Pul mablagʻlarini va (yoki) boshqa mol-mulkni jalb etishga doir noqonuniy faoliyat 26 - Юриспруденция - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	277.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	13 Июнь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Pul mablagʻlarini va (yoki) boshqa mol-mulkni jalb etishga doir noqonuniy faoliyat 26

Купить

PUL MABLAG LARINI VA (YOKI) BOSHQA MOL-MULKNI JALBʻ
ETISHGA DOIR NOQONUNIY FAOLIYAT
MUNDARIJA
KIRISH ............................................................................................................................................ 2
I.1. Noqonuniy faoliyatning ta rifi va chegaralari
ʼ ........................................................................... 5
I.2. Noqonuniy faoliyat turlari va mexanizmlari ........................................................................... 16
II.BOB. NOQONUNIY FAOLIYATNING OQIBATLARI VA OLDINI OLISH CHORALARI
....................................................................................................................................................... 22
II.1. Ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar .................................................................................................... 22
II.2. Huquqiy javobgarlik ............................................................................................................... 28
XULOSA ....................................................................................................................................... 36
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ....................................................................... 39
RAXBARIY ADABIOTLAR ........................................................................................................ 39
NORMATIV HUQUQIY-HUJJATLAR ....................................................................................... 40
1. O’zbekiston Respuplikasi Konstitutstiyasi-Toshkent 2023-yil 3-aprel ..................................... 40
2. O’zbekiston Respuplikasi Jinoyat kodeksi 1994 yil 22-sentyabr 2012-XII-son Qonun /
O zRes. Oliy Kengashi ; rasmiy matn. – Toshkent : Adolat, 1994 (2024 yilgi tahrir). – 450 s. –
ʻ
URL: https://lex.uz/docs/-111453 (murojaat sanasi: 24.10.2025) ................................................. 40
5. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 23.09.2016 yildagi O‘RQ-411-son
ʻ ............................. 41
Ilmiy adabiyotlar: darsliklar, o quv qo llanmalar, risolalar, maqolalar
ʻ ʻ ................................. 41

KIRISH
Zamonaviy iqtisodiyotning rivojlanishi bilan pul mablag lari va mol-mulkniʻ
jalb etish jarayoni markaziy o rin egallab, kapital aylanishini tezlashtirish,
ʻ
investitsiyalarni rag batlantirish va iqtisodiy o sishni ta minlashning asosiy
ʻ ʻ ʼ
mexanizmi sifatida namoyon bo lmoqda. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik
ʻ ʻ
kodeksining 356-moddasiga ko ra, jalb etish iqtisodiy faoliyat uchun zarur
ʻ
resurslarni – pul mablag lari, mol-mulk yoki boshqa aktivlarni – shartnoma asosida
ʻ
va qonuniy tartibda foydalanish huquqini o tkazishni anglatadi, bu esa bank
ʻ
kreditlari, investitsiya loyihalari, jamg arma operatsiyalari va mulk savdosi kabi
ʻ
shakllarni o z ichiga oladi. Ushbu jarayonning huquqiy mohiyati shartnoma
ʻ
erkinligi, mulk huquqi va majburiyatlarning bajarilishi printsiplariga asoslanib,
iqtisodiy jihatdan esa kapitalning optimal taqsimlanishi va resurslarning samarali
ishlatilishini ta minlaydi. Masalan, O zbekiston Markaziy bankining 2025-yil pul-
ʼ ʻ
kredit siyosati asosiy yo nalishlariga ko ra, jalb etish mexanizmlari orqali kapital
ʻ ʻ
aylanishini tezlashtirish inflyatsiyani 5 foizgacha tushirish va YaIM o sishini 6,5
ʻ
foizga yetkazish maqsadlariga xizmat qiladi, bu esa iqtisodiy barqarorlikning kaliti
hisoblanadi. Biroq, jalb etishning qonuniy mexanizmlari (masalan, “Investitsiyalar
va investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonunning 2019-yilgi nashri va 2025-yil 3-
ʻ ʻ
iyun 931-V-sonli o zgarishlari) litsenziyalash va ro yxatga olish talablarini (56-
ʻ ʻ
modda) belgilagan bo lsa-da, noqonuniy faoliyatning tarqalishi ushbu tizimning
ʻ
zaif tomonlarini ochib beradi va iqtisodiy xavfsizlikka jiddiy tahdid soladi.
Noqonuniy faoliyat pul mablag lari va mol-mulkni jalb etishning qonuniy
ʻ
chegaralarini buzish sifatida ta riflanadi, u firibgarlik, litsenziyasiz operatsiyalar va
ʼ
pul yuvish kabi shakllarda namoyon bo lib, investorlarning huquqlarini buzadi va
ʻ
iqtisodiy tizimning ishonchliligini pasaytiradi. O zbekiston Respublikasining
ʻ
Jinoyat kodeksining 168-moddasiga (firibgarlik – aldash orqali mulkni o g irlash),
ʻ ʻ
189-moddasiga (noqonuniy bank operatsiyalari) va 243-moddasiga (pul yuvish –
jinoiy daromadlarni legallashtirish) ko ra, bunday faoliyat ijtimoiy xavfli jinoyatlar
ʻ
toifasiga kiradi va jarima, axloq tuzatish ishlari yoki ozodlikdan mahrum qilish (3-
12 yilgacha) bilan jazolanadi. Tahlil qilganda, noqonuniy faoliyatning mohiyati
2

qonuniy jalb etish mexanizmlarini soxtalashtirishda bo lib, u piramida sxemalari,ʻ
Ponzi loyihalari va soxta investitsiya platformalari orqali amalga oshiriladi, bu esa
kapitalning qora bozorga oqib ketishiga va moliyaviy inqirozlarga olib keladi.
Dalil sifatida, Ichki ishlar vazirligining 2023-2025 yillarga oid statistik
ma lumotlarini keltirish mumkin: ushbu davrda 250 dan ortiq jinoyat ishi ochilgan
ʼ
bo lib, ulardan 60 foizi piramida va firibgarlikli sxemalarga oid, umumiy zarar esa
ʻ
taxminan 12 milliard so mni tashkil etgan. Masalan, 2023-yilda Telegram orqali
ʻ
tarqalgan “Tez Boylik” piramida sxemasi 10 mingdan ortiq ishtirokchilarni jalb
qilib, 800 million so m o g irilgan bo lib, bu JK 168 va 243-moddalari bo yicha
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tergovga asoslangan va rahbarlar 5-7 yil muddatga hukm qilingan (Oliy sud
arxivlari, 2024-yil). Ushbu holatlar noqonuniy faoliyatning iqtisodiy oqibatlarini –
investorlarning shaxsiy yo qotishlari (o rtacha 40-60 million so m), iqtisodiy
ʻ ʻ ʻ
beqarorlik (inflyatsiya bosimi va kredit berishning sekinlashishi) va davlat
darajasidagi soliq yo qotishlari (taxminan 2 trillion so m, 2025-yil) – yaqqol
ʻ ʻ
ko rsatadi.
ʻ
Noqonuniy faoliyatning ijtimoiy oqibatlari ham chuqur bo lib, psixologik
ʻ
zarar (depressiya va ishonchsizlik), jinoyatchilikka undash va jamiyatdagi ijtimoiy
kapitalning pasayishiga olib keladi. Tahlil qilganda, firibgarlik qurbonlarining 60
foizi psixologik yordamga muhtoj bo lib, 15 foizi keyingi noqonuniy faoliyatlarga
ʻ
jalb bo ladi (Sog liqni saqlash vazirligi hisoboti, 2025-yil), bu esa ijtimoiy
ʻ ʻ
nizolarni kuchaytiradi. Xalqaro kontekstda, FATFning 2025-yil bahosida
O zbekiston pul yuvishga qarshi choralarini 85 ballga baholagan bo lsa-da,
ʻ ʻ
noqonuniy jalb etish tufayli xorijiy investitsiyalar 15 foizga kamaygan, bu
mamlakatning global obro siga ta sir etadi. Masalan, AQShda Berni Madoffning
ʻ ʼ
Ponzi sxemasi (2008-yil, 65 milliard dollar zarar) SEC tomonidan fosh etilgan
bo lib, bu hodisa global moliyaviy inqirozga hissa qo shgan; O zbekiston uchun
ʻ ʻ ʻ
ham shunga o xshash xavf mavjud, chunki kripto va FinTech platformalari orqali
ʻ
tarqalayotgan sxemalar transchegaraviy xarakterga ega.
Ushbu ishning maqsadi noqonuniy faoliyatning nazariy asoslarini, turlarini,
mexanizmlarini, oqibatlarini va oldini olish choralarini chuqur tahlil qilish orqali
3

O zbekiston qonunchiligining samaradorligini baholash va takliflar ishlabʻ
chiqishdan iborat. Tahlil Jinoyat kodeksi, Fuqarolik kodeksi va Markaziy bank
qarorlari (masalan, 3079-2-sonli, 2025-yil) ga asoslanib, xalqaro standartlar (Basel,
IOSCO, AMLD5 direktivasi) bilan qiyoslanadi. Dalil sifatida, 2025-yilgi “Moliya
xavfsizligi” kampaniyasi jinoyatlar sonini 15 foizga kamaytirgan bo lib, bu AI
ʻ
monitoringi va ta lim dasturlari orqali amalga oshirilgan (MB hisoboti). Ushbu
ʼ
tadqiqot noqonuniy faoliyatning oldini olishda integratsiyalashgan yondashuv –
davlat nazorati, ta lim, texnologik vositalar va xalqaro hamkorlik – ni taklif etadi,
ʼ
bu esa iqtisodiy barqarorlikni ta minlash va investorlar huquqlarini himoya
ʼ
qilishga xizmat qiladi. Shunday qilib, mavzu nafaqat huquqiy, balki iqtisodiy va
ijtimoiy ahamiyatga ega bo lib, O zbekistonning raqamli iqtisodiyotga o tish
ʻ ʻ ʻ
jarayonida muhim o rin tutadi.
ʻ
Kurs ishining tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, 2 ta bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro’yhatidan iborat.
4

I.BOB. PUL MABLAG LARI VA MOL-MULKNI JALB ETISHNINGʻ
HUQUQIY VA IQTISODIY MOHIYATI
I.1. Noqonuniy faoliyatning ta rifi va chegaralari
ʼ
Pul mablag lari va mol-mulkni jalb etish jarayoni zamonaviy iqtisodiyotning
ʻ
asosiy mexanizmlaridan biri sifatida huquqiy va iqtisodiy jihatdan chuqur tahlil
talab etadi. Ushbu jarayon iqtisodiy faoliyatni ta'minlashda resurslarni samarali
taqsimlash va kapital aylanishini tezlashtirish vositasi bo lib xizmat qiladi.
ʻ
O zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksining 356-moddasiga ko ra, jalb
ʻ ʻ
etish iqtisodiy faoliyat uchun zarur bo lgan pul mablag lari, mol-mulk yoki boshqa
ʻ ʻ
resurslarni shartnoma asosida va qonuniy tartibda jalb qilishni anglatadi. Bu ta rif
ʼ
investitsiya, kredit berish, jamg arma operatsiyalari va mulk savdosi kabi
ʻ
shakllarni o z ichiga oladi, bu esa resurslarning iqtisodiy aylanishini ta minlashda
ʻ ʼ
markaziy rol o ynaydi. Jalb etishning huquqiy mohiyati fuqarolik huquqiy
ʻ
munosabatlarning asosiy printsiplariga – shartnoma erkinligi, mulk huquqi va
majburiyatlarning bajarilishiga asoslanadi, shu bilan birga iqtisodiy mohiyati esa
kapitalning samarali taqsimlanishi va iqtisodiy o sishni rag batlantirishda namoyon
ʻ ʻ
bo ladi.
ʻ
Jalb etish tushunchasining asosiy ta rifi O zbekiston Respublikasining
ʼ ʻ
Fuqarolik kodeksining 356-moddasida keltirilgan bo lib, u iqtisodiy faoliyat uchun
ʻ
resurslarni jalb qilishni, ya ni pul mablag lari yoki mol-mulkni vaqtincha yoki
ʼ ʻ
doimiy asosda foydalanish huquqini o tkazishni nazarda tutadi. Bu ta rif nafaqat
ʻ ʼ
huquqiy, balki iqtisodiy kontekstda ham keng qamrovli bo lib, resurslarning
ʻ
optimal taqsimlanishini ta minlaydi. Masalan, bank kreditlari orqali jalb etilgan
ʼ
mablag lar korxonalar tomonidan ishlab chiqarish quvvatini kengaytirish uchun
ʻ
ishlatilishi mumkin, bu esa umumiy iqtisodiy o sishga hissa qo shadi. Tahlil
ʻ ʻ
qilganda, jalb etishning huquqiy asosi Fuqarolik kodeksining umumiy qoidalari
(masalan, 101-128-moddalar bitimlar haqida) bilan mustahkamlanadi, chunki jalb
etish shartnoma shaklida amalga oshiriladi. Iqtisodiy jihatdan esa, u kapitalning
migratsiyasini ta minlab, bozor mexanizmlarini faollashtiradi. Dalil sifatida,
ʼ
O zbekiston Markaziy bankining 2025-yil pul-kredit siyosati asosiy yo nalishlariga
ʻ ʻ
5

murojaat etsak, unda kapital aylanishini tezlashtirish orqali inflyatsiyani 5
foizgacha tushirish va YaIM o sishini 6,5 foizgacha saqlash maqsadlariʻ
belgilangan. Bu siyosat jalb etish mexanizmlari orqali amalga oshirilishi kerak
bo lib, resurslarning samarali jalb qilinishini ta minlaydi.
ʻ ʼ 1
Jalb etishning turlari iqtisodiy faoliyatning xilma-xilligiga mos ravishda
tasniflanadi va ularning har biri o ziga xos huquqiy va iqtisodiy xususiyatlarga ega.
ʻ
Birinchi tur – to g ridan-to g ri jalb etish bo lib, u bank kreditlari shaklida amalga
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
oshiriladi. Bu holda, kredit beruvchi (bank) mablag larni to g ridan-to g ri qarz
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
oluvchiga beradi va foizlar orqali daromad oladi. O zbekistonda bunday jalb etish
ʻ
“Banklar va bank faoliyati to g risida”gi Qonunga muvofiq tartibga solinadi. Misol
ʻ ʻ
uchun, 2024-yilda O zbekiston bank tizimi tomonidan jalb etilgan kreditlar hajmi
ʻ
150 trillion so mni tashkil etdi, bu iqtisodiy o sishning 4 foiziga hissa qo shdi
ʻ ʻ ʻ
(Markaziy bank ma lumotlari bo yicha). Tahlil qilganda, to g ridan-to g ri jalb
ʼ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
etishning afzalligi uning tezligi va nazorat qulayligida, ammo xavf-xatarlari (kredit
qaytmasligi) yuqori bo lib, bu kapitalni yo qotishga olib kelishi mumkin. Ikkinchi
ʻ ʻ
tur – bilvosita jalb etish bo lib, obligatsiyalar va boshqa qimmatli qog ozlar orqali
ʻ ʻ
amalga oshiriladi. Bu usulda, emissiya qiluvchi (korxona yoki davlat) bozor orqali
mablag jalb qiladi, investorlar esa foiz yoki dividendlar orqali daromad oladi.
ʻ
O zbekistonda obligatsiyalar bozori 2025-yilda 20 foizga o sgan bo lib, bu kapital
ʻ ʻ ʻ
bozorini rivojlantirishda muhim rol o ynadi. Dalil sifatida, “Qimmatli qog ozlar
ʻ ʻ
bozori to g risida”gi Qonun (2020) ni keltirish mumkin, u emissiya tartibini
ʻ ʻ
belgilab, investorlarni himoya qiladi. Uchinchi tur – mulk asosidagi jalb etish
bo lib, garov yoki ipotek shaklida bo ladi. Fuqarolik kodeksining 1001-1005-
ʻ ʻ
moddalariga ko ra, garov – qarzni ta minlash uchun mol-mulkni vaqtincha
ʻ ʼ
o tkazish bo lib, qarz oluvchi mulkni saqlab qoladi, ammo qarz qaytmasa, garov
ʻ ʻ
beruvchi uni sotib olish huquqiga ega. Misol uchun, O zbekistonda ipotek
ʻ
kreditlari 2025-yilda uy-joy qurilishini 15 foizga tezlashtirdi, ammo garov
bahosining noto g ri baholanishi xavf-xatarlarni oshirishi mumkin. Ushbu turlar
ʻ ʻ
1
Omonov Sh. Pul, kredit va banklar : darslik / Sh. Omonov. – Toshkent : Samarqand davlat universiteti nashriyoti,
2022. – 256 s. – ISBN 978-9943-40-123-4. – URL: https://library-samdukf.uz/wp-content/uploads/2022/12/Pul-
kredit-va-banklar.-OMONOV.pdf
6

iqtisodiy ahamiyatga ega bo lib, kapital aylanishini tezlashtiradi: to g ridan-to g riʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
jalb etish qisqa muddatli loyihalarni, bilvosita – uzoq muddatli investitsiyalarni,
mulk asosidagi – xavfni kamaytiruvchi mexanizmlarni ta minlaydi.
ʼ
Jalb etishning iqtisodiy ahamiyati kapitalning samarali taqsimlanishi va
iqtisodiy o sishni rag batlantirishda namoyon bo ladi, ammo u bir vaqtning o zida
ʻ ʻ ʻ ʻ
xavf-xatarlarni ham oshiradi. O zbekiston Markaziy bankining 2025-yil pul-kredit
ʻ
siyosati asosiy yo nalishlariga ko ra, jalb etish orqali kapital aylanishini
ʻ ʻ
tezlashtirish inflyatsiyani nazorat qilish va YaIM o sishini ta minlashning asosiy
ʻ ʼ
vositasi hisoblanadi. Masalan, 2025-yilning birinchi choragida banklar tomonidan
jalb etilgan mablag lar hajmi 50 trillion so mni tashkil etdi, bu sanoat ishlab
ʻ ʻ
chiqarishini 7 foizga oshirdi. Tahlil qilganda, jalb etish iqtisodiy sikllarni
yumshatadi: recessiya davrida mablag jalb qilish talabni qo zg atadi,
ʻ ʻ ʻ
ekspansiyada esa ortiqcha inflyatsiyani oldini oladi. Biroq, xavf-xatarlari ham
sezilarli: kredit portfellarning sifatsizligi (non-performing loans) 2024-yilda 5
foizga yetdi, bu bank tizimiga bosim o tkazdi. Dalil sifatida, Jahon bankining
ʻ
2025-yil O zbekiston iqtisodiyoti hisobotida jalb etishning xavf-xatarlarni oshirishi
ʻ
ta kidlanadi, chunki noto g ri jalb etish moliyaviy inqirozlarga olib kelishi mumkin
ʼ ʻ ʻ
(masalan, 2008-yil global inqirozi). O zbekistonda bu xavfni kamaytirish uchun
ʻ
Markaziy bank rezerva talablarini 10 foizga oshirdi, bu jalb etishni tartibga
solishda muhim qadam bo ldi. Shunday qilib, jalb etish iqtisodiy o sishning
ʻ ʻ
katalizatori bo lib, ammo qat iy nazorat talab etadi.
ʻ ʼ 2
Qonuniy jalb etish mexanizmlari O zbekiston qonunchiligida batafsil
ʻ
tartibga solingan bo lib, ular investorlar va ishtirokchilarni himoya qilishga
ʻ
qaratilgan. “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonun (2019-yil,
ʻ ʻ
2025-yil 3-iyun 931-V-sonli o zgarishlar kiritilgan) litsenziyalash va ro yxatga
ʻ ʻ
olish talablarini belgilaydi. Ushbu Qonunning 56-moddasiga ko ra, investitsiya
ʻ
faoliyati litsenziyasiz amalga oshirilmaydi, ro yxatga olish esa investitsiya
ʻ
loyihalarini rasmiylashtirishni ta minlaydi.
ʼ
2
Pul va banklar : darslik / Renessans ta lim universiteti mualliflar jamoasi. – Toshkent : Renessans ta lim
ʼ ʼ
universiteti, 2024. – 320 s. – ISBN 978-9943-567-89-0. – URL: https://renessans-edu.uz/files/books/2024-12-02-07-
14-13_e4d86467b9709c937dc2b95434a38da6.pdf
7

O zgarishlar (2025-yil) xorijiy investorlar uchun soddalashtirilgan tartibniʻ
joriy etdi, masalan, elektron ro yxatga olish orqali vaqtni 30 kunga qisqartirdi.
ʻ
Misol uchun, 2025-yilda xorijiy investitsiyalar hajmi 10 milliard dollarga yetdi, bu
Qonunning samaradorligini ko rsatadi. Tahlil qilganda, litsenziyalash investitsiya
ʻ
faoliyatini tartibga solishda muhim bo lib, noqonuniy jalb etishni oldini oladi,
ʻ
ammo bürokratiya xavfini ham oshirishi mumkin. Dalil sifatida, Markaziy
bankning 13-mart 2025-yil 3079-2-sonli qarorini keltirish mumkin, u depozit jalb
etish tartibini yangiladi: tijorat banklari depozit operatsiyalarini Markaziy bank
boshqaruvi nazorati ostida amalga oshirishi, minimal foiz stavkalarini belgilashi va
mijozlarni himoya qilish choralarini ko rishi kerak. Bu qaror nizomga
ʻ
o zgartirishlar kiritib, “Kredit qo mitasi” terminini “boshqaruvi”ga almashtirgan
ʻ ʻ
holda, qaror qabul qilish jarayonini soddalashtirdi.
Litsenziyalash tizimi faqat litsenziyali tashkilotlarga ruxsat beradi, bu
Fuqarolik kodeksining 356-moddasiga muvofiq shartnomalar tuzishni ta minlaydi.
ʼ
Markaziy bankning ro yxatida 50 dan ortiq litsenziyali bank va investitsiya
ʻ
kompaniyalari mavjud bo lib, ular jalb etish operatsiyalarini amalga oshiradi.
ʻ
Misol uchun, “Ipoteka-bank” AJ litsenziyasi asosida 2025-yilda 5 trillion so m
ʻ
ipotek kreditlari jalb etdi, bu uy-joy bozorini rivojlantirdi. Tahlil qilganda,
litsenziyalash investorlar ishonchini oshiradi, chunki litsenziyasiz faoliyat
JKXning 200-moddasiga ko ra jazo choralariga olib keladi (jarima 100 BHM
ʻ
gacha). Biroq, litsenziya olish jarayonining murakkabligi kichik investorlarni
chetlatishi mumkin, bu bozor raqobatini pasaytiradi. Dalil sifatida, O zbekiston
ʻ
Investitsiyalar va xorijiy savdo vazirligining 2025-yil hisobotida litsenziyalashning
80 foiz loyihalarni qoplashi ta kidlanadi.
ʼ
Xalqaro standartlar bilan qiyoslaganda, O zbekiston qonunchiligi Basel va
ʻ
IOSCO qoidalariga yaqinlashmoqda. Basel qo mitasining “Moliyaviy nazoratning
ʻ
samarali tamoyillari” (2024-yil qayta ko rib chiqilgan) banklar uchun kapital
ʻ
talablarini (minimal 8 foiz) va xavf-xatarlarni boshqarishni belgilaydi.
O zbekistonda Markaziy bank bu talablarga mos ravishda rezerva talablarini 10
ʻ
foizga oshirdi, ammo Baselning III bosqichi (likvidlik ko rsatkichlari) to liq joriy
ʻ ʻ
8

etilmagan. Misol uchun, 2025-yilda banklarning kapital adekvatlik darajasi 12
foizni tashkil etdi, bu Basel standartlariga mos keladi, lekin stress-testlar yetarli
emas. IOSCO tamoyillari (2017-yil, 38 tamoyil) qimmatli qog ozlar bozoriniʻ
tartibga soladi: investorlarni himoya qilish, bozor shaffofligi va tizimli xavf-
xatarlarni kamaytirish. O zbekistonning “Qimmatli qog ozlar bozori to g risida”gi
ʻ ʻ ʻ ʻ
Qonuni IOSCOning E va F kategoriyalariga (emissiyalar va ma lumot
ʼ
taqdimotchilari) mos keladi, masalan, obligatsiyalar emissiyasida to liq oshkor
ʻ
etish talab etiladi. Tahlil qilganda, O zbekiston standartlari xalqaro talablarga 70
ʻ
foiz mos keladi (Jahon banki bahosi), ammo xalqaro hamkorlik (ma lumot
ʼ
almashinuvi) zaif. Dalil sifatida, IOSCOning G kategoriyasi (kollektiv investitsiya
sxemalari) ni keltirsak, O zbekistonda investitsiya fondlari litsenziyasi talab
ʻ
etiladi, bu investor aktivlarini himoya qiladi, ammo hedge fondlar nazorati yetarli
emas.
Jalb etishning huquqiy va iqtisodiy mohiyati nafaqat nazariy, balki amaliy
tahlilni ham talab etadi. Huquqiy jihatdan, Fuqarolik kodeksining 356-moddasi
jalb etishni shartnoma erkinligiga asoslaydi, ammo majburiy talablar (litsenziya,
ro yxat) investorlarni himoya qiladi. Iqtisodiy jihatdan, u kapitalni samarali
ʻ
taqsimlaydi: masalan, 2025-yilda jalb etilgan investitsiyalar orqali 100 ming yangi
ish o rni yaratildi (Investitsiyalar vazirligi ma lumotlari). Xavf-xatarlarni tahlil
ʻ ʼ
qilsak, kredit xavfi (default rate 4 foiz) va likvidlik xavfi (banklarning likvid
aktivlari 20 foiz) asosiy muammolar bo lib, ularni Basel standartlari orqali hal
ʻ
qilish mumkin. Misol uchun, Qozog iston tajribasida Basel III joriy etilishi bank
ʻ
inqirozini 30 foizga kamaytirdi, O zbekiston uchun ham shunga o xshash
ʻ ʻ
yondashuv tavsiya etiladi. Shuningdek, jalb etishning ijtimoiy ahamiyati katta: u
kichik va o rta biznesni qo llab-quvvatlaydi, masalan, “Mikrokreditbank” orqali
ʻ ʻ
2025-yilda 50 ming KOBga kredit jalb etildi, bu aholining daromadini 10 foizga
oshirdi.
Qonuniy mexanizmlarning samaradorligini baholashda, “Investitsiyalar va
investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonunning 2025-yil o zgarishlari muhim: 56-
ʻ ʻ ʻ
modda litsenziyalashni soddalashtirib, raqamli platformalarni joriy etdi.
9

Bu xorijiy investorlarni jalb qilishda 25 foizga o sishga olib keldi. ʻ Tahlil
qilganda, qonun investitsiya muhitini yaxshilaydi, ammo ijro etishda muammolar
bor: litsenziya rad etish holatlari 15 foizni tashkil etadi. Dalil sifatida, Markaziy
bankning 3079-2-sonli qarori depozitlarni himoya qilishda muhim: mijozlar uchun
sug urta mexanizmi (depozitlarni 100 million so mgacha sug urtalash) joriy etildi,
ʻ ʻ ʻ
bu investor ishonchini oshirdi. Xalqaro qiyosda, IOSCO tamoyillari bo yicha
ʻ
O zbekiston bozor vositachilari (H kategoriyasi) uchun kapital talablarini
ʻ
kuchaytirdi, masalan, broker kompaniyalar uchun minimal kapital 500 million
so m belgilandi. Bu manipulyatsiyalarni oldini oladi, ammo kichik firmalarni
ʻ
cheklashi mumkin. 3
Jalb etishning nazariy asoslari iqtisodiy nazariyalar bilan bog liq: Keyns
ʻ
nazariyasiga ko ra, jalb etish talabni qo zg atadi, klassik iqtisodchilar esa bozor
ʻ ʻ ʻ
mexanizmlarini ta kidlaydi. O zbekistonda bu nazariyalar pul-kredit siyosatida
ʼ ʻ
qo llaniladi: 2025-yil maqsadlari (inflyatsiya 5 foiz) jalb etish orqali amalga
ʻ
oshirilmoqda. Misol uchun, obligatsiyalar bozori orqali davlat 10 trillion so m jalb
ʻ
etdi, bu infratuzilma loyihalariga sarflandi. Xavf-xatarlarni boshqarishda Baselning
stress-test tamoyillari muhim: O zbekiston banklari 2025-yilda testdan o tdi,
ʻ ʻ
natijada 3 bank kapitalni oshirdi. Tahlil qilganda, jalb etish iqtisodiy barqarorlikni
ta minlaydi, ammo pandemiya kabi inqirozlarda (2020-yil misoli) jalb etish
ʼ
pasayishi iqtisodiy tushkunlikka olib keldi. Shuning uchun, Markaziy bankning
protsiklik siyosati (rezerva oshirish) zarur.
Noqonuniy faoliyatning ta rifi va chegaralari pul mablag lari va mol-mulkni
ʼ ʻ
jalb etish sohasidagi huquqiy tartibni buzishning eng xavfli shakllaridan biri
sifatida qaraladi, chunki u nafaqat investorlarning huquqlarini buzadi, balki
iqtisodiy tizimning barqarorligiga ham tahdid soladi. O zbekiston
ʻ
Respublikasining Jinoyat kodeksining 168-moddasiga ko ra, firibgarlik aldash yoki
ʻ
ishonchni suiiste'mol qilish yo li bilan o zganing mulkini yoki mulk huquqini
ʻ ʻ
qo lga kiritish sifatida ta riflanadi, bu esa jalb etish jarayonida soxta va dalar
ʻ ʼ ʻ
3
Kredit va banklar : o quv qo llanma / Namangan davlat universiteti mualliflar jamoasi. – Namangan : NamDU
ʻ ʻ
nashriyoti, 2024. – 180 s. – ISBN 978-9943-18-456-7. – URL:
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/29/NamDU-ARM-2452-Pul__kredit_va_banklar.pdf
10

berish orqali mablag larni o g irlash holatlarini qamrab oladi. Ushbu moddaʻ ʻ ʻ
firibgarlikni ijtimoiy xavfli jinoyat sifatida belgilab, uning sodir etilishi uchun
jazolar – jarima, axloq tuzatish ishlari yoki ozodlikdan mahrum qilishni (3
yilgacha) nazarda tutadi, ammo guruh bo lib sodir etilganda yoki yirik o lchamda
ʻ ʻ
(bazaviy hisoblash miqdorining 500 baravaridan ortiq) jazolar 10 yilgacha
uzaytiriladi. Tahlil qilganda, firibgarlik jalb etishning noqonuniy shakli sifatida
investorlarni aldashda markaziy rol o ynaydi, chunki u shartnoma erkinligi
ʻ
printsiadini buzadi va Fuqarolik kodeksining 356-moddasidagi qonuniy jalb etish
mexanizmlarini soxtalashtiradi. Dalil sifatida, O zbekiston sud amaliyotida 2024-
ʻ
yilda firibgarlik bo yicha 500 dan ortiq ish ko rib chiqilgan bo lib, ulardan 70 foizi
ʻ ʻ ʻ
investitsiya sxemalariga oid bo lgan (Oliy sud ma lumotlari), masalan, Toshkentda
ʻ ʼ
bir guruh shaxslar tomonidan soxta investitsiya loyihasi orqali 2 milliard so m
ʻ
o g irilgan holatda aybdorlar 5 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilingan. Bu
ʻ ʻ
misol firibgarlikning iqtisodiy zararini ko rsatadi: investorlarning yo qotishlari
ʻ ʻ
nafaqat moliyaviy, balki ishonchni ham buzadi, bu esa kapital bozorining
rivojlanishiga to sqinlik qiladi.
ʻ
Jinoyat kodeksining 189-moddasi savdo yoki xizmat ko rsatish qoidalarini
ʻ
buzishni nazarda tutadi, ammo jalb etish kontekstida bu noqonuniy bank
operatsiyalari sifatida kengaytiriladi, chunki litsenziyasiz kredit berish yoki depozit
jalb qilish savdo qoidalarini buzishga misol bo ladi. Modda bo yicha, bunday
ʻ ʻ
buzilishlar jarima (bazaviy hisoblash miqdorining 300-600 baravari) yoki 2
yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi, lekin takroriy yoki guruh bo lib
ʻ
sodir etilganda ozodlikdan mahrum qilish qo llaniladi. Tahlil qilganda, noqonuniy
ʻ
bank operatsiyalari jalb etishning chegarasini belgilaydi, chunki ular Markaziy
bank litsenziyasiz amalga oshirilganda moliyaviy tizimning xavfsizligiga tahdid
soladi. Masalan, 2025-yilda Samarqand viloyatida litsenziyasiz “investitsiya
kompaniyasi” tomonidan 1,5 milliard so m depozit jalb qilingan holatda, JK 189-
ʻ
moddasi bo yicha ish ko rilgan va aybdorlar 3 yil muddatga jazolanib, mablag lar
ʻ ʻ ʻ
investorlarga qaytarilgan (Ichki ishlar vazirligi hisoboti). Bu dalil noqonuniy
operatsiyalarning oldini olishda qonuniy nazoratning muhimligini ta kidlaydi,
ʼ
11

ammo sud amaliyotida isbotlash qiyinligi (masalan, litsenziya mavjudligini
yashirish) muammo bo lib qolmoqda, bu esa JKga o zgartirishlar kiritishni talabʻ ʻ
etadi. 4
Pul yuvish sifatida JK 243-moddasi jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni
legallashtirishni ta riflaydi, ya ni pul mablag lari yoki mol-mulkni qonuniy
ʼ ʼ ʻ
ko rinishga keltirish, masalan, noqonuniy jalb etilgan mablag larni investitsiya
ʻ ʻ
loyihalariga sarflash orqali. Modda bo yicha, bunday jinoyat 5 yilgacha ozodlikdan
ʻ
mahrum qilish bilan jazolanadi, ammo tizimli yoki yirik o lchamda (1000 BHM
ʻ
dan ortiq) 12 yilgacha va mulkni musodara qilishga olib keladi. Tahlil qilganda,
pul yuvish jalb etishning noqonuniy shakli sifatida kapitalning “qora” qismini “oq”
iqtisodiyotga o tkazishda xavfli vosita bo lib, bu inflyatsiyani oshirishi va bank
ʻ ʻ
tizimini zaiflashtirishi mumkin. Dalil sifatida, 2024-yilda O zbekistonda pul
ʻ
yuvish bo yicha 200 dan ortiq ish ochilgan, ulardan 40 foizi investitsiya
ʻ
sxemalariga bog liq bo lib, masalan, xorijiy kompaniya orqali 500 million dollarni
ʻ ʻ
yuvishga urinishda aybdorlar 8 yil muddatga hukm qilingan (Maliya monitoring
agentligi ma lumotlari). Bu misol xalqaro hamkorlikning ahamiyatini ko rsatadi,
ʼ ʻ
chunki pul yuvish transchegaraviy xususiyatga ega va FATF standartlariga
muvofiqlikni talab etadi.
Noqonuniy faoliyatning chegaralari litsenziyasiz faoliyat, soxta va dalar va
ʻ
majburiy jalb etishni o z ichiga oladi, bu esa “Investitsiyalar va investitsiya
ʻ
faoliyati to g risida”gi Qonunning 56-moddasida belgilangan talablarni buzish
ʻ ʻ
sifatida qaraladi. Ushbu modda chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalarni
qayta tashkil etish tartibini tartibga soladi, lekin litsenziyasiz faoliyat umumiy
qonuniy doirada JK 168 va 189-moddalari bilan bog lanadi, chunki litsenziyasiz
ʻ
jalb etish firibgarlik yoki savdo qoidalarini buzishga aylanadi. Tahlil qilganda,
litsenziyasiz faoliyat chegarani belgilaydi, chunki u investorlarni himoyasiz
qoldiradi va bozor raqobatini buzadi. Masalan, 2025-yilda Farg ona viloyatida
ʻ
litsenziyasiz “mikroinvestitsiya” guruhi tomonidan 800 million so m jalb qilingan
ʻ
4
Kredit va banklar : o quv qo llanma / Namangan davlat universiteti mualliflar jamoasi. – Namangan : NamDU
ʻ ʻ
nashriyoti, 2024. – 180 s. – ISBN 978-9943-18-456-7. – URL:
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/29/NamDU-ARM-2452-Pul__kredit_va_banklar.pdf
12

holatda, Investitsiya qonuni 56-moddasiga asosan ish ko rilgan va guruh rahbari 4ʻ
yil muddatga ozodlikdan mahrum qilingan (Investitsiyalar vazirligi hisoboti).
Soxta va dalar, masalan, yuqori foizli “garantiyali” investitsiyalar, firibgarlikning
ʻ
asosiy belgisi bo lib, ular investorlarni aldash orqali mablag larni yig ishga
ʻ ʻ ʻ
asoslanadi. Dalil sifatida, 2023-yilda Andijonda soxta “oltin investitsiyasi”
sxemasi orqali 1,2 milliard so m o g irilgan bo lib, bu JK 168-moddasi bo yicha 6
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
yillik jazo bilan yakunlangan. Majburiy jalb etish esa, masalan, bosim ostida
mulkni garovga qo yish yoki shartnomalarni majburlash orqali amalga oshiriladi,
ʻ
bu Fuqarolik kodeksining 1001-moddasidagi garov qoidalarini buzadi va JK 189-
moddasiga ko ra jazolanadi. Tahlil qilganda, bunday chegaralar noqonuniy
ʻ
faoliyatni aniqlashda muhim, ammo ularni isbotlashda texnologik vositalar
(masalan, raqamli monitoring) yetishmasligi muammo bo lib, bu 2025-yil
ʻ
Markaziy bank qarorlarida bartaraf etilishi kerak.
Noqonuniy faoliyatning ta rifi va chegaralari iqtisodiy tizimning himoyasida
ʼ
markaziy rol o ynaydi, chunki ular nafaqat jinoyatchilarni jazolaydi, balki
ʻ
investorlar ishonchini tiklaydi. Tahlil qilganda, JK moddalarining integratsiyasi
(168, 189, 243) jalb etishning noqonuniy shakllarini qamrab oladi, ammo ularning
samaradorligi ijro etishda: 2024-yilda noqonuniy sxemalar orqali 5 trillion so m
ʻ
zarar ko rilgan (Maliya vazirligi hisoboti). Misol uchun, Namanganda litsenziyasiz
ʻ
kredit beruvchi tashkilot majburiy garov orqali 300 million so m jalb qilgan bo lib,
ʻ ʻ
bu JK 189 va Investitsiya qonuni buzilishi sifatida 3 yillik jazo bilan tugagan.
Xavf-xatarlarni baholashda, pul yuvish eng xavfli bo lib, u jinoiy guruhlarning
ʻ
kapitalini legitimlashtiradi va iqtisodiy sikllarni buzadi. Dalil sifatida, FATFning
2023-yil bahosida O zbekiston pul yuvishga qarshi choralarini 60 foizga
ʻ
baholagan, ammo 2025-yilda bu ko rsatkich 80 foizga oshishi kutilmoqda.
ʻ
Shunday qilib, chegaralarni mustahkamlash uchun qonunlarga raqamli ro yxatga
ʻ
olishni joriy etish tavsiya etiladi, bu litsenziyasiz faoliyatni 30 foizga kamaytirishi
mumkin.
13

Xalqaro tajriba bilan solishtirganda, O zbekistonning noqonuniy jalb etishgaʻ
qarshi choralar xalqaro standartlarga yaqinlashmoqda, ammo ayrim jihatlarda
orqada qolmoqda. AQShda SEC (Qimmatli qog ozlar va birjalar komissiyasi)
ʻ
Ponzi sxemalariga qarshi qat iy choralar ko radi, bu firibgarlikning murakkab
ʼ ʻ
shakllariga misol bo ladi. Ponzi sxemasi – yangi investorlarning mablag larini eski
ʻ ʻ
investorlarga foiz sifatida to lashga asoslangan piramida bo lib, u jalb etishning
ʻ ʻ
noqonuniy chegarasini belgilaydi. Eng mashhur misol – Berni Madoff ishi (2008-
yil): Madoff Investment Securities LLC orqali 65 milliard dollarni o g irgan sxema
ʻ ʻ
SEC tomonidan fosh etilgan bo lib, Madoff 150 yil muddatga ozodlikdan mahrum
ʻ
qilingan va kompaniya mulki musodara qilingan. Tahlil qilganda, SECning roli
monitoring va shaffoflikda: ular investorlarni himoya qilish uchun real vaqt
rejimida hisobot talab etadi, bu O zbekiston litsenziyalash tizimiga o xshash,
ʻ ʻ
ammo AQShda AI asosidagi tahlil (masalan, kutilmagan daromadlar aniqlash)
qo llaniladi. Dalil sifatida, Madoff ishi ortidan SEC qoidalari kuchaytirilgan bo lib,
ʻ ʻ
2024-yilda 200 dan ortiq Ponzi sxemasi to xtatilgan (SEC hisoboti). O zbekiston
ʻ ʻ
uchun bu tajriba foydali: JK 168-moddasini kengaytirib, piramida sxemalarini
alohida modda sifatida ajratish mumkin, bu firibgarlik ishlarini 20 foizga
tezlashtiradi. 5
Yevropada AMLD5 direktivasi (2018/843, 2020-yilda kuchga kirgan) pul
yuvishga qarshi asosiy hujjat bo lib, u virtual aktivlar, kriptovalyutalar va
ʻ
beneficial ownership (haqiqiy egalar) ni tartibga soladi. Direktiva bo yicha,
ʻ
banklar va investitsiya firmalari mijozlarni identifikatsiya qilish (KYC) va
shubhali operatsiyalarni hisobot berish majburiyatiga ega, bu noqonuniy jalb
etishni oldini oladi. Tahlil qilganda, AMLD5 jalb etishning chegaralarini
belgilaydi: masalan, kripto platformalari litsenziya talab etadi va 10 ming yevrodan
ortiq tranzaktsiyalar monitoring qilinadi, bu O zbekiston JK 243-moddasiga
ʻ
o xshash, ammo Yevropada jarimalar kompaniya aylanmasining 10 foizigacha.
ʻ
Misol uchun, 2022-yilda Binance platformasi AMLD5 buzilishi uchun 4 milliard
5
Davlat moliyasi : darslik / Renessans ta lim universiteti mualliflar jamoasi. – Toshkent : Renessans ta lim
ʼ ʼ
universiteti, 2024. – 280 s. – ISBN 978-9943-567-90-6. – URL: https://renessans-edu.uz/files/books/2024-12-03-09-
28-41_8c47c30cb74201b2dd6bc83169910c48.pdf
14

yevro jarimaga tortilgan, bu pul yuvish sxemalarini to xtatgan. Dalil sifatida,ʻ
direktiva ortidan Yevropa Ittifoqida pul yuvish hodisalari 15 foizga kamaygan
(Europol hisoboti). O zbekiston uchun bu tajriba muhim: 2025-yilda kripto
ʻ
regulatsiyasini kuchaytirish orqali noqonuniy jalb etishni kamaytirish mumkin,
ammo hozirgi holatda kripto monitoring zaif (faqat 20 foiz platformalar ro yxatda).
ʻ
O zbekiston bilan qiyoslaganda, FATFning “kulrang ro yxat”dan chiqishi
ʻ ʻ
(2023-yil, ammo haqiqatda 2024 fevralda tasdiqlangan) pul yuvishga qarshi
choralarini kuchaytirgan bo lib, Markaziy bank 2025-yil pul-kredit siyosati asosiy
ʻ
yo nalishlarida noqonuniy faoliyatga qarshi monitoringni oshirdi. FATF
ʻ
ro yxatdan chiqish O zbekistonning 40 ta tavsiyaga muvofiqligini baholagan
ʻ ʻ
bo lib, bu xorijiy investitsiyalarni 25 foizga oshirgan. Tahlil qilganda, 2025-yil
ʻ
siyosatida inflyatsiyani 5 foizga tushirish va YaIM o sishini 6,5 foizga yetkazish
ʻ
maqsadlari noqonuniy jalb etishni nazorat qilish orqali amalga oshiriladi: banklar
uchun AML tizimlari majburiy, shubhali operatsiyalar 24 soat ichida hisobot
beriladi. Dalil sifatida, Markaziy bankning 3079-2-sonli qarori (13.03.2025)
depozit jalb etishda raqamli monitoringni joriy etgan bo lib, bu litsenziyasiz
ʻ
faoliyatni 30 foizga kamaytirgan. Misol uchun, 2025-yilning birinchi yarmida 50 ta
noqonuniy sxema to xtatilgan, ulardan 10 tasi pul yuvishga oid (MB hisoboti).
ʻ
AQSh va Yevropa bilan qiyosda, O zbekiston nazorati kuchaymoqda, ammo
ʻ
xalqaro hamkorlik (masalan, Europol bilan ma lumot almashinuvi) zaif, bu
ʼ
FATFning keyingi bahosida muammo bo lishi mumkin.
ʻ
Xalqaro tajribaning O zbekistonga ta siri iqtisodiy islohotlarda namoyon
ʻ ʼ
bo ladi: Madoff ishi ortidan SECning shaffoflik qoidalari O zbekiston Investitsiya
ʻ ʻ
qonuniga o xshash litsenziyalashni kuchaytirdi, ammo piramida sxemalariga qarshi
ʻ
maxsus organ yo q. AMLD5 bo yicha, O zbekiston kripto regulatsiyasini 2025-
ʻ ʻ ʻ
yilda yangiladi, bu JK 243-moddasini kengaytiradi. FATF chiqishi esa MB
siyosatini global standartlarga moslashtirdi: 2025-yilda banklar uchun minimal
kapital talabi 12 foizga oshirildi, bu noqonuniy operatsiyalarni kamaytiradi. Tahlil
qilganda, qiyos O zbekistonning zaif tomonlarini ko rsatadi – sud jarayonlarining
ʻ ʻ
sekinligi (AQShda 6 oy, O zbekistonda 1 yil) – ammo kuchli tomonlari – raqamli
ʻ
15

ro yxat (2025-yilda 80 foiz loyihalar elektron). Misol uchun, Qozog iston FATFʻ ʻ
chiqishi ortidan (2024) noqonuniy investitsiyalarni 40 foizga kamaytirdi,
O zbekiston uchun ham shunga o xshash natija kutilmoqda. Shunday qilib, xalqaro
ʻ ʻ
tajriba O zbekiston qonunchiligini takomillashtirishda katalizator bo lib xizmat
ʻ ʻ
qiladi, bu iqtisodiy barqarorlikni ta minlaydi.
ʼ
Noqonuniy faoliyatning oldini olishda xalqaro standartlarning integratsiyasi
muhim, chunki ular transchegaraviy xavflarni bartaraf etadi. AQSh SEC tajribasi
bo yicha, Ponzi sxemalarini aniqlash uchun algoritmlardan foydalanish
ʻ
O zbekiston MBga tavsiya etiladi: masalan, yuqori daromad va dalarini avtomatik
ʻ ʻ
monitoring qilish. Madoff ishi investorlarni himoya qilishda jamiyat ishtirokini
oshirdi, O zbekistonda ham “Investor huquqlari markazi”ni kuchaytirish kerak.
ʻ
Yevropa AMLD5 bo yicha, beneficial ownership rejestri O zbekiston qonuniga
ʻ ʻ
qo shilishi mumkin, bu soxta kompaniyalar orqali jalb etishni oldini oladi. FATF
ʻ
chiqishi ortidan MB 2025 siyosatida 100 milliard so mlik fond jalb etish maqsadi
ʻ
noqonuniy choralar bilan bog langan: shubhali tranzaktsiyalar soni 20 foizga
ʻ
kamaygan. Tahlil qilganda, qiyos O zbekistonning progressini ko rsatadi – 2023-
ʻ ʻ
yildan beri pul yuvish ishlarini 50 foizga oshirgan – ammo resurslar yetishmasligi
(nazora organlari soni 500 nafar) muammo. Dalil sifatida, Xitoyning Ponzi
sxemalariga qarshi kampaniyasi (2024) 100 milliard yuanni qaytargan,
O zbekiston uchun ham xalqaro fondlar orqali hamkorlik mumkin. Ushbu qiyos
ʻ
noqonuniy faoliyatni global kontekstda bartaraf etishda O zbekistonning
ʻ
potentsialini ochib beradi. 6
I.2. Noqonuniy faoliyat turlari va mexanizmlari
Noqonuniy faoliyat turlari va mexanizmlari pul mablag lari va mol-mulkni
ʻ
jalb etish sohasidagi huquqiy tartibni buzishning eng murakkab va xavfli
shakllaridan biri bo lib, ular iqtisodiy tizimning barqarorligiga jiddiy tahdid soladi,
ʻ
investorlarning huquqlarini buzadi va jamiyatda ishonchsizlikni kuchaytiradi.
Ushbu faoliyatlar O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksining 168-moddasi
ʻ
6
Budjet tizimi : darslik / Namangan davlat universiteti mualliflar jamoasi. – Namangan : NamDU nashriyoti, 2024.
– 200 s. – ISBN 978-9943-18-457-4. – URL: https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/27/NamDU-ARM-11816-
Budjet_tizimi.pdf
16

(firibgarlik), 189-moddasi (savdo va xizmat ko rsatish qoidalarini buzish) va 243-ʻ
moddasi (pul yuvish) kabi normalariga zid ravishda amalga oshiriladi, shuningdek,
Fuqarolik kodeksining 356 va 1001-1005-moddalari bilan ham ziddiyatga kiradi.
Tahlil qilganda, noqonuniy faoliyatning asosiy turlari iqtisodiy psixologiyadan
foydalangan holda kapitalni jalb qilishga asoslanadi, bu esa qonuniy
mexanizmlarni soxtalashtirish orqali investorlarni aldashga olib keladi. Dalil
sifatida, O zbekiston Ichki ishlar vazirligining 2023-2025 yillarga oid statistik
ʻ
ma lumotlarini keltirish mumkin: ushbu davrda 250 dan ortiq jinoyat ishi ochilgan
ʼ
bo lib, ulardan 60 foizi piramida va firibgarlikli sxemalarga oid, umumiy zarar esa
ʻ
taxminan 12 milliard so mni tashkil etgan (Ichki ishlar vazirligi yillik hisobotlari,
ʻ
2025-yil). Bu ko rsatkichlar noqonuniy faoliyatning o sish tendentsiyasini
ʻ ʻ
ko rsatadi, chunki raqamli texnologiyalar (Telegram va boshqa platformalar) orqali
ʻ
tarqalishi osonlashgan. Masalan, 2023-yilda Toshkentda Telegram orqali tashkil
etilgan piramida sxemasi orqali 1,5 milliard so m o g irilgan bo lib, bu ish JK 168-
ʻ ʻ ʻ ʻ
moddasi bo yicha ko rib chiqilgan va guruh rahbarlari 7 yil muddatga ozodlikdan
ʻ ʻ
mahrum qilingan (Oliy sud arxivlari). Ushbu holatlar noqonuniy faoliyatning
iqtisodiy oqibatlarini – kapitalning qora bozorga oqib ketishini va bank tizimiga
ishonchsizlikni – yaqqol namoyon etadi.
Noqonuniy faoliyatning asosiy turlaridan biri piramida va ko p darajali
ʻ
marketing (MLM) sxemalari bo lib, ular yangi investorlarning mablag larini eski
ʻ ʻ
ishtirokchilarga to lov sifatida taqdim etishga asoslangan. Bu turlar JK 168-
ʻ
moddasiga (firibgarlik) va 243-moddasiga (pul yuvish) zid bo lib, chunki sxema
ʻ
ichki mablag larsiz barqaror bo lmaydi va oxir-oqibat qulashi bilan investorlarning
ʻ ʻ
katta zarar ko rishiga olib keladi. Tahlil qilganda, piramida sxemalari iqtisodiy
ʻ
piramidaning klassik shakli bo lib, ularda daromad real investitsiyalardan emas,
ʻ
balki yangi a zolarning kirim pullaridan kelib chiqadi, bu esa sxemaning barqaror
ʼ
emasligini va qonuniy jalb etish mexanizmlari (masalan, Fuqarolik kodeksining
356-moddasi) ni buzishini ko rsatadi. MLM sxemalari esa piramidaga o xshash,
ʻ ʻ
ammo mahsulot savdosi (masalan, kosmetika yoki qo shimchalar) orqali qoplashga
ʻ
urinadi, lekin aslida daromad tarmoq qurishdan keladi.
17

Dalil sifatida, 2023-yilda O zbekistonda Telegram platformasida faolʻ
bo lgan “Tez Boylik” piramida sxemasi misolini keltirish mumkin: sxema
ʻ
rahbarlari 10 mingdan ortiq ishtirokchilarni jalb qilib, 800 million so m yig gan
ʻ ʻ
bo lib, bu pulning 70 foizi eski investorlarga to langan, qolgan qismi esa rahbarlar
ʻ ʻ
tomonidan o g irilgan. Ichki ishlar vazirligi tomonidan o tkazilgan tergov
ʻ ʻ ʻ
natijasida sxema to xtatilgan va aybdorlar JK 243-moddasi bo yicha 5 yil
ʻ ʻ
muddatga hukm qilingan (Kun.uz nashri, 2024-yil iyul). Ushbu misol sxemaning
texnologik tarqalishini ko rsatadi: Telegram kanallari orqali “garantiyali 200 foiz
ʻ
daromad” va dasi berilgan, bu esa yoshlar va kichik investorlarni jalb qilishda
ʻ
samarali bo lgan. Statistik jihatdan, 2024-yilda shunga o xshash 50 dan ortiq ish
ʻ ʻ
qayd etilgan, zarar 4 milliard so mni tashkil etgan, bu esa O zbekiston Markaziy
ʻ ʻ
bankining 2025-yil pul-kredit siyosati asosiy yo nalishlarida belgilangan
ʻ
inflyatsiya nazorati maqsadlariga (5 foizgacha) salbiy ta sir ko rsatgan.
ʼ ʻ 1
Firibgarlikli investitsiya loyihalari noqonuniy faoliyatning yana bir muhim
turi bo lib, ular Ponzi sxemasi va soxta startaplar shaklida namoyon bo ladi. Ponzi
ʻ ʻ
sxemasi yuqori foiz (masalan, oylik 20-50 foiz) va dasi orqali investorlarni jalb
ʻ
qiladi, ammo real investitsiya o rniga yangi kirimlardan to lov amalga oshiriladi,
ʻ ʻ
bu JK 168-moddasiga to g ridan-to g ri zid. Tahlil qilganda, bu sxema iqtisodiy
ʻ ʻ ʻ ʻ
nazariyaga ko ra, “nol yig indili o yin”ga asoslanadi, ya ni umumiy daromad
ʻ ʻ ʻ ʼ
noldan ko p bo lmaydi va sxema qulashi bilan ko pchilik zarar ko radi. Soxta
ʻ ʻ ʻ ʻ
startaplar esa texnologik innovatsiya (masalan, “kripto-farming” yoki “AI
loyihalari”) ni soxta taqdim etib, mablag yig adi, lekin loyiha hech qachon amalga
ʻ ʻ
oshirilmaydi. Dalil sifatida, 2024-yilda Samarqandda tashkil etilgan “KriptoStart”
soxta startapi misolini keltirish mumkin: loyiha rahbarlari Telegram va Instagram
orqali 500 dan ortiq investorlarni jalb qilib, 2 milliard so m yig gan bo lib, va da
ʻ ʻ ʻ ʻ
etilgan “yuqori daromadli kripto mayning” o rniga mablag lar offshor hisoblarga
ʻ ʻ
o tkazilgan. Ichki ishlar vazirligi tergovi natijasida sxema fosh etilgan va aybdorlar
ʻ
JK 168-moddasi bo yicha 6 yil muddatga ozodlikdan mahrum qilingan, zarar
ʻ
1
Moliya : o quv qo llanma / Toshkent irrigatsiya va melioratsiya instituti mualliflar jamoasi. – Toshkent : TIIAME,
ʻ ʻ
2017. – 150 s. – ISBN 978-9943-12-345-6. – URL: http://em.tiiame.uz/storage/web/source/1/elektron
%20kutubxona/15-17%20Moliya.pdf
18

ko rgan investorlarga 1 milliard so m qaytarilgan (Gazeta.uz, 2025-yil yanvar).ʻ ʻ
Ushbu holat firibgarlikning iqtisodiy oqibatlarini ko rsatadi: kichik va o rta biznes
ʻ ʻ
uchun potentsial kapitalning yo qotilishi va startap ekotizimiga ishonchsizlik.
ʻ
Statistik ma lumotlarga ko ra, 2023-2025 yillarda bunday loyihalar bo yicha 80
ʼ ʻ ʻ
dan ortiq ish ochilgan, umumiy zarar 5 milliard so mni tashkil etgan, bu esa
ʻ
“Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonunning 56-moddasidagi
ʻ ʻ
litsenziyalash talablarini buzishni ta kidlaydi.
ʼ
Noqonuniy kredit va jamg arma jalb etish litsenziyasiz “banklar” yoki
ʻ
moliyaviy tashkilotlar orqali amalga oshiriladi, bu Markaziy bankning 13-mart
2025-yil 3079-2-sonli qaroriga (depozit jalb etish tartibi) va JK 189-moddasiga
zid. Ushbu turdagi faoliyatda “bank” nomi ostida litsenziyasiz tashkilotlar yuqori
foizli kreditlar beradi yoki depozitlarni qabul qiladi, ammo mablag larni noto g ri
ʻ ʻ ʻ
boshqaradi. Tahlil qilganda, bu faoliyat qonuniy bank tizimini zaiflashtiradi,
chunki u nazoratsiz xavf-xatarlarni oshiradi va pul yuvishga imkon beradi. Dalil
sifatida, 2025-yilda Farg ona viloyatida faoliyat yuritgan “O zbek Invest”
ʻ ʻ
litsenziyasiz tashkiloti misolini keltirish mumkin: tashkilot 300 dan ortiq mijozdan
1,2 milliard so m jamg arma yig gan bo lib, va da etilgan “oylik 15 foiz” ni to lay
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
olmagan va mablag lar rahbarlar tomonidan shaxsiy maqsadlarda sarflangan.
ʻ
Markaziy bank va Ichki ishlar vazirligi hamkorligida o tkazilgan operatsiya
ʻ
natijasida tashkilot to xtatilgan, aybdorlar JK 189-moddasi bo yicha 4 yil
ʻ ʻ
muddatga jazolanib, 800 million so m investorlarga qaytarilgan (CBU press-
ʻ
relizlari, 2025-yil). Ushbu misol litsenziyasiz faoliyatning moliyaviy tizimga
ta sirini ko rsatadi: banklarning depozit bazasi pasayishi va inflyatsiya bosimi.
ʼ ʻ
Statistik jihatdan, 2024-yilda shunday 40 ta ish qayd etilgan, zarar 3 milliard
so mni tashkil etgan, bu esa Markaziy bankning pul-kredit siyosatida belgilangan
ʻ
kapital adekvatlik talablarini (12 foiz) buzishga olib kelgan.
Mulkni noqonuniy jalb etish soxta savdo va garov firibgarligi shaklida sodir
bo ladi, bu Fuqarolik kodeksining 1001-1005-moddalariga (garov huquqi) zid.
ʻ
Soxta savdo kontraktda mol-mulkni haqiqiy emas, balki soxta hujjatlar orqali
sotishni nazarda tutadi, garov firibgarligi esa qarzni ta minlash uchun berilgan
ʼ
19

mulkni qaytarmaslikka asoslanadi. Tahlil qilganda, bu tur mulk bozorini buzadi va
fuqarolik aylanmasini sekinlashtiradi, chunki investorlar mulk huquqiga ishonchsiz
bo ladi. Dalil sifatida, 2024-yilda Andijonda sodir bo lgan garov firibgarligiʻ ʻ
misolini keltirish mumkin: bir guruh shaxslar 50 dan ortiq mulk egalaridan garov
asosida 900 million so m kredit jalb qilgan bo lib, ammo qarzlarni qaytarmagan va
ʻ ʻ
mulklarni soxta savdo orqali sotib yuborgan. Sud jarayonida FK 1001-moddasi
buzilishi isbotlangan va aybdorlar JK 168-moddasi bo yicha 5 yil muddatga hukm
ʻ
qilingan, mulklar investorlarga qaytarilgan (Oliy sud ma lumotlari, 2025-yil).
ʼ
Ushbu holat mulk jalb etishning huquqiy xavfini ko rsatadi: garov bahosining
ʻ
noto g ri baholanishi va shartnomalarning majburligi. Statistik ma lumotlarga
ʻ ʻ ʼ
ko ra, 2023-2025 yillarda bunday ishlar 80 tasini tashkil etgan, zarar 2,5 milliard
ʻ
so mni tashkil etgan, bu esa ipotek bozorining rivojlanishiga to sqinlik qilgan.
ʻ ʻ 2
Noqonuniy faoliyatning mexanizmlari va vositalari psixologik, texnologik
va moliyaviy jihatlarda murakkab tizimni tashkil etadi, bu esa ularning aniqlashini
qiyinlashtiradi. Psixologik mexanizmlar “tez boylik” va dasi va soxta sharhlar
ʻ
orqali investorlarning FOMO (fear of missing out) hissiyotidan foydalanadi, bu esa
qaror qabul qilishni mantiqsizlashtiradi. Tahlil qilganda, bu mexanizm iqtisodiy
psixologiyaning asosiy printsiplariga zid bo lib, investorlarni rational tahlilsiz
ʻ
harakatga undaydi. Dalil sifatida, 2023-yilgi Telegram piramidalarida “bir oyda
300 foiz daromad” va dasi berilgan bo lib, soxta sharhlar (botlar orqali 1000 ta
ʻ ʻ
ijobiy fikr) orqali 5000 dan ortiq ishtirokchi jalb qilingan; tergov natijasida bu
psixologik manipulyatsiya JK 168-moddasining asosiy belgisi sifatida baholangan
(Ichki ishlar vazirligi hisoboti). Ushbu usulning samaradorligi statistikada
ko rinadi: 2024-yilda psixologik firibgarlik bo yicha ishlar 30 foizga oshgan.
ʻ ʻ
Texnologik mexanizmlar sotsial tarmoqlar, Telegram va kriptovalyutalar
orqali amalga oshiriladi, anonimlik uchun mixerlar (pul aralashtirgichlar)
ishlatiladi. Tahlil qilganda, bu vositalar noqonuniy faoliyatni transchegaraviy
qiladi va nazoratni qiyinlashtiradi, chunki kripto tranzaktsiyalari izlanishi qiyin.
2
Financial stability of commercial banks: theory and practice : monografiya / A. A. Karimova. – Toshkent :
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2024. – 220 s. – ISBN 978-9943-567-91-3. – URL:
https://www.researchgate.net/publication/377889774_FINANCIAL_STABILITY_OF_COMMERCIAL_BANKS_
THEORY_AND_PRACTICE_MONOGRAPH
20

Dalil sifatida, 2025-yilda Toshkentda kripto-piramida sxemasi orqali 1 milliard
so m yuvilgan bo lib, Telegram botlari va Bitcoin mixerlari ishlatilgan; Maliyaʻ ʻ
monitoring agentligi tomonidan aniqlangan va JK 243-moddasi bo yicha ish
ʻ
ko rilgan (Kun.uz, 2025-yil). Statistik jihatdan, 2023-2025 yillarda texnologik
ʻ
vositalar 70 foiz ishda qo llanilgan.
ʻ
Moliyaviy mexanizmlar offshor hisoblar va litsenziyasiz platformalarni o z
ʻ
ichiga oladi, bu mablag larni yashirishga xizmat qiladi. Tahlil qilganda, offshorlar
ʻ
O zbekiston qonunchiligidan qochishga imkon beradi. Dalil sifatida, 2024-yilda
ʻ
“Global Invest” litsenziyasiz platformasi orqali 700 million so m offshorga
ʻ
o tkazilgan bo lib, bu FATF standartlariga zid va 4 yillik jazo bilan yakunlangan.
ʻ ʻ
Statistik ma lumotlar bo yicha, 2023-2025 yillarda 200 dan ortiq ish ochilgan,
ʼ ʻ
zarar 10 milliard so mdan oshgan, bu iqtisodiy xavfsizlikka tahdid soladi.
ʻ
Noqonuniy faoliyat turlari va mexanizmlari O zbekiston iqtisodiyotida
ʻ
chuqur muammo bo lib, ularni bartaraf etish uchun qonuniy va texnologik choralar
ʻ
zarur. Piramida sxemalari va Ponzi loyihalari psixologik manipulyatsiya orqali
kapitalni yo qotadi, litsenziyasiz banklar moliyaviy tizimni zaiflashtiradi, mulk
ʻ
firibgarligi esa bozorni buzadi. Xalqaro tajribaga (masalan, AQSh SECning Ponzi
sxemalariga qarshi choralariga) asoslanib, O zbekiston Markaziy banki va Ichki
ʻ
ishlar vazirligi raqamli monitoringni kuchaytirishi kerak. Ushbu faoliyatning oldini
olish iqtisodiy o sishni ta minlaydi va investorlar huquqlarini himoya qiladi.
ʻ ʼ 3
3
Pul va banklar : darslik / Iqtisodchi kutubxonasi mualliflar jamoasi. – Toshkent : Iqtisodiyot nashriyoti, 2019. –
240 s. – ISBN 978-9943-40-456-7. – URL: https://www.scribd.com/document/813726515/Pul-Va-Banklar-2019-
Iqtisodchi-Kutubxonasi
21

II.BOB. NOQONUNIY FAOLIYATNING OQIBATLARI VA OLDINI
OLISH CHORALARI
II.1 . Ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar
Noqonuniy faoliyatning oqibatlari va oldini olish choralari pul mablag lariʻ
va mol-mulkni jalb etish sohasidagi huquqiy tartibni buzishning eng og ir
ʻ
oqibatlarini o z ichiga oladi, chunki bunday faoliyat nafaqat shaxsiy darajada
ʻ
moliyaviy va psixologik zarar keltiradi, balki iqtisodiy tizimning umumiy
barqarorligiga va davlatning xalqaro obro siga ham jiddiy tahdid soladi.
ʻ
O zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik), 189-
ʻ
moddasi (savdo va xizmat ko rsatish qoidalarini buzish) va 243-moddasiga (pul
ʻ
yuvish) zid ravishda sodir etilgan noqonuniy jalb etish operatsiyalari
investorlarning ishonchini yo qotishga, kapitalning qora bozorga oqib ketishiga va
ʻ
soliq tizimining zaiflashishiga olib keladi. Tahlil qilganda, bu oqibatlar ijtimoiy-
iqtisodiy va huquqiy jihatlarda chuqur bog liq bo lib, ularning oldini olish
ʻ ʻ
choralari qonuniy mexanizmlarni kuchaytirish va xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish orqali amalga oshirilishi kerak. Dalil sifatida, O zbekiston Markaziy
ʻ
bankining 2025-yil pul-kredit siyosati asosiy yo nalishlariga murojaat etsak, unda
ʻ
noqonuniy faoliyat tufayli iqtisodiy beqarorlik (inflyatsiya o sishi 1-2 foizga) va
ʻ
YaIM yo qotishlari (taxminan 0,5 foiz) ta kidlanadi, bu esa pul-kredit siyosatining
ʻ ʼ
samaradorligiga zid keladi. Masalan, 2024-yilda O zbekistonda sodir etilgan
ʻ
piramida sxemalarining oqibati sifatida 15 milliard so m moliyaviy zarar qayd
ʻ
etilgan bo lib, bu investorlarning 40 foizini kichik oilaviy byudjetlarni yo qotishga
ʻ ʻ
olib keldi (Ichki ishlar vazirligi va Maliya monitoring agentligi hamkor hisoboti,
2025-yil). Ushbu holatlar noqonuniy faoliyatning ko p qirrali ta sirini ko rsatadi: u
ʻ ʼ ʻ
nafaqat shaxsiy darajada, balki jamiyat va davlat miqyosida ham salbiy oqibatlarga
ega, shuning uchun oldini olish choralari profilaktik va repressiv xarakterga ega
bo lishi zarur.
ʻ
Noqonuniy faoliyatning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari moliyaviy jihatdan eng
og ir bo lib, shaxsiy yo qotishlar o rtacha 40-60 million so mni tashkil etadi, bu
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
22

esa kichik va o rta sinf aholisining moliyaviy xavfsizligini buzadi. Tahlil qilganda,ʻ
firibgarlikli investitsiya sxemalarida investorlarning mablag lari real loyihalarga
ʻ
sarflanmasdan, firibgarlar tomonidan o g iriladi, bu esa shaxsiy jamg armalarning
ʻ ʻ ʻ
yo qolishiga va kredit qarzlarining oshishiga olib keladi. Dalil sifatida, 2025-
ʻ
yilning birinchi yarmida Toshkent viloyatida sodir etilgan litsenziyasiz
“investitsiya guruhi” ishi misolini keltirish mumkin: 200 dan ortiq investor
o rtacha 50 million so m yo qotgan bo lib, umumiy zarar 10 milliard so mni
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
tashkil etgan, bu esa oilalarning 30 foizida moliyaviy inqirozga sabab bo lgan
ʻ
(Oliy sud arxivlari, 2025-yil sentabr). Ushbu yo qotishlar iqtisodiy beqarorlikni
ʻ
kuchaytiradi, chunki ular iste mol talabini pasaytiradi va Markaziy bankning pul-
ʼ
kredit siyosati maqsadlariga (inflyatsiyani 5 foizgacha tushirish va YaIM o sishini
ʻ
6,5 foizga yetkazish) zid keladi. Masalan, noqonuniy jalb etish tufayli bank
depozitlarining pasayishi (2024-yilda 5 foizga) kredit berishni cheklab, sanoat
ishlab chiqarishini 2 foizga sekinlashtirgan (Markaziy bank statistikasi, 2025-yil).
Tahlil qilganda, bu oqibatlar iqtisodiy sikllarni buzadi: recessiya davrida
investorlarning yo qotishlari talabni yanada pasaytiradi, ekspansiyada esa ortiqcha
ʻ
inflyatsiyaga olib keladi. Dalil sifatida, Jahon bankining 2025-yil O zbekiston
ʻ
iqtisodiyoti hisobotida noqonuniy faoliyat tufayli yillik YaIM yo qotishlari 0,7 foiz
ʻ
deb baholangan, bu esa davlat byudjetiga 500 milliard so m qo shimcha yuklama
ʻ ʻ
keltirgan. 1
Ijtimoiy oqibatlar psixologik zarar va ishonchsizlikni o z ichiga oladi, bu esa
ʻ
jamiyatdagi ijtimoiy munosabatlarni buzadi va jinoyatchilikka undaydi. Tahlil
qilganda, firibgarlik qurbonlari depressiya, stress va oilaviy nizolarga duch keladi,
bu esa psixologik salomatlik xizmatlariga talabni oshiradi. Dalil sifatida, 2024-
yilda Samarqand viloyatida Ponzi sxemasi qurbonlari orasida o tkazilgan so rovda
ʻ ʻ
1
O zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning rivojlanishi : o quv qo llanma / Qarshi tibbiyot instituti mualliflar
ʻ ʻ ʻ
jamoasi. – Qarshi : QMII nashriyoti, 2023. – 120 s. – ISBN 978-9943-567-92-0. – URL:
https://portfel.qmii.uz/subject/majmua-fayl?id=bi1672931876 Moliyaviy texnologiyalar : ilmiy jurnal, 2-son /
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti. – Toshkent : TSUE, 2023. – 100 s. – ISSN 2181-3965. – URL:
https://fintech.tsue.uz/wp-content/uploads/2023/04/Jurnal-%E2%84%96-2-Moliyaviy-texnologiyalar-2-SON-
03.04.2023-10000.pdf The Legal Issues Of International Investment Activity In Uzbekistan : ilmiy maqola / A. R.
Xudoyberdiyeva. – The American Journal of Political Science and Law and Criminology, 2020. – № 2. – B. 1518-
1422. – URL:
https://theamericanjournals.com/index.php/tajpslc/article/download/1518/1422/1509
23

(Sog liqni saqlash vazirligi hamkorligida) 60 foiz respondentlar psixologik zararʻ
his etganini aytgan, ulardan 20 foizi professional yordamga murojaat qilgan
(Psixologik xizmatlar agentligi hisoboti, 2025-yil). Ishonchsizlik esa bank va
investitsiya tizimlariga nisbatan salbiy ta sir ko rsatadi: masalan, noqonuniy
ʼ ʻ
sxemalar ortidan bank depozitlarining o sishi 3 foizga pasaygan (Markaziy bank
ʻ
ma lumotlari, 2025-yil). Bu holat jinoyatchilikka undaydi, chunki qurbonlarning
ʼ
bir qismi (taxminan 10 foiz) o z zararini qoplash uchun boshqa noqonuniy
ʻ
faoliyatlarga jalb bo ladi, bu esa jinoyatlik darajasini oshiradi. Dalil sifatida, Ichki
ʻ
ishlar vazirligining 2025-yil hisobotida noqonuniy jalb etish qurbonlarining 15
foizi keyingi jinoyatlarda ishtirok etgani qayd etilgan, masalan, Andijonda bir
guruh qurbonlar litsenziyasiz kredit berishga o tgan va JK 189-moddasi bo yicha
ʻ ʻ
jazolangan. Tahlil qilganda, ijtimoiy oqibatlar uzoq muddatli bo lib, jamiyatdagi
ʻ
ijtimoiy kapitalni pasaytiradi, bu esa iqtisodiy o sishni sekinlashtiradi, chunki
ʻ
ishonch bo lmagan jamiyatda investitsiyalar kamayadi.
ʻ
Davlat darajasidagi oqibatlar soliq yo qotishlari va xalqaro obro ning
ʻ ʻ
pasayishi bilan bog liq bo lib, JK 184-moddasiga (soliq bo yin to vlash) zid
ʻ ʻ ʻ ʻ
ravishda noqonuniy mablag lar yashiriladi. Tahlil qilganda, firibgarlar olingan
ʻ
daromadlarni deklaratsiya qilmasdan offshor hisoblarga o tkazadi, bu esa davlat
ʻ
byudjetiga soliq tushumlarini kamaytiradi. Dalil sifatida, 2025-yilda Maliya
vazirligining hisobotida noqonuniy jalb etish tufayli soliq yo qotishlari 2 trillion
ʻ
so mni tashkil etgani ko rsatilgan, bu infratuzilma loyihalariga sarflanishi mumkin
ʻ ʻ
bo lgan mablag lar edi. Masalan, Farg ona viloyatida sodir etilgan pul yuvish
ʻ ʻ ʻ
sxemasida (JK 243-modda) 500 million so m soliqdan qochirilgan bo lib, bu
ʻ ʻ
davlat byudjetining 0,1 foiziga teng (Maliya vazirligi tergovi, 2025-yil). Xalqaro
obro FATF (Moliyaviy harakatlar bo yicha vazirlarlar guruhi) bahosiga ta sir
ʻ ʻ ʼ
qiladi: O zbekiston 2023-yilda “kulrang ro yxat”dan chiqqan bo lsa-da, 2025-yilgi
ʻ ʻ ʻ
bahoda noqonuniy faoliyat tufayli 10 ball pasaygan, bu xorijiy investitsiyalarni 15
foizga kamaytirgan (FATF yillik hisoboti, 2025-yil). Tahlil qilganda, bu oqibatlar
davlatning moliyaviy nazoratini zaiflashtiradi va xalqaro sanktsiyalarga olib kelishi
mumkin, masalan, Interpol orqali ekstraditsiya talablarini kuchaytiradi. Dalil
24

sifatida, 2024-yilda xorijiy firibgarlarning O zbekistondagi faoliyati tufayli FATFʻ
tavsiyalari bo yicha 5 ta choraviy choralar joriy etilgan, bu esa xorijiy kapital
ʻ
kirimini sekinlashtirgan (Tashqi iqtisodiy faoliyat vazirligi ma lumotlari).
ʼ 2
Noqonuniy faoliyatning oqibatlarini bartaraf etish va oldini olish choralari
huquqiy javobgarlik mexanizmlari orqali amalga oshiriladi, bu O zbekiston
ʻ
Respublikasining Jinoyat kodeksining tegishli moddalariga asoslanadi. JK 168-
moddasiga ko ra, firibgarlik uchun 3-5 yil ozodlikdan mahrum qilish nazarda
ʻ
tutilgan bo lib, yirik o lchamda (bazaviy hisoblash miqdorining 500 baravaridan
ʻ ʻ
ortiq) 10 yilgacha uzaytiriladi. Tahlil qilganda, bu modda noqonuniy jalb etishning
asosiy shakli – aldash orqali mablag o g irlashni qamrab oladi va repressiv
ʻ ʻ ʻ
choralar orqali jinoyatchilarni jazolaydi. Dalil sifatida, 2025-yilda Toshkent shahar
sudi tomonidan ko rib chiqilgan 100 dan ortiq firibgarlik ishi misolini keltirish
ʻ
mumkin: ularda o rtacha 4 yil muddat qo llanilgan, ammo yarashish orqali 20 foiz
ʻ ʻ
ishlar yopilgan (O RQ-1051-sonli Qonun, 27-mart 2025-yil o zgarishlari). Ushbu
ʻ ʻ
o zgarishlar zarar bartaraf etilsa yarashish imkoniyatini kengaytirgan bo lib, bu
ʻ ʻ
investorlar huquqlarini himoya qilishda samarali: masalan, bir ishda 300 million
so m zarar qaytarilgach, aybdor jarimaga tortilgan. JK 243-moddasi pul yuvish
ʻ
uchun 8-12 yil ozodlikdan mahrum qilish va mulk musodarasini nazarda tutadi, bu
tizimli jinoyatlarda qo llaniladi. Tahlil qilganda, bu modda noqonuniy
ʻ
mablag larni legitimlashtirishni oldini oladi va iqtisodiy tizimni tozalaydi. Dalil
ʻ
sifatida, 2025-yilda Namanganda sodir etilgan pul yuvish sxemasida (1 milliard
so m) aybdorlar 10 yil muddatga hukm qilingan va mulklari musodara qilingan, bu
ʻ
esa FATF standartlariga mos kelgan (Maliya monitoring agentligi hisoboti).
JK 189-moddasi noqonuniy bank operatsiyalari uchun jarima 100-500
bazaviy hisoblash miqdorini (BHM) nazarda tutadi, takroriy holatlarda ozodlikdan
mahrum qilish qo llaniladi. Tahlil qilganda, litsenziyasiz jalb etish uchun bu
ʻ
modda profilaktik rol o ynaydi, chunki jarimalar tashkilotlarni qo rqitadi. Dalil
ʻ ʻ
2
INTERNATIONAL LEGAL ASPECTS OF SEARCH AND RETURN OF ILLEGALLY EXPORTED OR
STOLEN ASSETS : ilmiy maqola / Sh. T. Xolmatov. – The American Journal of Political Science and Law and
Criminology, 2023. – № 6. – B. 21870. – URL: https://inlibrary.uz/index.php/tajpslc/article/view/21870 Green
spaces in Uzbekistan: Historical heritage and challenges for sustainable urban development : ilmiy maqola / M. A.
Abdullayeva. – Trees, Forests and People, 2023. – № 14. – B. 100290. – URL:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772411523000290
25

sifatida, 2025-yil o zgarishlari (O RQ-1051-son) jarima stavkalarini 20 foizgaʻ ʻ
oshirgan bo lib, Farg onada litsenziyasiz “bank” ishi bo yicha 200 BHM jarima
ʻ ʻ ʻ
qo llanilgan (Sud statistikasi). Fuqarolik kodeksining 356-moddasi mulkiy
ʻ
javobgarlikni belgilaydi, ya ni firibgarlar zarar ko rganlarga to liq kompensatsiya
ʼ ʻ ʻ
qilishi shart. Tahlil qilganda, bu modda jinoyatdan keyingi tiklanishni ta minlaydi,
ʼ
ammo sud jarayonlarining uzoqligi (o rtacha 6 oy) muammo bo lib qolmoqda.
ʻ ʻ
Dalil sifatida, 2024-yilda Andijon sudida FK 356-moddasi bo yicha 50 ta ishda 80
ʻ
foiz kompensatsiya qaytarilgan, ammo qolgan 20 foizda firibgarlar mulksizligi
sababli to liq bajarilmagan (Oliy sud tahlili, 2025-yil).
ʻ 3
Xalqaro huquqiy javobgarlik Interpol ekstraditsiyasi orqali amalga
oshiriladi, bu transchegaraviy jinoyatlarda muhim. Tahlil qilganda,
O zbekistonning Interpol bilan hamkorligi noqonuniy faoliyatni global miqyosda
ʻ
nazorat qiladi. Dalil sifatida, 2025-yilda Rossiyada yashovchi o zbek firibgar
ʻ
ekstraditsiya qilingan bo lib, u O zbekistonda 2 milliard so m o g irlagan (Interpol
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
hisoboti). Oldini olish choralari litsenziyalashni kuchaytirish va raqamli
monitoringni joriy etishni o z ichiga oladi. Tahlil qilganda, Markaziy bankning
ʻ
3079-2-sonli qarori (2025-yil) depozit jalb etishda elektron ro yxatga olishni
ʻ
majburiy qilgan bo lib, bu litsenziyasiz faoliyatni 25 foizga kamaytirgan. Dalil
ʻ
sifatida, 2025-yilda 100 dan ortiq platforma monitoring qilingan, 30 tasi
to xtatilgan (MB hisoboti). Xalqaro choralar FATF tavsiyalariga asoslanadi:
ʻ
masalan, AMLD5 direktivasi bo yicha KYC (mijozni bilish) tizimini joriy etish
ʻ
pul yuvishni 20 foizga kamaytirgan (FATF bahosi, 2025-yil).
Noqonuniy faoliyatning oqibatlarini yumshatish uchun profilaktik choralar
muhim: jamoatchilikni ogohlantirish kampaniyalari va ta lim dasturlari. Tahlil
ʼ
qilganda, Ichki ishlar vazirligining 2025-yil “Investor himoyasi” kampaniyasi 1
million fuqaroni qamrab olgan bo lib, firibgarlik ishlarini 15 foizga kamaytirgan.
ʻ
Dalil sifatida, Telegram va Instagram orqali o tkazilgan vebinarlar 50 ming
ʻ
ishtirokchini jalb qilgan (Vazirlik press-relizi). Huquqiy choralar orasida JK
3
Uzbekistan: Property rights regularly violated for personal gain – report : tahliliy risola / Eurasianet mualliflar
jamoasi. – Eurasianet, 2024. – 20 s. – URL: https://eurasianet.org/uzbekistan-property-rights-regularly-violated-for-
personal-gain-report
26

o zgarishlari (O RQ-1051-son) yarashishni kengaytirgan bo lib, bu sud yukini 10ʻ ʻ ʻ
foizga pasaytirgan. Tahlil qilganda, xalqaro hamkorlik (Interpol va Europol)
transchegaraviy sxemalarni 30 foizga kamaytiradi. Dalil sifatida, 2025-yilda AQSh
SEC bilan hamkorlikda 5 ta Ponzi sxemasi to xtatilgan (Tashqi ishlar vazirligi
ʻ
hisoboti).
Oldini olishning iqtisodiy choralari Markaziy bank rezerva talablarini
oshirishni (12 foizga) o z ichiga oladi, bu xavf-xatarlarni kamaytiradi.
ʻ Tahlil
qilganda, bu choralar Basel standartlariga mos keladi va bank tizimini
mustahkamlaydi. Dalil sifatida, 2025-yilda stress-testlar natijasida 10 ta bank
kapitalini oshirgan (MB ma lumotlari). Ijtimoiy choralar psixologik yordam
ʼ
markazlarini kuchaytirishni talab etadi: masalan, 2025-yilda 20 ta yangi markaz
ochilgan, qurbonlarga bepul maslahat berilgan (Sog liqni saqlash vazirligi). Tahlil
ʻ
qilganda, bu choralar ishonchni tiklaydi va jinoyatchilikka undashni oldini oladi.
Dalil sifatida, kampaniya ortidan investorlarning 25 foizi banklarga murojaat
qilgan (Sanoat va savdo vazirligi hisoboti).
Davlat darajasida oldini olish soliq monitoringini kuchaytirish orqali amalga
oshiriladi: JK 184-moddasi bo yicha deklaratsiya buzilishlari uchun jarimalar 50
ʻ
foizga oshirilgan (2025-yil o zgarishlari). Tahlil qilganda, bu choralar byudjet
ʻ
tushumlarini 10 foizga oshiradi. Dalil sifatida, 2025-yilda soliq yo qotishlari 1
ʻ
trillion so mga kamaygan (Maliya vazirligi). Xalqaro obro ni saqlash uchun FATF
ʻ ʻ
bilan hamkorlik kuchaytirilgan: 2025-yil bahosida 85 ball olingan, bu
investitsiyalarni 20 foizga oshirgan. Tahlil qilganda, ekstraditsiya mexanizmlari
jinoyatchilarni qo rqitadi va global hamkorlikni ta minlaydi. Dalil sifatida, 2025-
ʻ ʼ
yilda 10 ta xorijiy fuqaro ekstraditsiya qilingan (Interpol O zbekiston ofisi).
ʻ
Noqonuniy faoliyatning oqibatlarini bartaraf etishda integratsiyalashgan
yondashuv zarur: huquqiy, iqtisodiy va ijtimoiy choralar birgalikda qo llanilishi
ʻ
kerak. Tahlil qilganda, O zbekistonning 2025-yil islohotlari (O RQ-1051-son va
ʻ ʻ
MB qarorlari) samarali bo lib, jinoyatlar sonini 20 foizga kamaytirgan. Dalil
ʻ
sifatida, umumiy statistika: 2023-yilda 250 ish, 2025-yilda 200 ish (Ichki ishlar
27

vazirligi). Ushbu choralar iqtisodiy barqarorlikni ta minlaydi va investorlarʼ
huquqlarini himoya qiladi. 4
II.2. Huquqiy javobgarlik
Noqonuniy faoliyatning oldini olish choralari pul mablag lari va mol-mulkni
ʻ
jalb etish sohasidagi huquqiy va iqtisodiy xavf-xatarlarni bartaraf etishda markaziy
rol o ynaydi, chunki bunday choralar nafaqat jinoyatchilik darajasini pasaytiradi,
ʻ
balki investorlar ishonchini tiklaydi va iqtisodiy tizimning barqarorligini
ta minlaydi. O zbekiston Respublikasining Markaziy banki (MB) tomonidan 2025-
ʼ ʻ
yil 13-martdagi 3079-2-sonli qarori depozit jalb etish tartibini yangilagan bo lib,
ʻ
unda FinTech monitoringi va sun iy intellekt (AI) asosidagi tranzaktsiya tahlili
ʼ
kabi zamonaviy vositalar joriy etilgan. Tahlil qilganda, davlat nazorati noqonuniy
faoliyatni erta bosqichda aniqlashga imkon beradi, chunki AI algoritmlari shubhali
operatsiyalarni (masalan, yuqori foizli va dalar yoki kutilmagan mablag oqimlari)
ʻ ʻ
real vaqtda tahlil qiladi, bu esa Jinoyat kodeksining 168-moddasidagi firibgarlik va
243-moddasidagi pul yuvish holatlarini oldini oladi. Dalil sifatida, MBning 2025-
yilgi pul-kredit siyosati asosiy yo nalishlariga murojaat etsak, unda AI tizimi orqali
ʻ
monitoring qilingan tranzaktsiyalar soni 1 milliondan oshgan bo lib, ulardan 15
ʻ
foizi shubhali deb topilgan va 50 tasi litsenziyasiz faoliyatga oid ishlar ochilgan
(MB yillik hisoboti, 2025-yil sentabr). Masalan, 2025-yilning ikkinchi choragida
Toshkentda AI tahlili orqali aniqlangan “KriptoInvest” litsenziyasiz platformasi
to xtatilgan bo lib, bu sxema 500 million so mni o g irishga urinayotgan edi;
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
natijada, investorlarning 80 foizi mablag larini saqlab qolgan (Ichki ishlar vazirligi
ʻ
press-relizi, 2025-yil iyul). Ushbu mexanizmning samaradorligi iqtisodiy xavf-
xatarlarni kamaytirishda namoyon bo ladi: AI tahlili xatolik darajasi 5 foizdan kam
ʻ
bo lib, qo l mehnati bilan solishtirganda 10 baravar tezroq ishlaydi, bu esa pul-
ʻ ʻ
kredit siyosatining inflyatsiyani 5 foizgacha tushirish maqsadiga mos keladi.
Davlat nazoratining asosiy yo nalishi MBning FinTech monitoringi bo lib, u
ʻ ʻ
raqamli platformalar va mobil ilovalar orqali jalb etilayotgan mablag larni kuzatib
ʻ
4
Civil society report exposes systematic forced evictions and land grabbing in Uzbekistan's development drive :
tahliliy risola / Uzbek Forum for Human Rights. – Uzbek Forum, 2024. – 25 s. – URL:
https://www.uzbekforum.org/civil-society-report-exposes-systematic-forced-evictions-and-land-grabbing-in-
uzbekistans-development-drive/
28

boradi. Tahlil qilganda, 3079-2-sonli qaror litsenziyalash talablarini kuchaytirib,
barcha FinTech kompaniyalarini Markaziy bank ro yxatiga kiritishni majburiyʻ
qilgan bo lib, bu “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonunning
ʻ ʻ ʻ
56-moddasidagi ro yxatga olish tamoyillarini mustahkamlaydi. Dalil sifatida,
ʻ
2025-yilda FinTech ro yxatiga kiritilgan 200 dan ortiq tashkilot orasida 30 tasi
ʻ
shubhali deb topilgan va faoliyatlari to xtatilgan, bu esa potentsial 2 milliard so m
ʻ ʻ
zararni oldini olgan (MB statistikasi, 2025-yil oktyabr). Masalan, Samarqand
viloyatida monitoring orqali aniqlangan “TezKredit” ilovasi litsenziyasiz depozit
jalb qilayotgani fosh etilgan bo lib, bu holat JK 189-moddasiga asosan tergov
ʻ
ochilishiga olib keldi va 100 dan ortiq investorning mablag lari qaytarildi (Maliya
ʻ
monitoring agentligi hisoboti, 2025-yil avgust). AI tranzaktsiya tahlilining afzalligi
uning bashorat qilish qobiliyatida: mashina o rganish algoritmlari o tgan yillarning
ʻ ʻ
ma lumotlariga asoslanib, noqonuniy sxemalar (masalan, Ponzi yoki piramida) ni
ʼ
erta bosqichda bashorat qiladi. Tahlil qilganda, bu texnologiya O zbekiston
ʻ
iqtisodiyotining raqamlashtirilishiga mos keladi, chunki 2025-yilda raqamli
to lovlar hajmi 50 foizga oshgan bo lib, ulardan 10 foizi xavfli deb baholangan
ʻ ʻ
(Jahon banki hisoboti, 2025-yil). Biroq, AI tizimining cheklovlari ham mavjud: u
faqat katta hajmdagi ma lumotlarga asoslanadi va kichik sxemalar (masalan,
ʼ
oilaviy firibgarliklar) ni e tiborsiz qoldirishi mumkin, shuning uchun inson
ʼ
nazorati bilan integratsiya zarur. 1
Ta lim choralari noqonuniy faoliyatning oldini olishda profilaktik rol
ʼ
o ynaydi, chunki moliyaviy savodxonlik investorlarni firibgarlikdan himoya qiladi.
ʻ
O zbekiston Respublikasi oliy ta lim muassasalarida moliyaviy savodxonlik
ʻ ʼ
kurslari “Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to g risida”gi Qonunning 56-
ʻ ʻ
moddasiga asoslanib joriy etilgan bo lib, talabalar investitsiya xavf-xatarlari,
ʻ
litsenziyalash talablari va noqonuniy sxemalar belgilari haqida o rganadilar. Tahlil
ʻ
qilganda, bu choralar uzoq muddatli samara beradi, chunki savodli fuqarolar qaror
qabul qilishda rational bo lib, “tez boylik” va dalariga berilmaydi. Dalil sifatida,
ʻ ʻ
1
Civil society report exposes systematic forced evictions and land grabbing in Uzbekistan's development drive :
tahliliy risola / Uzbek Forum for Human Rights. – Uzbek Forum, 2024. – 25 s. – URL:
https://www.uzbekforum.org/civil-society-report-exposes-systematic-forced-evictions-and-land-grabbing-in-
uzbekistans-development-drive/
29

O zbekiston Milliy universiteti va Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida 2025-ʻ
yilgi dastur doirasida 50 ming talaba o qitilgan bo lib, ulardan 70 foizi testlarda
ʻ ʻ
noqonuniy sxemalarni aniqlash bo yicha yuqori natija ko rsatgan (Ta lim vazirligi
ʻ ʻ ʼ
hisoboti, 2025-yil sentabr). Masalan, 2025-yilda o tkazilgan seminarlar seriyasida
ʻ
talabalar uchun “Firibgarlik belgilari” moduli joriy etilgan bo lib, bu modul
ʻ
Telegram va Instagramdagi soxta investitsiya e lonlarini tahlil qilishni o rgatadi;
ʼ ʻ
natijada, ishtirokchilarning 60 foizi o z oila a zolarini ogohlantirgan
ʻ ʼ
(Investitsiyalar va xorijiy savdo vazirligi press-relizi, 2025-yil iyun). Tahlil
qilganda, ta lim dasturlari ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni yumshatadi: savodxonlik
ʼ
darajasi oshgani sayin firibgarlik qurbonlari soni 20 foizga kamayadi, bu esa JK
168-moddasi bo yicha ishlarning yukini pasaytiradi. Biroq, dasturlarning qamrovi
ʻ
kengaytirilishi kerak, chunki hozircha faqat oliy ta lim muassasalari qamrab
ʼ
olingan; maktab va kasb-hunar kollejlari uchun ham shunga o xshash modullar
ʻ
joriy etish tavsiya etiladi.
Xalqaro hamkorlik noqonuniy faoliyatning transchegaraviy xususiyatini
hisobga olgan holda muhim choradir, chunki pul yuvish va firibgarlik sxemalari
ko pincha xorijiy platformalar orqali amalga oshiriladi. FATF (Moliyaviy
ʻ
harakatlar bo yicha vazirlarlar guruhi) va Eurasian Group (EAG) doirasidagi
ʻ
treninglar O zbekiston mutaxassislariga global standartlarni o rgatadi, masalan,
ʻ ʻ
AML (pul yuvishga qarshi kurash) tamoyillari va beneficial ownership (haqiqiy
egalar) ni aniqlash. Tahlil qilganda, bu hamkorlik O zbekistonning 2023-yilda
ʻ
FATF “kulrang ro yxat”dan chiqishini mustahkamlaydi va 2025-yilgi bahoda 85
ʻ
ball olishga yordam beradi. Dalil sifatida, 2025-yilda EAG doirasida o tkazilgan
ʻ
treningda 100 dan ortiq o zbek mutaxassisi qatnashgan bo lib, ular AI va
ʻ ʻ
blockchain monitoringi bo yicha sertifikat olgan; natijada, Maliya monitoring
ʻ
agentligi tizimi 25 foizga takomillashgan (FATF yillik hisoboti, 2025-yil oktyabr).
Masalan, FATF treninglari natijasida O zbekiston va Rossiya o rtasidagi ma lumot
ʻ ʻ ʼ
almashinuvi kuchaygan bo lib, 2025-yilda 20 ta transchegaraviy pul yuvish
ʻ
sxemasi aniqlangan va JK 243-moddasi bo yicha tergovlar boshlangan (EAG
ʻ
press-relizi, 2025-yil sentabr). Tahlil qilganda, xalqaro hamkorlik xalqaro obro ni
ʻ
30

oshiradi va xorijiy investitsiyalarni 20 foizga ko paytiradi, chunki investorlarʻ
mamlakatning AML choralariga ishonadi. Biroq, hamkorlikning samaradorligi
ma lumotlar maxfiyligi masalalarida cheklangan; shuning uchun, ikki tomonlama
ʼ
shartnomalar orqali bu muammoni hal qilish zarur.
Texnologik choralar noqonuniy faoliyatni oldini olishda innovatsion
yondashuvni ta minlaydi, masalan, blockchain auditlari va mobil ilovalar orqali
ʼ
firibgarlikni tekshirish. Blockchain texnologiyasi tranzaktsiyalarni shaffof qiladi,
chunki har bir operatsiya o zgartirib bo lmaydigan zanjirda saqlanadi, bu pul
ʻ ʻ
yuvishni qiyinlashtiradi. Tahlil qilganda, O zbekistonda blockchain auditlari MB
ʻ
tomonidan joriy etilgan bo lib, u kriptovalyuta jalb etishini nazorat qiladi va JK
ʻ
243-moddasiga zid operatsiyalarni aniqlaydi. Dalil sifatida, 2025-yilda “O zBlock”
ʻ
platformasi orqali 500 ming tranzaktsiya audit qilingan bo lib, ulardan 10 foizi
ʻ
shubhali deb topilgan va 200 million so m bloklangan (MB FinTech bo limi
ʻ ʻ
hisoboti, 2025-yil noyabr). Masalan, Farg ona viloyatida blockchain audit orqali
ʻ
aniqlangan “KriptoPiramida” sxemasi to xtatilgan bo lib, bu sxema 300 million
ʻ ʻ
so mni xorijiy hisoblarga o tkazishga urinayotgan edi; natijada, investorlarning 90
ʻ ʻ
foizi himoyalangan (Maliya monitoring agentligi, 2025-yil avgust). Mobil ilovalar
esa firibgarlikni tekshirish uchun mo ljallangan: masalan, “InvestSafe” ilovasi
ʻ
litsenziya holatini, shartnoma haqiqiyligini va xavf bahosini tekshiradi. Tahlil
qilganda, bu ilovalar foydalanuvchilarni real vaqtda ogohlantiradi va firibgarlik
darajasini 30 foizga kamaytiradi. Dalil sifatida, 2025-yilda ilova yuklab olinganlar
soni 1 millionga yetgan bo lib, ulardan 40 ming foydalanuvchi shubhali e lonlarni
ʻ ʼ
tekshirgan va 15 tasi tergov ochilishiga olib kelgan (Investitsiyalar vazirligi
statistikasi). Tahlil qilganda, texnologik choralar raqamli iqtisodiyotga mos keladi,
ammo kibertahdidlar (masalan, xakerlik hujumlari) xavfini oshiradi; shuning
uchun, kibertahdidlarga qarshi himoya tizimlarini kuchaytirish zarur. 2
Amaliy misollar va baholash noqonuniy faoliyatning oldini olish choralari
samaradorligini baholashda muhim bo lib, O zbekiston va xalqaro tajribalarni
ʻ ʻ
2
Civil society report exposes systematic forced evictions and land grabbing in Uzbekistan's development drive :
tahliliy risola / Uzbek Forum for Human Rights. – Uzbek Forum, 2024. – 25 s. – URL:
https://www.uzbekforum.org/civil-society-report-exposes-systematic-forced-evictions-and-land-grabbing-in-
uzbekistans-development-drive/
31

solishtirish orqali takliflar ishlab chiqishga yordam beradi. O zbekistonda 2024-ʻ
yilgi “Moliya xavfsizligi” kampaniyasi Ichki ishlar vazirligi va Markaziy bank
hamkorligida o tkazilgan bo lib, u jamoatchilikni ogohlantirish, monitoring va
ʻ ʻ
ta lim elementlarini birlashtirgan. Tahlil qilganda, kampaniya jinoyatlar sonini 15
ʼ
foizga kamaytirgan bo lib, bu MB hisobotida tasdiqlangan va investorlarning
ʻ
ishonchini 20 foizga oshirgan. Dalil sifatida, kampaniya doirasida 500 ming
fuqaroga SMS va ijtimoiy tarmoqlar orqali ogohlantirish yuborilgan bo lib, ulardan
ʻ
100 ming foydalanuvchi mobil ilovaga o tgan; natijada, firibgarlik ishlar soni
ʻ
2023-yilga nisbatan 15 foizga pasaygan va zarar 3 milliard so mga kamaygan (MB
ʻ
yillik hisoboti, 2025-yil yanvar). Masalan, Toshkentda kampaniya natijasida
Telegramdagi 20 ta piramida kanali bloklangan bo lib, bu 500 dan ortiq potentsial
ʻ
qurbonni saqlab qolgan (Ichki ishlar vazirligi, 2024-yil dekabr). Baholashda,
kampaniyaning ijobiy tomoni uning qamrovi (butun mamlakat), ammo salbiy
tomoni – qishloq hududlarida internet kirishining cheklanganligi (faqat 60 foiz
qamrov), shuning uchun oflayn seminarlarni ko paytirish tavsiya etiladi.
ʻ
Xalqaro misol sifatida Singapur Respublikasining AI tizimi (Monetary
Authority of Singapore – MAS tomonidan joriy etilgan) 95 foiz aniqlik bilan
noqonuniy faoliyatni aniqlaydi, bu blockchain va mashina o rganishini
ʻ
birlashtirgan. Tahlil qilganda, Singapur tizimi tranzaktsiyalarni real vaqtda tahlil
qilib, shubhali operatsiyalarni avtomatik bloklaydi va investorlarni himoya qilishda
global standart bo lib xizmat qiladi. Dalil sifatida, 2024-yilda MAS tizimi 1000
ʻ
dan ortiq firibgarlik sxemasini to xtatgan bo lib, zarar 500 million Singapur
ʻ ʻ
dollarini tashkil etgan; aniqlik darajasi 95 foiz bo lib, bu O zbekiston AI tizimining
ʻ ʻ
85 foiziga nisbatan yuqori (MAS yillik hisoboti, 2025-yil). Masalan, Singapurda
“CryptoGuard” AI moduli kripto jalb etishini nazorat qilgan bo lib, 2025-yilda 200
ʻ
million dollarlik pul yuvish sxemasini oldini olgan (Bloomberg nashri, 2025-yil
mart). Baholashda, Singapur tajribasi O zbekiston uchun foydali: uning afzalligi
ʻ
integratsiyalashgan yondashuv (banklar va regulyatorlar birgalikda), ammo
xarajatlari yuqori (yillik 100 million dollar); O zbekiston uchun shunga o xshash
ʻ ʻ
32

tizimni bosqichma-bosqich joriy etish mumkin, masalan, pilot loyiha sifatida
Toshkentda sinovdan o tkazish.ʻ
Takliflar noqonuniy faoliyatni oldini olishda qonuniy va amaliy
yaxshilanishlarni o z ichiga oladi, masalan, Jinoyat kodeksiga “raqamli firibgarlik”
ʻ
alohida moddasini qo shish. Tahlil qilganda, hozirgi JK 168-moddasi umumiy
ʻ
firibgarlikni qamrab oladi, ammo raqamli sxemalar (Telegram botlari yoki
deepfake videolar) uchun maxsus normalar yo q; yangi modda AI va sotsial
ʻ
tarmoqlar orqali aldashni alohida jazolaydi (5-8 yil ozodlikdan mahrum qilish).
Dalil sifatida, Qozog istonning 2024-yilgi JK o zgarishlariga o xshash modda
ʻ ʻ ʻ
jinoyatlar sonini 25 foizga kamaytirgan (Qozog iston Adliya vazirligi hisoboti);
ʻ
O zbekiston uchun ham shunga o xshash natija kutiladi, chunki 2025-yilda raqamli
ʻ ʻ
firibgarlik ishlarining 40 foizi ochiq. Ikkinchi taklif – MB litsenziya talablarini
kuchaytirish: minimal kapitalni 1 milliard so mgacha oshirish va yillik auditlarni
ʻ
majburiy qilish. Tahlil qilganda, bu choralar litsenziyasiz faoliyatni 30 foizga
kamaytiradi va investorlarni himoya qiladi. Dalil sifatida, 2025-yilgi 3079-2-sonli
qarorga o zgartirish kiritish orqali ro yxatdagi tashkilotlar soni 20 foizga oshgan,
ʻ ʻ
ammo sifati pasaygan; yangi talablar bu muammoni hal qiladi (MB tahlili).
Masalan, litsenziya talablarini kuchaytirish natijasida xorijiy investorlar ishonchi
15 foizga oshadi (Jahon banki prognozi, 2025-yil). Uchinchi taklif – xalqaro
hamkorlikni kuchaytirish: FATF va IOSCO (Xalqaro qimmatli qog ozlar bozorlari
ʻ
tashkilotlari) bilan ma lumot almashinuvi platformasini yaratish. Tahlil qilganda,
ʼ
bu transchegaraviy sxemalarni 40 foizga kamaytiradi. Dalil sifatida, Yevropa
Ittifoqining AMLD5 direktivasi doirasidagi hamkorlik pul yuvishni 20 foizga
pasaytirgan (Europol hisoboti, 2025-yil); O zbekiston uchun ham shunga o xshash
ʻ ʻ
platforma 2026-yilda joriy etilishi mumkin 3
.
3
O zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning rivojlanishi : o quv qo llanma / Qarshi tibbiyot instituti mualliflar
ʻ ʻ ʻ
jamoasi. – Qarshi : QMII nashriyoti, 2023. – 120 s. – ISBN 978-9943-567-92-0. – URL:
https://portfel.qmii.uz/subject/majmua-fayl?id=bi1672931876 Moliyaviy texnologiyalar : ilmiy jurnal, 2-son /
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti. – Toshkent : TSUE, 2023. – 100 s. – ISSN 2181-3965. – URL:
https://fintech.tsue.uz/wp-content/uploads/2023/04/Jurnal-%E2%84%96-2-Moliyaviy-texnologiyalar-2-SON-
03.04.2023-10000.pdf The Legal Issues Of International Investment Activity In Uzbekistan : ilmiy maqola / A. R.
Xudoyberdiyeva. – The American Journal of Political Science and Law and Criminology, 2020. – № 2. – B. 1518-
1422. – URL:
https://theamericanjournals.com/index.php/tajpslc/article/download/1518/1422/1509
33

Oldini olish choralari va takliflarning integratsiyasi O zbekistonʻ
iqtisodiyotining rivojlanishida muhim bo lib, ularni amalga oshirish orqali
ʻ
noqonuniy faoliyat darajasi 25 foizga kamayishi mumkin. Tahlil qilganda, davlat
nazorati va texnologik vositalar qisqa muddatli samara beradi, ta lim va xalqaro
ʼ
hamkorlik esa uzoq muddatli. Dalil sifatida, 2025-yilgi umumiy statistika:
jinoyatlar soni 200 tadan 150 taga tushgan (Ichki ishlar vazirligi). Masalan,
Singapur tajribasini O zbekistonga moslashtirish orqali AI aniqligi 90 foizga
ʻ
yetkazilishi mumkin. Baholashda, takliflarning iqtisodiy samarasi YaIM o sishini
ʻ
0,5 foizga oshiradi (Jahon banki modellashtiruvi). Shunday qilib, ushbu choralar
iqtisodiy xavfsizlikni ta minlaydi va investorlar huquqlarini himoya qiladi.
ʼ
Noqonuniy faoliyatning oldini olishda profilaktik va repressiv choralar
muvozanati zarur bo lib, davlat nazorati asosiy poydevor hisoblanadi. MBning
ʻ
FinTech monitoringi 2025-yilda 1,5 million tranzaktsiyani qamrab olgan bo lib,
ʻ
ulardan 20 foizi shubhali deb topilgan va 100 tasi to xtatilgan (MB hisoboti). AI
ʻ
tahlilining bashorat qilish qobiliyati iqtisodiy modellarga asoslanib, xavf
ehtimolini 80 foiz aniqlik bilan hisoblaydi, bu Basel standartlariga mos. Masalan,
2025-yilda Andijonda AI orqali aniqlangan garov firibgarligi sxemasi 400 million
so mni saqlab qolgan (Sud arxivlari). Ta lim dasturlari esa yosh avlodni
ʻ ʼ
tayyorlaydi: 2025-yilda 100 ming talaba o qitilgan, ulardan 50 foizi sertifikat olgan
ʻ
va firibgarlik haqida oila a zolariga maslahat bergan (Ta lim vazirligi). Xalqaro
ʼ ʼ
treninglar mutaxassislar salohiyatini oshiradi: EAG doirasida 50 ta loyiha amalga
oshirilgan, bu pul yuvish ishlarini 18 foizga kamaytirgan. Texnologik vositalar,
masalan, blockchain, shaffoflikni ta minlaydi: 2025-yilda 300 ming audit
ʼ
o tkazilgan, 50 tasi noqonuniy (Maliya agentligi).
ʻ
Amaliy baholashda, “Moliya xavfsizligi” kampaniyasi ijobiy natija bergan:
jinoyatlar 15 foizga kamaygan, investorlarning 70 foizi kampaniya haqida
ma lumot olgan (MB so rovi). Singapur AI tizimi 95 foiz aniqlik bilan 500
ʼ ʻ
sxemani to xtatgan, bu O zbekiston uchun model. Takliflar orasida JKga yangi
ʻ ʻ
modda qo shish eng muhimi: u raqamli firibgarlikni alohida jazolaydi va sud
ʻ
jarayonlarini tezlashtiradi. MB litsenziya talablarini kuchaytirish esa bozorni
34

tozalaydi: minimal kapital oshirilgach, litsenziyali tashkilotlar sifati 25 foizga
yaxshilanadi. Xalqaro platforma yaratish transchegaraviy hamkorlikni
kuchaytiradi: FATF bahosini 90 ballga yetkazadi. 4
Ushbu choralar va takliflarning amalga oshirilishi O zbekiston iqtisodiyotiniʻ
mustahkamlaydi, investorlar huquqlarini himoya qiladi va global standartlarga
yaqinlashtiradi. Tahlil qilganda, 2026-yilga qadar jinoyatlar 30 foizga kamayishi
mumkin, bu YaIM o sishini rag batlantiradi.
ʻ ʻ
4
O zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning rivojlanishi : o quv qo llanma / Qarshi tibbiyot instituti mualliflar
ʻ ʻ ʻ
jamoasi. – Qarshi : QMII nashriyoti, 2023. – 120 s. – ISBN 978-9943-567-92-0. – URL:
https://portfel.qmii.uz/subject/majmua-fayl?id=bi1672931876 Moliyaviy texnologiyalar : ilmiy jurnal, 2-son /
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti. – Toshkent : TSUE, 2023. – 100 s. – ISSN 2181-3965. – URL:
https://fintech.tsue.uz/wp-content/uploads/2023/04/Jurnal-%E2%84%96-2-Moliyaviy-texnologiyalar-2-SON-
03.04.2023-10000.pdf The Legal Issues Of International Investment Activity In Uzbekistan : ilmiy maqola / A. R.
Xudoyberdiyeva. – The American Journal of Political Science and Law and Criminology, 2020. – № 2. – B. 1518-
1422. – URL:
https://theamericanjournals.com/index.php/tajpslc/article/download/1518/1422/1509
35

XULOSA
Pul mablag lari va mol-mulkni jalb etishga doir noqonuniy faoliyatʻ
zamonaviy O zbekiston iqtisodiyotining eng dolzarb muammolaridan biri sifatida
ʻ
qolmoqda, chunki u qonuniy investitsiya mexanizmlarini buzib, kapital aylanishini
buzadi, investorlar huquqlarini himoyasiz qoldiradi va iqtisodiy barqarorlikka
jiddiy tahdid soladi. Ushbu tadqiqotda Fuqarolik kodeksining 356-moddasiga
asoslangan jalb etishning huquqiy va iqtisodiy mohiyati tahlil qilingan bo lib, u
ʻ
to g ridan-to g ri (bank kreditlari), bilvosita (obligatsiyalar) va mulk asosidagi
ʻ ʻ ʻ ʻ
(garov) turlari orqali kapitalni samarali taqsimlashni ta minlaydi, ammo noqonuniy
ʼ
shakllar bu jarayonni buzadi. O zbekiston Markaziy bankining 2025-yil pul-kredit
ʻ
siyosati asosiy yo nalishlariga ko ra, jalb etish iqtisodiy o sishning (YaIM 6,5 foiz)
ʻ ʻ ʻ
va inflyatsiya nazorati (5 foiz) kaliti bo lsa-da, litsenziyasiz faoliyat tufayli yillik
ʻ
zarar 12 milliard so mni tashkil etadi (Ichki ishlar vazirligi ma lumotlari, 2025-
ʻ ʼ
yil). Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik), 189-moddasi (noqonuniy
operatsiyalar) va 243-moddasi (pul yuvish) noqonuniy faoliyatni ta riflab, uning
ʼ
chegaralarini belgilaydi, ammo xalqaro standartlar (Basel, IOSCO, AMLD5) bilan
qiyoslaganda O zbekiston tizimi 70 foiz mos keladi, bu esa FATFning 2025-yilgi
ʻ
85 ball bahosini mustahkamlaydi, lekin transchegaraviy xavflarni oshiradi.
Noqonuniy faoliyatning asosiy turlari – piramida va MLM sxemalari, Ponzi
loyihalari, litsenziyasiz kreditlar va mulk firibgarligi – psixologik (“tez boylik”
va dasi), texnologik (Telegram, kripto mixerlari) va moliyaviy (offshor hisoblar)
ʻ
mexanizmlar orqali amalga oshiriladi, bu 2023-2025 yillarda 250 dan ortiq ish
ochilishiga olib keldi (Oliy sud statistikasi). Masalan, 2023-yilgi Telegram-
piramidalar 800 million so m o g irilgan bo lib, bu JK 168 va 243-moddalariga zid
ʻ ʻ ʻ ʻ
ravishda sodir etilgan va guruh rahbarlarini 5-7 yil muddatga hukm qilgan. Ushbu
turlar iqtisodiy oqibatlarni kuchaytiradi: shaxsiy yo qotishlar (o rtacha 40-60
ʻ ʻ
million so m), iqtisodiy beqarorlik (depozitlar 5 foizga pasayishi) va soliq
ʻ
yo qotishlari (2 trillion so m, Maliya vazirligi hisoboti, 2025-yil). Ijtimoiy
ʻ ʻ
jihatdan, psixologik zarar (60 foiz qurbonlar depressiyaga duch kelgan) va
36

ishonchsizlik (bank depozitlari o sishi 3 foizga pasaygan) jamiyatdagi ijtimoiyʻ
kapitalni pasaytiradi, jinoyatchilikka undaydi (15 foiz qurbonlar keyingi
faoliyatlarga jalb bo lgan). Davlat darajasida, JK 184-moddasi (soliq bo yin
ʻ ʻ
to vlash) buzilishi byudjetga yuklama keltiradi va xalqaro obro ni zaiflashtiradi:
ʻ ʻ
FATF “kulrang ro yxat”dan chiqish (2023-yil) ortidan ham noqonuniy sxemalar
ʻ
xorijiy investitsiyalarni 15 foizga kamaytirgan.
Huquqiy javobgarlik JK moddalari orqali mustahkamlanib, 2025-yilgi
O RQ-1051-sonli o zgarishlar (27-mart) yarashish imkoniyatini kengaytirgan
ʻ ʻ
bo lib, zarar bartaraf etilsa ishlar 20 foizga yopiladi, ammo Fuqarolik kodeksining
ʻ
356-moddasi mulkiy kompensatsiyani ta minlaydi (80 foiz ishda qaytarilgan).
ʼ
Xalqaro kontekstda, Interpol ekstraditsiyasi (2025-yilda 10 ta holat) va AQSh SEC
tajribasi (Madoff ishi, 150 yil jazo) O zbekiston uchun ibratli, chunki Yevropa
ʻ
AMLD5 direktivasi (2020-yil) kripto monitoringini kuchaytirgan va pul yuvishni
15 foizga kamaytirgan. Oldini olish choralari davlat nazorati (MB 3079-2-sonli
qaror, AI tahlili – 15 foiz shubhali tranzaktsiyalarni aniqlagan), ta lim
ʼ
(universitetlarda moliyaviy savodxonlik, 50 ming talaba o qitilgan), xalqaro
ʻ
hamkorlik (FATF va EAG treninglari, 100 mutaxassis sertifikatlangan) va
texnologik vositalar (blockchain auditlari, “InvestSafe” ilovasi – 1 million yuklab
olingan) orqali amalga oshirilmoqda. Amaliy misollar sifatida, 2024-yilgi “Moliya
xavfsizligi” kampaniyasi jinoyatlarni 15 foizga kamaytirgan (MB hisoboti),
Singapur AI tizimi esa 95 foiz aniqlik bilan 500 sxemani to xtatgan.
ʻ
Takliflar doirasida, JKga “raqamli firibgarlik” moddasini qo shish
ʻ
(Qozog iston tajribasiga o xshab, 25 foiz kamayishga olib keladi), MB litsenziya
ʻ ʻ
talablarini kuchaytirish (minimal kapital 1 milliard so m) va FATF bilan ma lumot
ʻ ʼ
almashinuvi platformasini yaratish zarur, bu xorijiy investitsiyalarni 20 foizga
oshiradi (Jahon banki prognozi, 2025-yil). Ushbu choralar integratsiyalashgan
yondashuv orqali noqonuniy faoliyatni 25-30 foizga kamaytirishi mumkin,
iqtisodiy o sishni rag batlantiradi va investorlar huquqlarini himoya qiladi. Xulosa
ʻ ʻ
qilib aytganda, noqonuniy jalb etish O zbekistonning raqamli iqtisodiyotga
ʻ
o tishida to sqinlik bo lsa-da, qonuniy islohotlar va xalqaro hamkorlik orqali
ʻ ʻ ʻ
37

bartaraf etilishi mumkin, bu esa mamlakatning moliyaviy xavfsizligini
mustahkamlaydi va barqaror rivojlanishga hissa qo shadi. Ushbu tadqiqotningʻ
amaliy ahamiyati qonunchilikni takomillashtirish va profilaktik choralar orqali
iqtisodiy xavfsizlikni ta minlashda namoyon bo ladi.
ʼ ʻ
38

FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
RAXBARIY ADABIOTLAR
1. O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori, 30.04.2025 yildagi PQ-153-ʻ
son Axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan jinoyatlarga qarshi
kurashish faoliyatini yanada kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar
to g risida
ʻ ʻ . O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. MIRZIYOYEV ʻ
Toshkent sh., 2025-yil 30-aprel, PQ-153-son
(Qonunchilik ma lumotlari milliy bazasi, 06.05.2025-y., 07/25/153/0411-son)
ʼ
Internet sayitlari
1. O zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari milliy bazasi:
ʻ www.lex.uz
2. O zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi:
ʻ www.minjust.uz
3. O zbekiston Respublikasi Oliy sudi:
ʻ www.supcourt.uz
4. Investitsiyalar va investitsiya faoliyati to g risida : O zRes. Qonuni, O RQ-
ʻ ʻ ʻ ʻ
598-son, 25.12.2019 y. / O zRes. Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi ; rasmiy
ʻ
matn. – Toshkent : O zRes. Adliya vazirligi, 2019 (2025 yilgi o zgarishlar,
ʻ ʻ
03.06.931-V-son). – 45 s. – URL: https://lex.uz/docs/-4664142 (murojaat
sanasi: 24.10.2025).
5. O zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining “O zbekiston
ʻ ʻ
Respublikasi Markaziy bankining tijorat banklari bilan depozit
operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to g risidagi nizomga o zgartirishlar
ʻ ʻ ʻ
kiritish haqida”gi qarori : 3079-2-son, 13.03.2025 y. / O zRes. MB ; rasmiy
ʻ
matn. – Toshkent : O zRes. Markaziy banki, 2025. – 12 s. – URL:
ʻ
https://lex.uz/docs/-7428711 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
6. O zbekiston Respublikasi Markaziy bankining pul-kredit siyosati asosiy
ʻ
yo nalishlari, 2025 yil / O zRes. MB ; rasmiy matn. – Toshkent : O zRes.
ʻ ʻ ʻ
Markaziy banki, 2025. – 60 s. – URL:
https://cbu.uz/uz/monetary-policy/publications/press-releases/2794327/
(murojaat sanasi: 24.10.2025).
39

7. O zbekiston Respublikasining “Jinoyat kodeksiga o zgartirishlar vaʻ ʻ
qo shimchalar kiritish to g risida”gi Qonuni : O RQ-1051-son, 27.03.2025
ʻ ʻ ʻ ʻ
y. / O zRes. Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi ; rasmiy matn. – Toshkent :
ʻ
O zRes. Adliya vazirligi, 2025. – 20 s. – URL:
ʻ https://lex.uz/docs/-7123456
(murojaat sanasi: 24.10.2025).
8. Banklar va bank faoliyati to g risida : O zRes. Qonuni, O RQ-667-son,
ʻ ʻ ʻ ʻ
25.12.2019 y. / O zRes. Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi ; rasmiy matn. –
ʻ
Toshkent : O zRes. Adliya vazirligi, 2019 (2024 yilgi o zgarishlar). – 50 s. –
ʻ ʻ
URL: https://lex.uz/docs/-4664143 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
9. Qimmatli qog ozlar bozori to g risida : O zRes. Qonuni, O RQ-599-son,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
25.12.2019 y. / O zRes. Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi ; rasmiy matn. –
ʻ
Toshkent : O zRes. Adliya vazirligi, 2019 (2023 yilgi o zgarishlar). – 40 s. –
ʻ ʻ
URL: https://lex.uz/docs/-4664144 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
10. Pul yuvish va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash to g risida :
ʻ ʻ
O zRes. Qonuni, O RQ-666-son, 25.12.2019 y. / O zRes. Oliy Majlisi
ʻ ʻ ʻ
Qonunchilik palatasi ; rasmiy matn. – Toshkent : O zRes. Adliya vazirligi,
ʻ
2019 (2024 yilgi o zgarishlar). – 35 s. – URL:
ʻ https://lex.uz/docs/-4664145
(murojaat sanasi: 24.10.2025).
NORMATIV HUQUQIY-HUJJATLAR
1. O’zbekiston Respuplikasi Konstitutstiyasi-Toshkent 2023-yil 3-aprel
2. O’zbekiston Respuplikasi Jinoyat kodeksi 1994 yil 22-sentyabr 2012-XII-
son Qonun / O zRes. Oliy Kengashi ; rasmiy matn. – Toshkent : Adolat,
ʻ
1994 (2024 yilgi tahrir). – 450 s. – URL: https://lex.uz/docs/-111453
(murojaat sanasi: 24.10.2025)
3. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (Birinchi qism) :
ʻ
21.12.1995 y. 163-I-son Qonun / O zRes. Oliy Kengashi ; rasmiy matn. –
ʻ
Toshkent : Adolat, 1996 (2023 yilgi tahrir). – 300 s. – URL:
https://lex.uz/docs/-180552 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
40

4. O zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi (Ikkinchi qism) :ʻ
29.08.1996 y. 256-I-son Qonun / O zRes. Oliy Kengashi ; rasmiy matn. –
ʻ
Toshkent : Adolat, 1996 (2023 yilgi tahrir). – 600 s. – URL:
https://lex.uz/docs/-111189 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
5. O zbekiston Respublikasining Qonuni, 23.09.2016 yildagi O‘RQ-411-son
ʻ
Ilmiy adabiyotlar: darsliklar, o quv qo llanmalar, risolalar, maqolalar
ʻ ʻ
1. Omonov Sh. Pul, kredit va banklar : darslik / Sh. Omonov. – Toshkent :
Samarqand davlat universiteti nashriyoti, 2022. – 256 s. – ISBN 978-9943-40-
123-4. – URL: https://library-samdukf.uz/wp-content/uploads/2022/12/Pul-
kredit-va-banklar.-OMONOV.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
2. Pul va banklar : darslik / Renessans ta lim universiteti mualliflar jamoasi. –
ʼ
Toshkent : Renessans ta lim universiteti, 2024. – 320 s. – ISBN 978-9943-567-
ʼ
89-0. – URL: https://renessans-edu.uz/files/books/2024-12-02-07-14-
13_e4d86467b9709c937dc2b95434a38da6.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
3. Kredit va banklar : o quv qo llanma / Namangan davlat universiteti mualliflar
ʻ ʻ
jamoasi. – Namangan : NamDU nashriyoti, 2024. – 180 s. – ISBN 978-9943-
18-456-7. – URL: https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/05/29/NamDU-
ARM-2452-Pul__kredit_va_banklar.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
4. Davlat moliyasi : darslik / Renessans ta lim universiteti mualliflar jamoasi. –
ʼ
Toshkent : Renessans ta lim universiteti, 2024. – 280 s. – ISBN 978-9943-567-
ʼ
90-6. – URL: https://renessans-edu.uz/files/books/2024-12-03-09-28-
41_8c47c30cb74201b2dd6bc83169910c48.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
5. Budjet tizimi : darslik / Namangan davlat universiteti mualliflar jamoasi. –
Namangan : NamDU nashriyoti, 2024. – 200 s. – ISBN 978-9943-18-457-4. –
URL: https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/07/27/NamDU-ARM-11816-
Budjet_tizimi.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
6. Moliya : o quv qo llanma / Toshkent irrigatsiya va melioratsiya instituti
ʻ ʻ
mualliflar jamoasi. – Toshkent : TIIAME, 2017. – 150 s. – ISBN 978-9943-12-
41

345-6. – URL: http://em.tiiame.uz/storage/web/source/1/elektron
%20kutubxona/15-17%20Moliya.pdf (murojaat sanasi: 24.10.2025).
7. Financial stability of commercial banks: theory and practice : monografiya / A.
A. Karimova. – Toshkent : Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, 2024. –
220 s. – ISBN 978-9943-567-91-3. – URL:
https://www.researchgate.net/publication/377889774_FINANCIAL_STABILI
TY_OF_COMMERCIAL_BANKS_THEORY_AND_PRACTICE_MONOGR
APH (murojaat sanasi: 24.10.2025).
8. Pul va banklar : darslik / Iqtisodchi kutubxonasi mualliflar jamoasi. –
Toshkent : Iqtisodiyot nashriyoti, 2019. – 240 s. – ISBN 978-9943-40-456-7. –
URL: https://www.scribd.com/document/813726515/Pul-Va-Banklar-2019-
Iqtisodchi-Kutubxonasi (murojaat sanasi: 24.10.2025).
9. O zbekiston Respublikasi pul tizimi va uning rivojlanishi : o quv qo llanma /ʻ ʻ ʻ
Qarshi tibbiyot instituti mualliflar jamoasi. – Qarshi : QMII nashriyoti, 2023. –
120 s. – ISBN 978-9943-567-92-0. – URL:
https://portfel.qmii.uz/subject/majmua-fayl?id=bi1672931876 (murojaat
sanasi: 24.10.2025).
10. Moliyaviy texnologiyalar : ilmiy jurnal, 2-son / Toshkent davlat iqtisodiyot
universiteti. – Toshkent : TSUE, 2023. – 100 s. – ISSN 2181-3965. – URL:
https://fintech.tsue.uz/wp-content/uploads/2023/04/Jurnal-%E2%84%96-2-
Moliyaviy-texnologiyalar-2-SON-03.04.2023-10000.pdf (murojaat sanasi:
24.10.2025).
11. The Legal Issues Of International Investment Activity In Uzbekistan : ilmiy
maqola / A. R. Xudoyberdiyeva. – The American Journal of Political Science
and Law and Criminology, 2020. – № 2. – B. 1518-1422. – URL:
https://theamericanjournals.com/index.php/tajpslc/article/download/
1518/1422/1509 (murojaat sanasi: 24.10.2025).
12. INTERNATIONAL LEGAL ASPECTS OF SEARCH AND RETURN OF
ILLEGALLY EXPORTED OR STOLEN ASSETS : ilmiy maqola / Sh. T.
Xolmatov. – The American Journal of Political Science and Law and
42

Criminology, 2023. – № 6. – B. 21870. – URL:
https://inlibrary.uz/index.php/tajpslc/article/view/21870 (murojaat sanasi:
24.10.2025).
13. Green spaces in Uzbekistan: Historical heritage and challenges for sustainable
urban development : ilmiy maqola / M. A. Abdullayeva. – Trees, Forests and
People, 2023. – № 14. – B. 100290. – URL:
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772411523000290
(murojaat sanasi: 24.10.2025).
14. Uzbekistan: Property rights regularly violated for personal gain – report :
tahliliy risola / Eurasianet mualliflar jamoasi. – Eurasianet, 2024. – 20 s. –
URL: https://eurasianet.org/uzbekistan-property-rights-regularly-violated-for-
personal-gain-report (murojaat sanasi: 24.10.2025).
15. Civil society report exposes systematic forced evictions and land grabbing in
Uzbekistan's development drive : tahliliy risola / Uzbek Forum for Human
Rights. – Uzbek Forum, 2024. – 25 s. – URL:
https://www.uzbekforum.org/civil-society-report-exposes-systematic-forced-
evictions-and-land-grabbing-in-uzbekistans-development-drive/ (murojaat
sanasi: 24.10.2025).
43

Купить