Pul-kredit siyosati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	58.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Pul-kredit siyosati

Купить

Pul-kredit siyosat i
Reja:
Kirish
I BOB Moliya tizimi va moliyaviy siyosat. Pul-kredit tizimi. Banklar va ularning
bozor iqtisodiyotidagi roli.
1. Moliyaning mohiyati va vazifalari. Moliya tizimi .
2. Pul muomalasi va uning amal qilish qonuniyatlari .
3. Kreditning mohiyati, manbalari va vazifalari .
II BOB O’zbekiston Respublikasi bank tizimi va pul-kredit siyosatining
ustuvorliklari.
2.1 Bank tizimi.
2.2 Pul-kredit siyosati.
2.3 O’zbekiston Respublikasi bank tizimi.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar

Kirish
Mustaqillik yillarda O’zbekiston oldingidan tubdan farq qiluvchi yangi
iqtisodiy munosabatlarga asoslangan iqtisodiy rivojlanishning navbatdagi
bosqichlariga o’tib bormoqda. Bozor iqtisodi asosida tovar-pul munosabatlari
yotadi. Tovar-pul munosabatlari – tovar ishlab chiqarish, tovarlarning ayirboshlash
va pul muomalasiga xos munosabatlarni ifoda qiladi. Bozor iqtisodi erkin tovar-pul
munosabatlarga asoslangan iqtisodiy monopoliyani inkor qiluvchi, ijtimoiy
taraqqiyotga, aholini ijtimoiy muhofaza qilish yo’nalishiga ega bo’lgan va
boshqarilib boriladigan iqtisoddir. O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotida bozor
munosabatlarini qaror toptirish dolzarb tadbirlardan bo’lgan pul, kredit va banklar
tizimida ham chuqur o’zgarishlarni amalga oshirishni taqozo qiladi. Bozor
munosabatlariga o’tish iqtisodiy kategoriya sifatida pulning, kreditning, foiz, soliq
va boshqa kategoriyalarning mohiyati va ahamiyatiga boshqacha yondashish
zarurligini taqozo qiladi. Bozor munosabatlariga o’tish sharoitida bank-moliya
tizimining ahamiyati tubdan o’zgarmoqda. Bozor munosabatlarini boshqarish
sohasida davlat tomonidan olib boriladigan barcha ishlarning og’irlik markazi ana
shu tizimlarga ko’chdi. Shu sababli, bank tizimini takomillashtirish, banklarning
mustaqilligini va pul muomalasidagi ahvol uchun javobgarligini oshirish, pul-
kredit munosabatlarini tartibga solish, so’mning barqarorligi va yuksak nufuzini
ta’minlash sahasidagi muammolarni o’rganish, shuningdek, tegishli ilmiy xulosalar
chiqarish va tavsiyalarni ishlab chiqish o’ta dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Bugungi kunda quyidagi savollar ilmiy nuqtai nazardan javoblarini kutmoqda: -
naqd pul va kredit emissiyasining o’sishiga sabab nima? - aholi qo’lidagi pulning
harakatsiz turib qolishiga qanday qilib yo’l qo’ymaslik mumkin? - mahsulot ishlab
chiqarishning o’sishini ta’minlamagan korxona (firma) ularga kredit berilishiga
yo’l qo’ymaslik uchun qanday chora-tadbirlar ishlab chiqish lozim? - milliy
valyuta kursini almashuvi va barqarorlashuvini ta’minlash uchun qanday tadbirlar
amalga oshirilishi kerak? - inflyatsiyani oldini olish va uni pasaytirish omillari
nimalardan iborat? Bozor munosabatlarini talab darajasida tashkil qilish, ishlab
chiqarishni rivojlantirish, kengaytirish va shu asosida iqtisodiy taraqqiyotga

erishish kreditdan foydalanishni, banklar faoliyatini samaradorligini oshirishni,
kreditdan foydalanishda salbiy hollarning oldini olishni taqozo qiladi. Yoozirgi
vaqtda tijorat banklari tomonidan beriladigan kreditlarning salmog’i va sifati
sohasida ancha muammolar mavjud.

I BOB Moliya tizimi va moliyaviy siyosat. Pul-kryedit tizimi. Banklar va
ularning bozor iqtisodiyotidagi roli.
1. Moliyaning mohiyati va vazifalari. Moliya tizimi
Moliya – pul mablag’laridan foydalanish va uning harakatini tartibga solish
bilan bog’liq bo’lgan munosabatlar tizimi bo’lib, uning vositasidan turli darajada
pul mablag’lari fondlari vujudga keltiriladi va ular takror ishlab chiqarish
ehtiyojlari va boshqa ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish maqsadida taqsimlanadi.
Moliya iqtisodiyot jarayonlarida o’zaro bog’liq bo’lgan bir qator vazifalar ni
bajaradi:
1. Moliya iqtisodiy jarayon va tadbirlarni moliyaviy ta‘minlash, ularga
xizmat ko’rsatish vazifasini bajaradi.
2. Moliya taqsimlovchi vazifasini bajaradi. Moddiy ishlab chiqarish
sohalarida yaratilgan yalpi milliy mahsulotni, ayniqsa, uning milliy daromadni
tashkil qiluvchi qismini davlat va mulkchilikning turli shakllariga asoslangan
korxonalar, iqtisodiyot tarmoqlari, moddiy ishlab chiqarish sohalari, mamlakat
hududlari o’rtasida taqsimlash va qayta taqsimlashda namoyon bo’ladi.
3. Moliya rag’batlantiruvchilik vazifasini bajaradi. Birinchidan, yaratilgan
mahsulot qiymatini taqsimlash jarayoni orqali, ikkinchidan, pul fondlarini tashkil
qilish va sarflash mexanizmi orqali amalga oshiradi.
4. Moliyadan ishlab chiqarish, taqsimlash va iste‘mol ustidan nazorat qilish
vositasi sifatida foydalaniladi. Moliya korxona (firma)larning moliya intizomiga
rioya qilish uchun moddiy javobgar bo’rish tizimi, turli soliqlar undirib olish va
mablag’ bilan ta‘minlash tizimi orqali amalga oshiriladi.
Moliya tizimi o’z ichiga turli darajadagi byudjetlarni, ijtimoiy, mol-mulk va
shaxsiy sug’urta fondlarini, davlatning valyuta zahiralarini, korxona va firmalar,
tijorat va notijorat tuzilmalarning pul fondlarini, boshqa maxsus pul fondlarini
mujassamlashtiradi.
Korxonalar (tarmoqlar) va umumdavlat mohiyati bir-biridan farq qiladi.
Korxona va tarmoqlar moliyasi ulardagi takror ishlab chiqarish jarayonida hamda

alohida fondlar yaratish yo’li bilan xodimlarning ijtimoiy ehtiyojlariga xizmat
qiladi.
Umumdavlat moliyasi davlat byudjetini, ijtimoiy sug’urta fondlari hamda
davlat mol-mulkiy va shaxsiy sug’urtasi fondini o’z ichiga oladi. Davlat pul
mablag’larining asosiy markazlashgan fondi bo’lmish davlat byudjeti moliya
tizimining asosiy bo’g’ini bo’lib xizmat qiladi.
Davlat byudjeti – bu davlat xarajatlari va ularni moliyaviy qoplash
manbalarining yillik rejasidir. Davlat daromadlari va xarajatlarining asosiy qismi
davlat byudjeti orqali o’tadi. Uning asosiy vazifasi moliyaviy vositalar yordamida
iqtisodiyotni samarali rivojlantirish va umumdavlat miqyosidagi ijtimoiy
vazifalarni hal qilish uchun sharoit yaratishdan iborat.
Davlat byudjetining ikki tomoni bor. Byudjetning bir tomonida byudjetga
kelib tushadigan daromadlar, manbalari va uning takibi bo’lsa, ikkinchi tomonida
asosiy xarajatlarning tarkibi va miqdori o’z ifodasini topadi.
Davlat mol-mulk va shaxsiy sug’urtasi umumdavlat moliyasining keyingi
bo’g’ini hisoblanadi. Mulkchilikning barcha shakllaridagi korxonalar va
fuqarolarga joriy qilinadi. U majburiy va ixtiyoriy bo’lishi mumkin. Bu maqsadlar
uchun fondlar korxona va aholining to’lovlari hisobiga shakklanadi. Fond
mablag’lari mol-mulkiy sug’urtasiga va shaxsiy sug’urtaga pul to’lashni ko’zda
tutadi. Shaxsiy sug’urta aholining pul jamg’armalarini tashkil qilishning
shakllaridan biri bo’lib ham xizmat qiladi.
Bozor iqtisodiyoti rivojlanib borishi bilan moliya tizimida turli xil sug’urta
(ijtimoiy sug’urta, tibbiy sug’urta) fondlari va byudjetdan tashqari moliya fondlari
(pensiya fondi, aholini ish bilan ta‘minlash fondi, tabiatni muhofaza qilish fondi,
tarixiy yodgorliklarni saqlash fondi, tadbirkorlarga ko’mak berish fondi)ning
ahamiyati ortib boradi.
Davlat byudjetining daromadlari va xarajatlari muvozanatli bo’lishini taqozo
qiladi. Lekin ko’pchilik hollarda davlat byudjeti xarajatlarning daromadlardan
ortiqchaligi ko’zatiladi, buning oqibatida byudjet taqchilligi ruy beradi. Bu
holning sabablari ko’p bo’lib, ularning ichida davlatning jamiyat hayotining barcha

sohalaridagi rolining uzluksiz o’sib borishi, uning iqtisodiy va ijtimoiy
vazifalarining kengayishi alohida o’rin tutadi. Byudjet taqchilligining o’sishi yoki
pasayishi mutlaq miqdorda va uning yalpi ichki mahsulot (YaIM)ga nisbatn aniq
namoyon bo’ladi. O’rnatilgan xalqaro standartlarga ko’ra byudjet taqchilligi
YaIMning 5% darajasidan oshmasligi lozim. Ohirgi 6 yil ichida o’rtacha hisobda
davlat byudjeti taqchilligi YaIMga nisbatan 0,6% foizni tashkil etdi.
Byudjet taqchilligi asosan davlat qimmatli qog’ozlarini sotish, nobyudjet
fondlari (sug’urta fondi, ishsizlik bo’yicha sug’urtalash fondi, pensiya fondi)dan
qarz olish ko’rinishdagi davlatning ichki va tashqi qarzlari hisobiga qoplanadi.
Byudjet taqchilligini moliyalashtirish (qoplash)ning muhim ko’rinishlardan
biri davlat krediti hisoblanadi . Davlat krediti deganda, davlat qarz oluvchi yoki
kreditor sifatida maydonga tushadigan barcha moliyaviy-iqtisodiy munosabatlar
yig’indisi tushuniladi.
Moliyaviy resurslarni davlat tomonidan qarzga olishning asosiy shakli – bu
davlat qarz majburiyatlari (zayomlari)ni chiqarish hisoblanadi. Ularni joylashtirish
jarayonida davlat aholi, banklar, savdo va sanoat kompaniyalarining vaqtincha
bo’sh turgan pul mablag’larini jalb qiladi.
O’zbekistonda tashqi qarzni me‘yoriy darajasida ushlab turish borasida
qat‘iy choralar-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Yalpi ichki mahsulotga nisbatan
tashqi qarz 2007 yilda 17 foizni, eksportning yillik hajmiga nisbatan 44 foizni
tashkil etgan bo’lsa. 2008 yilda bu ko’rsatkich 13 foiz va 31 foizni tashkil etdi.
Davlat o’z majburiyatlari bo’yicha vaqtida hisob-kitob qilish kafolatini
beradigan eng ishonchli, to’lovga qodir hamkorlar qatoridan bo’lishi maqsadida
banklarni likvidligini ta‘minlab boradi. Bu borada davlat o’zining qisqa muddatli
majburiyatlarini, o’rta va uzoq muddatli zayomlarga almashtirib, ancha yuqori foiz
bo’yicha yangi, uzoq muddatli zayomlar chiqarish hisobiga ham sotib olish
mumkin.
Xullas, moliya iqtisodiyot doirasida o’zaro bog’liq bo’lgan bir qator
vazifalarni bajaradi:
1. Iqtisodiy jarayonlarni moliyaviy resurslar bilan ta‘minlaydi.

2. Taqsimlovchi vazifani bajaradi. Bunda moddiy ishlab chiqarish sohalarida
yaratilgan yalpi milliy mahsulotni, ayniqsa, uning milliy daromadni tashkil
qiluvchi qismini davlat va mulkchilikning turli shakllariga asoslangan korxonalar,
iqtisodiyot tarmoqlari, moddiy ishlab chiqarish sohalari, mamlakat hududlari
o’rtasida taqsimlash va qayta taqsimlashda namoyon bo’ladi. Bundan milliy
daromadning bir qismi korxona va aholi daromadlaridan turli xil soliqlar olish,
renta va bojxona to’lovlari, aktsiz yig’imlari kabilar orqali davlat qo’lida
to’planadi. Milliy daromadni qatta qismini davlat moliya vositasida aholining
ijtimoiy madaniy ehtiyojlariga (uy-joy qurilishi, tibbiyot xizmati, maorif, nafaqa,
stipendiyalar to’lashga, milliy mudofaaga, atrof-muhitni muhofaza qilishga
sarflaydi).
3. Rag’batlantiruvchilik vazifasi – bunda, birinchidan, yaratilagn mahsulot
qiymatini taqsimlash jarayonida, ikkinchidan, pul fondlarini tashkil qilish vositasi
sifatida foydalaniladi.
4. Nazorat vazifasi – bunda korxona (firma)larning moliya intizomiga rioya
qilish uchun moddiy javobgar bo’lish tizimi, turli soliqlar undirib olish va mablag’
bilan ta‘minlash tizimi orqali amalga oshiriladi.
2. Pul muomalasi va uning amal qilish qonuniyatlari
Moliyaviy mexanizmlar va moliyaviy munosabatlarni ishlash uchun pul
tovarining mavjudligi va uni aylanma harakati muhim rol o’ynaydi. Pulning o’z
vazifalarini bajarish jarayonidagi to’xtovsiz harakati pul muomalasi deyiladi.
Jahonda tarixan shakllangan hamda har bir mamlakat tomonidan qonuniy
ravishda mustahkamlanib qo’yilgan pul muomalasining turli tizimlari amal qiladi.
Mamlakat pul tizimining muhim tarkibiy qismlari quyidagilardan
iborat :
1. Milliy pul birligi (so’m, dollar, yena, marka va x.q.);
2. Naqd pul muomalasida qonuniy to’lov vositasi sifatida amal qiluvchi
qog’oz, tanga va kredit pullar tizimi;

3. Pul emissiyasi, ya‘ni belgilangan qonuniy tartibda pulni muomalaga
chiqarish tizimi;
4. Pul muomalasini tartibga soluvchi davlat idoralari.
Pul muomalasi naqd va kredit pullar yordamida amalga oshiriladi. Naqd pul
muomalasiga bank biletlari va metall tangalar (pul belgilari) xizmat qiladi.
Naqd pulsiz hisoblar cheklar, kredit kartochkalari, vekselllar, akkreditivlar,
to’lov talabnomalari kabilar yordamida amalga oshiriladi. Ularning hammasi pul
agregati deb yuritiladi.
Muomalada mavjud bo’lgan pul massasi (naqd va kredit pullari) qo’shish
yo’li bilan aniqlanadi.
Pul muomalasi o’ziga xos qonunlarga asoslangan holda amalga oshiriladi.
Shunday qonunlardan biri va eng muhim muomala uchun zarur bo’lgan pul
miqdorini aniqlash va shunga muvofiq muomalaga pul chiqarishdir.
Muomalani ta‘minlash uchun zarur bo’lgan pul miqdori quyidagi omillarga
bog’liq:
1. Muayyan davr davomida sotilishi va sotib olinishi lozim bo’lgan tovarlar
summasiga;
2. Pul birligining aylanish tezligiga;
3. Kreditning rivojlanishiga, puldan to’lov vositasi vazifasidan
foydalanishga ham bog’liq bo’ladi:
Pm = Tb – Xk + Xt – O’x-k ;
At
Bu yerda: Pm - muayyan davrda muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori;
Tb - sotilishi lozim bo’lgan tovarlar summasi (tovarlar miqdori narxi);
Xk – kreditga sotilgan tovarlar summasi;
Xt – to’lash muddati kelgan tovarlar va xizmatlar hamda boshqa to’lovlar
summasi;
O’x-k – naqd pulsiz o’zaro hisob-kitoblar;
At – pulning aylanish tezligi.

Pul miqdoriga ta‘sir etuvchi omillarni hisobga olib, pul muomalasi qonuniga
quyidagicha ta‘rif berish mumkin: boshqa sharoitlar o’zgarmay qolganda, muayyan
davrda muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori sotishga chiqariladigan tovarlar
narxi summasiga to’g’ri mutanosib, pulning aylanish tezligiga teskari
mutanosibdir.
Oltin va qog’oz pul muomalasi qonunlarining o’ziga xos xususiyatlari va
bir-biridan farqlari mavjud. Masalan,
1. Oltin pul muomalada bo’lganda:
a) ortiqcha oltin pul xazinaga jalb qilinadi va har xil bezaklar uchun
foydalanishga chiqariladi;
b) tovarlar hajmi ko’payib, muomala uchun qo’shimcha pul zarur bo’lganda
xazinadagi oltin pullar muomalaga kiritiladi. Shu yo’l bilan muomala uchun zarur
bo’lgan oltin pul miqdori o’z-o’zidan tartiblanadi.
2. Muomala uchun zarur bo’lgan oltin pul miqdori tovarlar qiymatining
miqdoriga teskari mutanosiblikda, oltinning o’z qiymatiga nisbatan esa to’g’ri
mutanosiblikda o’zgaradi:
a) oltin pul qiymati va tovarlar hajmi o’zgarmagan taqdirda tovarlar qiymati
qancha past bo’lsa, muomala uchun zarur bo’lgan pul miqdori ham shunga kam
bo’ladi, agar tovarlar qiymati o’zgarmasa, pulning miqdori tovarlar hajmining
ortishiga qarab unga mutanosib ravishda ko’payadi;
b) agar tovarlar hajmi va qiymati o’zgarmaydi, deb faraz qilsak,
muomaladagi oltin pul miqdori oltinning o’z qiymatiga qarab o’zgaradi, ya‘ni
uning qiymati oshsa, pul miqdori kamayadi, qiymati pasaysa, pul miqdori
ko’payadi.
Qog’oz pul muomalasi qonunlari oltin pul muomalasidan farq qilib, uni
quyidagicha ifodalash mumkin:
1. Qog’oz pul qancha miqdorda chiqarilmasin, unda belgilangan qiymat
miqdori muomalaga uchun zarur bo’lgan oltin pul miqdorining qiymatiga teng
bo’ladi.

2. Qog’oz pulning har birligida belgilangan qiymat miqdori muomalaga
uchun zarur bo’lgan oltin pul qiymatining muomalaga chiqarilgan qog’oz pul
miqdori nisbatiga mos keladi.
Naqd pullar rivojlangan bozor iqtisodiyoti mamlakatlarda umumiy pul
massasining 9-10 fozni, bozor iqtisodiyotiga o’tayotgan mustaqil hamdo’stlik
davlatlarida 35-40 foizni tashkil qiladi.
Pul bozori – bu mamlakatdagi pul miqdori hamda foiz stavkasining turli
darajalarida pul mablag’lariga bo’lgan talab va pul taklifining o’zaro nisbatini
ifodalovchi mexanizm.
Pul taklifi ko’p jihatdan inflyatsiya jarayonlariga ham ta‘sir ko’rsatadi.
“ Inflyatsiya ” atamasi (lotincha “inflation” – shishmoq, kengaymoq) ilk bora
Shimoliy Amerikada 1861-1865 yillardagi fuqarolar urushi davrida qo’llanilib,
muomalada qog’oz pullarning haddan ortiq ko’payib ketishini ifodalagan edi.
Iqtisodiy adabiyotlarda esa bu atama XX asrda, birinchi jahon urushidan keyin
keng tarqaldi.
Inflyatsiya deb pul muomalasi qonunlari buzilishi bilan bog’liq holda
qog’oz pullarning qadrsizlanishiga aytiladi. Inflyatsiya – bu qog’oz pul birligining
qadrsizlanishi va shunga mos ravishda tovar narxlarining o’sishidir.
Qog’oz pul tovarlarga, oltinga va xorijiy valyutalarga nisbatan qadrsizlanadi.
Inflyatsiya narx indeksi yordamida bazis davrga nisbatan aniqlanadi. Masalan,
iste‘molchilik tovarlariga narx indeksi 2008 yilda 113,6; 2009 yilda 118,3ga teng
bo’lsa, inflyatsiya sur‘ati qo’yidagicha bo’ladi:
Inflyatsiya sur‘ati = 118,3 – 113,6 x 100% = 4,1%
113,6
Kelib chiqish sabablari va o’sish sur‘atlariga qarab, inflyatsiyaning bir
qancha turlari mavjud.
Talab inflyatsiyasi – iqtisodiyotning ishlab chiqarish sohasi mahsulotning
real hajmining ko’paytirib ortiqcha talabni qondira olmaydi, chunki barcha mavjud
resurslar to’liq foydalanilgan bo’ladi. Shu sababli bu ortiqcha talab narxning
oshishiga olib keladi va talab inflyatsiyasini keltirib chiqaradi.

Taklif inflyatsiyasi – bu inflyatsiya ishlab chiqarish xarajatlari va bozordagi
taklifning o’zgarishi natijasida ham kelib chiqishi mumkin. Ishlab chiqarish
xarajatlarining o’sishi keltirib chiqadigan inflyatsiya mahsulot birligiga qilinadigan
xarajatlarning ko’payishi hisobiga narxlarning oshishini bildiradi.
Inflyatsiyaning o’rmalab boruvchi, jadal va giperinflyatsiya kabi turlari ham
mavjud: urmalab boruvchi inflyatsiya holatida narxlar yiliga 10 foizgacha, jadal
inflyatsiyada 20dan 200 foizgacha, giperinflyatsiyada 200 foizdan yuqori darajada
o’sishi ko’zatiladi.

3. Kreditning mohiyati, manbalari va vazifalari
Kredit bo’sh turgan pul mablag’larini ssuda fondi shaklida to’plash va ularni
pulga muhtoj bo’lib turgan huquqiy va jismoniy shaxslarga ishlab chiqarish va
boshqa ehtiyojlariuchun ma‘lum muddatga, foiz to’lovlari bilan qaytarish shartida
qarzga berish munosabatlarini ifodalaydi.
Pul shaklidagi kapital ssuda kapitali deyilsa, uning harakati kreditning
mazmunini tashkil qiladi. Kredit munosabatlari ikki sub‘ekt o’rtasida, ya‘ni pul
egasi (qarz beruvchi) va qarz oluvchi o’rtasida yuzaga keladi. Turli xildagi
korxonalar (firmalar), tashkilotlar, davlat hamda aholining keng qatlami kredit
munosabatlarining sub‘ektlari hisoblanadi. Kredit munosabatlarining ob‘ekti
jamiyatda vaqtincha bush turgan pul mablag’laridir. Kredit munosabatlarining
mavjud bo’lishini takror ishlab chiqarish jarayonida tovarlar, iqtisodiy resurslar va
pul mablag’larining doiraviy aylanishi taqozo qiladi.
Kredit resurslarining asosiy manbalari qo’yidagilardan iborat:
1. Korxonalarning amortizatsiya ajratmalari;
2. Mahsulot sotishdan olingan pul tushumlari;
3. Korxonalarning ishlab chiqarish, fan va texnikani rivojlantirish fondlari,
moddiy rag’batlantirish fondlari;
4. Korxonalar foydasi. Ular davlat byudjeti va kredit tizimi bilan hisob-kitob
qilinguncha, shuningdek uning tegishli qismi korxona ehtiyojlari uchun
foydalanguncha bankdagi hisoblarida saqlanadi;

5. Bankdagi byudjet muassasalari, kasaba uyushmalari va boshqa ijtimoiy
tashkilotlarning joriy pul resurslari;
5. Aholining bush mablag’lari.
Kredit quyidagi vazifalarni bajaradi :
1. Qayta taqsimlash – bunda korxonalar, davlat va aholining bush pul
mablag’lari ssuda fondi shaklida to’planib, keyin bu mablag’lar kredit mexanizmi
orqali iqtisodiyot tarmoqlari ehtiyojlarini hisobga olib qayta taqsimlanadi. Shu
orqali kredit ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta‘minlashga xizmat
qiladi.
2. Kredit pulga tenglashtirilgan to’lov vositalarini (veksel, chek, sertifikat va
haqozo) yuzaga chiqarib, ularni xo’jalik amaliyotiga joriy etish vazifasini bajaradi.
3. Kredit naqd pullar o’rniga kredit pullarni rivojlantirish va pul
muomalasini jadallashtirish bilan muomala xarajatlarini tejash vazifasini bajaradi.
4. Kredit ssuda fondining harakati (qarz berish va qarzni undirish) orqali
iqtisodiyot o’sishni rag’batlantirish vazifasini bajaradi.
5. Kredit o’z muassasalari orqali iqtisodiy sub‘ektlar faoliyati ustidan
nazorat qilish vazifasini bajaradi.
6. Kredit iqtisodiyotni tartibga solish vazifasini bajaradi. Bunda kredit uchun
foiz stavkalarini tabaqalashtirish, davlat tomonidan kafolatlar va imtiyozlar berish
kabi usullardan foydalaniladi.
Kredit bir qator turlarda amalga oshiriladi. Jamiyatning taraqqiyot davomida
kreditning ikki – pul va tovar shakllaridan foydalanilib kelingan. Hozirgi vaqtda
mamlakat ichki aylanmasida pul kreditdan kengroq foydalanib, u bank, tijorat,
davlat, iste‘mol va xalqaro kredit shakllarini tashkil etadi.
Bank krediti – kreditning asosiy va yetakchi shakli bo’lib, u pul egalari –
banklar va maxsus kredit muassasalari tomonidan qarz oluvchilarga (tadbirkorlar,
davlat, uy xo’jaligi sektori) pul ssudalari shaklida beriladi.
Tijorat krediti – bu korxonalar, birlashmalar va boshqa xo’jalik yurituvchi
sub‘ektlarning bir-biriga beradigan kreditlaridir.

Iste‘mol krediti – xususiy shaxslarga, hammadan avvalo, uzoq muddat
foydalanadigan iste‘mol tovarlari (mebel, avtomobil, televizor va boshqalar) sotib
olish uchun ma‘lum muddatga beriladi.
Ipoteka krediti – ko’chmas mulklar (er, bino) hisobiga uzoq muddatli
ssudalar shaklida beriladi. Bunday ssudalar berish vositasi, banklar va korxonalar
tomonidan chiqariladigan ipoteka obligatsiyalari hisoblanadi.
Davlat krediti – kredit munosabatlarining o’ziga xos shakli bo’lib, bunda
davlat pul mablag’lari qarzdori, aholi va xususiy biznes esa kreditorlari bo’lib
chiqadi.
Xalqaro kredit – ssuda kapitalining xalqaro iqtisodiy munosabatlar
sohasidagi harakatini namoyon qiladi. Xalqaro kredit tovar yoki pul (valyuta)
shaklida beriladi.
Kreditor va qarz oluvchilar banklar, xususiy firmalar, davlat, xalqaro va
mintaqaviy tashkilotlar hisoblanadi.
So’nggi vaqtlarda kreditlashning lizing, faktoring, farfeyting, trast kabi
shakllarining rivojlanib bormoqda.
Lizing – bu kreditning pulsiz shakli bo’lib, odatda ishlab chiqarish vositalari
va boshqa moddiy boyliklarni keyinchalik foydalashuvchilar tomonidan muntazam
ravishda haq yo’nab borib, sotib olish sharti bilan uzoq muddatli ijaraga berishdan
iborat.
Faktoring – bu boshqa iqtisodiy sub‘ektlarning qarzdorlik bo’yicha
majburiyatlarini sotib olish yoki qayta sotish munosabatlarini anglatadi.
Farfeyting – bu uzoq muddatli faktoring munosabatlari bo’lib, qarzdorlik
bo’yicha huquqlarini sotib olgan bank ularni odatda 1-5 yil vaqt o’tgandan so’ng
undirishi mumkin bo’ladi.
Trast – bu mijozlarning kapitallarini boshqarish bo’yicha operatsiyalarni
bildiradi.
Kredit berish bir qator tamoyillariga asoslanadi . Bular quyidagilar: ssuda
berishning maqsadli tavsifi, kreditning rasmiylashtirilgan muddatda qaytarilishi,
ssudaning moddiy ta‘minlanganligi va to’lovliligi.

Qarzga (ssudaga) berilgan pul hisobiga olinadigan daromad foiz yoki foizli
daromad deyiladi. Shu daromad (foiz)ning qarzga berilgan pul summasiga
nisbatining foizda ifodalanishi foiz stavkasi yoki foiz normasini tashkil qiladi:
R’ = R x 100%;
K ssuda
Bu yerda: R’ – foiz normasi; R – foiz summasi; K ssuda – qarzga berilagn
pul (kapital) summasi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida pul muomalasini ta‘minlashda banklar muhim
rol o’ynaydi. Banklar pul mablag’larini to’plash, joylashtirish va ularning
harakatini tartibga solish bilan shug’ullanuvchi iqtisodiy muassasalardir.
Banklar tizimi odatda ikki bosqichli bo’lib, o’z ichiga Markaziy (emission)
bank va tijorat (depozitli) banklarning tarmoq otgan shaxobchalarini oladi.
Davlat banki – mamlakat pul-kredit tizimini markazlashgan tartibda
boshqaradi va davlatning yagona kredit siyosatini amalga oshiradi. Davlat banki
Markaziy bank hisoblanadi. Buning mazmuni shundan iboratki, birinchidan,
ko’pchilik mamlakatlarda davlat banki yagona markaziy bankdan iborat bo’lib, u
o’tkazadigan siyosat tartiblari yuqori davlat organlari tomonidan o’rnatiladi.
Ikkinchidan, Markaziy bank tijorat banklari va jamg’arma muassasalaridan
mablag’larni qabul qilib, ularga kredit beradi. Xususan, shu sababga ko’ra
Markaziy bank “baklar banki” deyiladi.
Uchinchidan, Markaziy bank faqat foyda olishga ijtimoiy faoliyat qilmaydi,
davlatning butun iqtisodiyot holatini yaxshilash siyosatini amalga oshiradi va
ijtimoiy siyosatni amalga oshirishga qo’maklashadi.
Markaziy bank ko’plab xilma-xil vazifalarni bajaradi:
1) boshqa bank muassasalarining majburiy zahiralarini saqlash;
2) cheklarni qayd (inkassatsiya) qilish mexanizmini ta‘minlash va
banklararo hisob-kitoblarni amalga oshirish, ularga kreditlar berish;
3) davlatning monetar siyosatini amalga oshirish;
4) barcha banklar faoliyatini uyg’unlashtirish va ular ustidan nazoratni
amalga oshirish;

