Pul tizimi evolyutsiyasi va uning turlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	191.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Pul tizimi evolyutsiyasi va uning turlari

Купить

PUL TIZIMI EVOLYUTSIYASI VA UNING TURLARI
Kirish……………………………………………………………………………3
1. Pulning mohiyati va rivojlanish bosqichlari………………………………7
2. Pul tizimi, uning tarkibiy elementlari……………………………………11
3. Pul tizimini evolutsion rivojlanishiga ta`sir ko`rsatuvchi omillar…………14
4. O'zbekistonda pul tizimi takomillashtirish yo`llari………………………..17
Xulosa…………………………………………………………………………….23
Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………….25

Kirish
XVI asrning oxiri va XVII asrning boshlarida tovar – pul munosabatlarining
rivojlanishi, xalqaro va mahalliy valyuta bozorlarining vujudga kelishi,
shuningdek, davlatchilik asoslarining mustahkamlanishi davlat tomonidan pul
muomalasini tartibga solishning zaruriyatini keltirib chiqardi. Davlat tomonidan
pul muomalasini amalga oshirish tartibini belgilashda mamlakat tarixi, siyosiy
holati, milliy an’analari hamda uning iqtisodiy salohiyati muhim ahamiyat kasb
etadi.
Pul tizimi – bu mamlakatda pul muomalasini amalga oshirishning shakli
bo‘lib, uning asosini milliy valyuta tashkil etadi va milliy valyuta orqali tartibga
solinadi.
Pul tizimi quyidagi elementlarni o‘z ichiga oladi:
1.pul tizimini tashkil etish tamoyillari;
2.pul birligi;
3. baho masshtabi;
4. pulning turlari;
5. pul birliklari va belgilarini emissiya qilish tartibi va ularning
ta’minlanganlik asoslari;
6. pul muomalasini tartibga solishning usullari;
7. mamlakatda pul oborotining tarkibi va uni tashkil etish.
Pul tizimini tashkil etish tamoyillari – pul tizimini tashkil etishning asosiy
elementlaridan hisoblandi. Pul tizimini tashkil etishda davlat tomonidan pul
tizimini tashkil etishning tartib vaqoidalari nazarda tutiladi. Ta’kidlash joizki,
bozor iqtisodiyoti amal qilayotgan barcha mamlakatda muomalaga pul
belgilarini emissiya qilish, bank tizimining tarkibi bir – biriga o‘xshasada har
bir mamlakatda pul – kredit va moliya siyosatini amalga oshirishning o‘ziga
xos tamoyillari mavjud. Ushbu tamoyillarning asosiylari quyida keltirilgan. 1
1
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз

1. Pulning mohiyati va rivojlanish bosqichlari.
Pul tizimini markazdan boshqarishi tamoyili. Pul tizimini boshqarishning
ushbu tamoyili mamlakatni ma’muriy – taqsimlash modeliga xos bo‘lib, bu
jarayonda barcha pul munosabatlari tegishli ko‘rsatma va reja asosida amalga
oshiriladi. Mamlakatda faoliyat yuritadigan barcha banklar va ularning filiallari
davlat ixtiyorida va nazorati ostida faoliyat yuritadi. Muomalada pul massasini
tartibga solish tegishli reja va derektiv ko‘rsatmalar orqali bajariladi.
Pul tizimini talab va taklif asosida tartibga solish tamoyili. Pul tizimini
tashkil etishning ushbu tamoyilida asosiy e’tibor milliy valyutaning sotib
olishqobiliyatini mustahkamligi va inflyatsiya darajasining normal me’yoriga
qaratiladi.
Mamlakat Markaziy banki mustaqil ravishda pul – kredit siyosatini amalga
oshiradi, kredit muassasalari Markaziy bank tomonidan belgilangan tegishli
iqtisodiy normativlarga rioya etgan holda o‘zining faoliyatini tashkil etadi.
Pul birligi . Pul birligi va uning nomi hukumatning tegishli qonun va
me’yoriy hujjatlari asosida belgilanadi. Qonun va tegishli me’yoriy hujjatlar
asosida belgilab qo‘yilgan pul belgilari mamlakatda yagona to‘lov vositasi
vazifasini bajaradi. Mamlakat iqtisodiyotida muomalada bo‘lgan pul birligi
o‘zining nomiga ega bo‘ladi. Milliy valyutaning nomi barcha mamlakatlarda
turlicha nomda yuritiladi. Masalan, AQShda dollar, Buyuk Britaniyada funt
sterling, Xitoyda yuan va boshqalar (quyidagi jadvalda jahon mamlakatlarining
pul birliklarining nomlari keltirilgan). 2
Pul tizimining turlari
Kishilik jamiyatining vujudga kelishi, rivojlanishi va takomillashuvi
barobarida tovar – pul munosabatlari ham shunga monand holda rivojlanib va
takomillashib kelmoqda. Shuningdek, pul tizimi ham mavjud ijtimoiy –
iqtisodiy jarayonlar davomida ikki turdan iborat bo‘ldi. Xususan:
– metall pullar tizimi, bunda tovar pul (qimmatbaho metall) muomala
2
Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз

vositasini bajaradi, metall pullar to‘lov vositasini bajarganda ularda pulning
barcha funktsiyalari namoyon bo‘ladi;
– qog‘oz – kredit pullar tizimi, oltin va kumush tanga pullar evolyutsion
tarzda qog‘oz – kredit pullari tomonidan muomaladan siqib chiqarildi.
Metall pullar tizimi sharoitida metall qanday shaklda bo‘lishidan qa’tiy
nazar, to‘lov vositasi sifatida qabul qilindi. Metall pullar tizimi ikkiga bo‘linib,
birinchisi, bimetallizm, ikkinchisi, monometallizm sifatida guruhlanadi.
Bimetallizm – bu pul tizimida davlat qonuniy jihatdan to‘lov vositasi ikkita
metallni (odatda oltin va kumush) chegaralanmagan miqdorda erkin zarb
qilishga ruxsat beradi.
O‘z navbatida bimetllizm tizimi uchta shaklda amal qildi:
– birinchidan, parallel valyuta tizimi, ushbu metall pullar o‘rtasidagi
munosabat ularning bozor bahosidan kelib chiqqan holda stixiyali ravishda
o‘rnatildi;
– ikkinchidan, ikkiyoqlamali valyuta tizimi, metall pullar o‘rtasidagi
munosabat davlat tomonidan belgilandi va shuning asosida oltin va kumush
tangalar zarb qilindi;
– uchinchidan, «oqsoq» valyuta tizimi – ushbu tizimda oltin va kumush
tangalar qonuniy to‘lov vositasi sifatida xizmat qildi, lekin kumush tangalar
yopiq holda, oltin tangalar esa erkin zarb etildi. «Oqsoq» valyuta tizimi

deyilishiga sabab kumush tangalar ushbu davrda to‘laqonli valyuta sifatida
umum ekvivalent rolini amalga oshirmaydi.
2. Pul tizimi, uning tarkibiy elementlari.
Muomalada ikkita metall pulning vazifasini bajargan paytda ular o‘rtasida
bahoni aniqlashda muammolar va ziddiyatli holatlar vujudga keldi. Shu bilan
birga, pul tizimining bimetllizm shakli beqaror va bir – biriga o‘zaro qarama –
qarshi edi. Shuningdek, rivojlangan tovar – pul munosabatlari sharoiti
talablariga yetarli darajada javob bermas edi.
Pul tizimining bimetallizm shakli hukm surgan davri asosan XVI – XVII
asrlarga to‘g‘ri keladi. Yevropa mamlakatlarida 1866 yillarda bimetallizm pul
tizimini saqlab qolish maqsadida kumushning qiymatini oltinga nisbati rasmiy
belgilab qo‘yildi. Unga ko‘ra, o‘sha paytda kumush va oltin o‘rtasida
munosabat 15,5:1nisbatda o‘rnatildi. XIX asrning o‘rtalarida ushbu tenglik
o‘rtasida farq kengayib 22:1 tartibda belgilandi. Buning natijasida oltin va
kumush tangalar muomaladan chiqib, boylik jamg‘armasini bajara boshladi.
Jamiyatda tovar – pul munosabatlarining rivojlanishi va ijtimoiy – iqtisodiy
yagona umumekvivalent vazifasini bitta metall pul bajarish zarurligini
ko‘rsatdi. Buning natijasida monometallizm pul tizimi shakllandi. 3
Monometallizm pul tizimi sharoitida – bitta qimmatbaho metall (oltin va
kumush, asosan oltin) umum ekvivalent vazifasini bajardi. Shu bilan birga, pul
timizining monometallizm davrida muomalaga oltin tangalarga maydalanadigan
boshqa pul belgilari (xazina biletlari, banknotlar va mayda monetalar) ham kirib
kela boshladi.
3
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар
фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Тошкент: “Ўзбекистон”

Xalqaro valyuta – kredit munosabatlarini amalga oshirishda XIX asrda to‘liq
va XX asrning boshlarigacha muomalada oltin asosiy rol o‘ynadi. Oltin
standartining rivojlangan davri 1880 – 1914 yillarga to‘g‘ri keladi.
Monometallizm o‘z navbatida oltin tanga, oltin quyma va oltin deviz
standartini o‘z ichiga olar edi.
Oltin tanga standarti tovarlarning bahosi oltinda ifodalanadi, mamlakat
bozorlarida oltin to‘lov vositasini bajaradi va erkin ravishda zarb etiladi. Oltin
pulning barcha funktsiyalarini bajaradi. Oltin tanga standarti sharoitida pul
tizimi talab va taklif asosida tartibga solinib, muomaladan ortiqcha bo‘lgan
oltin tanglar “avtomatik ravishda” jamg‘armaga yo‘naltirildi, muomalada
qo‘shimcha to‘lov vositasiga ehtiyoj tug‘ilganda ular jamg‘armadan
muomalaga qaytariladi. Oltin tanga standarti sharoitida mamlakatda pul tizimini
tashkil etish silliq va samarali tarzda amalga oshirildi, biroq kishilarning tovar
moddiy qiymatlarga bo‘lgan talabining hajmi iqtisodiyotdagi mavjud oltin
zaxiralari hajmidan sezilarli darajada ortib bordi, shuningdek, oltin tanga
standarti sharoitida Markaziy banklarda ma’lum darajadagi oltin zaxiralarini
shakllantirish zaruriyatini keltirib chiqardi. 4
Oltin tanga standartining asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat edi:
– oltin tangalarni qat’iy o‘rnatilgan qiymatlarda erkin ravishda zarb etish;
– o‘zining qiymatini oltinda ifoda etadigan pullarni maydalash;
– oltinning mamlakatlar o‘rtasida erkin ayirboshlanuvi;
– oltin pulning barcha funktsiyalarini bajarishi.
Birinchi jahon urushi juda katta miqdordagi moliyaviy xarajatlarni vujudga
kelishiga sabab bo‘ldi, buning natijasida hukumat byudjet taqchilligini qoplash
maqsadida muomalaga qog‘oz pullarni emissiya qildi. Bu o‘z navbatida birinchi
jahon urushida ishtirok etgan barcha mamlakatlarda (AQShdan tashqari) oltinni
qog‘oz pullarga almashtirish va xorijga olib chiqib ketish qonunan ta’qiqilab
qo‘yildi. Birinchi jahon urushidan keyin, birorta mamlakat oltin tanga
4
Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир раҳбар
фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. – Тошкент: “Ўзбекистон”

standartiga qaytish imkoniyatini qila olmadi. 1920 yillarda qator mamlakatlarda
oltin quyma standarti joriy etildi.
Oltin quyma standarti sharoitida banknotalar davlat tomonidan o‘rnatilgan
summada oltin quymalarga ayirboshlanadi, oltin quyma standarti sharoitida
muomalada oltin tangalarning to‘lov vositasi sifatida harakati va erkin zarb
qilinishi amal qilmaydi. Oltin quyma standartlari asosan oltin zaxiralariga boy
bo‘lgan AQSh, Angliya, Frantsiya va Yaponiyada hukm surdi. Unga ko‘ra
muomalaga oltin tangalarning erkin zarb qilinishi barham topib, pullarni oltinga
almashtirish quyilmalarning qiymati asosida chegaralanib qo‘yildi. Masalan,
Buyuk Britaniyada bir oltin quyilmasi 12,4 kg.ga to‘g‘ri kelar edi. Ushbu
quyilmani olish uchun 1700 funt sterling zarur edi. Frantsiyada bir quyilma
12,7 kg bo‘lib, ushbu quyilma 215 ming franka baholanar edi. Katta miqdorda
oltin zaxiralariga ega bo‘lmagan mamlakatlarda (Avstraliya, Germaniya,
Daniya, Norvegiya va boshqalar) oltin deviz standarti amal qilar edi. Oltin
deviz standarti joriy etilgan mamlakatlarda milliy valyutalar devizlarga, ya’ni
oltinga erkin almashadigan chet el valyutalariga ayirboshlanishi joriy etildi.
Buning natijasida bir mamlakatning ikkinchi mamlakatga valyutaviy bog‘liqligi
vujudga keldi. 5
1929 – 1933 yillarda yuz bergan butunjahon iqtisodiy inqirozi
natijasida oltin monometallizmining barcha shakllari amal qilish faoliyatini
to‘xtatdi, AQSh dollarining oltinga nisbatan pariteti saqqlanib qoldi. 1930
yillardan boshlab xalqaro va mahalliy hisob – kitoblarda qog‘oz – kredit pul
tizimi faoliyat yurita boshladi.
5
Каралиев Т. Саттаров О. ва бошқалар “Тижорат банклари фаолияти таҳлили”. Ўқув қўлланма.

Ushbu tizimning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilardan iborat edi:
– oltinning umumekvivalent sifatida muomaladagi harakati to‘xtatildi,
banknotlarning oltinga ayirboshlanishi va maydalanishi barham topdi, oltin
ichki va tashqi oborotdan chiqib zaxira sifatida saqlanadigan bo‘ldi;
– banklarning kredit operatsiyalari asosida muomalaga naqd va naqdsiz pul
belgilari chiqarildi;
– pul oborotining asosiy ulushini naqd pulsiz hisob – kitoblar egallay
boshladi;
– davlat tomonidan pul muomalasini tartibga solish kuchaytirildi, iqtisodiyotda
pul muomalasini tartibga solishning instrumentlari ishlab chiqildi.
Qog‘oz – kredit pullar tizimi . Qog‘oz – kredit pullar tizimining evolyutsion
rivojlanishi, iqtisodiyotning globallashuvi va xalqaro mehnat taqsimotining
chuqurlashuvi sharoitida pul oborotini vaqtdan va moliyaviy jihatdan yanada
tejamliroq bo‘lishini, shuningdek, uni samaraliroq ishlashini ta’minlamoqda.
Agar dastlabki qog‘oz pullar taxminan X asrning oxiri XI asrning boshlarida
muomalaga chiqarila boshlangan bo‘lsa, 1930 yillarning oxiriga kelib ular
qatorida kredit pullari to‘lov hisob – kitob va pul aylanmalarini amalga
oshirishda ishtirok eta boshladi. Bu o‘z navbatida iqtisodiyotda pul – kredit

siyosatini amalga oshirish va pul muomalasini tashkil etishga ijobiy ta’sir
ko‘rsata boshladi. 6
Iqtisodiyotning rivojlangan hozirgi davrida pulning asosiy turlari banklarning
kredit biletlari (banknotlar), tangalar, pul cheklari, elektron–plastik
kartochkalar, hisob raqamlarda yozuvda aks ettirilgan pullar hisoblanadi.
Muomalaga pullarni emissiya qilish Markaziy bankka yuklatilgan. Markaziy
bank «banklarning banki» sifatida kredit resurslarini shakllantirish va ushbu
resurslarni naqd va naqd pulsiz ko‘rinishida muomalaga chiqarishi mumkin.
Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqarilgan naqd pullar uning
majburiyati bo‘lib, tijorat banklari ushbu pullarni muomalada aylanishini
ta’minlaydi. Tijorat banklari qog‘oz – kredit pullarni Markaziy bankdagi
vakillik hisobvarag‘idagi mablag‘lari doirasida ishlatishi mumkin.
Pulning metallik nazariyasi
Pulning metallik nazariyasi XVI– XVII asrlarda dastlab kapitalning boylik
sifatida jamg‘arish, kapitalistik tuzumning shakllanishi va rivojlanishi
sharoitida vujudga keldi. Agar, kapitalizm natural – feodal tuzum sharoitida
rivojlanib uning asosini bozor munosabatlari tashkil etishini e’tiborga olsak,
pulning metallilik nazariyasi kishilik jamiyatining natural – feodal tuzumi
davriga borib taqaladi.
Ma’lumki, pul birligining sotib olish qobiliyati metall asosida aniqlanadi,
metall tangalar o‘zida pulning haqiqiy qiymatini aks ettirib, ulardan tanga
(moneta)lar zarb etilgan. Shu bois ham metall pul nazariyasini qo‘llab –
quvvatlovchi iqtisodiy nazariyachilar vakillari qog‘oz pul nazariyasini inkor
etadilar. Metall pul nazariyasi vakillari ushbu ta’limotni yoqlab chiqqanlarida
asosan nodir metallarni, ya’ni kumush va oltin tangalarni nazarda tutadilar.
Ularning ta’limotida kumush va oltin tangalar real qiymatni aks ettiruvchi
haqiqiy pul bo‘lib, ular o‘z qiymatlarini yo‘qotmaydilar. Shu bilan birga,
kumush va oltin pullar ayirboshlash munosabatlarida real qiymatlari asosida
ishtirok etib, iqtisodiyotda inflyatsiya muammosini keltirib chiqarmaydi, deya
6
Каралиев Т. Саттаров О. ва бошқалар “Тижорат банклари фаолияти таҳлили”. Ўқув қўлланма.

ta’kidlaydilar. Dastlab pulning metallik nazariyasi angliya iqtisodiy
nazariyachilarining ta’limotlarida paydo bo‘lgan. pul nazariyasi tarafdorlari
sifatida U.Stafford(1554 – 1642) T.Men (1571 – 1641), D.Nors (1641 –
1691)larni ta’kidlash mumkin. Ularning pul nazariyasi asosida metall pullar
ijtimoiy ishlab chiqarish munosabatlari sharoitida tabiiy ravishda vujudga
keladigan jarayon sifatida emas, balki metall pullarni vujudga kelishini kishilik
jamiyatining ma’lum davrida shakllangan, rivojlangan va chuqurlashib
borayotgan ayirboshlash natijasi sifatida qarashgan. Metall pul nazariyasining
taniqli asoschilari sifatida Fransua Kene va Adam Smitlar ekanligini ta’kidlash
maqsadga muvofiq. Klassik maktabining fiziokratlar yo‘nalishining asoschisi
Fransua Kene o‘zining ishlab chiqarish va takror ishlab chiqarish
munosabatlariga bag‘ishlangan asarida metall pul nazariyasiga yetarlicha
e’tibor qaratadi.
Xususan, u takror ishlab chiqarish qo‘shimcha xarajat (investitsiya)lar
hisobiga uzluksiz yangilanib turadi. Qo‘shimcha xarajatlar metall ko‘rinishida
pullar hisobiga amalga oshirilib, metall pullar ishlab chiqaruvchi va iste’molchi
o‘rtasida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni amalga oshirishda
ayirboshlash vositasi sifatida ishtirok etadi, iste’mol qiymatiga ega bo‘lgan
tovarlar ayirboshlash jarayonida bir marta ishtirok etganidan so‘ng ushbu
jaryonni tark etadi va iste’mol qilinadi. Biroq, pullar esa ayirboshlash
jarayonida takror va takror ishtirok etadi, aynan shu jarayonda pullarning metall
tangalardan iborat bo‘lishi, birinchidan ular o‘zining dastlabki xossasini
yo‘qotmaydi, ikkinchidan ularda pulning haqiqiy qiymati o‘z aksini topgan
ta’limot asosida metall pul nazariyasini yoqlab chiqadi. 7
Klassik maktabning asoschisi, taniqli ingliz iqtisodchisi Adam Smit bozorda
ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘rtasida vujudga keladigan munosabatlar
«ko‘rinmas qo‘l» qoidalari va «tabiiy tartiblash» tizimi yordamida amalga
oshiriladi, aynan shu munosabatlarda metall tangalar ushbu jarayonni amalga
oshirishda muhim moliyaviy mexanizm sifatida ishtirok etadilar, degan
7
Каралиев Т. Саттаров О. ва бошқалар “Тижорат банклари фаолияти таҳлили”. Ўқув қўлланма.

ta’limotni ilgari suradi. Ularning nazdida “ko‘rinmas qo‘l” talab va taklif bo‘lib,
ishlab chiqaruvchi o‘zi yaratgan moddiy ne’matlari bilan bozordagi taklifni
shakllantiradi, iste’molchi esa ma’lum darajadagi ehtiyojini qondirish uchun
qilgan harakati natijasida talabni vujudga keltiradi. Aynan mana shu jarayonda
tomonlarning manfaatlari bozorga taklif etilayotgan moddiy ne’matlar massasi
va ularni sotib olish uchun zarur bo‘lgan pul massasi o‘rtasidagi bog‘liqlik
natijasida o‘zining yechimini topadi. Agar iste’mol uchun taklif etilayotgan
tovar massasi pul massasiga nisbatan ko‘p bo‘lsa ularning bahosi pasayadi va
iste’molchining tanlov imkoniyatlari ortadi va aksincha. Adam Smitt va boshqa
metall pul nazariyasi tarafdorlari aynan mana shu jarayonda muomalada metall
tangalarning ishtirok etishi ishlab chiqaruvchilar tomonidan yaratilgan moddiy
ne’matlarning haqiqiy qiymatini xolisona baholashda qo‘l kelishi asosida metall
pul nazariyasini ilgari suradilar, chunki to‘lov vositasi sifatida metall tangalar
amal qilgan sharoitda bozorga taklif etilayotgan moddiy ne’matlar hajmi pul
hajmidan kam bo‘lganda, metall tangalarning ortiqcha qismi pul sohibi
tomonidan moddiy boylik sifatida jamg‘armaga yo‘naltiriladi, ya’ni metall
tangalar (asosan oltin, kumush tangalar nazarda tutilayapti) kam miqdorda
taklif etilayotgan tovar va moddiy ne’matlar qiymati (bahosi)ni sun’iy ravishda
ortib ketishiga yo‘l qo‘ymaydi. Buning asosiy sababi metall pullar haqiqiy
qiymatga ega bo‘lib, kelgusida ham ular o‘zining qiymatini yo‘qotmasligi pul
sohibiga katta ishonch bag‘ishlaydi va avtomatik ravishda bozordagi talab va
taklifga qarab ma’lum davrda to‘lov vositasi sifatida, ma’lum davrda esa
moddiy boylik sifatida namoyon bo‘ladi.
Bizning nazarimizda, metall pul nazariyasi tarafdorlarining asosiy yutuqlari
ham shunda bo‘lib, muomalada metall pullar to‘lov vositasi vazifasini bajargan
paytda iqtisodiyotda inflyatsiya muammosi vujudga kelmagan, shu bilan birga
davlat tomonidan pul – kredit siyosatini amalga oshirish va tartibga solish kabi
masalalariga ehtiyoj tug‘ilmagan.
Shu bilan birga, pulning metallilik nazariyasi tarafdorlarining ayrim
kamchiliklari mavjud bo‘lib, ularning asosiylari quyidagilarda ko‘rinadi.

Birinchidan, pulning metallik nazariyasi tarafdorlari pulning barcha
funktsiyalarini bajaruvchi haqiqiy pullarni keyinchalik ularning o‘rinbosarlari
hisoblangan qog‘oz pullar bilan almashtirilishini inkor etdilar. Ular haqiqiy
qiymatga ega bo‘lgan metall pullarni qog‘oz pullarga almashtirish
mumkinligini va uning tabiatini tasavvur qila olmadilar. Biroq, o‘sha davrlarda
ham qog‘oz pullar Xitoyda juda keng miqyosda to‘lov vositasini bajarar edi.
Ikkinchidan, metall pul nazariyachilari pullarni tovar ayirboshlash
munosabatlari ta’sirida vujudga kelganligini, shuningdek, pulning tarixiy –
iqtisodiy kategoriya ekanligini tushunib yetmadilar. Uchinchidan, metallik pul
nazariyachilari ta’limotida boylikning asosini savdo tashkil etadi, boylikning
asosini oltin va boshqa qimmatbaho metallarni jamg‘arishda degan noto‘g‘ri
tasavvur mavjud edi. Bu jamiyatda har qanday boylikning asosida oltin yoki
qimmatbaho metallar emas, balki boylik kishilarning moddiy va ma’naviy
jihatdan yetukligi hamda har qanday boylikning asosida mehnat yotishini inkor
etishdi.
8
XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmida metallik pul nazariyasi bozor
iqtisodiyoti ishtirokchilari talablarini to‘liq qondirmay qoldi, bu ushbu
nazariyaning o‘z o‘rini yo‘qotishiga olib keldi. Biroq bu jarayon juda uzoq
muddat davomida qiyinchiliklar bilan yuz berdi, chunki metallik pul
nazariyasini yoqlab nemis (K.Knis, 1821 – 1898 yy.), ikkinchi jahon urushidan
keyin amerkalik (M.Xalpern), frantsuz (Sh.Rist, A.Tulemon, J.Ryueff,
M.Debre), angliyalik (R.Xarrod) iqtisodchilar shular jumlasidandir.
Jamiyatda ijtimoiy – iqtisodiy jarayonlarning taboro rivojlanib borishi, shu
bilan birga kishilarning ehtiyoji ortib borishi natijasida ayirboshlash
munosabatlari hajmining o‘sishi, ishlab chiqarish hajmining keskin sur’atlar
bilan ko‘payishi muomalada foydalanib kelingan metall tangalar bilan parallel
ravishda qog‘oz pullar ham to‘lov vositasi sifatida amal qila boshladi,
evolyutsion tarzda ma’lum ijtimoiy – iqtisodiy o‘zgarishlar oqibatida metall
(kumush va oltin) pullar o‘z o‘rnini qog‘oz pullarga bo‘shatib berdi. Bu pulning
8
Каралиев Т. Саттаров О. ва бошқалар “Тижорат банклари фаолияти таҳлили”. Ўқув қўлланма.

nominalist nazariyasining vujudga kelishiga zamin yaratdi.
Pulning nominallik nazariyasi
Nominal pul nazariyasi xususidagi natijasida ushbu nazariyani turlicha
nomlanishining guvohi bo‘ldik. Masalan, rus tilida pul nazariyasi haqida
yozilgan adabiyotlarda “nominallisticheskaya teorii deneg”, “metallicheskaya
teorii deneg” tarzida, o‘zbek tilidagi iqtisodiy adabiyotlarda “pulning
nominalistik nazariyasi”, “nominal pul nazariyasi” yoki “metall bo‘lmagan pul
nazariyasi” tarzidagi so‘z birikmalarini uchratish mumkin. Shu bois, dastlab
pulning “metall bo‘lmagan nazariyasi” haqida ayrim mulohazali holatlarni
oydinlashtirib olish maqsadga muvofiq degan fikrga keldik. Metall bo‘lmagan
pul nazariyasi turli iqtisodiy adabiyotlarda turlicha talqin etilishining asosiy
sabablaridan biri, pul nazariyasi to‘g‘risida yaratilgan iqtisodiy asarlarning
deyarli barchasi xorijiy tillarda, asosan ingliz, nemis tillardan rus tiliga
undan so‘ng esa o‘zbek tiliga o‘girilganligida bo‘lsa kerak.
Nominal pul nazariyasi tarafdorlari ushbu nazariyaning asosida qog‘oz
pullar e’tirof etilishini e’tiborga oladigan bo‘lsak, shuningdek nominal pul
nazariyasining amal qilishining asosiy omili sifatida pul nominallarini davlat
tomonidan belgilanishi va uning ta’minlanishi ham davlat tomonidan amalga
oshirilishini nazarda tutadigan bo‘lsak, nominal pul nazariyasini “qog‘oz pullar
nazariyasi” tarzida ifodalash ham mumkin bo‘ladi.
Nominal pul nazariyasini “qog‘oz pul nazariyasi” tarzida yuritilishi uning
aniqliligini, metall pul nazariyadan ushbu nazariyani, nominal pul nazariyasini
qanday farqlari mavjudligini ortiqcha qiyinchiliklarsiz aniqlash imkonini
beradi. Nominal pul nazariyasi xususidagi dastlabki qarashlarni quldorchilik,
keyinchalik feodal tuzumi sharoitidagi qadimgi faylasuflar ta’limotlarida
kuzatish mumkin. Pulning nominal nazariyasi XVII – XVIII asrlarda,
muomalaga haqiqiy bo‘lmagan metall pullar kiritilgan davrda shakllangan.
Dastlabki nominal pul nazariyasining asosini qog‘oz pullar emas, balki haqiqiy
bo‘lmagan tanga monetalar tashkil etgan.

Pulning nominal nazariyasini ilgari surgan dastlabki iqtisodiy nazariya
vakillari Dj.Berkli (1685 – 1780) va Dj.Styuart (1712 – 1780) hisoblanadi.
Ularning nazariyalari asosida quyidagi ikkita holat yotardi: pul davlat
tomonidan yaratiladi va pulning qiymati uning nominali bilan aniqlanadi. Pul
birligining sotib olish qobiliyati uning nominali asosida, ya’ni qog‘oz pulda
ko‘rsatilgan nominal qiymati bilan aniqlanadi.
Nominal pul nazariyasi tarafdorlarining asosiy zaifligi shundaki, ularning
ta’limotiga ko‘ra pulning qiymatini davlat belgilaydi. Bu bilan ular pulning
mehnat mahsuli nazariyasi va tovar tabiatiga ega ekanligini inkor qiladi. Biroq
bozor iqtisodiyoti sharoitida pulning sotib olish qiymati talab va taklif asosida
belgilanadi, shuningdek, milliy xo‘jalik doirasida to‘lov vositasini bajaradigan
pullarning kursi xalqaro miqyosda amal qiladigan xorijiy valyutalarga bo‘lgan
talab asosida o‘zgarib turadi.
Nominalist pul nazariyasi vakillarining rivojlangan davri asosan XIX
asrning oxiri va XX asrning boshlariga to‘g‘ri kelib, uning ko‘zga ko‘ringan
tarafdorlaridan biri, nemis olimi G.Knapp (1842 – 1926) hisoblanadi.
G.Knappning pul nazariyasini, uning ta’limoticha ma’lum qiymatga ega
bo‘lmagan monetalarda emas, balki xazina biletlari asosida asoslashga harakat
qiladi. Nominal pul nazaryachilarining asosiy kamchiligi shundaki, ularning
ta’limotida pulning qiymati davlat tomonidan belgilanadi degan g‘oya ilgari
suriladi. Kredit pullar (veksellar, banknotalar, cheklar) esa ularning ta’limotida
inobatga olinmaydi va e’tibordan chetda qoldiriladi. Chunki kredit pullarning
qiymati davlat tomonidan emas, balki ularning emitentlari tomonidan
belgilangan nominal qiymatga ega bo‘lib, ushbu qiymat o‘zgarishga moyildir,
ya’ni ularni muomalaga chiqargan emitentlar kredit pullarining dastlabki
qiymatda saqlab qolish imkoniyatiga ega bo‘lmaydilar. Bizning nazarimizda,
nominal pul nazariyasi vakillari qog‘oz pullarning qiymatini nafaqat oltin
qiymatidan, balki tovarlar qiymatidan ham ajratib oldilar va ularning nominal
qiymatining barqarorligi, sotib olish qobiliyati davlatning tegishli hujjatlari
asosida aniqlanadi degan mantiqsiz g‘oyani ilgari suradilar.

Nominal pul nazariyasi vakillarining ta’limoti Germaniya tomonidan
birinchi jahon urushini moliyalashtirish uchun muomalaga chiqarilgan katta
miqdordagi emissiya jarayonida namoyon bo‘ldi. Biroq, ushbu ta’limotning
haqiqatga yaqin emasligi Germaniyada 1920 yillarda yuz bergan giprinflyatsiya
sharoitida isbotlandi. Muomalaga asossiz ravishda emissiya qilingan juda katta
miqdordagi qog‘oz pullar juda tez muddatda 700 – 800 foiz darajasida
inflyatsiyaga uchrashi natijasida mamlakatda pul – kredit, moliya tizimi izdan
chiqdi. Buning natijasida ishlab chiqarishga bo‘lgan qiziqish pasayib, kishilar
moddiy ne’mat yaratish hisobiga emas, balki mavjud moddiy ne’matlarni sotish
hisobiga qo‘shimcha daromad olish payiga tushib qoldilar. Chunki ishlab
chiqarish va qo‘shimcha moddiy ne’matlarni yaratish ma’lum darajadagi vaqtni
talab etar, bu vaqtda esa ishlab topilgan daromad inflyatsiya natijasida o‘zining
qiymatini yo‘qotar edi. Tahlillar natijasi shuni ko‘rsatadiki, nominal pul
nazariyasi iqtisodiyotning markazdan boshqarish tuzumi sharoiti va talablariga
mos keladi. Chunki ushbu tuzumda pulning nominal qiymati davlat tomonidan
o‘rnatilib, uning amal qilishi ham to‘liq nazorat ostiga olinadi. Shunda ushbu
nazariya tarafdorlari tomonidan ilgari surilgan ta’limot o‘zini oqlaydi.
Ta’kidlash joizki, markazdan boshqarish tuzumi yoki markazdan rejalashtirish
tuzumi sharoitida qog‘oz pullarning nominali davlat tomonidan o‘rnatilishi
bilan birga, yaratilgan tovar moddiy qimmatliklarning bahosi ham yuqoridan
belgilanadi. Shu bilan birga, muomalaga emissiya qilinadigan pulning miqdori,
ularning harakati va amal qilish kabi barcha jarayonlar ham davlat tomonidan
rejalashtirilib, ushbu rejaning bajarilishi to‘lig‘icha tegishli organlar tomonidan
nazorat qilib boriladi. Biroq, bozor iqtisodiyoti sharoitida nominal pul
nazariyasini amaliyotga joriy etish va uning amal qilishining imkoniyati mavjud
emas. Chunki davlat banklari tomonidan muomalaga emissiya qilingan pul
belgilari tegishli talab va taklif asosida tovar moddiy qimmatliklarning bahosini
belgilaydi. Uning sotib olish qobiliyatini mustahkam yoki zaif bo‘lishi
davlatning nazdidan anchagina yiroqda bo‘lib, davlat unga ta’sir o‘tkazish

imkoniyatiga ega bo‘lmaydi. Bunday holat pulning miqdoriy pul nazariyasini
vujudga kelishiga sabab bo‘ldi.
3. Pul tizimini evolutsion rivojlanishiga ta`sir ko`rsatuvchi omillar.
Pul tizimi pul muomalasini tashkil etishning tarixiy jihatdan qaror topgan va
qonun bilan mustahkamlab qo’yilgan shaklidir. Boshqacha aytganda, bu pul
muomalasining aniq bir mamlakatda muayyan vaqt ichida qo’llaniladigan qoidalari
va normalari majmuidir.
Milliy valyuta tizimi pul tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi. Pul mablag’lari
iqtisodiyotda amal qiladigan shaklga qarab pulmablag’larining ikki turi: metall
pullar muomalasi tizimi va pul belgilari muomalasi tizimi farqlanadi.
Metall pullar muomalasi tizimlari pullik tovar (oltin va kumush) bevosita
muomalada bo’lgan sharoitda amal qilgan. Bunda mazkur metall pullarning barcha

funktsiyalarini bajargan, mavjud kredit pullar esa metallga erkin almashtirilgan.
Metall pul belgilarining muomalasi tizimida bimetallizm davri va
monometallizm davri farqlanadi. Bunday holda bimetallizm iqtisodiy jarayonlarda
ikkita asl metallarning bir vaqtda foydalanishi bilan tavsiflanadi, monometallizm
esa umumiy ekvivalent sifatida bir metallga o’tishni anglatadi. Bunda bimetallizm
holatida quyidagicha xillar ajratib ko’rsatiladi:
1) parallel valyuta tizimi – oltin bilan kumush o’rtasidagi o’zaro nisbat
bozorda stixiyali ravishda belgilanadi;
2) qo’shaloq valyuta tizimi – ikki metall o’rtasidagi o’zaro nisbat davlat
tomonidan ushbu metallarga bo’lgan talabga, shuningdek, ushbu davlatdagi
iqtisodiy va siyosiy vaziyatga qarab belgilanadi;
3) nuqsonli valyuta tizimi – metallar iqtisodiy tizimda mavjud bo’ladiyu,
lekin teng huquqlarga ega bo’lmaydi. Odatda, davlat kumush valyutaning zarb
qilinishi va foydalanishiga cheklashlar kiritadi.
Faqat bir metallning amal qilishi tizimi sifatidagi monometallizmda ham
ayrim o’zgarishlar yuz berdi:
1) oltin tangali standart – to’laqonli oltin valyutaning amal qilishi, unda
tovarlarning qiymati ham ushbu valyuta bilan hisoblanadi;
2) oltin yombili standart – oltin muomalada bulmaydi, lekin unga katta
miqdorlardagi (yombi miqdorida) almashinish amalga oshiriladi;
3) oltin valyutali (oltin devizli) standart – pullarning almashinishi faqat oltin
yombili standartli mamlakatlarning valyutalariga amalga oshiriladi.
Pul tizimi deganda mazkur mamlakatda pul muomalasini qonuniy va
mutanosib ravishda tashkil qilishda qo’llaniladigan uslublar majmuasi
tushuniladi.
Valyuta tizimi - bu, mamlakatlar o’rtasida valyuta munosabatlarini tashkil
etish shaklidir.

4. O'zbekistonda pul tizimi takomillashtirish yo`llari.
Valyuta tizimi - bu, xo’jalik aloqalarini baynalmilallashuvi asosida tarixan
shakllangan, valyuta amali bilan bog’liq iqtisodiy munosabatlar yig’indisidir.
Valyuta tizimining mohiyati, tashkil etilish shakllari va roli jamiyatning
iqtisodiy tizimi bilan belgilanadi.
Valyuta tizimi davlat, rezident va norezident shaxslarga tashqi iqtisodiy
faoliyatni amalga oshirish uchun sharoit yaratib beradi. Sub’ktlarning ushbu
faoliyati amalga oshishida valyuta qonunchiligi alohida ahamiyat kasb etadi.
Maxsus adabiyotlarda valyuta tizimlarining 3 ko’rinishi farqlanadi, ya’ni
milliy, jahon va hududiy valyuta tizimlari.
2. Pul tizimining shakllari va ularning evolutsiyasi: bimetallizm;
monometallizm; qog’oz va kredit pullari tizimi.
Pul tizimining elementlari – pul birligi, baho masshtabi, pulning turlari,
emissiya tizimi, pul muomalasini tartibga soluvchi davlat muassasasi.

Mamlakatda umumiy ekvivalent sifatida kabul kilingan metallga va pul
muomalasi bazasiga karab pul tizimi bimetalizm va monometalizm pul tizimlariga
bo’linadi.
Bimetalizm - pul tizimida umumiy ekvivalent rolini metall (kupincha oltin va
kumush) bajargan, bu tizimda ikkala ikkala metalldan xam shgalarning erkin
muomalaga chikarilishi va ularning cheksiz almashishiga amal kilingan.Parallel
valyuta tizimida ikki metall kiymati stixiyali, metallning bozor baxosiga munosib
tarzda belgilangan. Bu pul tizimida davlat metallar erasidagi mutanosiblikni
urnatib kuygan. Oltin va kumush tangalarning chikarilishi va ularning axoli
tomonidan kabul kilinishi ana shu mutanosiblikka muvofik amalga oshirilgan.
Bimetalizm XVI-XVII asrlarda keng tarkalgan bulib Garbiy Yevropaning
kator mamlakatlariga esa XIX asrgacha yetib kelgan. 1865 yili Frantsiya, Belgiya,
Shveytsariya va Italiya mamlakatlari bimetalizmni xalkaro sulx - Lotin tanga
Ittifoki yordamida saklab kolishga urinishgan. Tuzilgan konventsiyada ikkala
metalldan xam 5 frank va undan yukori kiymatli tangalarni chikarish, oltin va
kumush urtasida 1:15,5 kiymat mutanosibligini urnatish shartlari kuzda tutilgan.
Biroq, bimetallik pul tizimining kullanilishi rivojlangan kapitalistik xujalik
extiyojlariga mos kelmasdi, chunki kiymat ulchovi sifatida bir vaktning uzida ikki
metall - oltin va kumushning qo’llanilishi pulning ushbu funktsiyasi tabiatiga
to’g’ri kelmagan. Umumiy qiymat o’lchovi bulib fakat birgina tovar xizmat kilishi
mumkin. Bundan tashqari ikki metall orasidagi davlat tomonidan o’rnatiladigan
nisbat ularning bozor narxiga to’g’ri kelmas edi. XIX asr oxirida kumush ishlab
chiqarishning arzonlashishi va uning qadrini yo’kotishi natijasida oltin tangalar
muomaladan xazinaga keta boshladi. Bunda Kopernik-Greshemning konuni
yuzaga chiqqan, ya’ni yomon pullar muomaladan yaxshilarini chiqarib tashlagan.
Kapitalizm taraqqiyoti mustaxkam pul, yagona umumiy ekvivalent bo’lishni
talab qildi, shuning uchun bimetalizm o’z o’rnini monometalizmga bo’shatib berdi.
Monometalizm - bu pul tizimida yagona metall (oltin yoki kumush umumiy
ekvivalent va pul muomalasining asosi bo’lib xizmat qiladi. Amalqilayotgan tanga
va boshqa qiymat belgilari qimmatbaxo metallar almashiniladi.

Kumush monometalizmi Rossiyada 1843-1852 yillarda, Gollandiyada 1847-
1875 yy. da mavjud bulgan.
Xulosa
O’zbekiston Respublikasining pul tizimi xususiyatlari – samarali pulkredit
siyosatini olib boorish, davlat qarzini boshqarish, soliq siyosatini amalga
oshirish, moliya bazasini shakllantirish, monetary siyosatni amalga oshirishda
pul massasi ustidan nazoratni ta’minlash.
O’zbekiston Respublikasi pul tizimi elementlari – pul birligi, pul birligining
turlari, ularni muomalaga chiqarish qoidalari, pul, kredit, valyuta boshqaruvini
amalga oshiruvchi davlat organlari, naqd pulsiz to’lov aylanishi va kredit
pullar muomalasining olib borishda davlat tomonidan belgilangan shartlar,
milliy valyutani cheklash va chetdan sotib olish qoidalari, xalqaro hisob
kitoblarni tashkil qilish asoslari, milliy valyutani chet el valyutasiga almashtirish
tartibi va davlat tomonidan belgilangan valyuta kursi.
Rossiya Markaziy banki pul emissiyasi bilan bog’liq bo’lgan operatsiyalarni
bajarish huquqini o’z qo’liga oldi. Bundan tashqari, davlat pul belgilarini bosib
chiqaruvchi muassasa Rossiyada joylashgan edi. Mustaqil davlatlar Markaziy
banklarining pul muomalasini olib borish bo’yicha harakatlari cheklagan edi.

Natijada pul taqchilligi yuzaga keldi va u alohida olingan respublikalarda har xil
darajada namoyon bo’ldi. Masalan, Rossiya Markaziy banki muomalaga chiqargan
pullarda Rossiyaning salmog’i 1991 yil dekabrda 64 foizni tashkil qilgan bo’lsa,
1992 yil iyunga kelib emissiyaning77 foizi Rossiyani naqd pul bilan ta’minlashga
yo’naltirilgan. Qolgan barcha Respublikalarni naqd pul bilan ta’minlash uchun
muomalaga chiqarilgan pullarning faqat 23 foizigacha sarflangan, ya’ni boshqa
respublikalar ehtiyojini pul bilan ta’minlash salmog’i tushib ketgan. Masalan,
Belorussiya, Gruziyaning salmog’i 3 foizdan 1,5 foizgacha, Ukraina va Boltiqbo’yi
respublikalarining salmog’i yanada ko’proq qisqargan. O’zbekistonda ham pul
resurslari taqchilligi naqd pulga bo’lgan talabning qondirilmaganligida namoyon
bo’lgan. Shu iqtisodiy tanglik sharoitida pul tizimini shakllantirish bo’yicha
mustaqil davlatlar oldida ikki muiobil yo’l turardi.
– Yagona pul tizimi zonasi – rubl zonasida qolish va yagona pul siyosatini
olib borish;
– O’z milliy valyutasini muomalaga chiqarib, o’z pul tizimiga ega bo’lish va
qo’shni mamlakatlar inflyatsiyasidan o’zini himoya qilish.
Pul taqchilligi davom qilayotgan va Rossiya rubllari barqaror bo’lmagan
sharoitda pul taqchilligini yo’qotish maqsadida ko’pgina respublikalar, jumladan,
O’zbekistonda ham mustaqillikning birinchi yillarida pul tizimini shakllantirish
loyihasi tuzildi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, muomalaga kupon talonlar
chiqarildi va keyinchalik O’zbekiston o’zining milliy valyutasini muomalaga
chiqardi. O’zbekiston milliy pul tizimining asosiy elementi bo’lmish so’m jamiyat
manfaatlariga xizmat qiladi. Shuning uchun pul tizimining asosiy vazifasi milliy
pulimizning qadrini mustahkamlashdan iborat. Bu juda mas’uliyatli va oson
bo’lmagan vazifa. O’zbekistonning o’z iqtisodiyotini bozor talablariga mos
ravishda rivojlantirishga qaratishi, bozor iqtisodiyotiga o’tishda mamlakatimizning
o’ziga xos xususiyatlariga ega ekanligi milliy valyutaning barqaror bo’lishini
taqozo qiladi. Hozirgi kunimiz, iqtisodiyotimizning rivojlanishida amalga
oshirilayotgan iqtisodiy jarayonlar, katta qurilishlar va moliyalashtirishlar
O’zbekiston iqtisodiy mustaqillikka erishish uchun to’g’ri yo’l tanlaganini

ko’rsatib turibdi. Zero, mustaqil pul tizimiga ega bo’lmasdan iqtisodiy jihatdan
mustaqil davlat barpo etish mumkin emas.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси
Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли Фармони .
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб халқимиз
билан бирга қурамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2017. – 488 б.
3. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий
жавобгарлик – ҳар бир раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши
керак. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2017. – 104 б.
4. Мирзиёев Ш.М. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон
давлатини биргаликда барпо этамиз. – Тошкент: “Ўзбекистон” НМИУ, 2017.
– 56 б.
5. Мирзиёев Ш.М. Қонун устуворлиги ва инсон манфаатларини
таъминлаш – юрт тараққиёти ва халқ фаровонлигининг гарови. – Тошкент:
“Ўзбекистон” НМИУ, 2017. – 48 б.
6. Каралиев Т. Саттаров О. ва бошқалар “Тижорат банклари фаолияти
таҳлили”. Ўқув қўлланма. 2013-йил. 192 бет.
7. Деньги, кредит, банки. Учебник. Болвачев А.И., Богачева М.Ю.,
ИНФРА-М 2012 г.-591с.
8. Абрамова М.А. Деньги, кредит, банки. – М.:КНОРУС,2014. – 312 с.
9. Лаврушина О.И. Деньги. Кредит. Банки. Учебник. – М.: КНОРУС.
2013. 448 с.

Pul tizimi evolyutsiyasi va uning turlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish