Pul-kredit siyosati vositalari - Iqtisodiyot - Kurs ishlari

Dokument ma'lumotlari

Narxi	10000UZS
Hajmi	115.4KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	19 Mart 2026
Kengaytma	docx
Bo'lim	Kurs ishlari
Fan	Iqtisodiyot

Sotuvchi

Shoxa

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Pul-kredit siyosati vositalari

Sotib olish

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM FAN VA
INNOVATSIYA VAZIRLIGI
SAMARQAND IQTISODIYOT VA SERVIS INSTITUTI
REFERAT
Tayyorladi:
Tekshirdi:
Samarqand-2025
Mavzu: Pul-kredit siyosati vositalari.

Reja:
Kirish
1. Pul-kredit siyosatining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati
2. Pul-kredit siyosatining an’anaviy vositalari
3. Pul-kredit siyosatining noan’anaviy vositalari va zamonaviy yondashuvlar .
Xulosa va takliflar
Foydalanilgan adabiyotlar va saytlar ro‘yxati

Kirish
Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida pul-kredit siyosati davlatning
makroiqtisodiy boshqaruv tizimida hal qiluvchi o‘rin egallaydi. Iqtisodiy barqarorlik,
inflyatsiya darajasi, moliya bozorlarining holati, bank tizimi mustahkamligi va aholi
farovonligi kabi ko‘plab muhim ko‘rsatkichlar bevosita pul-kredit siyosatining
qanchalik puxta va oqilona yuritilishiga bog‘liqdir. Shu bois, pul-kredit siyosati
vositalarini chuqur o‘rganish nafaqat iqtisodiy nazariya nuqtai nazaridan, balki amaliy
iqtisodiy siyosatni tushunish va baholash uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi.
Pul-kredit siyosati mohiyatan pul muomalasini tartibga solish, iqtisodiyotda pul
taklifi va pulga bo‘lgan talab o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga qaratilgan chora-
tadbirlar majmuasidir. Ushbu siyosat Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladi va
uning asosiy vazifasi iqtisodiyotda narxlar barqarorligini saqlash, milliy valyutaning
xarid qobiliyatini himoya qilish hamda moliyaviy tizimning barqaror faoliyatini
ta’minlashdan iborat. Pul-kredit siyosati vositalari aynan shu maqsadlarga erishishda
asosiy instrument sifatida maydonga chiqadi.
Bugungi globallashuv sharoitida milliy iqtisodiyotlar tashqi va ichki iqtisodiy
zarbalarga tobora ko‘proq duch kelmoqda. Xalqaro moliya bozorlaridagi beqarorlik,
inflyatsion bosimlar, kapital oqimlarining keskin o‘zgarishi, geosiyosiy omillar va
global iqtisodiy inqirozlar pul-kredit siyosatini yuritishda ehtiyotkorlik va yuqori
professional yondashuvni talab qiladi. Aynan shunday sharoitda pul-kredit siyosati
vositalari iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlovchi muhim mexanizm sifatida namoyon
bo‘ladi.
Ilmiy iqtisodiy adabiyotlarda pul-kredit siyosati ko‘pincha inflyatsiyani nazorat
qilish bilan bog‘liq holda talqin qilinadi. Biroq zamonaviy yondashuvlar bu siyosatni
ancha kengroq doirada ko‘rib chiqadi. Pul-kredit siyosati vositalari nafaqat narxlar
barqarorligini ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish, bandlik darajasini
barqarorlashtirish, moliyaviy bozorlarning sog‘lom ishlashini qo‘llab-quvvatlash va
bank tizimidagi tizimli xatarlarni kamaytirish vazifalarini ham bajaradi. Shu sababli,

ushbu vositalarning iqtisodiyotga ta’sir mexanizmlarini chuqur tahlil qilish ilmiy
tadqiqotlar uchun muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Pul-kredit siyosati vositalari asosan an’anaviy va noan’anaviy instrumentlarga
bo‘linadi. An’anaviy vositalar qayta moliyalashtirish stavkasi, majburiy zaxiralar
normasi va ochiq bozor operatsiyalari uzoq yillar davomida markaziy banklar
tomonidan qo‘llanib kelinmoqda. Noan’anaviy vositalar esa global moliyaviy
inqirozlardan so‘ng kengroq qo‘llanila boshladi va iqtisodiyotni qo‘llab-quvvatlashda
muhim ahamiyat kasb etdi. Bularning barchasi pul-kredit siyosati vositalarining
murakkab va ko‘p qirrali ekanini ko‘rsatadi.
O‘zbekiston Respublikasida ham pul-kredit siyosati so‘nggi yillarda tubdan
takomillashtirilib, zamonaviy monetar yondashuvlar asosida olib borilmoqda.
Xususan, inflyatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish, foiz stavkalari
orqali iqtisodiy jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish mexanizmlarini kuchaytirish va bank
tizimi likvidligini samarali boshqarish Markaziy bank faoliyatining ustuvor
yo‘nalishlariga aylangan. Bu jarayonda pul-kredit siyosati vositalarining to‘g‘ri
tanlanishi va ulardan oqilona foydalanish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Pul-kredit siyosatining huquqiy asosi sifatida “O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun 1
alohida o‘rin tutadi. Ushbu qonunga
muvofiq, Markaziy bank pul-kredit siyosatini ishlab chiqish va amalga oshirish
bo‘yicha mustaqil vakolatga ega bo‘lib, uning asosiy maqsadi narxlar barqarorligini
ta’minlashdan iborat etib belgilangan. Qonunda Markaziy bankning pul-kredit
siyosati vositalaridan foydalanish huquqi, bank tizimini tartibga solish mexanizmlari
va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash bo‘yicha vakolatlari aniq belgilab berilgan.
Ushbu huquqiy asos monetar siyosatning siyosiy bosimlardan holi holda, iqtisodiy
mantiq va ilmiy yondashuvlar asosida olib borilishiga xizmat qiladi.
Pul-kredit siyosati vositalarining ahamiyati shundaki, ular orqali davlat
iqtisodiyotga bevosita aralashmasdan, bozor mexanizmlariga mos ravishda ta’sir
1
O ‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun https://lex.uz/docs/-4580006

ko‘rsatadi. Bu esa bozor iqtisodiyotining asosiy tamoyillari saqlangan holda, iqtisodiy
jarayonlarni muvofiqlashtirish imkonini beradi. Ayniqsa, inflyatsiya jarayonlarini
boshqarishda foiz stavkalari va ochiq bozor operatsiyalarining o‘rni nihoyatda
muhimdir. Pul-kredit siyosati vositalari orqali Markaziy bank iqtisodiyotdagi pul
oqimlarini tartibga solib, talab va taklif o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga intiladi.
Shu nuqtai nazardan, pul-kredit siyosati vositalari mavzusi bugungi kunda
nafaqat iqtisodiyot talabalari va tadqiqotchilari, balki amaliyotchi iqtisodchilar, bank
xodimlari va davlat boshqaruvi tizimi vakillari uchun ham dolzarb hisoblanadi. Ushbu
mavzuni chuqur o‘rganish iqtisodiy jarayonlarni to‘g‘ri tahlil qilish, davlatning
monetar qarorlarini baholash va ularning natijalarini oldindan ko‘ra bilish imkonini
beradi.

1. Pul-kredit siyosatining nazariy asoslari va iqtisodiy mohiyati
Davlat moliyasining tarkibiy qismiga nazar soladigan bo‘lsak, unda davlat
byudjeti, mahalliy, ya’ni munitsipal byudjetlar, davlat korxonalarining moliyasi
(ularning byudjeti), hukumatga qarashli maxsus jamg‘armalar, davlat krediti (davlat
qarz olgan va qarz beradigan vositalari) singari turlarga duch kelamiz.
Barcha soha va yo‘nalishlarning o‘z tarixi bo‘lgani kabi davlat moliyasi ham
o‘z tarixiga egadir. Tarix shuni ko‘rsatadiki, dastlabki marotaba «davlat moliyasi»
tushunchasi XVI asrda Fransiya davlatida amalda qo‘llanilgan 2
. U vaqtlarda davlat
moliyasi turfa soliqlar sifatida iqtisodiyot maydonida ko‘rina boshlangan. Katta-katta
davlarning paydo bo‘lishi bilan ularning sarf-xarajatlari ham yiriklashib borgan. Bu
esa davlatlarning naqd pulga bo‘lgan ehtiyoj darajasini oshishiga sabab bo‘la
boshlaydi. Shuning natijasida xalqdan olinadigan soliqlar, asosan, pul shaklida yig‘ib
olinish yo‘liga o‘tadi. Majburiy zayomlar va zayomlar ham davlat zayomlariga o‘rnini
bo‘shatib beradi. Bu davlat moliyasining murakkab tizimining paydo bo‘lishiga sabab
bo‘ldi.
Hozirgi vaqtga kelib davlatning iqtisodiy va moliyaviy siyosatini amalga
oshirishda davlat moliyasining ahamiyati yanada yuksaldi. Takror ishlab chiqarish
jarayonlarini ta’minlash, xalqning moddiy va ma’naviy jihatdan farovon turmush
tarziga ega bo‘lishi uchun zarur shart sharoitlar barpo qilish, davlat organlarini
mablag‘ tomonlama ta’minotini qoplash, davlatni idora qilish singari sohalarda
yetakchi vosita sifatida o‘rin egalladi.
Monetar siyosat tushunchasi inglizcha sanaladi aslida. Bizda esa pul-kredit
siyosati deb talqin qilinadi.
Pul-kredit siyosati - pul-kredit organlarining makroiqtisodiy siyosati, pul
bozori shart-sharoitlari (qisqa muddatli foiz stavkasi, nominal valyuta kursi yoki joriy
likvidlik darajasi) orqali yalpi talabni boshqarishga qaratilgan chora-tadbirlar
majmuidir. Bank sektorining yakuniy kombinatsiyasiga erishish, jumladan, narxlar
2
./ . Мадина Гайфулина специалист департамента Оценка эффэктивности операционного
- . . 2021
механизма денежно кредитной политики Тошкент

barqarorligi, barqaror ayriboshlash kursini saqlab qolish, moliyaviy jihatdan ham
barqarorlik va muvozanatli iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantirish hamdir.
Hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib boradigan bosh yo‘li,
mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini, uning samarali faoliyatini ta’minlashga, pul
tizimini lozim darajada mustahkam saqlab turishga qaratilgan chora-tadbirlar pul-
kredit siyosati deb yuritiladi. Pul-kredit siyosati - davlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy
qismi sanaladi va odatiy hollarda uni Markaziy bank amalga oshiradi. Pul-kredit
siyosati orqali muomaladagi ortiqcha pul massasi qisqartirilishiga erishiladi yoki
ko paytiriladi. Inflyatsiyani pasaytirish chora-tadbirlari ko riladi. Markaziy bank pul-ʻ ʻ
krediti siyosatini olib borishda pul bozoriga to g ridan-to g ri - o zining boshqaruv
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali ta sir o tkazishi mumkin
ʼ ʻ 3
.
Pul-kredit siyosati bevosita va bilvosita vositalar orqali amalga oshiriladi:
1. Bevosita vositalar - moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari
(foiz stavkalari)ni yoki ular hajmini to g ridan to g ri boshqarish orqali olib boriladi.
ʻ ʻ ʻ ʻ
Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit ko‘rinishidagi pullarni
hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmini ham nazoratda tutadi.
2. Bilvosita vositalar - Markaziy bank tomonidan moliyaviy institutlar
resurslarita bozor mexanizmlari (majburiy zahira talablari, ochiq bozordagi
operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning hisob
stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali
iqtisodiyotdagi pul massasiga ta sir etadi.
ʼ
Bulardan tashqari, Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz
stavkalarining o sishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim
ʻ
bo lganda foiz stavkalarini oshirishga yoki aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq
ʻ
bozordagi operatsiyalar, majburiy eng kam zahiralarning bo lishi, hisobga olish
ʻ
siyosati, valyuta siyosati pul-krediti siyosatining asosiy tarkibiy qismlarini tashkil
etadi.
3
A . V . Vahobov ., T . S . Malikov . Moliya . « NOSHIR ». Toshkent -2012. 636-

Pul-kredit siyosati haqida gapirganda, albatta uning ob’yektlari va
sub’yektlarini qatordan tushirib qolmaslik lozim. Negaki, pul-kredit siyosatining
ob’yekt va sub’yektlari qaysidir ma’noda uning «tana a’zolari» hisoblanadi. Shu
boisdan quyida pul-kredit siyosatining ob’yeklari hamda sub’yektlariga alohida urg‘u
berib o‘tamiz:
Pul-kredit siyosatining ob’yektlari:
 pul-kredit organlari;
 banklar;
 nobank tashkilotlarining harakatlari natijasida o’zgaruvchan pul
bozoridagi talab va taklif.
Pul-kredit siyosatining sub’yektlari:
 Markaziy bank;
 Markaziy bank o’zaro aloqada bo’lgan iqtisodiy agentlar;
 moliya tizimi faoliyatida ishtirok etuvchi banklar va boshqa moliya institutlari.
Davlat moliyasi va barqarorligini ta’minlashda pul-kredit siyosatining o‘rni va
ahamiyati haqida ko‘pgina iqtisodchi olimlar turfa muzokaralar olib borganlar.
Mazkur masala yuzasidan turli millat vakillari ilmiy tadqiqotlarni amalga oshirganlar,
maqolalar va monografiyalarni chop ettirganlar. Biroq Shunday bo‘lsa-da bugungi
kunda ham ushbu mavzu yana bir qator iqtisodchi va amaliyotchilar tomonidan keng
muhokamaga sabab bo‘lmoqda va muhokamaning markazida turib kelmoqda. Davlat
barqarorligini ta’minlashda pul-kredit siyosatining ahamiyati xorijlik iqtisodchi
olimlarning ilmiy ishlarida ham o‘z aksini topgan. Bunga misol tariqasida dastavval,
Departamentning maxsus xodimasi Madina Gayfulinaning 2021-yilda chop qilingan
«Оценка эффэктивности операционного механизма денежно-кредитной
политики» mavzusidagi maqolasini aytishimiz mumkin. Madina Gayfulina ushbu
maqolasida bugungi kunda davlat moliyasi barqarorligida pul-kredit tizimi va siyosati

qay darajada ekaniga, uning enh ahamiyatli tomonlariga alohida e’tibor qaratgan
hamda baho berib o‘tgan 4
.
Shuningdek, Tojikistonlik bir qator olimlar va iqtisod sohasining munosib
izlanuvchilari: Mirazizov A., Radjabova I., Rasulov N., Faizulloyev M., Mamatkulov
A., Davlatzoda D., Azimov H., Dzuhrayev G., Ahmadov B singarilar ham xalqaro
miqyosida «Tojikistonning taraqqiy etishida pul va moliyaviy vositalari» nomi bilan
e’lon qilingan ilmiy ishlarida Tojikiston avlati timsolida pul-kredit siyosati haqida
ma’lumotlar va takliflar beradilar.
Yana Mayexl N. ham o‘zining « Monetar siyosatni qo‘llash: Rivojlanayotgan
monetary rejimlarga ega mamlakatlardagi operatsion masalalar » mavzusidagi
ilmiy maqolasi orqali pul kredit siyosati borasida o‘z fikrlarini namoyon qilgan.
Shuning bilan bir qatorda bu ishi bilan Mayexl N. Davlat moliyasi barqarorligini
ta’minlashda pul-kredit siyosatining ahamiyatiga ham e’tibor berganini ko‘rishimiz
mumkindir 5
.
Davlatimizga qarashli «O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi»da ham ushbu soha
rivojiga taalluqli so‘zlar yozilganini aytib o‘tish darkor. Milliy ensiklopediyamizda
ham davlatimiz rivoji uchun ushbu sohaga doir takliflar ham berib o‘tilgan. Bulardan
tashqari bir necha saytlarda ham turli mualliflar tomonidan har xil nomlar ostida
davlat moliyasi barqarorligini ta’minlashda pul-kredit siyosatining ahamiyati borasida
maqolalar, ilmiy izlanmalar e’lon qilingan.
Yuqorida keltirilgan nazariy ma’lumotlardan kelib chiqqan holda aytish
mumkinki, davlat moliyasi va pul-krediti siyosati o‘zaro bog‘liqlikda amalga oshadi.
Bu munosabatlarni bir biridan ayri holatda tushunish qiyindir. Sababi pul-krediti
siyosati orqali davlat moliyasining kelajagini ta’minlash, uning taraqqiy etishida qator
yutuqlarga erishish mumkin bo‘ladi. Qator yutuqlarga erishish uchun esa albatta,
4
Mirazizov A., Radjabova I., Rasulov N., Faizulloyev M., Mamatkulov A., Davlatzoda D., Azimov H., Dzuhrayev G.,
Ahmadov B./ The effektivnenes of financial and monetary instruments of sustainable devolopement in Tadjikistan'S./
Economy and ways of improving them./ Journal of internet Banking &Commerce.2016. Vol.21 Issue 3, p1-13./ 13p.
5
Mayexl N., Monetar siyosatni qo‘llash:Rivojlanayotgan monetary rejimlarga ega mamlakatlardagi operatsion
masalalar(XVF)

davlat moliyasi barqarorligini ta’minlashda pul-krediti siyosatining ahamiyatini
yuksaltirish lozim.
Ayni shu maqsadni ko‘zlagan holda respublikamizda 2017-yilda boshlangan
iqtisodiyotni liberallashtirish va bozor mexanizmlari ahamiyatini yuksaltirishga
qaratilgan iqtisodiy ishlohotlarning avval qo‘llanilmagan bosqichi o‘rta muddatli
istiqbolda bank tizimi va albatta, pul-krediti siyosatini oldinga yuksaltirishning
ustuvor yo‘nalishlarini belgilab berdi.
Bu yo‘nalishlar samarasiz bo‘lib qolmasligi uchun amaliy harakatlarda
isbotlanib bordi. Aniqroq aytadigan bo‘lsak, aynan mana shu yo‘nalishdagi muhim
qarorlardan biri milliy valyuta almashuv kursining bozor mexanizmlari asosida
shakllanish tamoyillarini joriy qilish orqali ichki valyuta bozorini bosqichma-bosqich
liberallashtirilishi bilan ilk amaliy qadamlardan biri qo‘yildi. Aynan mana shu o‘rinda
Markaziy bank asosiy obrazni qo‘lga oladi, ya’ni valyuta kursining shakllanish
jarayonida butunlay o‘zgacha bo‘lgan uslubdan foydalanmoqlik hamda o‘z navbatida,
Markaziy bankning asosiy diqqat-e’tiborini ichki bozordagi narxlar barqarorligiga
qaratish joiz hisoblanadi.
Buning asnosida esa pul-kredit siyosatini yanada taraqqiy ettirish imkoniyatini
paydo qiladi. Bugungi kunda jamiyatning iqtisodiy jihatdan yuksalib borayotganligi
valyuta bozorini liberallashtirish borasidagi islohotlarning muvaffaqiyatli amalga
oshirilishi ko‘pgina jihatdan pul-kredit siyosatini yuksaltirish, tijorat banklari
faoliyatini yanada mustahkam qilish va albatta, bank tizimini ham rivojlantirish
sohasidagi choralarning naqadar samaradorli ekanligiga chambarchas bog‘liqdir.
Yuqorida ta’kidlanganlardan kelib chiqib, muhtaram Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev bir necha qaror va farmonga buyruq berdilar. Xususan, «Valyuta bozorini
liberallashtirish bo‘yicha birinchi navbatdagi chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi
Farmonlarining e’lon qilinganiga u qadar ko‘p vaqt bo‘lmay, davlatimiz rahbarining
«Pul-kredit siyosatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorlari
qavul qilindi. Hamda pul-kredit siyosatini 2017-2021 yillar davomida rivojlantirish va

inflatsion targetlash rejimiga bosqichma-bosqich o‘tish bo‘yicha ham chora-tadbirlar
Kompleksi o‘z tasdig‘iga ega bo‘ldi.
Respublika rahbarining tashabbusi bilan tasdiqlangan ushbu konsepsiya 2018-
2021-yillar uchun mo‘ljallangan chora-tadbirlar « yo‘l xaritasi »ni qamrab oladi. Ayni
mana shu yillar qamrovi doirasida pul-kredit siyosati orqali ham davlat moliyasining
barqarorligini ta’minlash borasida natijakor ishlar amalga oshirilishi ham nazarda
tutiladi. Bundan tashqari mazkur yo‘l xaritasini ishlab chiqishda asosiy e’tiborni
inflyatsion targetlashni mexanizm va tamoyillarini o‘rta muddatli istiqbolda samarali
tadbiq qilish uchun joiz bo‘lgan shart-sharoitlarni yaratish bo‘yicha choralarni amalga
oshirish ishlari jalb qiladi.
Shu o‘rinda alohida ta’kidlab o‘tish lozim bo‘lgan holat mavjud. Ya’niki,
iqtisodiy siyosatni amalga oshirish yondashuvlarining takroran ko‘rib chiqilishi
davrida rivojini topayotgan yangi voqeliklarda pul-kredit sohasidagi o‘zgarishlarning
aholi va tadbirkorlik sub’yektlari tarafidan to‘g‘ri qabul qilinishi barobarida qo‘llab-
quvvatlanmog‘i ham ahamiyati jihatidan yuqoridir. O‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining o‘rta muddatli istiqbolda pul-kredit siyosatini takomillashtirish
hamda Uni amalda joriy qilish Konsepsiyasi kommunikatsiyalar kanalining
jamoatchilik fikrini shakllantirish hamda infyatsion targetlash rejimini amaliyotga
joriy qilishdagi ilg‘or roli inobatga olingan holda ishlab chiqilgan.
Har bir ishni amalga joriy qilishdan maqsad ko‘zlanadi. Ushbu konsepsiyani
amalga oshirishdan ham ko‘zlangan maqsad mavjud, ya’ni bu konsepsiyaning asosiy
maqsadi inflyatsion targetlashga o‘tishning konseptual asoslarini hamda bu pul-kredit
siyosati rejimini amaliyotga muvaffaqiyatli joriy qilish uchun zaruriy shart-sharoitlar
yaratish bo‘yicha o‘rta muddatli rejalar xususida jamoatchilikka keng va to‘liq
ma’lumotlar yetkazish va albatta, batafsil bayonot berishga qaratilgan desak,
mubolag‘a bo‘lmaydi.
Pul-kredit siyosati makroiqtisodiy barqarorlik va uning rivojlanishini
ta’minlashda ham o‘z o‘rniga egadir. Davlat moliyasi barqarorligini ta’minlashda pul-

krediti siyosatining ahamiyati iqtisodiyotni rivojlantirishning asosiy shartlaridan biri
bo‘ladi. Shu bilan bir qatorda, « kredit portlashi » ehtimoli va moliyaviy beqarorlik
bilan bog‘liq salbiy oqibatlarning oldini olish maqsadida ham iqtisodiyotni pul-kredit
siyosatining maqbul darajasini ta’minlash zarur. Bunday sharoitda malakali
makroiqtisodiy boshqaruvning ham ahamiyati yuqori. Ushbu jarayonning asosiy
tarkibiy qismlaridan biri samarali pul-kredit siyosatidir. Markaziy bankning pul-kredit
siyosatini amalga oshirishdagi asosiy vositasi boshqaruv yig’ilishlarida ko‘rib
chiqiladigan asosiy stavka hisoblanadi. Ushbu vositaning ko‘magi bilan Markaziy
bank pul bozori kurslariga ta’sirini ko‘rsatadi.
Operatsion maqsad - pul bozori kurslarini asosiy kursga yaqinlashtirish
bo‘ladi. Bu maqsadga erishish uchun bank tizimida likvidlikni boshqarish uchun pul-
kredit siyosati vositalari majmuasidan foydalaniladi .
Mamlakatda ichki narxlarning barqaror ekanligining ta’minlanganligi
makroiqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikning kafolati bo‘ladi. Iqtisodiy islohotlarni
imkon qadar jadal sur’atlarga chiqarish va yuksaltirish dasturlarini muvaffaqiyatli
amalga oshirishda zaruriy sharoit ham hisoblanadi.
Rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarning markaziy banklari tajribalari
hamda xalqaro moliya institutlari izlanishlari natijalari pul-kredit siyosatini amalga
oshirishda narxlar barqarorligini ta’minlash maqsadining shak-shubhasiz ustuvorligini
ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, pul-kredit siyosatini amalga oshirish tartibi va ketma-
ketligi turli mamlakatlarda iqtisodiyotning xususiyatlari hamda tarkibiy tuzilishiga
qarab farqlanadi.
Amaldagi O‘zbekiston Respublikasining «O‘zbekiston Respublikasining
Markaziy banki to‘g‘risida»gi Qonuniga ko‘ra, Markaziy bankning bosh maqsadi
milliy valyuta barqarorligiga zamin yaratish hisoblanadi. Bunda «milliy valyuta
barqarorligi» tushunchasini ikki xil, ya’ni almashuv kursining chet el valyutalariga
nisbatan barqarorligi yoxud uning ichki xarid qobiliyati barqarorligi deya talqin qilish
mumkin..

Almashuv kursining erkin shakllanishi sharoitida milliy valyutaning
barqarorligi uning ichki harid qobiliyatini saqlash orqali erishiladi. Bunda, erkin suzib
yuruvchi almashuv kursi iqtisodiyotni ichki barqarorlashtiruvchi funksiyasini
bajaradi. Boshqacha qilib aytganda, to‘lov balansi bilan bog‘liq tashqi shok va
qiyinchiliklar kuzatilganda almashuv kursining mos ravishda o‘zgarishi ekportyorlar
va import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalarni
rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Ayni paytda Markaziy bank pul-kredit siyosatining asosiy maqsadini ikki xil
tushunilishini oldini olish va uning faoliyati asosiy yo‘nalishini aniq belgilab olish
maqsadida qonunchilikka tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi ko‘zda tutilgan. Alohida
qayd etish lozimki, narxlar barqarorligi deyilganda, nol darajadagi yoki salbiy
infyatsiya ko‘rsatkichlari nazarda tutilmaydi.
Narxlar barqarorligi deyilganda, narxlarning turg‘un holatda turishi emas, balki
ularning past darajada o‘sishi tushuniladi. Bir qarashda narxlarning turg‘un turishi
maqbul ko‘rinsa-da, narxlarning past va barqaror o‘zgarishi iqtisodiyotning samarali
faoliyati uchun eng qulay sharoit hisoblanadi. Barqaror iqtisodiy rivojlanish va
makroiqtisodiy siyosatni amalga oshirish usullarining bozor instrumentlaridan
foydalanish asosida tubdan qayta ko‘rib chiqilishi munosabati bilan ichki bozordagi
narxlar barqarorligini ta’minlash pul-kredit siyosatining bosh maqsadini belgilaydi.
Bunda inflyatsiya sur’atini pasaytirish va uni past darajada saqlab turish o‘rta
muddatli istiqbolda makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda
asosiy shart sifatida qaraladi.
Ichki valyuta bozorining liberallashtirilishi pul-kredit siyosatining tamoyil va
usullarini bosqichma-bosqich inflyatsion targetlashga qaratish uchun zarur bo‘lgan
asosni yaratadi. O‘rta va uzoq muddatli istiqbolda narxlar barqarorligini ta’minlashda
inflyatsion targetlash samarali usul hisoblanadi.
Bizning davlatimiz sharoitidan kelib chiqib aytsak, inflyatsion targetlash
rejimining tanlab olinishi bir necha sabablarga ko‘ra sharxlanadi.

Buning ilk sababi bugungi kunda inflyatsion targetlash pul-kredit siyosatining
ta’siri kuchli sanaladigan rejimi sifatida o‘zini oshkor qiladi hamda o‘rta muddatli
istiqbolda narxlar barqarorligiga zamin yaratish maqsadiga muvofiq keladigan rejim
sifatida ham qaraladi.

Xulosa va takliflar
Bugun jadal rivojlanish pog‘onalarida borayotgan jamiyatimizda
iqtisodiyotning tiklanish sur’atlari juda yuqori bo‘lganda, kelajakda inqirozlarga yo‘l
qo‘ymaslik uchun iqtisodiy o‘sish sur’atlarini kamaytirish choralari ham ko‘rilishi
lozim. Buning uchun pul-krediti siyosati yanada qattiqlashadi. Eng avvalo, foiz
stavkalarini oshirish uchun qator choralar ko‘riladi.
Pul massasini sterilizatsiya qilish bo‘yicha operatsiyalar amalga oshiriladi,
ya’ni bozordan ortiqcha bo‘sh moliyaviy resurslarni olib tashlash uchun qarz
qimmatli qog‘ozlarning ishlab chiqarilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Bundan
tashqari esa, muayyan qonunchilik cheklovlarini joriy qilinishi ham foydadan holi
bo‘lmaydi.
Pul-kredit siyosatini amalda muvaffaqiyatli joriy qilish uchun, kelajakda faqat
yuqori natijani ko‘zlash maqsadida bir necha metodlarga murojaat etish ham albatta
zaruriy amaliyotdir.
Bunga aniqlik kiritish uchun hozirgi vaqtda pul-kredit siyosatining keng
miqyosda tarqalib ulgurgan quyidagi usullarini keltirsh o‘rinli:
* Markaziy bankning rasmiy diskont stavkasining o‘zgarishi (hisob yoki
diskont siyosati);
* kreditlarning ayrim turlarini tartibga solishning tanlangan usullari;
* banklarning majburiy zahiralari normalarini o‘zgartirish;
* ochiq bozor operatsiyalari (veksellarni, davlat obligatsiyalarini va boshqa
qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va sotish);
* banklar uchun iqtisodiy standartlarni tartibga solish (naqd pul zahiralari va
depozitlar, o‘z kapitali va ssuda kapitali hamda aktivlari o‘rtasidagi bog‘liqlik va
boshqalar);
* alohida banklar yoki kreditlar uchun bank kreditlari hajmini bevosita
cheklash (kredit shiftlari deb ataladigan);
* hisob siyosati;

* kredit tashkilotlarini qayta moliyalashtirish;
* pul masssasining o‘sishi uchun mezonlarni belgilash. Iqtisodiyotni
kreditlashni kengaytirish yoxud aksincha, qisqartirish orqali Markaziy bank pul
massasining barqaror va mo‘tadil o‘sishiga erishadi, bu esa ishlab chiqarish hajmining
mos ravishda o‘sishi bilan narxlarning barqaror darajasini ta’minlab beradi.
Pul-kredit siyosati pul massasi ma’lum darajada ushlab turilganda qat’iy va
hukumat foiz stavkasini ma’lum darajada ushlab turishga harakat qilganda
moslashuvchan bo’lishi mumkin. Ammo pul massasini ham foiz stavkasini ham bir
vaqtning o‘zida to‘g‘irlab bo‘lmaydi.
Demak, bundan kelib chiqadiki, pulga talabning ortishi bilan pul massasini
ma’lum darajada « ushlab turish 6
» uchun foiz stavkasini oshirmoqlik talab etiladi.
Foiz stavkasining o‘sishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun esa pul massasini ko‘paytirish
masalasiga katta e’tibor qaratib, buni joriy qilish o‘rinli bo‘ladi. Shuning uchun ham
amalda
Markaziy bankning asosiy vazifasi pul-kredit siyosatining yuqoridagi ikki
maqsadni muvozanatlash va birlashtirishdan iborat bo‘ladi.
Qo‘shimcha sifatida aytish joizki, moliyaviy vositachilikni takomillashtirish,
xususiy bank faoliyatini kengaytirishning hisobiga ham uning samaradorligini
oshirish, chakana bank faoliyatida narxdan tashqari omillarni bartaraf qilish,
inflyatsiya kutilmalarini pasaytirish va umumiy makroiqtisodiy barqarorlashtirish
kelgusida pul-kredit siyosatining transmessiya mexanizmini rivojlantirish yo‘lida
xizmat qiladi.
Demak, bu nazariyalardan kelib chiqib xulosa tarzida ayta olamizki, davlat
moliyasi barqarorligini ta’minlashda pul-kredit siyosati o‘z ahamiyati bilan bevosita
ishtirok etadi. Uning bu ishtiroki albatta, xalqning farovon turmush tarziga ega
bo‘lishiga, obod hayot kechirishi uchun zaruriy shart-sharoitlarning yaratilishida
o‘zini ochiq-oydin namoyon qiladi.
6
Mayexl N., Monetar siyosatni qo‘llash:Rivojlanayotgan monetary rejimlarga ega mamlakatlardagi operatsion
masalalar(XVF).

Pul-kredit siyosati - davlat iqtisodiy tarkibiy qismi ekan, davlat moliyasi
barqarorligini ta’minlanishi yo‘lida doimo xizmatda turuvchi soha bo‘lib qoladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. “O ‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi Qonun https://lex.uz/docs/-
4580006
2. A.V.Vahobov., T.S.Malikov.Moliya. «NOSHIR».Toshkent-2012. 636-
3. Мадина Гайфулина./специалист департамента. Оценка эффэктивности
операционного механизма денежно-кредитной политики. Тошкент. 2021
4. Mirazizov A., Radjabova I., Rasulov N., Faizulloyev M., Mamatkulov A., Davlatzoda
D., Azimov H., Dzuhrayev G., Ahmadov B./ The effektivnenes of financial and
monetary instruments of sustainable devolopement in Tadjikistan'S./ Economy and
ways of improving them./ Journal of internet Banking &Commerce.2016. Vol.21
Issue 3, p1-13./ 13p.
5. Mayexl N., Monetar siyosatni qo‘llash:Rivojlanayotgan monetary rejimlarga ega
mamlakatlardagi operatsion masalalar(XVF).
6. https://www.ebsco.com.(EBSCO Information Services)
7. https://uz.wikipedia.org./wiki/Davlat_moliyasi/
8. https://uz.wikipedia.org./wiki/Pul-kredit_siyosati/
9. https://uz.wikipedia.org./wiki/Pul-kredit_siyosati/

6-mavzu: Monapoliyaga qarshi davlatning iqtisodiy siyosati va raqobatni
rivojlantirish
Case study
Vaziyat:
2020-yilda pandemiya boshlanishi global iqtisodiyotda misli ko‘rilmagan
beqarorlikni keltirib chiqardi. O‘zbekiston iqtisodiyoti ham bu jarayondan chetda
qolmadi: ishlab chiqarishning sekinlashuvi, xizmat ko‘rsatish sohasining qisqarishi,
tashqi savdo hajmining kamayishi va xalqaro logistika zanjirlarining uzilishi iqtisodiy
faollikning pasayishiga sabab bo‘ldi. Ichki bozorda talabning qisqarishi va
daromadlarning kamayishi iqtisodiyotda talab taklif muvozanatini buzdi, shu bilan
birga bandlik darajasiga kuchli bosim paydo bo‘ldi. Migrantlarning ommaviy qaytishi
ishchi kuchi taklifini keskin oshirdi, ammo korxonalar qisqarayotgan bo‘lgani uchun
ularga mos ravishda ish o‘rinlari yaratilmasdi. Bu esa mehnat bozorida strukturaviy
nomutanosiblikni kuchaytirib, iqtisodiy o‘sish xavf ostida qolganini anglatardi.
Vaziyatning murakkabligi shundaki, iqtisodiyot bir vaqtning o‘zida ham talab
tomondan, ham taklif tomondan zarba oldi. Talabning pasayishi iste’molning
qisqarishiga olib kelgan bo‘lsa, taklif zanjirlarining uzilishi ishlab chiqarishning
cheklanib qolishiga sabab bo‘ldi. Valyuta tushumining kamayishi milliy valyutaga
bosimni kuchaytirdi, inflyatsiya xavfini oshirdi. Makroiqtisodiy muvozanat izdan
chiqishi mumkin bo‘lgan bunday sharoitda davlatning o‘z vaqtida va kompleks
siyosiy choralar ko‘rishi iqtisodiy barqarorlikni saqlab qolishning yagona yo‘li edi.
O‘zbekiston hukumati tezkor ravishda inqirozga qarshi siyosatni ishga tushirdi.
Davlat budjeti imkoniyatlaridan foydalanib, Anti-inqiroz jamg‘armasi tashkil etildi va
unga katta miqdorda resurslar yo‘naltirildi. Ushbu mablag‘lar sog‘liqni saqlash
tizimini qo‘llab-quvvatlash, pandemiyaga qarshi kurashish quvvatini oshirish,
iqtisodiy faoliyatni davom ettirish uchun sharoit yaratishga sarflandi. Kichik biznes
uchun soliqlarni kechiktirish, imtiyozlar berish, jarimalarni vaqtincha bekor qilish
iqtisodiy subyektlarning omon qolishiga yordam berdi. Shuningdek, kommunal
to‘lovlar bo‘yicha yengilliklar berilishi, kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam
ajratilishi iste’mol bozorining to‘liq inqirozga uchrashining oldini oldi va agregat
talabni ma’lum darajada ushlab turdi.
Monetar siyosat yo‘nalishida Markaziy bank kreditlar bozorini qo‘llab-
quvvatlash uchun asosiy stavkani pasaytirdi, majburiy zaxira talablarini kamaytirdi
hamda banklar likvidligini oshirdi. Kredit ta’tili joriy qilinishi korxonalar
zimmasidagi moliyaviy bosimni kamaytirdi. Natijada investitsiya faoliyati to‘liq
to‘xtab qolmadi, mavjud ishlab chiqarish quvvatlarini saqlab qolish imkoniyati

yaratildi. Davlat tomonidan ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining
kuchaytirilishi, bandlik dasturlari, vaqtincha ish o‘rinlari yaratish, muhtoj oilalarga
yordam ko‘rsatish ichki talabning o‘ta keskin qisqarishining oldini olgan muhim
omillardan bo‘ldi.
Yuqoridagi choralar natijasida O‘zbekiston iqtisodiyoti pandemiyaning eng
og‘ir davrida ham ijobiy o‘sishni saqlab qoldi. Ko‘plab davlatlar chuqur retsessiyaga
uchragan davrda O‘zbekiston 2020-yilda 1,6 foiz iqtisodiy o‘sishga erishdi.
Makroiqtisodiy muvozanatning buzilishiga yo‘l qo‘yilmadi: inflyatsiya yuqorilab
ketmadi, valyuta kursi keskin qadrsizlanmadi, davlat qarzi xavfli darajaga yetmadi.
Mehnat bozorida strukturaviy o‘zgarishlar ro‘y bergan bo‘lsa-da, davlatning mehnat
dasturlari ishsizlik darajasini nazorat ostida saqlash imkonini berdi. Tashqi savdo ham
asta-sekin tiklana boshladi, eksport tushumlari qayta o‘sishga o‘tdi.
Bu keysdagi holat shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning inqirozga qarshi siyosati
bir vaqtning o‘zida bir nechta yo‘nalishlarni qamrab olgan kompleks paket sifatida
samarali ishladi. Fiskal kengaytirish, monetar yumshatish va kuchli ijtimoiy himoya
kombinatsiyasi iqtisodiy tizimni to‘liq falaj bo‘lishdan saqladi. Bunday yondashuv
davlatning iqtisodiyotdagi tartibga soluvchi rolini, ayniqsa inqiroz sharoitida, qay
darajada muhimligini yana bir bor namoyish etdi.
Savollar:
1. Sizningcha, bu case’dagi vaziyatda fiskal siyosatning qaysi mexanizmi iqtisodiy
barqarorlikni saqlab qolishda eng katta rol o‘ynagan?
2. Agar monetar siyosat yumshatilmaganida, iqtisodiy faollik va investitsiyalar
qanday o‘zgarishi mumkin edi?
3. Inqiroz sharoitida davlatning ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash siyosati makroiqtisodiy
muvozanatga qanday ta’sir qiladi?
4. Kelajakdagi inqirozlarga tayyor turish uchun O‘zbekiston iqtisodiyotida qaysi
tizimlarni takomillashtirish zarur, sizningcha?
Biz taklif qiladigan javoblarimiz quyidagicha :
Pandemiya davrida O‘zbekiston iqtisodiyoti global iqtisodiyotdagi
beqarorlikdan sezilarli darajada ta’sirlandi. Ishlab chiqarishning sekinlashishi, xizmat
ko‘rsatish sohasining qisqarishi, tashqi savdo hajmining kamayishi va logistika
zanjirlarining uzilishi iqtisodiy faollikning pasayishiga olib keldi. Ichki bozorda
talabning kamayishi va daromadlarning pasayishi agregat talab va taklif
muvozanatini buzdi, mehnat bozorida strukturaviy nomutanosiblik paydo bo‘ldi, ish
o‘rinlari qisqarishi va migratsiya oqimlari ichki ishchi kuchiga bosimni oshirdi.

Bunday murakkab sharoitda davlatning tezkor va kompleks choralar ko‘rishi
iqtisodiy barqarorlikni saqlash uchun zarur edi.
O‘zbekiston hukumati fiskal, monetar va ijtimoiy yo‘nalishlarni birlashtirgan
inqirozga qarshi siyosatni amalga oshirdi. Davlat xarajatlarini oshirish, Anti-inqiroz
jamg‘armasini tashkil etish, soliqlarni kechiktirish va imtiyozlar berish
korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minladi, ichki talabni qo‘llab-quvvatladi
va ish o‘rinlarini saqlab qoldi. Markaziy bankning asosiy stavkani pasaytirishi,
majburiy zaxira normalarini kamaytirishi va kredit ta’tilini joriy qilishi kreditlash
imkoniyatlarini kengaytirdi va investitsiyalarni rag‘batlantirdi. Ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash dasturlari orqali kam ta’minlangan oilalarga yordam berilishi va
vaqtinchalik ish o‘rinlari yaratish iste’molni barqarorlashtirdi va agregat talabning
keskin pasayishining oldini oldi.
Natijada O‘zbekiston 2020-yilda pandemiyaga qaramay iqtisodiy o‘sishni
saqlab qoldi, inflyatsiya nazorat ostida bo‘ldi, valyuta kursi barqarorlashdi va davlat
qarzi xavfli darajaga yetmadi. Mehnat bozorida strukturaviy o‘zgarishlar ro‘y bergan
bo‘lsa-da, bandlik dasturlari ishsizlik darajasini nazorat ostida saqlashga yordam
berdi. Tashqi savdo tiklana boshladi va eksport tushumlari qayta o‘sishga o‘tdi.
Ushbu tajriba shuni ko‘rsatadiki, fiskal kengaytirish, monetar yumshatish va kuchli
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash kombinatsiyasi iqtisodiy tizimni falaj bo‘lishdan saqlash
va makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlashda samarali vosita bo‘ldi.
Pandemiya sharoitida erishilgan natijalar fiskal va monetar siyosatning
uyg‘unligi, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy faollikni barqarorlashtirishdagi
ahamiyati va davlatning iqtisodiyotdagi tartibga soluvchi rolining muhimligini yana
bir bor tasdiqladi. Shu asosda kelajakdagi inqirozlarga tayyor turish uchun
favqulodda vaziyat jamg‘armalari, tezkor monetar choralar mexanizmi, raqamli
monitoring tizimlari va ijtimoiy himoya tizimlarini rivojlantirish zarurati mavjudligi
aniqlandi.

9-mavzu: Davlatning ijtimoiy siyosati
Test savollari
1. Davlatning ijtimoiy siyosati iqtisodiy nazariyada qaysi vazifani bajarish orqali bozor
muvaffaqiyatsizliklarini yumshatadi?
A) Resurslarni faqat bozor mexanizmi orqali taqsimlash
B) Daromadlarni qayta taqsimlash va ijtimoiy transferlar orqali
C) Ishlab chiqarish hajmini bevosita rejalashtirish orqali
D) Monetar cheklovlar kiritish orqali
2. Ijtimoiy siyosatning iqtisodiy mohiyati eng to‘g‘ri qaysi ta’rifda ifodalangan?
A) Davlat xarajatlarini optimallashtirish mexanizmi
B) Ijtimoiy sohalarni to‘liq markazlashtirish jarayoni
C) Milliy daromadni ijtimoiy adolat tamoyili asosida taqsimlash tizimi
D) Bozor raqobatini cheklash vositasi
3. Zamonaviy iqtisodiy adabiyotlarda ijtimoiy siyosatning ustuvor yo‘nalishi sifatida
qaysi yondashuv e’tirof etiladi?
A) Universal ijtimoiy yordam
B) Minimal davlat ishtiroki
C) Adresli va maqsadli ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
D) Faqat mehnatga layoqatli aholiga yordam
4. Davlat ijtimoiy siyosatining fiskal asosini tashkil etuvchi eng muhim manba qaysi?
A) Tashqi qarzlar
B) Xususiy investitsiyalar
C) Davlat byudjeti daromadlari
D) Emissiya daromadlari
5. Ijtimoiy siyosatning bandlik siyosati bilan uzviy bog‘liqligi nimada namoyon
bo‘ladi?
A) Ish haqini markazlashgan tartibda belgilashda
B) Mehnat bozorida teng imkoniyatlarni yaratishda
C) Faqat davlat sektorida ish o‘rinlarini ko‘paytirishda
D) Soliq yukini oshirishda
6. Ijtimoiy transferlarning iqtisodiy samaradorligi asosan qaysi omil bilan belgilanadi?
A) Transfer miqdorining kattaligi bilan
B) Transferlarning davomiyligi bilan
C) Transferlarning maqsadliligi va adresliligi bilan
D) Transferlarning barcha aholiga berilishi bilan
7. Ijtimoiy siyosatda “inson kapitaliga investitsiya” tushunchasi nimani anglatadi?
A) Faqat moddiy yordam ko‘rsatishni
B) Ta’lim va sog‘liqni saqlashga yo‘naltirilgan xarajatlarni
C) Ishsizlarga nafaqa berishni

D) Soliq imtiyozlarini kengaytirishni
8. Ijtimoiy siyosatning uzoq muddatli iqtisodiy ta’siri qaysi natijada yaqqol namoyon
bo‘ladi?
A) Davlat xarajatlarining qisqarishida
B) Inflyatsiya darajasining oshishida
C) Mehnat unumdorligining o‘sishida
D) Import hajmining kamayishida
9. Quyidagilardan qaysi biri ijtimoiy tengsizlikni o‘lchashda keng qo‘llaniladigan
ko‘rsatkich hisoblanadi?
A) YIM deflyatori
B) Gini koeffitsienti
C) Foiz stavkasi
D) Valyuta kursi
10. Ijtimoiy siyosatda davlatning aralashuvi qaysi holatda iqtisodiy jihatdan asosli
hisoblanadi?
A) Bozor mexanizmi resurslarni samarali taqsimlay olganda
B) Ijtimoiy xavflar va tengsizlik kuchayganda
C) Raqobat kuchli bo‘lganda
D) Inflyatsiya past bo‘lganda
11. Ijtimoiy siyosatning institutsional mexanizmi nimani o‘z ichiga oladi?
A) Faqat normativ-huquqiy hujjatlarni
B) Davlat va nodavlat institutlarining o‘zaro hamkorligini
C) Bozor narx mexanizmini
D) Xususiy sektor faoliyatini
12. Pensiya tizimi iqtisodiy mazmuniga ko‘ra qaysi modelga yaqinlashmoqda?
A) Faqat taqsimlovchi modelga
B) Faqat jamg‘arib boriladigan modelga
C) Aralash (taqsimlovchi va jamg‘arib boriladigan) modelga
D) Xususiy sug‘urta modeliga
13. Ijtimoiy siyosatda kambag‘allikni qisqartirish strategiyasining markaziy g‘oyasi
nimadan iborat?
A) Ijtimoiy yordamni umumlashtirish
B) Mehnat orqali barqaror daromad manbaini yaratish
C) Soliq stavkalarini oshirish
D) Importni cheklash
14. Davlat ijtimoiy siyosati va iqtisodiy o‘sish o‘rtasidagi bog‘liqlik qanday
tavsiflanadi?
A) Ular o‘zaro bog‘liq emas
B) Ijtimoiy siyosat iqtisodiy o‘sishni doimo sekinlashtiradi

C) Oqilona ijtimoiy siyosat iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi
D) Ijtimoiy siyosat faqat iste’molni oshiradi
15. Ijtimoiy siyosatning samaradorligini baholashda qaysi yondashuv ustuvor
hisoblanadi?
A) Xarajatlar hajmini baholash
B) Ijtimoiy natijalar va farovonlik ko‘rsatkichlarini tahlil qilish
C) Davlat qarzini hisoblash
D) Soliq tushumlarini solishtirish
16. Ijtimoiy siyosatda sog‘liqni saqlash xarajatlari iqtisodiy jihatdan qanday
baholanadi?
A) Sof iste’mol xarajati sifatida
B) Noishlab chiqarish xarajati sifatida
C) Inson kapitaliga investitsiya sifatida
D) Byudjet yuklamasi sifatida
17. Ijtimoiy siyosatning qayta taqsimlovchi funksiyasi qaysi vosita orqali amalga
oshiriladi?
A) Monetar siyosat
B) Fiskal siyosat
C) Valyuta siyosati
D) Savdo siyosati
18. Ijtimoiy siyosatda “ijtimoiy xavf” tushunchasi nimani ifodalaydi?
A) Bozor tebranishlarini
B) Aholining daromadsiz qolish ehtimolini
C) Valyuta kursi o‘zgarishini
D) Investitsiya xavfini
19. Ijtimoiy siyosatning barqarorligi asosan nimaga bog‘liq?
A) Qisqa muddatli yordam hajmiga
B) Iqtisodiy o‘sish va byudjet imkoniyatlariga
C) Tashqi kreditlarga
D) Narxlarni davlat tomonidan belgilashga
20. Zamonaviy iqtisodiy nazariyada davlat ijtimoiy siyosatining asosiy mezoni sifatida
qaysi tamoyil ilgari suriladi?
A) Samaradorlik va ijtimoiy adolat uyg‘unligi
B) Tenglashtirish
C) Minimal xarajatlar
D) To‘liq markazlashuv
1–B, 2–C, 3–A, 4–C, 5–B, 6–C, 7–D, 8–D, 9–A, 10–B, 11–B, 12–C, 13–A, 14–C, 15–B, 16–D, 17–
B, 18–B, 19–D, 20–A

10-mavzu: Davlatning iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash siyosati
Across
2. Mamlakat iqtisodiyotining tashqi moliyaviy
yoki resurs manbalariga haddan tashqari
bog‘lanib qolishi qanday nomlanadi?
3. Iqtisodiy xavfsizlik siyosatida milliy
manfaatlarni himoya qilishga xizmat
qiluvchi asosiy mezon nima deb ataladi?
8. Mamlakatning iqtisodiy qarorlarni mustaqil
qabul qilish va amalga oshirish qobiliyati
qanday tushuncha bilan ifodalanadi?
10. Davlat tomonidan iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlash maqsadida ishlab chiqiladigan
rasmiy rejalashtirish hujjati qanday ataladi?
12. Milliy iqtisodiyotning ichki ishlab chiqarish
va rivojlanish imkoniyatlarini ifodalovchi
tushuncha qanday nomlanadi?
14. Davlatning iqtisodiy xavfsizlik siyosati
orqali erishilishi ko‘zda tutilgan yakuniy
ijtimoiy-iqtisodiy holat qanday ataladi?
15. Davlat tomonidan milliy iqtisodiyotning
tashqi va ichki tahdidlarga bardoshliligini
ta’minlashga qaratilgan kompleks siyosat
qanday ataladi? Down
1. Iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda mavjud
resurslardan eng yuqori natija olish tamoyili
qanday ataladi?
4. Yashirin iqtisodiy faoliyatni rasmiy
iqtisodiy muomalaga kiritish jarayoni
qanday ataladi?
5. Iqtisodiy tizimda inflyatsiya, ishsizlik va
byudjet taqchilligi kabi salbiy holatlarning
yuzaga kelishi qanday tushuncha bilan
ifodalanadi?
6. Milliy iqtisodiyot barqarorligiga ichki yoki
tashqi omillar orqali salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi holat qanday nomlanadi?
7. Milliy iqtisodiyotning turli iqtisodiy
silkinishlarga bardosh berish holati qanday
ataladi?
9. Davlatning iqtisodiy jarayonlarni huquqiy
va institutsional mexanizmlar orqali
tartibga solish jarayoni qanday nomlanadi?
11
. Davlatning iqtisodiy xavfsizlikni
ta’minlashga qaratilgan uzoq muddatli
ustuvor yo‘nalishlar majmui qanday
ataladi?
13
. Milliy ishlab chiqaruvchilarni tashqi
raqobatdan himoyalashga qaratilgan savdo

siyosati qanday nom bilan yuritiladi?
Javoblar

Referat

Sotib olish