5) xalqaro valyuta bozorlarida milliy valyutalarni ayirboshlash;
6) pul taklifi ustidan nazorat qilish, milliy valyutani muomalaga chiqarish.
Tijorat banklari o’zlarining xo’jalik mavqeiga ko’ra aktsionerlik tipidagi
muassasalar hisoblanadi. Tijorat banklar sanoat, savdo va boshqa xil korxonalarni
omonat tarzida jalb etilgan pul mablag’lari hisobidan kreditlaydi, korxonalar
o’rtasida hisob-kitobni amalga oshiradi.
Ixtisoslashgan tijorat banklar – iqtisodiyotning turli sohalarida tijorat
tamoyillarida kredit-pul operatsiyalarining muayyan turlarini amalga oshiradi.
Xalq banki – mamlakatda omonat ishlarini tashkil etishni, naqd pulsiz
hisob-kitob qilishni va aholi uchun kassa vazifasini amalga oshirishni, aholiga
shaxsiy ehtiyojlarga kredit berishni va shu kabi operatsiyalarni ta‘minlaydi.
Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki eksport-import operatsiyalarini
bevosita amalga oshiruvchi korxona va muassasalarga kredit beradi, qo’shma
korxonalarga kredit berishda qatnashadi.
Investitsion banklar –maxsus kredit muassasalari bo’lib, obligatsiya hamda
qarz majburiyatlari boshqa turlarini chiqarish yo’li bilan uzoq muddatli ssuda
kapitalini jalb qiladi va ularni mijozlar (asosan davlat va tadbirkorlar)ga taqdim
qiladi.
Ipoteka banklar – bu ko’chmas mulk (er va inshoot) hisobiga uzoq
muddatli ssuda berishga ixtisoslashgan kredit muassasalaridir, uning resurslari
o’zlarining ipoteka obligatsiyalari hisobiga shakllanadi.
Bugungi kunda respublika hududida mulkchilikning turli shaklidagi 30dan
ziyod tijorat ixtisoslashgan banklar va ularning 3,7 mingdan ko’proq filiallari
faoliyat qilib turadi. Prezidentimiz “Jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi,
O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari” nomli asarlarida
bank ishini yanada takomillashtirish, aholi va xo’jalik yurituvchi sub‘ektlarning
bush mablag’larini tijorat banklari depozitlariga jalb qilishni rag’batlantirish ishlari
ham 2009 yilda ustuvor vazifa bo’lib qolishini ko’rsatib o’tdilar: “Hech kimga sir
emaski, bugun keng ko’lamda tarqalib borayotgan jahon moliyaviy inqirozining
asosiy sabablaridan biri – bu banklar likvidligi, ya‘ni to’lov qobiliyatining zaifligi

bilan bog’liq, muammoning keskinlashuvi, kredit bozoridagi tanglik, sodda qilib
aytganda, pul mablag’larining yetishmasligi bilan izohlanadi”1
O’zbekiston Respublikasida tijorat banklari faoliyatining
asosiy ko’rsatkichlar i
Ko’rsatkich 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Tijorat banklari
aktivlari (mlrd
so’m) 3198,0 3918,2 4419,0 6400,0 6630,
6 7208,0 9276,2 12065,0
Tijorat banklari
yalpi kapitali
hajmi (mlrd
so’m) 602,0 714,7 791,0 824,0 930,9 1250,0 1502,6 2104,0
Faoliyat
ko’rsatayotgan
mini-banklar
soni (birlik) 309 530 795 1122 1450 1500 2038 2161
Kichik
tadbirkorlik
sub‘ektlariga
ajratilgan
kreditlar hajmi
(mlrd so’m) 206,0 256,0 294,0 353,9 419,9 547,9 743,7 1251,0
Tijorat
banklarda aholi
omonatlari
qoldig’i (mlrd
so’m) 91,5 170,1 245,0 323,0 449,5 975,0 994,6 1724,0
O’rta va uzoq

muddatli
kreditlarning
jami ktredit
qo’yilmalaridag
i ulushi (foiz) 74,0 81,0 81,0 82,8 81,0 85,0 86,7 -
Asosiy tayanch tushunchalar
Moliya – pul fondlarining harakati, ya‘ni ularning shakllanishi,
taqsimlanishi va foydalanilishi bilan bog’liq ravishda vujudga keladigan
munosabatlardir.
Moliya tizimi – moliyaviy munosabatlar va turli darajada ularga xizmat
qiluvchi moliyaviy muassasalardir.
Davlat byudjeti – davlat xarajatlari va ularni moliyaviy ta‘minlash
manbalarining tartiblashtirishga rejasi.
Byudjet taqchilligi – byudjet xarajatlarining daromadlar qismidan ortiqcha
bo’lishi natijasida vujudga kelgan farq..
Pul muomalasi – tovarlar aylanishiga holda notovar xarakteridagi to’lovlar
va hisoblarga xizmat qiluvchi naqd pullar va unga tenglashtirilgan moliyaviy
aktivlarning harakati.
Pul tizimi – tarixan tarkib topgan va milliy qonunchilik bilan
mustahkamlangan, mamlakatda pul muomalasini tashkil qilish shakli.
Inflyatsiya – qog’oz pul birligining qadrsizlanishi.
Kredit – bush turgan pul mablag’larini ssuda fondi shaklida to’rlash va
ularni takror ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun qarzga berish.
Foiz normasi (stavkasi) – foiz yoki foizni daromadning qarzga berilgan pul
summasiga nisbatining foizda ifodalanishi.
Banklar – kredit munosabatlariga xizmat qilib, kredit tizimining negizini
tashkil qiluvchi maxsus muassasalar.
Bank operatsiyalari – mablag’larni jalb qilish va ularni joylashtirish
bo’yicha amalga oshiriladigan operatsiyalar.

Bank foydasi – olingan va yo’langan foiz summalari o’rtasidagi farq..
Bank foyda normasi – bank sof foydasining uning o’z kapitaliga
nisbatining foizdagi ifodasi.
Laffer egri chizig’i – davlat byudjeti daromadlari va soliq stavkasi
o’rtasidagi bog’liqlikning tasvirlanishi.
L izing – kreditning pulsiz shakli bo’lib, odatda ishlab chiqarish vositalari va
boshqa moddiy boyliklarni keyinchalik foydalanuvchilar tomonidan muntazam
ravishda haq to’lab borib, sotib olish sharti bilan uzoq muddatli ijaraga berishdan
iborat.
Faktoring – boshqa iqtisodiy sub‘ektlarning qarzdorlik bo’yicha
majburiyatlarini sotib olish yoki qayta sotish munosabatlari.
Farfeyting – uzoq muddatli faktoring munosabatlari bo’lib, qarzdorlik
bo’yicha huquqlarni sotib olgan bank ularni odatda 1-5 yil vaqt o’tgandan so’ng
undirishi mumkin bo’ladi.
Trast – mijozlarning kapitallarini boshqarish bo’yicha operatsiyalaridir.

II BOB O’zbekiston Respublikasi bank tizimi va pul-kredit siyosatining
ustuvorliklari.
2.1 Bank tizimi
Bugungi kunda rivojlangan mamlakatlarda mavjud bo’lgan bank tizimlarini
shartli ravishda universal va segmentlangan turlarga ajratish mumkin.
O’zbekiston Respublikasi Tijorat banklari Markaziy bankdan litsenziyani
olgandan so’nggina davlat qimmatbaho-qog’ozlari bilan operatsiyalarni amalga
oshirilishi mumkin. Ularga qimmatbaho qog’ozlar bilan operatsiyalar qilish uchun,
to’lov harajatlari funktsiyasini bajaruvchi qog’ozlar uchun (veksel-chek) yoki pul
mablag’larini jamg’armalarga va bank raqamlariga jalb qilishlarini tasdiqlovchi
kog’ozlar (depozit va jamg’arma sertifikatlari) uchun maxsus litsenziya olishlari
shart emas.
Bugungi kunda banklarni va boshqa moliya-kredit tashkilotlari orasidagi
farqini yukotishni mamlakatdagi kapital harakatini markazlashuvi va jamg’arilishi
bilan bevosita bog’liqdir.
Bunday harakat natijasida o’zaro yaqin va o’xshash bo’lmagan kredit
tashkilotlarini yo’qolib ketishi yoki qo’shilishi jarayoni amalga oshirilishi mumkin.
Shu bilan birga banklarning universallashuvi makroiqtisodiy omillariga
bog’liqdir. Ammo bu faoliyat uzoq muddatni o’z ichiga oladi. Hozirgi kunda
farqlarning yo’qolishi va banklar tomonidan funktsional va yuridik xususiyatlarni
bekor bo’lishi asosan yirik tijorat banklarida sezilarli amalga oshmokda. Shuni
qayd qilish lozimki, yirik banklarning universallashuvi va global
yo’nalishlarining olib borilishi kichik banklarning, maxsus kredit tashkilotlariga
ya’ni ma’lum turdagi operatsiyalarga moslashgan tashkilotlarga aylanishiga sabab
bo’lmoqda. Bu esa ko’pgina mamlakatlarda faoliyot ko’rsatayotgan ko’p bosqichli
bank tizimiga hos xususiyatdir.
Bugungi kunda banklarning ko’p pog’onali bo’lishi ularning tashkiliy
tuzilishiga bog’liq. Ammo, rivojlangan mamlakatlarga bir yoki ikki pog’onali bank
tizimi xosdir. Bir pog’onali bank tizimi varianti mamlakatda yagona markaziy

bank hali mavjud bo’lmasa yoki bitta markaziy bankdan iborat bo’lsagina real
(haqikatda) mavjud bo’lishi mumkin.
Ammo tsivilizatsiya darajasidagi bozor iqtisodiyoti sharoitiga ikki pog’onali
bank tizimi hos. Bunda birinchi pog’ona banklari-bu Markaziy bank, ikkinchi quyi
pog’ona esa-tijorat banklari va kredit tashkilotlaridir.
Markaziy bank-bank tizimi mavjud bo’lgan barcha davlatlar pul-kredit
tizimining asosini tashkil qiladi. Markaziy bankning moliya bozoridagi o’rni
mamlakatda bozor munosabatlarining rivojlanish darajasiga va xususiyatiga
bog’liq.
Bu esa o’z navbatida ikki pog’onali bank tizimini shakllanishiga asosiy omil
bo’lib hisoblanadi. Chunki buning tepasida Markaziy bank bo’ladi.
Ikki pog’onali bank tizimining zarurligi bozor munosabatlarining
qaramaqarshiliklaridan kelib chiqadi. Bir tomondan, bu xususiy moliya
mablag’laridan erkin foydalanish huquqini talab qiladi. Bu quyi pog’ona banklar-
tijorat banklari orqali amalga oshiriladi. Ikkinchi tomondan, bu munosabatlarni
ma’lum miqdorda tartibga solish nazorat qilish maqsadli yo’naltirish zarur. Bunday
maxsus institut sifatida Markaziy bank yuzaga chiqadi.
Yuqorida ko’rib o’tganimizdek bank faoliyatini maxsus litsenziya asosida
amalga oshiriladigan faoliyatdir. Biz aytganimizdagi O’zbekiston Respublikasi
Tijorat banklari Markaziy bank tomonidan beriladigan litsenziya asosida faoliyat
olib boradilar. Ularga qo’shimcha litsenziya zarur emas (faqat valyuta
operatsiyalaridan tashqari).
Bozor iqtisodiyoti va jaxon xo’jaligi rivojlanishi bilan bank tizimi ham
rivojlana bordi. Hozirgi sharoitda banklar tobora ko’proq faqat sof bank
operatsiyalarini bajaradigan emas, balki shuningdek moliyaviy xizmatlar
ko’rsatadigan moliyaviy muassasalarga aylanmokda, bu bank balansida aks
ettirilmaydi, lekin juda katta daromad keltiradi. Masalan: banklar valyuta
operatsiyalarini bajarganda brokerlar sifatida maydonga chiqadilar va katta
miqdorda vositachilik haqi oladilar. Lekin bu operatsiyalar bank balansida aks

ettirilmaydi. Hozirgi paytda yirik tijorat banklari kariyb 350 dan ortiq turdagi
moliyaviy xizmat ko’rsatmoqda.
Kredit moliya-tizimining barqarorligini ta’minlash, uning alohida
bo’g’inlarining birinchi navbatda tijorat banklari faoliyatini barqarorligini
ta’minlash mamlakat markaziy bankning asosiy vazifasi hisoblanadi. Markaziy
bankning yana bir asosiy vazifalaridan kredit organlari (tizimini) faoliyatini
tartibga solish va umumlashtirishdan iboratdir.
Zamonaviy ikki pog’onali bank tizimi ko’p sonli tijorat banklari va yagona
Markaziy bankka asoslangan bank tizimi shu yo’l bilan vujudga keldi. Deyarli
barcha mamlakatlarda Markaziy bank huquqiy me’yorlarini tartibga soluvchi,
aniqlovchi (belgilovchi) qonunlar mavjuddir. Turli mamlakatlarda Markaziy
banklarga turli funktsiyalarni belgilab berilishi mumkin. Lekin Markaziy bank
doimo Davlat va bank belgilarini o’zida mujassamlashtirgan va o’zida davlatning
tartibga soluvchi organi bo’lib qoladi.
Mamlakatning Markaziy Banki - shu davlat bank tizimining asosiy qismi
bo’lib hisoblanadi. Markaziy Bank - birinchi o’rinda davlat va iqtisodiyot o’rtasida
vositachi bo’lib xizmat qiladi. Ammo Markaziy bank o’z oldiga foyda olishni
maqsad qilib qo’ymaydi.
Markaziy bank funktsiyalari uzoq yillar mobaynida deyarli o’zgarmay aniq
modifikatsiyalangan ko’rinishga egadir.
Markaziy banklar o’zlarining joriy (depozit) raqamlarida tijorat banklarining
pul mablag’larini aks ettiradilar, ularning naqd pullarini to’ldirishga bog’liq
operatsiyalarni amalga oshiradilar, tijorat banklariga kreditlar beradilar. Markaziy
banklar ko’p hollarda davlatning bankirlari hisoblanadilar. Shu bilan barcha
emission banklarning yana bir asosiy funktsiyalariga ochiq bozordagi operatsiyalar
va deviz operatsiyalari kiradi. Ular davlatning qimmatbaho qog’ozlarini sotish va
olish, xorijiy valyutalarni hamda milliy valyuta kurslarini ushlab turish maqsadida
sotadi va sotib oladi.
Lekin, umuman olganda Markaziy banklar tomonidan bajariladigan
operatsiyalar quyidagi to’rt guruhga (turga) bo’linadi:

1. Banknotlarning monopol emissiyasini amalga oshirish;
2. Markaziy bank- banklar banki hisoblanadi;
3. Markaziy bank- xukumat bankiri hisoblanadi;
4. Markaziy bank pul- kredit munosabatlarini tartibga soladi va
bank nazoratini amalga oshiradi.
Markaziy banklarga davlat vaqili sifatida qonuniy tarzda banknotlarni monopol
ravishda emissiya qilish biriktirilgan, ya’ni umummilliy kredit pullarini bosib
chiqarish yuklatilgan. Ta’kidlash kerakki, sanoati rivojlangan mamlakatlarda
banknotalar pul massasining sezilarsiz qismini tashkil etadi, shuning uchun
Markaziy bankning monopol emissiya funktsiyasi birmuncha pasaytirilgan. Biroq
banknotalarni chiqarish funktsiyasi mamlakatdagi pul zahiralarini tashkil qiluvchi,
chakana pul muomalasini naqd banknotalar bilan ta’minlash va kredit tizimini
likvidliligini ta’minlash vositasi hisoblanadi. Bu funktsiyalar naqd pul muomalasi
ulushi sezilarli bo’lgan mamlakatlarda katta ahamiyatga egadir.
Markaziy bank bevosita tadbirkorlar va aholi bilan xech qanday faoliyat olib
bormaydi. Uning asosiy mijozlari bo’lib tijorat banklari hisoblanadi. Tijorat
banklari iqtisodiyot va Markaziy bank o’rtasida vositachi sifatida faoliyat
ko’rsatadilar. Markaziy bank banklar banki sifatida tijorat banklarining zahiralarini
saflaydi, jumladan, majburiy zahira talablari shaklidagi pul mablag’larini saqlaydi,
ularning kreditorlari sifatida ishtirok etadi, tijorat banklarining Markaziy bankda
ochadigan hisob varaqlari orqali mamlakat miqyosida naqd pulsiz hisob-kitoblarni
amalga oshiradilar, banklar va boshqa kredit institutlari ustidan nazoratni olib
boradilar.
Kapitalidagi mulk shaklidan qat’iy nazar Markaziy bank davlat bilan uzviy
bog’liqdir. Xukumat bankiri sifatida- Markaziy bank xukumat xazinachisi o’rnida
va kreditori sifatida, vaqili (agenti), moliyaviy maslahatchisi sifatida faoliyat olib
boradi. Bu o’rinda Markaziy bank hukumat tashkilotlarining va korxonalarning
hisob raqamlarini yuritadi, soliqlarni va boshqa tushumlarni yig’adi, to’lovlarni
amalga oshiradi. Markaziy bank, qoidaga binoan, davlat byudjetining kassa ijrosini
amalga oshiradi. Xukumatning kreditori sifatida, Markaziy bank davlat

zayomlarini yangilarini muomalaga chiqarish, joylashtirish, o’zining portfelini
to’ldirish uchun davlat qog’ozlarini sotib olish, davlatga (xukumatga) to’g’ri gazna
kreditlarini berish bilan shug’ullanadi.
Davlat byudjetining defitsiti sharoitida ko’pgina mamlakatlarda Markaziy
bankning xukumatni kreditlash va davlat qarzini boshqarish funktsiyalari
kuchayadi. Markaziy bank davlat qarzini boshqarish uchun turli usullardan
foydalanadi. Masalan, davlat majburiyatlarining kurslariga ta’sir ko’rsatish
maqsadida ularni sotadi va sotib oladi, sotish shartlarini o’zgartiradi, turli yo’llar
bilan xususiy investorlar uchun ularni jozibadorligini oshiradi.
Davlatning vaqili (agenti) funktsiyasida, Markaziy bank mamlakatning
oltinvalyuta zahiralaridan foydalanadi, milliy pul birligi kursini ushlab turish
uchun valyuta bozorlarida valyuta interventsiyasi kabi vositalardan foydalanadi.
Markaziy bank xalqaro valyuta-kredit tashkilotlarda o’z mamlakati nomidan
qatnashadi.
Yuqorida aytib o’tilganlardan, umuman olganda, Markaziy bankning
barcha funktsiyalari o’zaro bog’liqdir. Davlatga kredit berish orqali Markaziy bank
kredit muomala vositalarini yaratadi. Xukumatning majburiyatlarini chiqarish va
qoplash orqali, u ssuda foiziga ta’sir ko’rsatadi. Sanab o’tilgan funktsiyalari orqali
Markaziy bank o’zining asosiy mamlakat pul-kredit tizimini tartibga solish
funktsiyasiga asos yaratadi va iqtisodiyotni tartibga soladi.
2.2 Pul-kredit siyosati
Pul-kredit siyosati deganda, to’liq bandlik sharoitida yalpi milliy mahsulotni
ishlab chiqarishga inflyatsiyaning ta’sirini kamaytirish yoki bartaraf etish
maqsadida muomaladagi pul miqdorini o’zgartirishga qaratilgan chora-tadbirlar
tushuniladi. Pul kredit siyosati davlat tomonidan belgilanadi va uni Markaziy Bank
amalga oshiradi.Uning yordamida xar qanday davlat mamlakatda iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlash vazifasini hayotga tadbiq etadi.
Pul kredit siyosatini amalga oshirishning pirovard maqsadlari iqtisodiy o’sish,
to’liq bandlikni, baholarning hamda to’lov balansining barqarorligini
ta’minlashdan iborat.

Bu maqsadlarga erishish uchun milliy valyutani muomaladagi pul massasi, foiz
stavkasi va milliy valyuta almashinuv kursining optimal kattaliklarini ta’minlab
turish zarur bo’ladi. Bu vazifalarni amalga oshirish uchun Markaziy Bank qator
vazifalardan foydalanadi.
Pul-kredit siyosatining uchta asosiy vositasi ajratib ko’rsatiladi:
1. Hisob stavkasi;
2. Majburiy zaxiralar normasi;
3. Ochiq bozordagi operatsiyalar.
Markaziy bank ular yordamida pul yoki asosan bank depozitlari ko’rinishidagi
pul massasiga yoki foiz stavkasiga ta’sir o’tkazadi, taklifini o’zgartiradi va shular
orqali pul-kredit muomalasini tartibga solib turadi.
Ochiq bozordagi operatsiyalar — Markaziy bank tomonidan davlat
obligatsiyalarini (qimmatli qog’ozlarni) tijorat banklari va aholidan sotib olish va
ularga sotish bo’yicha operatsiyalardir. Markaziy bank tijorat banklaridan yoki
ahodidan bu qimmatli qog’ozlarni sotib olar ekan, tijorat banklari zaxiralarini sotib
olingan obligatsiyalar miqdori hajmida ko’paytiradi. Bu zaxiralar pul bazasiga
kiradi, ya’ni yuqori quvvatli pullar bo’lganligi uchun pul taklifi multiplikativ
ko’payadi. Markaziy bank tijorat banklari va aholiga obligatsiyalarni sotish bilan
zahiralarni hamda tijorat banklarining kredit berish qobiliyatini kengaytiradi. Bu
holda pul taklifi qisqaradi.
Pul - kredit siyosatini amalga oshirishning muhim vositalardan biri — bu
hisob stavkasi siyosatidir. Hisob stavkasi yoki qayta moliyalash stavkasi deb
Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga beriladigan ssudaning foiz stavkasi
tushuniladi.
Amaliyotda, davlatlar hisob stavkasi siyosatini ochiq bozordagi operatsiyalar
siyosati bilan muvofiqlashtirilgan holda olib borishga harakat qiladilar.
Pul-kredit siyosatini yuritish vositalaridan yana biri — bu, majburiy bank
zaxira me’yorini o’zgartirish siyosatidir. Majburiy zaxiralar — bu, kredit
maqsadlari uchun ishlatilmaydigan bank omonatlarining bir qismidir. Ular mijozlar
tomonidan o’z omonatlarini talab qilib olganda zarur bo’ladi. Zaxira normasi ikki

asosiy funktsiyani bajaradi: bank likvidligini joriy tartibga solish uchun sharoit
yaratadi va kredit emissiyasini cheklaydi. Markaziy bank tijorat banklari Markaziy
bankda ushlab turishga majbur bo’lgan zaxiralarning eng quyi normasini o’rnatadi
va shu vosita yordamida ular kreditlash qobiliyatiga, imkoniyatiga ta’sir etadi. Bu
me’yor qanchalik yuqori bo’lsa, ortiqcha zaxiralar shunchalik kam va tijorat
banklarining kredit berish yo’li bilan «pullarni barpo etish» qobiliyati past bo’ladi.
Pul kredit siyosati vositalari albatta alohida-aloxida ishlatilishi shart emas.
Aksincha ko’pincha bir necha vosita birdaniga qo’llanilishi, ya’ni kompleks
siyosat o’tkazish amaliyotda tez-tez uchrab turadi.
Davlat tomonidan amalga oshiriladigan pul-kredit siyosati YaIM, bandlik va
baholar darajasiga bevosita ta’sir ko’rsatadi. Faraz qilamizki, iqtisodiyotda ishlab
chiqarish qisqarmoqda va ishsizlar soni ortib bormoqda. Bunday sharoitda davlat
Markaziy bank orqali pul taklifini biz yuqorida ko’rib chiqqan vositalar yordamida
oshirishga harakat qiladi. Natijada pul taklifi o’sadi, foiz stavkasi esa kamayadi.
Bu esa investitsiyalarga bo’lgan talabni oshiradi va o’z navbatida, YaIM
miqdorining ko’payishiga olib keladi. Bu bilan davlat ma’lum davrda o’z
maqsadiga erishadi, ishlab chiqarishning orqaga ketishi to’xtaydi, ishsizlar soni
kamayadi, jamiyatning daromadlari esa oshadi.
Pul-kredit siyosatining oqibati to’g’risida gapirganda, bu siyosatning qisqa
muddatli va uzoq muddatli oqibatlarini farqlash kerak. Agarda qiska muddatli
davrda davlat pul taklifini oshirgan va buning natijasida YaIM miqdori o’sishini
rag’batlantirgan hamda ma’lum darajada samaradorlikka erishgan bo’lsa, uzoq
muddatli davrda esa bu choralarning samaradorligi pasayishi mumkin.
Pul-kredit siyosati asosida iqtisodiyotga pul-kredit siyosatining ta’sir etishi
jarayonlarini o’rganuvchi pul nazariyasi yotadi. Ushbu nazariyaga ikki xil
yondashuvchi iqtisodchilar o’rtasida ko’p yillardan beri tortishuvlar bo’lib
kelmoqda. Bularga neokeynschilar nazariyasi va zamonoviy pul miqdori nazariyasi
tarafdorlarini kiritamiz. Har ikki nazariya tarafdorlari ham pul taklifining nominal
YaIM ga ta’sirini inkor etmaydilar, ammo bu ta’sirning ahamiyatiga xar xil baxo
beradilar. Keynschilar fikricha, monetar siyosat yuritishda foiz stavkasi darajasiga

asoslanishi, monetaristlar fikricha esa, pul taklifining darajasiga asoslanishi lozim.
Keynschilar bozor iqtisodiyotini tartibga solishda davlat aralashuvi shart deb
xisoblashadi, monetaristlar esa uni ortiqcha deb hisoblaydilar.
Keynschilar pul taklifining YaIMga ta’sirini quyidagi ketma-ketlikda amalga
oshadi deb hisoblashadi: pul taklifining o’zgarishi foiz stavkasining o’zgarishiga
olib keladi, u esa o’z navbatida, investitsiyalarga bo’lgan talabning o’zgarishi
orqali ishlab chiqarish hajmiga, ya’ni YaIMga ta’sir etadi. Monetaristlar esa pul
miqdorining o’zgarishi bilan YaIM o’zgarishi o’rtasida yaqinroq aloqa mavjud,
ya’ni pul miqdorining o’zgarishi bevosita YaIM o’zgarishiga olib keladi, deb
hisoblashadi.
Buni ular pulning miqdoriy nazariyasi tenglamasi bilan izohlaydilar:
M x V = R x Y
Agar R x Y = nominal YaIM bo’lsa, unda tenglamani quyidagicha yozish
mumkin bo’ladi:
M = YaIM / V;
Bu erda: M - pul taklifi;
V - pulning aylanish tezligi yoki aylanishlar soni;
R - tovar va xizmatlarning o’rtacha bahosi; Y - real YaIM.
Bunda monetaristlar pulning aylanish tezligini barqaror deb hisoblaydilar,
keynschilar esa, aksincha, nobarqaror deydilar.
Hozirda mavjud bo’lgan monetaristik siyosatning modellari bu ikki
yondashuvni sintez qilgan, ya’ni, bu yondashuvlarning ijobiy jihatlarini qo’shib,
o’zida aks ettiradi. Pul kredit siyosatining uzoq muddatli maqsadlariga erishish
uchun monetaristik yondashuv ko’proq ishlatiladi. Shu bilan birga qisqa muddatli
davrlarda esa davlat foiz stavkasiga ta’sir etish usulidan voz kechmaydi.
Davlatning pulga bo’lgan talab va taklifi o’zgarishi borasidagi siyosatini
monetar siyosat deb yuritiladi. Bu siyosat monetarizm nazariyasiga asoslanadi.
Uning bosh g’oyasi iqtisodiy o’sishni bozor mexanizmi ta’minlaydi, bu
mexanizmning asosiy vositasi pul, degan xulosadan iborat. Pulga bo’lgan talab va

taklifni oldingi paragrafda ko’rsatilganidek quyidagi bog’lanishga asoslanib
o’zgartirib turilishi tavsiya etiladi.
M x V = R x Y
Bu tenglik bozor iqtisodiyotidagi eng muhim muvozanat bo’lib, unga
asoslanib, quyidagi bog’lanishlarni aniqlash mumkin:
Bozordagi baho pul massasi bilan bozorga chiqarilgan tovar va xizmatlar
qiymatiga bog’liq.
M V
P*=
P Y
Ya’ni, pul massasi bozorga chiqarilgan tovar va xizmatlarning bozordagi
bahosini belgilaydi. Agar;
1. R* > 1 bo’lsa, pul talabga nisbatan ko’p bo’ladi;
2. R* < 1 bo’lsa, pul talabga nisbatan kam bo’ladi;
3.R=1 bo’lsa, pul massasi bilan tovar va xizmatlar massasi tenglashadi, ya’ni,
bozor muvozanatlashadi.
Birinchi holda narx oshgan bo’ladi va pul qadri pasayadi, ikkinchi holda esa
aksincha, pul massasi kamaygan bo’ladi va to’lov inqirozi yuzaga keladi.
Muomalada bo’lishi zarur bo’lgan pul massasi tovar va xizmatlar massasi bilan
pul harakati - pul aylanish tizimiga bog’liq;
M = R x Y / V;
Muomala uchun zarur bo’lgan pul massasini davlat muomalaga chiqaradi va u
mamlakat davlat doirasida harakat qiladi. Muomalada tovarlar bilan
ta’minlanmagan pulning paydo bo’lishi inflyatsiyani bildiradi. Pul qadrsizlanganda
muomaladagi pul ko’payib, unga nisbatan tovar va xizmatlar kamayib ketadi. Pul
birligining xarid kuchi unga sotib olish mumkin bo’lgan tovar va xizmatlar
miqdoridan kamayadi, natijada ularning bahosi o’sadi. Bu esa o’z navbatida
pulning valyuta kursini pasaytiradi, chunki, unga nisbatan boshqa valyutaga
ko’proq tovar sotib olish mumkin bo’ladi.

Davlat o’z xarajatlarini qoplash uchun pul emissiyasini amalga oshirib, uni
ko’paytirib, muomalaga kiritishi mumkin. Lekin uni tovar va xizmatlar massasi
bilan ta’minlay olmasa pulning qadrsizlanishi kuchayib boradi. Demak, qog’oz
pullar oltinga, chet el valyutasiga nisbatan qadrsizlanadi. Binobarin, pul miqdori
asosan ishlab chiqarish holatiga, narxga, pul aylanishi tizimiga bog’liq bo’lib, unga
nisbatan davlat jiddiy yon-dashadi. Iqtisodiyotni tartibga solish uchun davlat
muomaladagi pul miqdorini o’zgartirib, uni normal holga keltirib turadi.
Markaziy Bank bir vaqtning o’zida ham pul massasini, ham foiz stavkasini
o’zgartirmasdan ushlab turolmaydi. Pulga talab o’sgan xolatlarda maqsad foiz
stavkasining barqarorligini ta’minlash bo’lsa Markaziy Bank pul taklifini
oshirishga majbur bo’ladi. Bu tadbir yumshoq pul kredit siyosati deb yuritiladi. Pul
massasining ko’payib ketishiga yo’l qo’ymaslik uchun pul taklifini cheklash
siyosatini qo’llash foiz stavkasining ko’tarilishiga olib keladi va bu siyosat kattiq
pul kredit siyosati deb yuritiladi.
Agar pulga talab inflyatsiya ta’sirida ko’paysa qattiq pul kredit siyosatini
qo’llash maqsadga muvofiq bo’ladi. Maboda pulga talab ishlab chiqarish va
daromadlarning o’sishi oqibatida oshsa yumshoq pul kredit siyosatini qo’llash
o’rinlidir.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida davlatning iqtisodiyotga aralashivi yanada oshadi.
Xususan, davlat iqtisodiyotga kredit tizimi orqali faol ta’sir ko’rsata boshlaydi.
Bunda ssudaga beriladigan pul miqdorini o’zgartirish uchun foiz vositasidan
foydalanadi. Ma’lumki, kredit munosabatlarida Markaziy bank markaziy zaxira
tizimi vazifasini o’taydi va ular davlat ta’sirida bo’ladi. Davlat kreditga bo’lgan
talab va taklifni mar-kaziy zaxira tizimi orqali o’zgartiradi. Ushbu jarayonni uch
xil yo’l bilan amalga oshiradi.
Birinchidan, davlat markaziy zahira tizimi orqali banklar mablag’ining qarzga
beriladigan va zahirada turadigan qismlari ulushini o’zgartiradi.
Ikkinchidan, markaziy zaxira tizimi o’zi boshqa banklardan oladigan foizlarni
o’zgartiradi. U boshqa banklarga past foiz hisobidan qarz berib, ularga moliyaviy

yordam ko’rsatadi. Imtiyozli qarz olish banklarga quvvat berganidan ular
kreditlash ishida faol qatnashib, iqtisodiy o’sishga ta’sir eta oladilar.
Uchinchidan, davlat markaziy zaxira tizimi orqali xazina veksellarini
(majburiyatlarini) tarqatadi, o’z zayomlarini sotadi yoki qimmatli qog’ozlarni sotib
oladi.
Davlatning pulga bo’lgan talab va taklifni o’zgartirish borasidagi siyosati
monetar siyosat deb yuritiladi. Ushbu siyosatni o’tkazish orqali davlat iqtisodiyotni
tartibga solib turadi.
2.3 O’zbekiston Respublikasi bank tizimi.
Bugungi kunda mamlakatimiz bank tizimi qat’iy xalqaro talablarga javob
beradigan eng barqaror tizimlardan biri bo’lib faoliyat ko’rsatmoqda.
2013 yilda respublika bank tizimini yanada isloh qilish va rivojlantirishda
asosiy e’tibor O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 26 noyabrdagi
PQ-1438-sonli Qarori bilan tasdiqlangan «2011-2015 yillarda respublika
moliyabank tizimini yanada isloh qilish va barqarorligini oshirish hamda yuqori
xalqaro reyting ko’rsatkichlariga erishishning ustuvor yo’nalishlari bo’yicha
kompleks chora-tadbirlar» Dasturi hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va
Vazirlar Mahkamasining respublika moliya-bank tizimini rivojlantirishga oid
boshqa qarorlarida belgilangan vazifalarni bajarishga qaratildi. Jumladan:
– banklarning moliyaviy barqarorligi va likvidligini yanada
oshirish maqsadida ular kapitallashuvini oshirish, resurs bazasini ko’paytirish va
aktivlar sifatini yaxshilash, bank sohasiga xususiy kapitalni keng jalb etish;
– respublika tijorat banklari faoliyatini tartibga solish va bank
nazorati tizimini Bank nazorati bo’yicha Bazel qo’mitasining yangi talablaridan
kelib chiqqan holda xalqaro andozalar asosida takomillashtirib borish;
– mamlakat bank tizimi va tijorat banklari faoliyatini etakchi
xalqaro reyting tashkilotlari tomonidan qo’llaniladigan me’yor va ko’rsatkichlar
asosida baholash amaliyotini kengaytirish va ushbu darajalarga erishish tadbirlarini
amalga oshirish;

– iqtisodiyotning real sektorini moliyaviy qo’llab-quvvatlashga,
ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan qayta
jihozlashga yo’naltirilgan bank kreditlari hajmini yanada ko’paytirish;
– kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni moliyaviy qo’llab-
quvvatlash, birinchi navbatda, yoshlar va ayollar bandligini oshirishga qaratilgan
biznesloyihalarni moliyalashtirishga kreditlar ajratish hajmini oshirish;
– xalqaro andozalar va tamoyillar hamda mamlakatimizda bozor
munosabatlari rivojlanishining hozirgi real holatidan kelib chiqqan holda moliya-
bank sohasining qonunchilik bazasini yanada takomillashtirish ishlari amalga
oshirildi.
2013 yilda bank tizimida amalga oshirilgan izchil va aniq maqsadli islohotlar
banklar kapitallashuv darajasi va depozit bazasining yuqori sur’atlarda o’sishiga
imkon berdi va natijada bank tizimining moliyaviy barqarorligi mustahkamlanib,
moliyaviy vositachilik roli kengaydi hamda ko’rsatilayotgan bank xizmatlari sifati
yanada oshdi.
Bank tizimining moliyaviy barqarorligi va rivojlanishi O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2011 yil 7 yanvardagi PQ-1464-sonli Qarori bilan
tasdiqlangan indikatorlar tizimiga asosan tahlil qilinganda, bank tizimining barcha
ko’rsatkichlari «yuqori darajada»gi indikator baholariga muvofiq kelmoqda.
Jumladan, 2013 yil bo’yicha bank tizimida kapitalning etarlilik darajasi 24,3
foizni tashkil etdi. Bu esa, Bank nazorati bo’yicha Bazel qo’mitasi tomonidan
belgilangan xalqaro me’yordan 3 barobar yuqoridir.
Bank tizimi barqarorligining yana bir muhim ko’rsatkichi hisoblangan likvidlik
darajasi 2013 yilda ham 65 foizdan yuqori darajada saqlanib qolayotganligi va
ushbu ko’rsatkichning talab etiladigan minimal darajadan 2,2 barobar ortiqligi
mamlakatimiz bank tizimining mustahkamligini hamda har qanday tashqi va ichki
salbiy ta’sirlarga to’la bardosh bera olishini tasdiqlaydi.
Banklar tomonidan aholiga xizmat ko’rsatish indikatorlari, jumladan, bank
xizmatlaridan foydalanish darajasi har 100 ming (katta yoshli) aholiga to’g’ri
keladigan bank muassasalari soni 49,7 tani tashkil etib (30 tadan ko’pi yuqori

bahoga to’g’ri keladi), «yuqori daraja» va har mingta katta yoshli aholiga to’g’ri
keladigan jismoniy shaxs-omonatchilar hisobvarag’i soni 1028 birlikni tashkil etib,
bu bo’yicha ham (1000 tadan ko’pi) «yuqori daraja» baholariga muvofiq
kelmoqda.
Shuningdek, yuqoridagi qaror talablari bo’yicha respublika bank tizimida
depozitlar hajmi dinamikasi, kredit qo’yilmalari hajmining o’zgarishi kabi
indikatorlar ham yuqori darajadagi baholarga muvofiq kelmoqda.
Shu bilan birga, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012 yil
20 apreldagi 117-sonli qarori asosida 2012 yilning 1 iyulidan boshlab joriy etilgan,
hududlarda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi, shu jumladan, moliya-bank
sohasi faoliyatini baholovchi indikatorlarning har chorakdagi tahlili natijalari
tijorat banklarining hududlardagi filiallari ko’rsatkichlarining yuqoriligini
ko’rsatdi.
Bank tizimi infratuzilmasini rivojlantirish bo’yicha amalga oshirilgan
chora-tadbirlar. 2013 yilda tijorat banklarining respublika hududlaridagi filiallar
tarmog’i yanada kengayib, 2014 yil 1 yanvar holatiga ko’ra, ularning soni 837 taga
etdi.
Bank muassasalarini aholi va ishlab chiqarish korxonalari hududlariga
yaqinlashtirish orqali bank xizmatlaridan foydalanish sharoitlarini yanada
qulaylashtirish maqsadida tashkil etilgan minibank va maxsus kassalar soni o’tgan
yilda 66 taga ko’payib, ularning soni 4196 taga etdi, shundan 2156 tasi qishloq
joylarida joylashgan.
Bundan tashqari, aholidan kommunal va boshqa to’lovlarni bevosita aholi
yashash joylariga borib qabul qiluvchi 505 ta ixtisoslashtirilgan ko’chma kassa
faoliyati yo’lga qo’yildi.
Respublikamizdagi tijorat banklari bilan keng qamrovli va o’zaro manfaatli
hamkorlik aloqalarini mustahkamlash maqsadida mamlakatimizda xorijiy yirik
banklarning 6 ta vakolatxonalari faoliyat yuritmoqda.

Bank infratuzilmasining kengayib borayotganligi, o’z navbatida, moliya
bozorida raqobat muhitining kuchayishi hamda bank xizmatlari sifatining yanada
oshishiga xizmat qilmoqda.
2013 yilda monetar siyosat «Monetar siyosatning 2013 yilga mo’ljallangan
asosiy yo’nalishlari» asosida amalga oshirilib, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
tomonidan respublika Hukumatining 2013 yil 18 yanvardagi majlisida belgilab
berilgan 2013 yilgi iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor vazifalari, xususan,
belgilangan makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning so’zsiz bajarilishini ta’minlashga
qaratildi.
Pul-kredit sohasida yalpi ichki mahsulotning o’sish sur’atlariga muvofiq
iqtisodiyotning oshib borayotgan pulga bo’lgan talabini to’liq qondirish va bank
tizimi likvidligini maqbul darajada saqlab turish orqali inflyatsiya darajasini
belgilangan prognoz ko’rsatkichidan oshirmaslik maqsadlariga qaratilgan
choratadbirlar amalga oshirildi.
Ushbu chora-tadbirlarni amalga oshirishda Markaziy bank o’z tasarrufidagi
pul-kredit siyosati instrumentlaridan foydalandi.
O’z navbatida, Markaziy bank tomonidan amalga oshirilgan pul bozoridagi
operatsiyalari muomaladagi pul massasini boshqarish, bank tizimi likvidligini
tartibga solish va foiz stavkalari barqarorligini ta’minlashga qaratildi.
Shuningdek, 2013 yil davomida tashqi savdo balansining ijobiy saldosi va bank
tizimi sof tashqi aktivlarining ko’payishi hisobiga shakllangan qo’shimcha
likvidlikning inflyatsion bosimga ta’sirini oldini olish maqsadida o’tkazib borilgan
sterilizatsiya operatsiyalarining o’rtacha hajmi 2012 yilga nisbatan 1,2 martaga
oshdi.
Majburiy rezervlar. Majburiy rezerv talablari tijorat banklarining kredit
resurslari miqdoriga ta’sir ko’rsatish orqali iqtisodiyotdagi pul taklifini tartibga
solishda pul-kredit siyosatining muhim instrumentlaridan biri sifatida
qo’llanilmoqda.
Xususan, 2013 yil davomida inflyatsiya va pul massasining belgilangan
prognoz ko’rsatkichlaridan kelib chiqib hamda tijorat banklarida uzoq muddatli

resurs bazasini yanada kengaytirish maqsadida diversifikatsiyalangan majburiy
rezerv normalari qo’llanilib, tijorat banklari tomonidan jalb qilingan yuridik
shaxslarning talab qilib olinguncha va 1 yilgacha bo’lgan muddatli depozitlari
uchun – 15 foiz, 1 yildan 3 yilgacha bo’lgan depozitlar uchun – 12 foiz, 3 yildan
ortiq bo’lgan depozitlar uchun – 10,5 foiz miqdorida o’zgartirilmasdan qoldirildi.
2013 yilda tijorat banklarining Markaziy bankdagi majburiy rezervlari hajmi
463,1 mlrd. so’mga yoki yil boshiga nisbatan 25,2 foizga ko’paydi.
O’z navbatida, O’zbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamg’armasi
hisobvarag’iga qo’shimcha ravishda 1,2 mlrd. dollar miqdoridagi mablag’lar
yo’naltirilishi pul massasining belgilangan prognoz ko’rsatkichidan ortiqcha
o’sishining oldini olishga va shu orqali ichki bozorda narxlar barqarorligini
ta’minlashga xizmat qildi.
Shuningdek, Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi instrumentidan ham
pul bozoridagi foiz stavkalarini boshqarishda hamda iqtisodiy o’sish jarayonlarini
rag’batlantirish maqsadida foydalanildi.
Inflyatsiya darajasi, pul massasi hajmining, iqtisodiyotning kredit resurslariga
bo’lgan talabini etarli darajada qondirish va boshqa makroiqtisodiy
ko’rsatkichlarning 2013 yilga belgilangan maqsadli parametrlaridan kelib chiqib,
Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasi 2013 yil mobaynida yillik 12 foiz
miqdorida saqlab turildi.
Qayta moliyalash stavkasini shu holatda ushlab turilishi pul bozorida
moliyaviy resurslarga bo’lgan talab va taklifning muvozanatini saqlashga, real
sektor korxonalarining investitsion imkoniyatini oshirishga, iqtisodiyotni
kreditlash hajmini yanada kengaytirish va ayni paytda tijorat banklari resurs
bazasining barqarorligini ta’minlashga xizmat qildi.
Foiz stavkalari dinamikasi. 2013 yilda respublikadagi barqaror iqtisodiy
o’sish sur’atlari hamda Markaziy bank tomonidan qat’iy monetar siyosatining
yuritilishi, o’z navbatida, mamlakatimizning pul va moliya bozorlaridagi foiz
stavkalari dinamikasida, jumladan, tijorat banklarining kreditlari va depozitlari
bo’yicha hamda banklararo kreditlar bo’yicha foiz stavkalarida o’z aksini topdi.

Xususan, 2013 yil davomida aholi va xo’jalik yurituvchi sub’ektlar
daromadining oshishi hisobiga respublikamizdagi moliya institutlari resurs
bazasining kengayishi banklararo pul bozoridagi resurslar taklifining ko’payishiga
va o’z navbatida, moliyaviy resurslar narxining arzonlashishiga sabab bo’ldi.
Jumladan, 2012 yil davomida banklararo pul bozoridagi operatsiyalar bo’yicha
o’rtacha tortilgan foiz stavkasi yillik hisobda 10,9 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2013
yilda ushbu ko’rsatkich 9,9 foizga teng bo’ldi.
Mamlakat yalpi ichki mahsulotining va unga mos ravishda aholi
daromadlarining yildan-yilga yuqori sur’atlar bilan o’sishi, bank tizimiga bo’lgan
ishonchning ortib borishi hamda iqtisodiyotdagi inflyatsion kutilmalarning pasayib
borishi kabi omillar ta’sirida 2013 yilda bank depozitlari bo’yicha foiz
stavkalarining pasayishi kuzatildi.
Xususan, jismoniy shaxslarning tijorat banklaridagi jami depozitlari bo’yicha
o’rtacha tortilgan foiz stavkasi 2012 yildagi o’rtacha yillik 7,7 foizdan 2013 yilda
7,1 foizgacha pasaydi.
Yuridik shaxslarning jamg’arma va muddatli depozitlari bo’yicha o’rtacha
tortilgan foiz stavkalari 2012 yildagi o’rtacha yillik 6,2 foizdan 2013 yilda 6,0
foizgacha pasaydi.
Shuningdek, banklararo pul bozoridagi operatsiyalar hamda depozitlarni jalb
qilish bo’yicha foiz stavkalarining pasayishi natijasida tijorat banklarining aktiv
operatsiyalari bo’yicha, jumladan, iqtisodiyotning real sektori korxonalarini
kreditlash bo’yicha foiz stavkalarining ham pasayishi kuzatildi.
umladan, tijorat banklari tomonidan iqtisodiyotning real sektori sub’ektlariga
ajratilayotgan kreditlar bo’yicha o’rtacha tortilgan foiz stavkasi 2012 yil dekabr
oyida 13,6 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2013 yilda 13,0 foizgacha pasaydi

Xulosa
Bozor iqtisodiga o’tish sharoitida pulni ahamiyatining oshishi shundaki,
jamiyatimizda mavjud huquqiy va jismoniy shaxslar faoliyati va ularning natijasi -
daromadi pul bilan bog’liq. Shuning uchun ham pul barcha iqtisodiy rivojlanish
pog’onalarida odamlarni o’ziga jalb qilib kelgan. Avstraliyalik iqtisodchi olim K.
Mengerning fikricha Aristotel va Platondan boshlab XX asrning boshigacha pul
to’g’risida jahonda besh-olti mingdan ortiq maxsus ishlar chop qilingan. Agar biz
hozirgi kunda pul to’g’risida yozilgan va chop qilingan adabiyotlar soni bir necha
marta oshib ketgan desak mubolag’a bo’lmasa kerak. Tadqiqotlar shunchalik ko’p
bo’lishiga qaramasdan pul va uning xususiyatlari, har bir tizimda ishlatilishi, roli,
iqtisodga ta’siri, nega alohida olingan individumlar qo’lida pulning ko’payishi
ularning boyligining ko’payishiga olib keladi-yu, jamiyat miqyosida muomaladagi
pul massasining ko’payishi jamiyat boyligi ortib borishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi
degan savollarga hali to’liq javob berilgan emas. Pul va uning vazifalari to’g’risida
mavjud xorijiy mamlakatlar iqtisodchilarning qo’llanmalarini olib qaraydigan
bo’lsak, pulning kelib chiqishi to’g’risida ikki xil g’oya mavjudligini ko’rishimiz
mumkin. Bular ratsionalistik va evolyutsion g’oyalardir. Ratsionalistik qarashning
asoschilaridan biri Aristotel bo’lib, u pul kelib chiqishining asosini o’zaro bir-
biriga teng qiymatni harakatga keltiruvchi biror bir maxsus «qurol», kishilar
orasida o’zaro kelishuv natijasida qabul qilingan shartli 6 birlikning topilishi
ayirboshlash jarayonining bo’lishiga olib kelgan deydi. O’zaro tovarlarni
almashtirishga pul qatnashmaganda tovarni sotish jarayoni tovarni sotib olish
jarayoni sifatida yuzaga kelgan. Tovarlar o’rtasidagi proportsiya tasodifan,
masalan, sotilishi kerak bo’lgan mahsulotga talab qay darajada va uning
miqdorining kam ko’pligiga bog’liq holda o’rnatilgan. Keyinchalik shu tovarlar
ichidan umumiy ekvivalent rolini o’ynovchi ba’zi tovarlar ajralib chiqdi.
Jamiyatning rivojlanishi muomalaga metallarning kirib kelishiga olib keladi.
Rivojlanishning birinchi bosqichlarda bular mis, bronza, temir bo’lib almashinuv
T-P-T shaklida olib borilgan. XVIII asrlarning oxirigacha pul tomonlar o’rtasidagi
shartnoma vositasi deb qarab kelingan. Yoozirgi vaqtda ham ba’zi chet el olimlari,

masalan, Pol Samuelson pulni sun’iy sotsial shartlashish belgisi1 deb izohlangan.
Boshqa amerikalik olim Jon Gelbreit qimmatbaho metallarning pul vazifasini
bajarishi bu kishilar o’rtasidagi kelishuvning mahsulidir deb uqtirmoqda. Uzoq
yillar davomida sobiq SSSRda pul va pul muomalasi sohasidagi tadqiqotlar
K.Marksning ta’limoti asosida olib borilgan. Pulning kelib chiqishini tadqiqot
qilishda, u A. Smit, D. Rikardolarning tadqiqotlariga asoslangan holda pulning
mohiyatini ochib berishga harakat qilgan. Pulning o’zi ham tovar ekanligini,
pulning kelib chiqishi bosqichlarini izohlab bera oldi. U oltin va kumush qazib
olish va ishlatish uchun ma’lum mehnat sarflanadi, shu mehnat oltin va kumushda
gavdalangan holda, boshqa tovarlarning qiymatini o’lchashning asosi bo’lib xizmat
qiladi deb ko’rsatgan. Yoozirgi vaqtda yuqoridagiga o’xshagan real pullar o’rniga
o’z qiymatiga ega bo’lmagan qog’oz va kredit pullar muomalada ishlatilmoqda.
Shuning uchun, qog’oz va kredit pullar, pul kelib chiqishi to’g’risidagi
ratsionalistik kontseptsiyaning to’g’ridan-to’g’ri isboti bo’la olmaydi. Qog’oz
pullar yuzaga kelguncha jamiyat bir necha rivojlanish bosqichlarini bosib o’tgan.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1. Axmedov D.Q., Ishmuxammedov A.E.,Jumaev Q.X., Jumaev Z.A
2. Makroiqtisodiyot. Darslik.- T.: TDIU, 2004, 240 b.
3. Агапова Т.А., Серегина С.Ф. Макроэкономика: Учебник. М.:Дело и Сервис,
2001.
4. Вечканов Г.С., Вечканова Г.Р. Макроэкономика: Торговая политика.
Инфляция и безработица. Социалная политика. СПб.: ЗАО «Питер», 2005.
5. Гайгер А., Линвуд Т.Макроэкономическая теория и переходная экономика.
Пер. с англ. М.:ИНФРА-М, 1996.
6. Галперин В.М., Гребенников П.И., Леусский А.И., Тарасевич Л.С.
7. Макроэкономика: Учебник. СПб.:СПбГУЕФ,1997.
8. Дорнбуш Р.,Фишер С. Макроэкономика. М.:МГУ,1997.
9. Yo’ldoshev Z., Qosimov M.S. Makroiqtisodiyot asoslari. T.:
10. «O’qituvchi»,1994
11. Менкю Н.Г. Макроэкономика. М.:МГУ,1997.
12. Селишчев А.С. Макроэкономика: Откритая экономика. Причини
экономического роста. Динамика рынков. СПб.: ЗАО «Питер», 2005.
13. 19.Xodjaev R., Maxmudov B., Xadjaev X., Ergashev E, Egamberdiev R. Mikro
va makroiqtisodiyot.O’quv qo’llanma-T.:”ILM ZIYO” 2012, 324 b.
14. 20. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning “2012 yil Vatanimiz
taraqqiyotini yangi bosqichga ko’taradigan yil bo’ladi” nomli ma’ruzalarini
o’rganish bo’yicha O’quv-uslubiy majmua. – Toshkent: Iqtisodiyot. – 2012, 282
b.
15. 21.Abulkasimov X. Makroiqtisodiy tartibga solish va O’zbekistonning barqaror
rivojlanishi. Monografiya. – T. “Akademiya”, 2011, 92 b.
16. O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot Vazirligining rasmiy ma’lumotlari

Pul-kredit siyosati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish