostiga olishi lozim.
Metodikani bajarish uchun namuna
So’ngra psixolog kasbga tayyorlikni aniqlashni misol asosida tushuntiradi.
O’quvchilar psixologning ortidan mos hisoblashni amalga oshiradilar. Keyin
ularning o’zlari qiziqadigan kasblariga tayyorliklarini mustaqil aniqlaydilar. Har
bir o’quvchi o’zining kasbga tayyorligini kamida to’rta kasb-hunar bo’yicha
tekshirib ko’rishi mumkin. Javoblar blankasining o’ng qismi to’rta teng bo’lakka
ajartiladi (1-jadval) va ularning har bir biror bir kasbga tayyorlikni baholaydi.

Quyida «dasturchi» kasbiga tayyorlikni batafsil hisoblanishi «dasturchi»
kasbiga tayyorlikni hisoblash namunasi» jadvalida keltirilgan ().
Boshlanishida blankada kasbning nomlanishi- «dasturchi» yoziladi. So’ngra
«Kasblar to’plami» ro’yxatidan «dasturchi» kasbining mehnat harakatlariga
muvofiq keluvchi raqami va bu harakatlarning muvaffaqiyatli bajarish uchun
ahamiyatini balli ifodasi izlab topiladi. Barchasi javoblar blankida mos grafada
yozib qo’yiladi.
So’ngra harakatning ahamiyatlik ko’rsatkichlari bilan bir qatorda o’quvchi o’z
blakasida oldin qo’ygan javobi yozib qo’yiladi. Masalan, birinchi mehnat harakati
(asbob-uskunadagi ko’rsatkichlarni kuzatish)-7 ball, uchinchi (hisob-kitobni
bajarish)-5 ball; o’n sakkizinchi (monoton harakatni ko‘chirish)-3 ball va hakozo.
So‘ngra ahamiyatlilik ko‘rsatkichlari o‘smirlarning o‘zini o‘zi baholash ballariga
muvofiq ko‘paytiriladi. So‘ngar olingan natijalar yig‘indisi topiladi. O‘smirning
kasьga tayyorligining umumiy ko’rsatkichi foizli ifodalanib, javoblar varaqsining
past qismiga yozib qo’yiladi. Agar u 60-70%past bo’lsa, u o’quvchining ushbu
kasbga tayyorligiga shubha uyg’otadi.
SHuningdek, o’smirning o’z-o’ziga bergan bahosini hisobga olish zarur. Agar
u yuqori bo’lsa, «dasturchi» kasbiga tayyorgarlik bo’yicha olingan natijasi
tuzatuvchi koeffitsient 0.7 ga ko’paytiriladi. Agar past bo’lsa, 1,3 ga, me’yorda
bo’lsa hech qanday tuzatishni amalga oshirish shart bo’lmaydi. Keltirib o’tilgan
misolda yuqori bo’lmagan tayyorgarlik ko’rsatkichi, 47 ga teng bo’lib, u 1,3
tuzatish koeffitsientiga ko’paytirilgan va natijada 61,1 % olindi. Bu «Dasturchi»
kasbiga yaxshi tayyorgarlikni bildiradi.
O’quvchilar ham shu tarzda o’zlari qiziqadigan boshqa kasblarga
tayyorliklarini mustaqil hisoblab topadilar. Ba’zan kimdadir 6-8 ta va undan ortiq
kasblarni ko’rib chiqish xohishi paydo bo’lib qoladi (u holda o’quvchilar javoblar
blankasida qo’shimcha varaq qo’shib hisoblashni bajaradi). Bunday holatda
individual tartibda kasblarga qiziquvchi o’smirlarning ko’rsatkichlarini hisobga
oladi.

Psixologik testlarni kompyuterlashtirish. Kasbiy faoliyat diagnostikasi

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish