Pul mablag‘lari va valyuta operatsiyalari hisobi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	132.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Pul mablag‘lari va valyuta operatsiyalari hisobi

Купить

PUL MABLAG‘LARI VA VALYUTA OPERATSIYALARI HISOBI
REJA:
1. Pul mablag‘larining iqtisodiyotdagi roli va ularni hisobga olishning
vazifalari
2. Kassa operatsiyalarini hisobga olish
3. Hisob – kitob, valyuta va boshqa schetlar bo‘yicha operatsiyalarni
hisobga olish
4 . Mol etkazib beruvchilar, xaridorlar va hisobdor shaxslar bilan
bo‘ladigan hisob - kitoblar hisobi

1. Pul mablag‘larining iqtisodiyotdagi roli va ularni hisobga olishning
vazifalari
Bozor munosabatlari sharoitida xo‘jalik yurituvchi subektlarning ishlab chiqarish
jarayonida doimo boshqa xo‘jaliklar bilan iqtisodiy aloqada bo‘ladilar . Bunday aloqalarini olib
borish xo‘jaliklarning asosiy faoliyati hisoblanadi va ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligi,
mahsulotlarni o‘z vaqtida jo‘natish hamda sotish jarayoni ta’minlanadi. Xo‘jalik aloqalari
shartnomalar bilan rasmiylashtirilib, ularga asosan bir tomon mahsulot (ish va xizmat) larni
taklif etuvchi (sotuvchi), ikkinchi tomon esa – xaridor sifatida qatnashib, to‘lovni amalga
oshiruvchi bo‘lib qatnashadi.
Mahsulot (ish va xizmat) larni etkazib beruvchi bilan uning haqini to‘lovchilar orasidagi
hisoblashishlar o‘z vaqtida tashkil etilishi aylanma mablag‘larning aylanish tezlashishiga ta’sir
qilib, olinadigan va to‘lanadigan mablag‘larning paydo bo‘lishiga barham beradi.
SHuningdek, xo‘jaliklarning budjet va budjetdan tashqari mablag‘lar bo‘yicha tegishli
idoralar hamda ishlab chiqarishda, boshqaruv apparatida faoliyat ko‘rsatayotgan xodimlar bilan
hisoblashishlar vujudga keladi.
Xo‘jalikning boshqa tashkilotlar bilan o‘zaro hisoblashishlari naqd pullik yoki naqd pulsiz,
ya’ni pul o‘tkazish yo‘li orqali to‘lovni oluvchining hisob raqami ochilgan bankka o‘tkazib
beriladi. Bugungi kunda subektlar o‘rtasida o‘zaro hisob-kitob operatsiyalari bo‘yicha
hisoblashishlar nizomga 1
ko‘ra pul o‘tkazish yo‘li orqali amalga oshiriladi.
Tijorat banklari yuridik va jismoniy shaxslarning bo‘sh turgan mablag‘larini jalb qilish,
ularning boshqa xo‘jalik hamda tashkilotlar o‘rtasidagi o‘zaro hisob – kitoblarini amalga
oshirish, shuningdek, qaytarib olish to‘lovlilik va muddatlilik sharti bilan bo‘sh mablag‘larni
joylashtirish maqsadida tashkil etilganligidir.
Respublikamizda bank tizimi davlat Markaziy banki va tijorat banklaridan tashkil topgan
bo‘lib, ular o‘z mijozlariga shartnoma asosida xizmat ko‘rsatadi. Mijozlar bank xizmatlaridan
foydalanishda mustaqil ravishda o‘zlari tanlagan bir yoki bir nechta banklarda hisob-kitob-pul
bilan bog‘liq operatsiyalarni amalga oshiradi. 2
1
“O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi” Nizom. (YAngi tahrirda) O‘zR
A V tomonidan 13.12.2004 yilda 1122-2-son bilan ro‘yxatga olingan.
4
O‘zbekiston Respublikasi banklarida ochiladigan bank hisobvaraqlari to‘g‘risida yo‘riqnoma. O‘zR AV
2 4 .0 3 .20 17 y. 1 94 8-1 2 -son bilan ro‘yxatga olingan
2

SHu bilan birga ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish maqsadida bankning kredit
resurslaridan foydalanishlarilari va maqsadli kredit munosabatlari yuzasidan kredit
shartnomalarini rasmiylashtirishlari mumkin. Korxonalar banklarda hisob–kitob va valyuta
schyotlaridan tashqari, maxsus joriy schyotlari (limitlashtirilgan chek daftarchalari, akkreditivlar,
maxsus schyotlar va b.) dan ham foydalanishlari mumkin.
Xo‘jalik yurituvchi subektlarning pul mablag‘lar hisobi buxgalteriya hisobi schyotlar
rejasining beshinchi bo‘limi, majburiyatlari bo‘yicha hisob–kitoblar esa oltinchi va ettinchi
bo‘limida tayinlangan schyotlarda yuritiladi.
Xo‘jaliklarda mavjud pul mablag‘laridan maqsadli foydalanish va ularni samarali
boshqarish, shuningdek, olinadigan mablag‘lar va majburiyatlarni o‘z vaqtida so‘ndirish
buxgalteriya hisobi orqali nazorat qilinadi. SHu boisdan, ushbu nazoratni to‘g‘ri va o‘z vaqtida
tashkil etishda uning oldiga bir qator vazifalarni bajarishni taqozo etadi. Ular quyidagilardan
iborat:
 pul mablag‘lari va hisob–kitob operatsiyalarini o‘z vaqtida tegishli hujjatlarda
to‘g‘ri rasmiylashtirib borish;
 kassadagi kirim va chiqim qilinayotgan mablag‘larni to‘g‘ri rasmiylashtirish hamda
ularni kassa daftarida qayd qilib borish;
 kassadagi naqd pul mablag‘lari va unga ekvivalent bo‘lgan pul hujjatlari, qimmatli
qog‘ozlarning butligini kundalik nazorat qilib borish;
 pul mablag‘laridan to‘ g‘ ri foydalanish va ularning maqsadli sarflanishini doimiy
nazorat qilish;
 budjet, budjetdan tashqari mablag‘lar, banklar, xodimlar va boshqa tashkilotlar,
xaridor va buyurtmachilar bilan shartnomada belgilangan to‘lov shakllariga amal qilib borishni
nazorat qilish;
 qarzlarni qaytarish muddatidan o‘tkazib yubormaslik maqsadida debitor va
kreditorlar o‘rtasidagi o‘zaro hisob – kitoblarni o‘z vaqtida taqqoslama dalolatnomalar bilan
rasmiylashtirish hamda uni so‘ndirish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rish;
 xo‘jalikning pul mablag‘lari harakatini oldindan prognozlash va pul oqimini
meyorlashtirish bo‘yicha tegishli tadbirlar ishlab chiqishda n iboratdir.

2. Kassa operatsiyalarini hisobga olish
Korxonaning kassasi buxgalteriya aparatining tarkibida bo‘lib, unga naqd pul mablag‘lari
va boshqa qimmatliklar (qimmatli qog‘ozlar, pulli hujjatlar, pochta markalari va boshqa) ni qabul
qilish, berish hamda saqlash operatsiyalarini amalga oshirish majburiyati yuklatilgan.
Pul mablag‘larining butligi, kassa operatsiyalarini bajarish bo‘yicha moddiy javobgarlik
korxona rahbari tomonidan tayinlanadigan kassirga biriktirilgan. Kassa operatsiyalarini yuritish
amaldagi qoidaga ko‘ra tartibga solinadi. 3
Kassada kechiktirib bo‘lmaydigan xarajatlarni qoplash uchun zarur bo‘lgan belgilangan
limit doirasida qoldiq bo‘lishi mumkin. Belgilangan limitdan ortiqcha naqd pul kassada faqat ish
haqi, pensiya, nafaqa, stipendiya berish kunlari, bank muassasasidan pul olingan kun ham
qo‘shilgan holda, uch kun ichida saqlanishi mumkin.
Kassaga pulni qabul qilish bosh buxgalter yoki uning yordamchisi tomonidan imzolangan
kassa kirim orderi (KO-1-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Bunda pul topshiruvchiga kassir va
bosh buxgalter tomonidan imzolangan ( 0402004-kvitansiya ) kvitansiya beriladi.
Kassadan naqd pul kassa chiqim orderi (KO-2-shakl) yoki kassa chiqim orderi rekvizitlari
o‘rnini bosuvchi maxsus shtamp qo‘yilgan talabga muvofiq rasmiylashtirilgan hujjatlar (to‘lov
qaydnomai, pul berish to‘g‘risida ariza, schyotlar va b.) bo‘yicha beriladi.
Kassadan pul rahbar va bosh buxgalter yoki ular vakolat bergan shaxslar tomonidan
imzolangan hujjatlar bo‘yicha beriladi. Agar kassa chiqim orderlariga ilova qilinadigan pul
berish to‘g‘risidagi hujjatlarda rahbarning imzosi bo‘lsa, kassa chiqim orderlariga imzo qo‘yish
shart emas.
Kirim kassa orderlari, uning kvitansiyalari va kassa chiqim orderlari buxgalter tomonidan
aniq qilib yoziladi. Bu hujjatlarda xech qanday o‘chirish yoki to‘g‘rilashga ham yo‘l
qo‘yilmaydi. Korxonada ishlamaydigan shaxslarga pul berishda ularning shaxslarini tasdiqlovchi
pasport yoki boshqa hujjat talab qilinadi, kassa chiqim orderning pul olganligi to‘g‘risida imzo
qo‘yiladigan joyida taqdim etilgan hujjatning ma’lumotlari ko‘rsatiladi.
Ish haqi va unga tenglashtirilgan mablag‘lar uchun naqd pul bankdagi hisob-kitob
schyotidan pul chek daftarchasiga asosan olinadi.
3
O‘zR Markaziy bank boshqarmasi tomonidan tasdiqlangan «YUridik shaxslar tomonidan kassa operatsiyalarini amalga oshirish
qoidalari ni tasdiqlash to‘g‘risida ». 12/17 -sonli qarori. 2015 y. 16 may .

Pul chek daftarchasi hisob-kitob schyotidan unda ko‘rsatilgan naqd pulni berish to‘g‘risida
korxonaning bankka bergan buyrug‘i bo‘lib hisoblanadi. Ish haqi, pensiya nafaqa, mukofotlar
to‘langanda har bir oluvchiga kassa chiqim orderi tuzilmasdan to‘lov qaydnomai bo‘yicha
to‘lanadi. Ish haqi tarqatilgandan so‘ng to‘lov qaydnomasi bo‘yicha umumiy to‘langan summaga
buxgalter kassa chiqim orderi tuzadi. Kassa orderlari bo‘yicha pul qabul qilish va to‘lash faqat
hujjatlar tuzilgan kuni amalga oshiriladi.
Barcha kassa kirim va chiqim orderlarini buxgalter kassa kirim va chiqim hujjatlarini
ro‘yxatga olish jurnaliga yozib (KO-3-shakl) kassirga beriladi. Pul olingandan yoki berilganidan
so‘ng kassir zudlik bilan kirim va chiqim orderlariga imzo qo‘yadi hamda ularga ilova qilingan
hujjatlarga sanasini ko‘rsatib shtamp yoki qo‘lda: kirim hujjatlariga – «Olindi», chiqim
hujjatlariga – «To‘landi» deb belgi qo‘yadi.
Ro‘yxatga olish jurnali ma’lumotlariga asosan olingan va sarflangan naqd pul maqsadli
ishlatilishi korxona tomonidan nazorat qilinadi hamda kassir tomonidan amalga oshirilgan
operatsiyalarning to‘liqligi tekshiriladi.
Naqd pul harakatini kassir raqamlangan, tikilgan va korxona muhri bosilgan kassa daftarida
hisobga oladi. Kassa daftaridagi varaqlar soni korxona rahbari va bosh buxgalterning imzolari
bilan tasdiqlanadi.
Kassa daftari ikki nusxada yuritilib, ikkinchi nusxasi yirtib olinib kassirning hisoboti
sifatida foydalaniladi. Birinchi nusxasi esa kassa daftarida qoladi. Kassa daftarida o‘chirib
tuzatish va tuzatishlarga yo‘l qo‘yilmaydi. Talabga muvofiq qilingan tuzatishlar kassir va bosh
buxgalter yoki uni o‘rnini bosuvchi shaxs tomonidan imzolanib tasdiqlanadi, bir order bo‘yicha
pul qabul qilingandan yoki berilgandan so‘ng kassa daftariga yozib boriladi.
Har kuni ish vaqti tugagandan so‘ng kassir kunlik operatsiyalar jamlanib, kassada keyingi
kun boshiga qoldiqni chiqaradi va shu kunning o‘zida kassa kirim, chiqim orderlari hamda ularga
ilova qilingan hujjatlar bilan birga hisobot (daftarning yirtib oladigan varag‘i)ni kassa daftari
(birinchi nusxasi)ga imzo qo‘yib bosh buxgalterga topshiradi. Kassa hujjatlariga imzo qo‘yish
huquqiga ega bo‘lgan xodim kassir vazifasini bajarmaydi. Naqd pul mablag‘lari harakati 5010 –
«Milliy val yu tadagi pul mablag‘lari» schyotida hisobga olinadi. Bu schyotning d ebetida naqd
pulning kirimi, kreditida – chiqimi aks ettiriladi. Schyotning saldosi hisobot davri boshiga
kassada qolgan naqd pulni ko‘rsatadi. 5010 – schyotning kredit oboroti 1 – jurnal-orderda aks

ettiriladi. Debet oborotlari turli jurnal-orderlarga yoziladi, bundan tashqari, 1–qaydnoma bilan
nazorat qilinadi.
1 – jurnal-order va 1-qaydnomaga yozish uchun kassirning hisoboti asos bo‘lib
hisoblanadi. Registrda kassirning har bir hisoboti bir qatorga yoziladi. Demak, jurnal-order va
qaydnomada band qilingan qatorlar soni kassirning topshirgan hisobotlar soniga teng bo‘lishi
kerak.
5010- schyot bo‘yicha maxsus analitik hisob yuritilmaydi. Analitik registrlari bo‘lib kassa
daftari, kassirning hisobotlari yoki ularning o‘rnini bosuvchi mashinogrammalar hisoblanadi.
Ichki nazorat tizimi – bu aktivlarni himoya qilish va buxgalteriya schyotlarida aks ettirilgan
ma’lumotlarini to‘g‘riligini ta’minlash uchun ishlab chiqilgan siyosat hamda ish yuritish
tartibidir. Pul harakatini ichki qat’iy nazorat qilish tizimi moliyaviy hisobotdan foydalanuvchilar
uchun to‘g‘ri axborot berilganligini kafolatlaydi.
Kassa tashkil qilingan barcha karxonalarda pul mablag‘lari butligini ta’minlash muhim
masala bo‘lib hisoblanadi. Pul mablag‘larini yashirish, olib ketish oson, ularda kimga tegishli
ekanligi to‘g‘risida belgi yo‘q va ular oson konvertatsiya qilinadi. Ularni o‘g‘irlash imkoniyati
shu bilan bog‘liqki, ayrim shaxslar hisob tizimiga kirishi va pul mablag‘larini qo‘riqlashga ruxsat
olishi mumkin.
Kassir moddiy javobgar shaxs bo‘lib, korxonaga etkazilgan zarar uchun javobgardir. Kassir
lavozimiga qabul qilingan shaxsni korxona rahbari kassa operatsiyalarini yuritish tartibi bilan
tanishtirtib, u bilan moddiy javobgarlik to‘g‘risida yozma majburiyat (shartnoma) tuzadi.
Kassadagi pul mablag‘lari oyiga kamida bir marta inventarizatsiya qilinadi. Korxona rahbari
buyrug‘i bilan tashkil etilgan komissiya tomonidan kassirning ishtirokida kassa to‘satdan
tekshiriladi. Bunda naqd pul, pulli hujjatlar, qimmatli qog‘ozlar va qat’iy hisobot blankalari
to‘liq tekshiriladi. Kassa chiqim orderlari bilan rasmiylashtirilmagan tilxatlar kassa bo‘yicha
qoldiqqa kiritilmaydi. Korxonaga tegishli bo‘lmagan pul mablag‘larini kassada saqlash
taqiqlanadi.
Kassada ortiqcha yoki kamomad aniqlansa, inventarizatsiya dalolatnomasining orqa
tomonida sodir bo‘lgan ortiqcha va kamomadning sabablarini ko‘rsatib kassir tushintirish xati
yozadi, korxona rahbari esa tekshirish natijasi bo‘yicha inventarizatsiya komissiyasi qarorini
tasdiqlaydi. Aniqlangan ortiqcha naqd pul quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan kassaga kirim

qilinadi: Dt 5010 «Milliy valyuta dagi pul mablag‘lari» schyoti, Kt 9390 «Boshqa operatsion
daromadlar» schyoti.
Aniqlangan kamomad esa quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan kassirdan undirib olinadi:
D-t 4730 «Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimlarining qarzi» schyoti, K-t 5010 «Milliy
valyuta dagi pul mablag‘lari» schyoti.
Agar korxonaning val yu ta schyotida mablag‘lar bo‘lsa, naqd val yu tadan foydalanish
zaruriyati vujudga kelishi mumkin va u amaldagi qoida talablari asosida tartibga solinadi. 4

Naqd valyutani hisobga olish uchun alohida 5020 «CHet el valyutasidagi pul mablag‘lari»
schyoti tayinlangan. Naqd xorijiy val yu ta harakatining hisobi kassa daftarida yuritiladi. Bu
daftarda xorijiy val yu ta operatsiyalarining hajmiga qarab taxminan bir necha betlar ajratiladi.
Bankdan naqd xorijiy val yu tani olinishi quyidagicha buxgalteriya yozuvi bilan
rasmiylashtiriladi: D-t 5020 «CHet el val yu tasidagi pul mablag‘lari» schyoti, K-t 5210
«Mamlakat ichidagi val yu ta schyotlari» schyoti.
Agar korxonada biror hisobdor shaxsga safar xarajatlari berilganda: D-t 4220 «Xizmat
safarlariga berilgan bo‘naklar» schyoti, K-t 5020 «CHet el val yu tasidagi pul mablag‘lari»
schyoti.
Naqd xorijiy val yu ta harakatining hisobi ikki xil bahoda yuritiladi: val yu ta turlari bo‘yicha
va so‘mda. Sintetik hisob faqat so‘mda yuritiladi. Jurnal-order shaklida hisob yuritilganda naqd
xorijiy val yu tasi uchun 1/1 – jurnal-orderi va 1/1 qaydnomasi qo‘llaniladi.
Kassadagi naqd xorijiy val yu ta qoldig‘i vaqti-vaqti bilan so‘mga nisbatan qaytadan
baholanib turiladi. Ijobiy va salbiy kurs farqi 5020 «CHet el val yu tasidagi pul mablag‘lari»
schyotida tegishli 9540 «Val yu talar kurslari farqlaridan foydalar» yoki 9620 «Val yu talar kurslari
farqlaridan zararlar» schyotlari bilan bog‘liqlikda aks ettiriladi.
3. Hisob – kitob v al yu ta va boshqa schetlar bo‘yicha operatsiyalarni hisobga
olish
YUridik shaxs sifati faoliyat ko‘rsatayotgan va mustaqil balansiga ega bo‘lgan korxonalar
tijorat banklaridan birida o‘zlarining hisob–kitob schyotini ochadilar. Markaziy Bank
yo‘riqnomasiga binoan korxona o‘zi tanlagan bankda pul mablag‘larini saqlash, barcha turdagi
4
O‘zRMB naqd chet el valyutasiga oid operatsiyalarni amalga oshirish qoidalariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar
kiritish to‘g‘risida. O‘zR AV 14.12.2017 yilda 957-3-son bilan ro‘yxatga olingan.

hisob-kitoblarni, kredit va kassa operatsiyalarini amalga oshirish uchun so‘mda va talab qilib
olgungacha valyuta depozit schyotini ochishlari mumkin. 5
Talab qilib olgungacha bo‘lgan
so‘mdagi depozit schyotlarini ochish uchun yuridik shaxs – rezidentlar bankka quyidagi
hujjatlarni topshiradilar:
 yuqorida keltirilgan yo‘riqnomaning 1 – ilovasida keltirilgan shaklda schyot ochish
uchun ariza ;
 statistika organlari tomonidan korxonalar , tashkilotlarning yagona davlat ro‘yxatiga
kiritilganligi to‘g‘risidagi notariusda tasdiqlangan guvohnomaning ko‘chirmasi ;
 yuqori organ yoki ta’sischilar majlisida tasdiqlangan ustav yoki nizomdan
notariusda tasdiqlangan ko‘chirma, davlat ro‘yxatidan o‘tganligi to‘g‘risida hujjat:
 notariusda tasdiqlangan ko‘chirma yoki qonunchilikda belgilangan tartibda
ro‘yxatga oluvchi organ tomonidan tasdiqlangan ko‘chirma . Davlat ro‘yxatidan o‘tganligi
to‘g‘risidagi hujjat faqat mazkur obekt uchun qonunchilikda nazarda tutilgan bo‘lsa topshiriladi;
 soliq organida ro‘yxatdan o‘tganligi va idensifikatsiyalashgan soliq to‘lovchi
raqami berilganligi to‘g‘risida notariusda tasdiqlangan guvohnoma ko‘chirmasi yoki shaxs soliq
to‘lovchi subekt emasligi to‘g‘risida ma’lumot;
 imzo namunalari va muhrning izi tushirilgan kartochka;
 yuqorida aytib o‘tilgan yo‘riqnomada belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi.
Davlat korxonlari, aksioner jamiyatlari, qishloq xo‘jalik uyushmalari (shirkatlar),
mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, uyushmalar, birlashmalar, konsernlar, korporatsiyalar,
qo‘shma korxonalar, xalqaro birlashmalar va boshqa korxonalar tomonidan talab qilib olguncha
depozit schyotlarini ochish uchun zikr qilingan hujjatlarga qo‘shimcha qilib bankka yuqorida
keltirilgan yo‘riqnomaga binoan yana boshqa hujjatlar topshiradilar.
Barcha hujjatlar topshirilgandan so‘ng bank xizmatini ko‘rsatish bo‘yicha shartnoma
imzolanadi va bank boshqaruvchisining buyrug‘i bilan korxonaga tegishli hisob–kitob schyoti
raqami belgilanadi va bankning buxgalteriya apparati tomonidan pul mablag‘lari harakatini
hisobga olish uchun shaxsiy schyot ochiladi. Boshqa shahar yoki aholi punktlarida joylashgan
xo‘jalik hisobida bo‘lmagan filiallar, magazinlar, ishlab chiqarish birligi va boshqa
bo‘linmalarga mahalliy bank muassasasida cheklangan operatsiyalarni aks ettirish uchun joriy
5
O‘zbekiston Respublikasi banklarida ochiladigan bank hisobvaraqlari to‘g‘risida yo‘riqnoma. O‘zR AV
24.03.2017 y. 1948-12-son bilan ro‘yxatga olingan.

schyot ochiladi. Bu cheklanish asosiy hisob–kitob schyotini idora qiluvchi bosh korxona
tomonidan belgilanadi.
Ochilgan hisob–kitob schyotida bo‘sh pul mablag‘lari va mahsulot (ish va xizmat) lar
sotishdan tushgan pul, bankdan olingan uzoq va qisqa muddatli kreditlar hamda boshqa
tushumlar saqlanadi.
Hisob–kitob schyotidan korxonaning olingan materiallar, asosiy vositalar uchun mol
yuboruvchiga to‘lanmalari, budjetdan, ijtimoiy sug‘urtadan bo‘lgan qarzni to‘lash, ish haqi
berish uchun kassaga olingan pul va boshqa zaruriyatlar uchun to‘langan pul mablag‘lari aks
ettiriladi.
Odatda bank tomonidan har qanday pul o‘tkazib berish yoki naqd pul berish korxona yoki
hisob–kitob schyotini tasarruf etuvchining buyrug‘i yoki u bilan kelishilgan holda amalga
oshiriladi.
Lekin bank quyidagi hollarda korxona roziligini olmay boshqa tashkilotlarning hujjatlari
bo‘yicha uning hisob–kitob schyotidan pulni majburiy o‘tkazib beradi: moliya va soliq
organlarining buyrug‘i bo‘yicha to‘lanmagan soliq va yig‘imlar, shuningdek ular bo‘yicha jarima
va boqimandalar summasini; qondirilgan da’volar summasini – ijro varaqalari, xo‘jalik sudining
bo‘yrug‘i bo‘yicha; kreditdan foydalanganligi uchun foiz summasini, muddatida to‘lanmagan
kredit summasini; bank tomonidan ko‘rsatilgan xizmatlar summasini.
YUridik shaxsning talab qilib olguncha depozit schyotida e tarli darajada pul mablag‘lari
bo‘lsa, pul o‘tkazib berish uning buyrug‘i yoki boshqa to‘lov hujjatlari bilan amalga oshiriladi.
YUridik shaxsning talab qilib olguncha depozit schyotida pul mablag‘lari e tarli bo‘lmasa,
amaldagi yo‘riqnomaga binoan birinchi navbatda budjetga, pensiya fondiga va ish haqiga
to‘lashni nazarda tutuvchi hujjatlar bo‘yicha mutanosib to‘lanadi. 6
YUridik shaxsning bankdagi schyotiga bo‘lgan boshqa barcha to‘lanmalar yuqorida
ko‘rsatilgan talablar qondirilgandan so‘ng to‘lanadi . Hisob–kitob schyotida sodir bo‘ladigan pul
mablag‘lar harakati (pulni qabul qilish va berish yoki naqd pulsiz kirim va chiqim) bank
tomonidan chiqarilgan mahsus hujjatlar shakllariga asosan rasmiylashtiriladi.
6
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan «Xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlarning bank schetlaridan pul mablag‘larini chiqarish tartibi to‘g‘risida»gi yo‘riqnoma. 1998 yil 12
fevral.

Ularning kengroq tarqalganlari quyidagilar : naqd pul topshirish e ’ loni , pul cheki ,
hisoblashish cheki , to‘lov topshirig‘i , to‘lov talabnomasi . Pul t o‘ lash t o‘ g‘risidagi ushbu e ’ lon
h isob - kitob schyotiga naqd pul o‘ tkazishda yoziladi . Pulni qabul qilib olganligi to‘g‘risida bank
pul to‘lovchiga isbotlovchi hujjat sifatida kvitansiya beradi.
To‘lov topshirig‘i hisob–kitob schyotidan pul oluvchining schyotiga tegishli summani
o‘tkazib berish to‘g‘risida bankka berilgan buyruq bo‘lib hisoblanadi. Turli mol yuboruvchi
korxonalar, tashkilotlar, moliya organlari, sug‘urta va boshqa tashkilotlar pul oluvchilar bo‘lishi
mumkin. Pul oluvchining hisob–kitob schyoti bankning qaysi filialida bo‘lishiga qarab to‘lov
topshirig‘i ikki yoki uch nusxada yoziladi. SHahar ichidagi va shaharlararo hisoblashishlarda
ham korxona tomonidan to‘lov topshirig‘ining yagona shakli qo‘llaniladi.
Bir vaqtning o‘zida bir necha tashkilotlarga pul o‘tkazib berilsa, korxona tomonidan
topshiriqning mahsus yig‘ma shakli qo‘llaniladi. U bitta bank bo‘limi xizmat qiladigan bir necha
pul oluvchilar uchun yozib beriladi. O‘tkazib beriladigan summaning jamiga bir marta imzo
qo‘yilib muhr bosiladi. Bu hisob - kitob va boshqa schyotlar bo‘yicha operatsiyalarni
rismiylashtirish jarayonini anchaga qisqartiradi.
Hisoblashishning aksept shaklida jo‘natilgan mahsulotlar uchun mol yuboruvchilar to‘lov
talabnoma–topshiriq yozadi.
Bank belgilangan vaqtda korxonaga uning hisob–kitob schyotidan tegishli dastlabki
hujjatlarni ilova qilib ko‘chirma berib turadi.
Hisob–kitob schyotining ko‘chirmasida mablag‘larning qoldig‘i va hisob–kitob schyotiga
kirim kreditiga yoziladi, chunki bank korxonaning pulini saqlab o‘zini korxonadan qarzdor deb
biladi, o‘zining qarzini kamayishi esa – Debetiga yoziladi. Buxgalter ko‘chirmani ishlab
chiqishda bu xususiyatni esda tutib qoldiq va tushum hisob–kitob schyotining d ebetiga, chiqimi
esa – kreditiga yoziladi.
Hisob-kitob schyotidan beriladigan ko‘chirma ma’lum ko‘rsatkichlarga ega bo‘lib,
yozuvlarni qisqartirish maqsadida ularning bir qismi kodlashtirilgan. Ko‘chirmani ishlab
chiqayotgan buxgalter bu kodlar ma’nosini bilishi kerak.
Ko‘chirmalar olingan kuni ular tekshiriladi va ishlab chiqiladi. Bunda barcha yozuvlar
ilovada keltirilgan hujjatlar bilan solishtiriladi va xato yozuvlar bo‘lmasa bu hujjatlarga «Qayd
etildi» degan shtamp qo‘yib o‘chiriladi. Tekshirilgan ko‘chirmaning har bir summasining
to‘g‘risiga va hujjatlarga 5110 - «Hisob-kitob schyoti» bilan bog‘lanuvchi schyotlarning

raqamlari qo‘yib chiqiladi. Bundan tashqari, hujjatlarga ko‘chirmada keltirilgan yozuvlarning
tartib raqami yozib qo‘yiladi. Bularning hammasi pul mablag‘lari harakatini nazorat qilish, hisob
ishlarini avtomatlashtirish va hujjatlarni saqlash uchun kerak.
Hisob-kitob schyotidan noto‘g‘ri chiqarilgan yoki unga xato o‘tkazilgan summalarni
aniqlash maqsadida ular 4860-«Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar» schyotida hisobga
olinadi, aniqlash va tegishli o‘zgarishlar kiritish uchun bankka xabar beriladi. To‘g‘rilangan
summa bankning navbatdagi ko‘chirmalarida aks ettiriladi, korxona buxgalteriya hisobida esa bu
qarz 4860 - «Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar» schyotidan hisobdan chiqariladi.
Ko‘chirmaga ilova qilingan xarajatlar hujjatda nizomga binoan qo‘shimcha xarajat elementlari
va moddalarining raqamlari qo‘yiladi 7
Buning zaruriyati shundaki, ko‘p schyotlar bo‘yicha
analitik hisob xarajat elementlari va moddalari bo‘yicha tashkil etiladi. Xarajat elementlari va
moddalari bo‘yicha guruhlash ma’lumotnoma varaqalarida olib boriladi. Ular har oyda ishlab
chiqarish bo‘linmalari bo‘yicha ochilib, tegishli jurnal-orderlar hujjatlar ma’lumotlari bo‘yicha
to‘ldiriladi.
Hisob-kitob schyoti bo‘yicha sodir bo‘ladigan operatsiyalarni hisobga olish uchun
korxonada 5110 - «Hisob-kitob schyoti» ochiladi. Bu schyot aktiv bo‘lib, uning Debetida hisob-
kitob schyotiga tushgan barcha tushumlar, kreditida esa - hisob-kitob schyotidan barcha
sarflangan pul mablag‘lari aks ettiriladi. Bu schyotning Debet saldosi hisob-kitob schyotida pul
mablag‘larining qolgan qoldig‘ini ko‘rsatadi. Bu schyotda boshqa aktiv schyotlar kabi kredit
qoldiq bo‘lmaydi.
5110- «Hisob-kitob schyoti» bo‘yicha operatsiyalar tekshirilgan bank ko‘chirmasi va unga
ilova qilingan pul hujjatlariga asosan aks ettiriladi. 5110-schyotning saldosi hisob-kitob
schyotidan berilgan ko‘chirmada ko‘rsatilgan qoldiqqa teng kelishi shart. Bu schyot bo‘yicha
analitik hisob bankning ko‘chirmalari bo‘yicha yuritiladi. Basharti korxonada boshqa hisob-kitob
analitik schyoti bo‘lsa, operatsiyalar shu analitik hisob bo‘yicha yuritiladi.
Buxgalteriya hisobi jurnal-orderlarda yuritilsa, 5110 - schyotning kredit oborotlari 2 -
jurnal-orderida aks ettiriladi. 5110 - schyotning Debet oborotlari turli jurnal-orderlarga yoziladi
va undan tashqari, 2-qaydnomaga yozib nazorat qilinadi. Bu registrlar tekshirilgan va ishlab
chiqilgan bank ko‘chirmalariga asosan to‘ldiriladi.
7
O‘zR VMsining «Mahsulot (ish va xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarinining tarkibi
hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish haqida»gi Nizomi. 1999 yil 5 fevraldagi 54-son qarori.(2016y.
yangi tahrirdagisi)

Hisob-kitob schyotidan olingan ko‘chirmada ko‘rsatilgan bir xildagi bog‘lanuvchi
schyotlarning summalari 2–jurnal-order va 2–qaydnomaga jamlab yoziladi.
2 - jurnal-order va 2 - qaydnomani yuritish bir oyga mo‘ljallanganligi uchun bankdan
olingan har bir ko‘chirma ma’lumotlari bir qatorga yoziladi. Demak, 2 -jurnal-order va 2 -
qaydnomada band qilingan qatorlar soni shu davr ichida bankdan olingan ko‘chirmalar soniga
teng bo‘lishi kerak. Registrlarda summalar 5110-schyotning Debeti va krediti bilan
korrespondentlashgan schyotlar bo‘yicha yoziladi. bir hisobot (kun, oy) davriga bunday
ko‘rsatkichlarning mavjudligi buxgalteriya xodimlariga korxona hisob-kitob schyotiga pul
mablag‘larining kelib tushish manbalarini tahlil qilish, maqsadli foydalanilishini, tasdiqlangan
moliyaviy to‘lanmalar kalendar grafigiga binoan budjetga va boshqa organlarga mablag‘
o‘tkazilishi ustidan nazorat qilish imkoniyatini beradi.
Xorijiy valyuta dagi pul mablag‘larini va xorijiy valyuta operatsiyalarini har bir korxona
amalga oshirishi mumkin. Xorijiy valyuta operatsiyalarini rasmiylashtirish uchun bankda
valyuta joriy schyotini ochish kerak. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan
xorijiy valyuta operatsiyalarini amalga oshirishga ruxsat (litsenziya) berilgan banklarda valyuta
schyoti ochish mumkin. Bunday litsenziya olgan banklarni vakillik banklari deyiladi.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining vaqti-vaqti bilan chop etiladigan byulletenida
keltirilgan xorijiy valyutalarda schyotlar ochish mumkin.
Valyuta schyotini ochish uchun bank quyidagi hujjatlarni talab qiladi:
 valyuta schyotini ochish to‘g‘risida ariza;
 ta’sis hujjatlar ko‘chirmasi (notariusda yoki ro‘yxatga oluvchi organ
tomonidan tasdiqlangan ustav, ta’sis shartnomalari);
 notariusda tasdiqlangan ro‘yxatdan o‘tganlik to‘g‘risidagi hujjatlarning
ko‘chirmasi;
 korxonani ro‘yxatdan o‘tgan joyidan soliq inspeksiyasi va pensiya fondida
hisobga olinganligi to‘g‘risida ma’lumotnoma;
 imzolar nusxalari qo‘yilgan va yumoloq muhr tushirilgan kartochka;
 qo‘shma korxonalar va xorijiy firmalar qo‘shimcha qilib O‘zbekiston
Respublikasi adliya vazirligi tomonidan ularni xorijiy investitsiyali korxonalar reestriga
kiritilganligi to‘g‘risida beriladigan guvohnoma topshiradilar.

Valyuta schyoti ochilgandan so‘ng bank bilan korxona o‘rtasida hisoblashish-kassa
xizmatlarini ko‘rsatish to‘g‘risida shartnoma tuziladi. Unda bankning ko‘rsatadigan xizmatlar
ro‘yxati, xizmatlari uchun to‘lanadigan haq tariflari, mablag‘larni joylashtirish shartlari,
tomonlarning huquq va burchlari va boshqalar ko‘rsatiladi.
Amaldagi Nizomga binoan mulk shaklidan qat’iy nazar O‘zbekiston Respublikasi xududida
xorijiy valyuta operatsiyalarini amalga oshiruvchi barcha xo‘jalik yuratuvchi subektlar 2001 yil
1 noyabrdan boshlab xorijiy valyuta dagi operatsiyalarni buxgalteriya hisobida quyidagicha aks
ettirish tartibi belgilangan. 8
Xorijiy valyuta mablag‘lari, qiymatliklari va operatsiyalari xo‘jalik operatsiyalari sodir
bo‘lgan sanaga Markaziy bank kursi bo‘yicha so‘m ekvivalentida aks ettiriladi. Jumladan
quyidagilar bo‘yicha: a) kassadagi valyuta mablag‘lari, bankdagi depozit va ssuda schyotlari,
akkreditivlar, valyuta ssuda qarzlari; b) xorijiy valyuta dagi debitor va kreditor qarzlar; v)
tuzilgan shartnomalar bo‘yicha yu k boj deklaratsiyasini rasmiylashtirish sanasiga import qilingan
tovar-material qiymatliklar va boshqa aktivlarning kirimi; g) bojxona to‘lovlarining amalga
oshirilishi; d) xorijiy valyuta ko‘rinishidagi pulli hujjatlar; e) xorijiy valyuta dagi qimmatli
qog‘ozlar.
Xorijiy valyutani sotish va sotib olish buxgalteriya hisobida operatsiya sodir bo‘lgan
sanaga bo‘lgan Markaziy bank kursi bo‘yicha aks ettiriladi.
Xorijiy valyutani sotish (sotib olish)da sodir bo‘ladigan kursdagi farq (ijobiy yoki salbiy)
ijobiy bo‘lsa – 9540 «Kurs farqlaridan olingan daromadlar» schyotida, salbiy bo‘lsa – 9620
«Kurs farqlaridan zararlar» schyotida hisobga olinadi.
Xorijiy valyutani ng sotilishi buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:
a) valyuta schyotidan xorijiy valyutani Markaziy bank kursi bo‘yicha o‘tkazilishi: Dt 5530
«Boshqa maxsus schyotlar» schyotining «Tranzit» schyoti, Kt -5020 «Valyuta schyoti».
b) Markaziy bank kursi bo‘yicha xorijiy valyutani «Blokschyot» dan chiqarilishi: Dt 9220
«Boshqa aktivlarning sotilishi va boshqacha chiqib ketishi», Kt 5530 «Boshqa maxsus schyotlar»
schyotining «Tranzit» schyoti.
8
O‘zR Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi, makroekonomika va statistika Vazirligi va Markaziy
bankning 119, 2001-11, 34 va 205-8 sonli qarori bilan tasdiqlangan «Buxgalteriya hisobi, statistika va
boshqa hisobotda xorijiy valyutadagi operatsiyalarni aks ettirish tartibi to‘g‘risida»gi Nizomi. 2001 yil 7
noyabr

v) valyuta bozorida kelishilgan kurs bo‘yicha sotilgan xorijiiy valyuta ning so‘m
ekvivalentini hisob-kitob schyotiga o‘tkazilishi: D-t 5110 «Hisob-kitob schyoti», K-t 9220
«Boshqa aktivlarning sotilishi va boshqacha chiqib ketishi» schyoti.
g) Xorijiy valyutani sotishda hosil bo‘lgan ijobiy kurs farqini Markaziy bank kursidan
ortig‘ini aks ettirilishi: D-t 9220 «Boshqa aktivlarning sotilishi va boshqacha chiqib ketishi», K-t
9540 «Kurs farqlaridan olingan daromadlar» schyoti.
d) Xorijiy valyutani sotishda hosil bo‘lgan salbiy kurs farqini (Markaziy bank kursidan
kam) aks ettirilishi: D-t 9620 «Kurs farqlaridan zararlar», K-t 9220 «Boshqa aktivlarning
sotilishi va boshqacha chiqib ketishi» schyoti.
O‘zining mahsulot (ish, xizmat)lari narxi (tariflari)ni xorijiy valyuta ekvivalentida
belgilaydigan xo‘jalik yurituvchi subektlar o‘zaro hisob-kitoblarni milliy valyuta -so‘mda olib
boradilar. Xizmat ko‘rsatgan sanadan to‘lanmalarni tushgan sanasigacha markaziy bank
kursining o‘zgarishi natijasida sodir bo‘ladigan farq moliyaviy faoliyatdan olingan boshqa
daromad (xarajat) sifatida xo‘jalik yurituvchi subektning moliyaviy natijalariga olib boriladi.
Xo‘jalik yurituvchi subektlar har bir hisobot oyining oxirgi sanasiga balansning valyuta –
moddalarini Markaziy bank kursi bo‘yicha qaytadan baholaydi va sodir bo‘lgan kurs farqlari
ijobiy bo‘lsa 9540 «Kurs farqlaridan olingan daromadlar» schyotiga, salbiy bo‘lsa - 9620 «Kurs
farqlaridan zararlar» schyotiga o‘tkaziladi.
Balansning valyuta moddalariga quyidagilar kiritiladi: a) kassadagi, bankning depozit,
ssuda schyotlaridagi, shu jumladan akkreditivlardagi valyuta mablag‘lari; b) xorijiy valyutadagi
pulli hujjatlar; v) xorijiy valyuta ko‘rinishidagi qisqa va uzoq muddatli qimmatli qog‘ozlar; g)
xorijiy valyuta ko‘rinishidagi debitor va kreditor qarzlar, kreditlar va qarzlar
Quyidagi qiymatliklar qaytadan baholanmaydi: a) xo‘jalik yurituvchi subekt tomonidan
xorijiy valyutaga sotib olingan mulk (asosiy vositalar, nomoddiy aktivlar, tovar-material
qiymatliklar, inventar va xo‘jalik jihozlari); b) xorijiy investitsiyali korxona ham qo‘shilgan
holda, xo‘jalik yurituvchi subektning ustav kapitali hajmi va ta’sischilarning ulushlari.
Oldindan yig‘ilib kelingan va har oygi balans valyuta moddalarini qayta baholashdan hosil
bo‘lgan ijobiy va salbiy kurs farqlari tegishli «Kelgusi davrlar daromadlari» va «Kelgusi davrlar
xarajatlari» schyotlarida aks ettirilib quyidagi tartibda moliyaviy-xo‘jalik faoliyati natijalariga
o‘tkaziladi:
a) xorijiy valyuta debitor va kreditor qarzlar bo‘yicha ularning qaytarilishiga qarab;

b) qolgan boshqa hollarda – balansning tegishli valyuta moddalari bilan xo‘jalik
operatsiyalarini sodir bo‘lishiga qarab.
Moliyaviy-xo‘jalik faoliyati natijalariga o‘tkazilgan ijobiy kurs farqi 9540 «Kurs
farqlaridan olingan daromadlar» schyotining krediti bo‘yicha aks ettirilib daromad (foyda)
solig‘iga tortiladigan bazani ko‘paytiradi, salbiy kurs farqi esa 9620 «Kurs farqlaridan zararlar»
schyotining Debetida aks ettirilib daromad (foyda) solig‘iga tortiladigan bazadan chegirib
tashlanadi.
YAlpi daromaddan soliq to‘lovchilar uchun kurs farqi qismida soliqqa tortish obekti bo‘lib
«Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda va zarar» schyotining saldosi hisoblanadi.
YAgona soliq to‘lovchilar uchun kurs farqi qismida soliqqa tortish obekti bo‘lib ijobiy kurs
farqi hisoblanadi. Bunda yagona soliqni hisoblab chiqarishda salbiy kurs farqi soliqqa
tortiladigan bazani kamaytirmaydi.
Korxona ustav kapitalini ng shakllanishida ta’sis hujjatlarini ro‘yxatdan o‘tkazish sanasi
bilan ustav kapitaliga mablag‘lar qo‘yilgan haqiqiy sanadagi Markaziy bank kurslari orasidagi
farqi buxgalteriya hisobida qo‘shilgan kapital hisoblanib 8410 «Emission daromad» schyotida
hisobga olinadi.
Valyuta operatsiyalarini tartibga solish qonuniga binoan korxonalar vakolatli banklar
orqali O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan tartib va maqsadlar
uchun O‘zbekiston Respublikasi ichki valyuta bozoridan xorijiy valyuta sotib olishi mumkin.
CHunonchi, safar xarajatlari uchun, shartnoma-kontrakt majburiyatlarini ng bajarilish
operatsiyalari va boshqalar uchun xorijiy valyutalar sotib olishi mumkin.
Xorijiy valyutani sotib olish operatsiyalari buxgalteriya hisobida quyidagi yozuvlar bilan
rasmiylashtiriladi: valyuta bozorida kelishilgan kurs bo‘yicha xorijiy valyutani sotib olish
kuniga.
a) Xorijiy valyutani sotib olish uchun hisob-kitob schyotidan so‘m ko‘rinishidagi
mablag‘larni valyuta bozorida kelishilgan sotib olish kuniga bo‘lgan kurs bo‘yicha o‘tkazib
berilishi: D-t 5530 «Boshqa maxsus schyotlar» schyotining «Tranzit» schyoti,
K-t 5110 «Hisob-kitob» schyoti.
b) Markaziy bank kursi bo‘yicha xorijiy valyutani ng valyuta schyotiga o‘tkazilishi: D-t
5210 «Valyuta schyoti», K-t 5530 «Boshqa maxsus schyotlar» schyotining «Tranzit» schyoti.

v) Xorijiy valyutani Markaziy bank kursidan past kursda sotib olish natijasida sodir bo‘lgan
ijobiy kurs farqini ng aks ettirilishi: D-t 5530 «Boshqa maxsus schyotlar» schyotining «Tranzit»
schyoti, K-t 9540 «Kurs farqlaridan olingan daromadlar» schyoti.
g) Xorijiy valyutani Markaziy bank kursidan yuqori kursda sotib olish natijasida sodir
bo‘lgan salbiy kurs farqini ng aks ettirilishi: D-t 9620 «Kurs farqlaridan zararlar», K-t 5530
«Boshqa maxsus schyotlar» schyotining «Tranzit» schyoti.
Xorijiy valyuta harakati to‘g‘risidagi ma’lumotni bank muassasasi korxonaga valyuta
schyotidan ko‘chirma berish yo‘li bilan xabar beradi. 5210 «Mamlakat ichidagi valyuta
schyotlar»ni kredit oboroti 2/1 – jurnal-orderida aks ettiriladi. Bu schyotning Debet oboroti 2/1
qaydnomaini yuritish bilan nazorat qilinadi. Valyuta schyoti bo‘yicha analitik hisob
kartochkalarda valyuta larning nomlari bo‘yicha yuritiladi.
YUridik shaxslar orasidagi hisob-kitoblar mahsulot (ish va xizmat) lar bo‘yicha sotuvchi
va xaridorlar va faqat pul mablag‘larining harakati bilan bog‘liq bo‘lgan tovarsiz operatsiyalar
(budjetdan, bankdan, ijtimoiy sug‘urta organlaridan bo‘lgan qarzlarni to‘lash) bo‘yicha yuzaga
kelishi mumkin.
Tovar operatsiyalari bo‘yicha hisob-kitoblar, ularning joylashgan joylariga qarab, shahar
ichidagi va shaharlararo bo‘lishi mumkin. O‘zaro hisob-kitob munosabatlarining zaruriy sharti
bo‘lib, vujudga keladigan o‘zaro majburiyatlar uchun pulni o‘z vaqtida o‘tkazib berish
hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda korxonalarda naqd pulsiz hisob-kitoblarning quyidagi: to‘lov topshiriqlari,
to‘lov talabnoma-topshiriqlari, akkreditivlar va maxsus schyotlar, rejali to‘lovlar, aloqa vazirligi
korxonalari orqali pul o‘tkazishlar, pul chek daftarchalari orqali amalga oshiriladi. 9
Mol sotib oluvchilar tomonidan material qiymatliklarni olgan vaqti bilan pul to‘lash
vaqtidagi oraliqni qisqartirish, debitor va kreditor qarzlarni ng vujudga kelishi va yo‘ldagi tovar-
material qiymatliklar qoldig‘ini ko‘payishiga barham berish maqsadida hisob-kitobning eng
qulay shakllarini tanlab olish zarur.
To‘lov topshiriqlari bilan hisob-kitoblar. To‘lov topshiriqnomasi - bu to‘lovchi mijozning
bankdagi depozit hisobvarag‘idagi pul mablaqlarining ma’lum bir summasini boshqa mijozning
hisobvarag‘iga o‘tkazish haqida o‘ziga xizmat ko‘rsatuvchi bankka bergan topshirig‘idir. To‘lov
9
“O‘zbekiston Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi” Nizom. O‘zR AV tomonidan 13.12.2004
yilda 1122-2-son bilan ro‘yxatga olingan (yangi tahriri).

topshiriqnomasi 0505411002 shakldagi maxsus blanka bo‘lib, to‘lovchi tomonidan
rasmiylashtiriladi va quyidagi to‘lovlarni: tovarlar va xizmatlar uchun qisob-kitoblar; notovar
operatsiyalar bo‘yicha hisob-kitoblar; markaziy bankning meyoriy hujjatlarida ko‘zda tutilgan
bo‘lsa, bank kreditlari va unga hisoblangan foizlarni undirish uchun mablag‘larni o‘tkazishda;
hukumat qarorlari va bank qoidalarida belgilangan hollardagi to‘lovlarini amalga oshirishda
qo‘llaniladi.
SHuningdek, transport va aloqa tashkilotlari, shuningdek zarur bo‘lgan hollarda olingan
tovar va foydalanilgan xizmatlar bo‘yicha bir yo‘la hisob-kitoblar olib borish uchun bank
tomonidan akseptlangan, ko‘rsatilgan summa oldindan bankda deponentlangan holda, to‘lov
topshiriqlari qo‘llanilishi mumkin.
Ish haqi va ayrim shaxslarga alimentlar summasi o‘tkazib berilganda aloqa bo‘limlari
orqali pul o‘tkazish shaklidan foydalaniladi. Bunda oluvchilarni, ularning oladigan pulini, turar
joylarini ko‘rsatib ro‘yxat tuziladi. O‘tkaziladigan pulning umumiy summasiga to‘lov topshirig‘i
tuzilib ro‘yxat bilan birga bankka topshiriladi. Bankda bu hujjat akseptlanadi.
Bank tomonidan akseptlangan to‘lov topshirig‘i ro‘yxat bilan birga pochta bo‘limiga
o‘tkazib berilgan pulni rasmiylashtirish uchun topshiriladi. Pul o‘tkazib berish bo‘yicha pochta
bo‘limining ko‘rsatgan xizmat xarajatlari topshiriq summasiga qo‘shiladi yoki pochtaga naqd pul
bilan to‘lanadi. To‘lov topshirig‘i bilan pul o‘tkazib berilganda quyidagi yozuvlar beriladi: Dt
6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz», Dt 6520 «Maqsadli davlat jamg‘armalariga to‘lovlar»,
Dt 6990 «Boshqa majburiyatlar», Kt 5110 «Hisob-kitob schyoti» schyotlari.
To‘lov talabnomasi - bu mahsulot etkazib beruvchi va mablag‘ oluvchilarning belgilangan
summani to‘lovchi bank orqali to‘lashi to‘g‘risidagi talabnomani o‘z ichiga olgan hisob-kitob
hujjatidir. To‘lov talabnomasi bo‘yicha hisob-kitoblar “aksept” shaklidagi hisob-kitoblar ham
deb yuritiladi.
Aksept shaklida hisoblashish asosida to‘lov talabnomasi-topshiriqlari bilan olib boriladigan
hisob-kitoblar vujudga keladi. Ularning mohiyati quyidagilardan iborat: mol yuboruvchi molni
jo‘natib mol sotib oluvchi nomiga to‘lov talabnomasini to‘ldirib unga jo‘natadi. Mol oluvchi
(to‘lovchi) to‘lov talabnomasini olib uning ikkinchi qismi-to‘lov topshirig‘ini to‘ldiradi. SHu
bilan to‘lovchi o‘zining hisob-kitob schyotidan, mol yuborish yoki xizmat ko‘rsatish bo‘yicha
mol yuboruvchi tomonidan shartnoma shartlari bajarilganligi uchun ko‘rsatilgan summani
o‘tkazib berish bo‘yicha bankka topshiriq beradi. O‘z navbatida bank to‘lovchining hisob-kitob

schyotidan pulni chiqarib uni mol yuboruvchilar schyotiga o‘tkazib berish uchun hujjatlarni mol
yuboruvchining bankiga jo‘natadi.
To‘lovchi pul to‘lashni rad etish huquqiga ega. To‘lashni rad etish to‘liq va qisman bo‘lishi
mumkin. To‘lashni to‘liq rad etish quyidagi hollarda sodir bo‘lishi mumkin: mol oluvchining
roziligini olmay tovarlar muddatidan oldin kelib tushsa; tovarlarni komplekt emasligi va
sifatsizligi hujjatlar bilan tasdiqlansa; tovarlarning narxlari to‘g‘risida kelishilmagan bo‘lsa;
to‘langan tovarlar uchun yana qaytadan talabnoma taqdim etilsa. To‘lashni qisman rad etish
quyidagi hollarda sodir bo‘lishi mumkin: buyurtilgan tovar bilan birga buyurtilmagan tovar kelib
tushsa; schyotda ko‘rsatilgandan ortiqcha tovar kelib tushsa; past navli bo‘lsa; qisman tovarlar
bo‘yicha narxlari kelishilmagan bo‘lsa; talabnomada arifmetik xatolar bo‘lsa; tovarlar kam kelsa.
Istemol qilingan kommunal xizmatlari (gaz, suv), elektroenergiya, telefon bo‘yicha abonement
to‘lovlari summalari to‘lovchining roziligisiz to‘lanadi.
To‘lash rad etilsa, kelib tushgan tovarlarni mol oluvchi mas’uliyatli saqlashga qabul qilib
002-«Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy boyliklar» balansdan tashqari schyotida,
mol yuboruvchidan boshqa joyga jo‘natish to‘g‘risida ko‘rsatma kelguncha, hisobga oladi.
Tovarlarni jo‘natish va pul mablag‘larini hisob-kitob schyotlariga o‘tkazish bilan bog‘liq
bo‘lgan operatsiyalar buxgalteriya hisobida quyidagicha rasmiylashtiriladi: tovarlar jo‘natilishi
bilan mol yuboruvchida – D-t 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar», K-t
9010-«Tayyor mahsulotni sotishdan olingan daromad», 9020 -«Tovarlarni sotishdan olingan
daromad», 9030-«Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlardan olingan daromadlar» schyoti.
Mol yuboruvchining hisob-kitob schyotiga pul o‘tkazilganda: D-t 5110 «Hisob-kitob
schyoti», K-t 4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti.
Agar materiallar kelib tushganda mol oluvchilarda: D-t 1010 «Xom-ashyo va materiallar»,
K-t 6010 «Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlar» schyoti.
Mol sotib oluvchining hisob-kitob schyotidan pul o‘tkazilganda: D-t 6010 «Mol etkazib
beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlar», K-t 5110 «Hisob-kitob schyoti» schyoti.
Akkreditiv - mijozning topshirig‘iga ko‘ra shartnoma bo‘yicha uning kontrogenti foydasiga
berilayotgan bankining shartli pul majburiyatidir. Unga ko‘ra, akreditiv ochgan bank mahsulot
etkazib beruvchiga to‘lovni bajarishi yoki boshqa banklar tomonidan akkreditivda ko‘zda
tutilgan hujjatlar taqdim qilinganda va akkreditivning boshqa shartlari bajarilganda ularga bu

to‘lovlarni bajarish uchun vakolat berishi mumkin. Akkreditiv so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib,
“ishonchli” degan ma’noni bildiradi.
Akkreditiv bo‘yicha hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibi va uning amal qilish muddati
to‘lovchi va mablag‘ni oluvchi o‘rtasida tuzilgan shartnomaga asosan belgilanadi. SHartnomada
quyidagilar ko‘rsatilishi lozim: bank-emitentning nomi; akkreditivning turi va uni bajarish
usullari; akkreditiv ochilganligi to‘g‘risida mablag‘ oluvchini xabardor qilish usuli; akkreditivlar
bo‘yicha mablag‘larni olish uchun mablag‘ oluvchi tomonidan taqdim qilinadigan xujjatlarning
to‘liq ro‘yxati va aniq tavsifnomasi; mahsulotlar yuklab jo‘natilgandan (bajarilgan ish va
ko‘rsatilgan xizmat) keyin hujjatlarni taqdim qilish muddati, ularni rasmiylashtirishga doir
talablar.
Akkreditiv shaklidagi hisob-kitob mol sotib oluvchilar uchun qulay emas, chunki hisob-
kitob schyotidagi bo‘sh pul mablag‘larini tovar olmasdan turib chetga jalb qilib, akkreditivlar
schyotiga o‘tkazib qo‘yishga majbur qiladi. Mol sotib oluvchi akkreditiv harakatini mol
yuboruvchining bankida 15 kun muddati (undan ortiqroq muddat ham bo‘lishi mumkin) bilan
cheklab qo‘yganiga qaramay odatda pul mablag‘larini chetga jalb qilish bu muddatdan ikki-uch
marta ko‘p.
Akkreditiv summasidan qisman foydalanilgan hollarda, uning foydalanilmay qolgan qismi
qaytarib hisob-kitob schyotiga topshiriladi. Hisob-kitobning bu shakli ayniqsa bozor
munosabatlariga o‘tish davrida ishonarli bo‘lib hisoblanadi, chunki u mol yuboruvchilar o‘z
vazifalarini bajarganlaridan so‘ng tezda pul olish imkoniyatini beradi.
Korxona maxsus schyotni o‘z vakili orqali uzoq muddat ichida xo‘jalik faoliyatini qaysi
ma’muriy xududda olib boradigan bo‘lsa, o‘sha joyning bankida ochadi. Mahsus schyot mazkur
hududda yuborgan mahsuloti, bajargan ishi bo‘yicha mol yuboruvchilar va boshqa tashkilotlar va
shaxslar bilan hisoblashish uchun foydalaniladi. Talablar faqat mol sotib oluvchining vakili
tomonidan akseptlangandan so‘ng to‘lanadi. Bu schyotdan korxona vakiliga tovarlarni qabul
qilish va jo‘natish bo‘yicha xarajatlarni qoplash uchun naqd pul berilishi mumkin.
Akkreditiv va maxsus schyotlar bo‘yicha hisob-kitoblar 5510 «Akkreditivlar» schyotida
hisobga olinadi. Bu hisob-kitoblarning sintetik va analitik hisobi bankning ko‘chirmasiga asosan
3 – jurnal-orderda yuritiladi.
Rejali to‘lovlar tartibidagi hisob-kitoblar korxonalar orasida muttasil tovar-material
qiymatliklar jo‘natilib yoki xizmatlar ko‘rsatilib (non magazinlariga non mahsulotlarini jo‘natish,

kundalik iste’mol qilinadigan mahsulotni korxonalar omborida saqlash huquqiga ega bo‘lmay
jo‘natib turish) turilganda amalga oshiriladi.
Iste’molchi va mol yuboruvchi shartnomaga binoan har kuni to‘lab turiladigan mahsulot
yoki xizmatlar qiymatining reja summasini belgilaydilar. Pul to‘lash to‘lov topshirig‘i yoki
to‘lov talabnomasi bilan rasmiylashtiriladi.
Hisob-kitoblar shartnomada belgilangan muddatlarda tartibga keltiriladi, ya’ni o‘tkazib
berilgan summa haqiqiy olingan mahsulot yoki foydalanilgan xizmatlar qiymati (hajmi) bilan
taqqoslanib farqi aniqlanadi.
To‘langan summa kam chiqsa qo‘shimcha to‘lanadi, ortiqcha chiqsa, yoki mol sotib
oluvchiga qaytarib beriladi yoki keyingi to‘lovlarda hisobga olinadi. Rejali to‘lovlar orqali olib
boriladigan hisob-kitoblar hisobi mol yuboruvchining balansida 4010 «Xaridorlar va
buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyotining «Rejali to‘lovlar hisob-kitobi» analitik
schyotida yuritiladi. Mol yuboruvchi o‘z vazifasini bajarsa bu analitik schyotni Debetlab 9010
«Tayyor mahsulotlarni sotishdan olingan daromadlar» schyotini kreditlaydi, jo‘natilgan
mahsulotlar uchun pul kelib tushsa, 5110 «Hisob-kitob schyoti» schyoti debetlanib, 4010 –
schyotning rejali to‘lovlar analitik schyotini kreditlaydi. Analitik hisob 7- qaydnomada har bir
debitor bo‘yicha yuritilsa, sintetik hisob 11 – jurnal-orderda (krediti bo‘yicha oboroti) yuritiladi.
Mol sotib oluvchining hisob-kitob schyoti holatidan qat’iy nazar pul o‘tkazib berishni
kafolatlovchi muttasil hisob-kitoblarni olib borish zaruriyati tug‘ilganda hisoblashish cheklari
qo‘llaniladi. Hisoblashish cheklar daftarchasida 10, 20, 25, 50ta cheklar bo‘lib ular bank
tomonidan beriladi.
Limitlashtirilgan chek daftarchalari olti oygacha muddatga berilib, unda hisoblashish chek
daftarchasidan o‘tkazib berilishi mumkin bo‘lgan summa ko‘rsatiladi. CHek, yozib berilgan
kunni hisobga olmaganda, 10 kungacha o‘z kuchini yo‘qotmaydi. Oldindan elon qilingan limit
summasi to‘lovchining hisob-kitob schyotidan maxsus schyotga o‘tkazib qo‘yiladi, shuning
uchun limitdan ortiqcha summaga yozib berilgan chek bekor qilinadi va bank tomonidan
to‘lanmaydi. Limitlashtirilgan chek daftarchasi bo‘yicha summa 100 so‘mdan kam bo‘lmasligi
kerak.
Limitlashtirilmagan chek daftarchalari bir yil muddatiga berilib, ularni bergan bankning
ssudasi bilan ta’minlanadi. Ular mablag‘larni maxsus schyotda oldindan deponentlashni talab
qilmaydi.

Hisoblashish cheklari olingan tovar yoki ko‘rsatilgan xizmatlarning aniq summasiga yozib
beriladi. Ularni bank hujjatlarini imzolash huquqiga ega bo‘lgan shaxslar yoki ishonch qog‘ozi
bilan vakolat qilingan lavozimli shaxslar imzolaydilar. CHek daftarchasidan foydalanish muddati
tugagach foydalanilmagan limit summasi daftarchani tasarruf etuvchining hisob-kitob schyotiga
o‘tkaziladi. CHek daftarchasini tasarruf etuvchining iltimosiga ko‘ra daftarcha bo‘yicha sarflash
limiti ko‘paytirilishi mumkin. Korxonada chek daftarchalari qat’iy hisobot blankalari sifatida
saqlanadi.
Limitlashtirilgan chek daftarchalari bo‘yicha sodir bo‘ladigan operatsiyalar 5520 «CHek
daftarchalari» schyoti bo‘yicha 3 – jurnal-orderda yuritiladi.
Korxonaning barcha yuridik va jismoniy shaxslar bilan olib boriladigan hisob-kitoblari,
shuningdek ichki xo‘jalik hisoblashishlari to‘g‘risidagi axborotlarni hisobga olish va
umumlashtirish uchun schyotlar rejasida quyidagi schyotlar ajratilgan: 6010 «Mol etkazib
beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan schyotlar». Bu schyot mol yuboruvchi va pudratchilar
bilan olingan tovar-material qiymatliklar, bajarilgan ish va foydalanilgan xizmatlar bo‘yicha olib
boriladigan hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4310 «TMQlar uchun mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga berilgan bo‘naklar»
schyoti moddiy qiymatliklar yoki bajariladigan ishlar uchun berilgan avanslar bo‘yicha hisob-
kitoblar to‘g‘risidagi, shuningdek buyurtmachilardan olingan qisman tayyor bo‘lgan ishlarni
to‘lash bo‘yicha axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4010 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar» schyoti mol oluvchi va
buyurtmachilar bilan jo‘natilgan mahsulot (ish va xizmatlar) bo‘yicha olib boriladigan hisob-
kitoblar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4860 «Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar» schyoti mol yuboruvchi, pudratchi,
transport va boshqa tashkilotlarga taqdim etilgan da’volar bo‘yicha hisob-kitoblar, shuningdek
ularga taqdim etilgan va tan olingan yoki hukm etilgan jarima, boqimanda, neustoykalar
bo‘yicha axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
6310 «Xaridorlar va buyurtmachilardan olingan bo‘naklar» schyoti moddiy qiymatliklarni
etkazib berish uchun yoki bajariladigan ishlar uchun olingan avanslar bo‘yicha, shuningdek
buyurtmachilar uchun bajarilgan qisman tayor bo‘lgan mahsulot va ishlarni to‘lash bo‘yicha olib
boriladigan hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.

6510 «Sug‘urta bo‘yicha to‘lovlar» schyoti korxona mulki va xodimlari sug‘urtasi bo‘yicha
korxona sug‘urtachi bo‘lib hisoblangan hollarda olib boriladigan hisob-kitoblar to‘g‘risidagi
axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
6520 «Maqsadli davlat jamg‘armariga to‘lovlar» schyoti maqsadli davlat fondlariga
ajratmalar bo‘yicha qarzlar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
6410 «Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz» schyoti korxona tomonidan to‘lanadigan soliqlar
va shu korxona xodimlaridan olinadigan soliqlar bo‘yicha budjet bilan olib boriladigan hisob-
kitoblar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4200 «Xodimlarga berilgan bo‘naklarni hisobga oladigan schyotlar» hisobotini
keyinchalik topshirish yo‘li bilan ma’muriy - xo‘jalik va operatsion xarajatlari, shuningdek
xizmat safarlari uchun berilgan summalar bo‘yicha korxona xodimlari bilan olib boriladigan
hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4700 «Boshqa operatsiyalar bo‘yicha xodimlar qarzlarini hisobga oluvchi» schyotlar
mehnat haqi bo‘yicha hisob-kitoblar va hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblardan tashqari,
korxona xodimlari bilan olib boriladigan barcha hisob-kitoblar to‘g‘risidagi axborotni
umumlashtirish uchun tayinlangan.
4610 «Ustav kapitaliga ta’sischilarning ulushlari bo‘yicha qarzi», 6610 «To‘lanadigan
dividendlar» va 6620 «CHiqib ketayotgan ta’sischilarga ulushlari bo‘yicha qarz» schyotlari
korxona ta’sis etuvchilari bilan olib boriladigan barcha turdagi hisob-kitoblar; korxona ustav
kapitaliga qo‘yilmalar bo‘yicha, daromadlarni to‘lash bo‘yicha va boshqalar to‘g‘risidagi
axborotni umumlashtirish uchun tayinlangan.
4800 «Turli debitorlik qarzlari» va 6900 «Turli kreditorlarga bo‘lgan majburiyatlar»
schyotlarda yuqorida keltirilgan schyotlarda aytilmagan barcha operatsiyalar bo‘yicha debitorlar
va kreditorlar bilan olib boriladigan o‘zaro hisob-kitoblar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni
umumlashtirish uchun tayinlangan: tijorat xarakteriga ega bo‘lmagan operatsiyalar bo‘yicha turli
tashkilotlar, o‘quv yurtlari, ilmiy tashkilotlar va h. k. bilan; cheklar bilan to‘lanadigan transport
tashkilotlarining xizmatlari uchun; mukofat va boshqa shunga o‘xshash to‘lovlar summasi
bo‘yicha; sud organlarining ijro hujjatlari yoki xukumlariga asosan korxona xodimlari ish
haqidan turli tashkilot va shaxslar foydasiga ushlangan summalar va boshqalar hisobga olinadi.

Pul mablag‘lari va valyuta operatsiyalari hisobi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish