Python da chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi jarayonlarni hisoblash

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	6.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Информатика и ИТ

Python da chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi jarayonlarni hisoblash

Купить

$Mavzu: Python da chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi jarayonlarni hisoblash Python dasturlash tili bilan chiziqli jarayonlarni hisoblash uchun siz matplotlib kutubxonasidan foydalanishingiz mumkin. Ushbu kutubxona chiziqli grafiklar yaratish, datani vizualizatsiya qilish, statistika ko'rsatkichlarni chizish va boshqa chiziqli tahlil jarayonlarini amalga oshirish uchun ishlatiladi. Quyidagi kodda, ikki o'lchamdagi chiziqli jarayon yaratish uchun oddiy misolni ko'rish mumkin. Bu misolning asosiy qismi matplotlib va numpy kutubxonalarini ishlatadi. Agar sizda bu kutubxonalar o'rnatilmasa, ularni o'rnatish uchun terminalda yoki kompyuterda quyidagi buyruqlarni ishga tushiring: pip install matplotlib numpy Keyin esa, quyidagi kodni Python dasturiga joylashtiring: import matplotlib.pyplot as plt import numpy as np # X o'qiga mos keladigan qiymatlar x = np.linspace(0, 10, 100) # Y o'qiga mos keladigan qiymatlar (masalan, y = x ning kvadrati) y = x**2 # Chiziqli jarayonni yaratish plt.plot(x, y) # Grafikni nomlash plt.title('Chiziqli Jarayon') # X va Y o'qlarini nomlash plt.xlabel('X o\'qi') plt.ylabel('Y o\'qi') # Chiziqli jarayonni ko'rsatish plt.show()$ $Bu kod, chiziqli jarayonni yaratadi va uning o'qlarini nomlash uchun foydalanuvchiga batafsil ma'lumotlar beradi. Siz o'zingizning chiziqli jarayoningizni yaratish uchun x va y o'qlariga mos keladigan qiymatlarni o'zgartirishingiz mumkin Misol: ikki son berilgan, va siz o'sish va kamayishlarini topish uchun to'ldiruva dasturini toping def oshish_kamayish(x, y): if x < y: return "Kamayish" elif x > y: return "O'shish" else: return "Teng" son1 = int(input("Birinchi sonni kiriting: ")) son2 = int(input("Ikkinchi sonni kiriting: ")) natija = oshish_kamayish(son1, son2) print(f"{son1} va {son2} o'sish yoki kamayish: {natija}") Natija: Misol: Chiziqli jarayon vaqti olish: import time start_time = time.time() # Chiziqli jarayon... end_time = time.time() execution_time = end_time - start_time print("Jarayon vaqti:", execution_time, "sekund") Natija:$

Misol: Random sonlar generatsiya qilish:
import random
random_number = random.random() # 0 ~ 1 oraliqdagi tasodifiy son
print("Tasodifiy son:", random_number)

Natijasi:
TARMOQLANUVCHI
Python dasturlash tilida chiziqli jarayonlar buyruqlar ketma-ketligi asosida
bajariladi, tarmoqlanuvchi jarayonlarni dasturlashda esa, buyruqlar ma’lum bir
shartlar asosida tarmoqlanish bo‘yicha bajariladi. Python dasturlash tilida
tarmoqlanuvchi(shartli) jarayonlarni bir necha turlarga bo‘lingan holda amalga
oshirish mumkin.
Qisqa shartli operator va uning umumiy ko‘rinishi
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni amalga oshiruvchi operatorlarni qisqacha qilib shartli
operatorlar deb yuritamiz. Shartli operatorlar ham qisqa, to‘liq va umumiy shartli
operator ko‘rinishlarida, tarmoqlanishni amalga oshiradi.
if operatori
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni python dasturlash tilida amalga oshirish uchun,
albatta, tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida bajariladi. Algoritm bajarilish vaqtida
ma’lum bir shartlar asosida algoritmning u yoki bu qismi bajarilishini ta’minlash
maqsadida shartli operatorlardan foydalaniladi.
Tarif: Algoritm tarkibidagi shart asosida algoritmning tarmoqlarga bo‘linishiga
xizmat qiluvchi operatorlar shartli operatorlar deyiladi.
Hayotdagi asosiy ko‘p masalalarni dasturlash vaqtida, albatta, tarmoqlanuvchi
algoritmlar asosida bajariladi. Tarmoqlanuvchi algoritmlar ham ikki xil holatni o‘z
ichiga oladi, ya’ni shart rost bo‘lganda ma’lum bir vazifani yolg‘on bo‘lganda hech
qanday vazifani bajarmaydi va shart rost bo‘lganda ma’lum bir vazifani yolg‘on

bo‘lganda boshqa vazifani bajaradi. Demak, yuqoridagi ikki holatni e’tiborga olib,
shartli operatorlar ham qisqa va to‘liq ko‘rinishga ega. Qisqa shartli operatorning
umumiy ko‘rinishi quyidagicha
if <mantiqiy ifoda>:
operatorlar
if operatori tarkibida shartlar ikki va undan ortiq bo‘lsa oldingi bobdagi mantiqiy
ifodalar asosida birlashtiriladi. if operatori tarkibidagi shart faqat chin
bo‘lgandagina : dan keyingi opertorlar bajariladi.
Misol:
#1 dan 10 gacha sonlar takrorlanishi
for i in range(1, 11):
print(i)
Natijasi
Misol : Berilgan sonning juft yoki toq ekanligini aniqlang .

Misol Berilgan son juft bo‘lsa 2 ga ko‘paytirib juft so‘zini aks holda toq
bo‘lsa 3 ga ko‘paytirib toq so‘zini ekranga chop eting.
Natija:

Misol:istalgan sonning darajasini hisoblash
# Foydalanuvchidan son kiritish
son = float(input("Istalgan sonni kiriting: "))
daraja = int(input("Darajani kiriting: "))
# Darajani hisoblash
if daraja > 0:
natija = son ** daraja
print(f"{son} ning {daraja}-chi darajasi: {natija}")
elif daraja == 0:
print(f"{son} ning 0-chi darajasi: 1")
else:
print("Manfiy darajalar uchun hisoblash mavjud emas.")

Natijasi
Misol: Kiritilgan sonning ishorasini aniqlash
# Foydalanuvchidan son kiritish
son = float(input("Istalgan sonni kiriting: "))
# Sonni tekshirish va baholash
if son > 0:
print("Siz kiritgan son musbat.")
elif son < 0:
print("Siz kiritgan son manfiy.")
else:
print("Siz kiritgan son nolga teng.")
Natijasi:
Misol: Yoshga bog'liq retseptni aniqlash
# Foydalanuvchidan yosh kiritish
yosh = int(input("Yoshingizni kiriting: "))
# Yoshga bog'liq retsept
if yosh < 0:
print("Nimadir noto'g'ri ketmoqda.")
elif 0 <= yosh < 3:
print("Siz balaga teng bo'lgansiz, steril ichingiz mumkin.")
elif 3 <= yosh < 7:
print("Siz bolabon bo'lgansiz, choy ichingiz mumkin.")
elif 7 <= yosh < 18:
print("Siz yosh katta bolabonsiz, kofe ichingiz mumkin.")

else:
print("Siz balog'atsiz, istalgan ichimlikni tanlang.")
Natijasi:

TAKRORLANUVCHI
Dastur tuzish jarayonida ba’zi bir masalalarni algoritmlari tarkibidagi buyruqlar
ikki va undan ortiq marta bajarilishiga to‘g‘ri keladi. Agar algoritm tarkibidagi bir
necha marta takrorlanishi kerak bo‘lgan buyruqlarni takrorlanuvchi jarayonlar
asosida dasturlash tillarida tasvirlanmasa, bu buyruqlarni barchasini bajarish
murakkablashadi. Elektron hisoblash mashinalarini insoniyatdan farqi shundaki,
insoniyatda bir nechta buyruqlarni bajarish davomida toliqish holatlari bo‘lishi
mumkin, elektron hisoblash mashinalariga takrorlanishni qanchaligini ma’lum bir
buyruqlar asosida berilsa, ular barchasini charchamasdan bajaradi. Ba’zi bir
takrorlanuvchi jarayonlarni, takrorlanish formulasini chiqarib oddiy hisoblash
mumkin, lekin ixtiyoriy ketma ketliklar yig‘indisini hisoblash oddiy usullar bilan
hal etilmaydi, bunday holatlarda takrorlanuvchi jarayonlardan foydalaniladi.
Tarif: Algoritmning qandaydir qismidagi buyruqlar ikki va undan ortiq
bajarilishiga takrorlanuvchi jarayonlar deyiladi.
Yuqoridagi ta’rifga etibor qaratsak, demak algoritmning qandaydir qismi ikki va
undan ortiq bajarilishi mumkin bo‘lgan holatlar ham mavjud. Bunda dasturchiga
shunday vazifa qo‘yiladiki takrorlanish holatini bir yaxlit buyruq asosida
kompyuterga qulay usulda berish kerak.
Takrorlanuvchi jarayonlarni quyidagi blok sxema ko‘rinishda ixtiyoriy dasturlash
tilida tasvirlash mumkin.
Yuqoridagi blok sxema shaklida shart toki chin bo‘lgunga qadar takrorlanish
bajarilaveradi, aks holda takrorlanish to‘xtatiladi.

Python dasturlash tillarida takrorlanuvchi jarayonlarni quyidagi usullar yordamida
tasvirlash mumkin.
-Parametr bo‘yicha takrorlash(for);
-Shart bo‘yicha takrorlash(while, do while).
for(sikl) operatori
Takrorlanuvchi jarayonlarni takrorlanish soni aniq bo‘lgan holatlardagina
parameter bo‘yicha takrorlash usulidan foydaliniladi. Takrorlanuvchi jarayonlarni
parametr bo‘yicha Python dasturlash tilida tasvirlash uchun, albatta, takrorlanish
soniga e’tibor berish kerak. Parametr bo‘yicha takrorlanuvchi jarayonlarga,
masalan, birdan n gacha sonlarning kvadratlarini yig‘indisini topish kabi misollar
kiradi. Bunda takrorlanish soni aniq, ya’ni birdan dan n gacha deb berilyapti.
Parametr bo‘yicha takrorlanuvchi jarayonlar takrorlanish oshishi yoki
kamayishiga qarab ikki turga bo‘linadi:
- noldan boshlab qadam 1 ga teng bo‘lgan takrorlanish(1-tur);
- a dan boshlab qadam 1 ga teng bo‘lgan takrorlanish(2-tur);
- a dan boshlab b gacha qadam x ga teng bo‘lgan takrorlanish(3-tur).
Takrorlanuvchi jarayonlarni dasturlash vaqtida takrorlanish qadami birga oshib
borilsa, birinchi turdan foydaliniladi. 1-tur takrorlanish qadami noldan boshlanib
birga oshib boruvchi parameter bo‘yicha sikl operatorining umumiy ko‘rinishi
quyidagicha.

$Misol: . 1 dan n gacha sonlarning kublari yig‘indisini hisoblash dast urini t uzing. def kublar_yigindisi(n): yigindi = 0 for i in range(1, n + 1): yigindi += i ** 3 return yigindi # Foydalanuvchidan son olish n = int(input("n ni kiriting: ")) # Kublar yig'indisini hisoblash natija = kublar_yigindisi(n) # Natijani chiqarish print(f"1 dan {n} gacha sonlarining kublari yig'indisi: {natija}") Natiasi: Misol: Berilgan sonlarning juft va toqlarini aniqlash. def juft_toqlarini_aniqlash(sonlar): juftlar = [] toqlar = [] for son in sonlar: if son % 2 == 0: juftlar.append(son)$ $else: toqlar.append(son) return juftlar, toqlar # Foydalanuvchidan sonlar olish sonlar = list(map(int, input("Bir nechta sonlarni kiring (bo'sh joy orqali ajratib yozing): ").split())) # Juft va toqlarini aniqlash juftlar, toqlar = juft_toqlarini_aniqlash(sonlar) # Natijalarni chiqarish print(f"Kiritilgan sonlar: {sonlar}") print(f"Juft sonlar: {juftlar}") print(f"Toq sonlar: {toqlar}") Natiasi: Misol:Sonning natural bo‘luvchilar soni va natural bo‘luvchilar yigindisini hisoblash dasturi tuzilsin. def natural_boluvchilar_soni_va_yigindisi(son): natural_boluvchilar = [] yigindi = 0 for i in range(1, son + 1): if son % i == 0: natural_boluvchilar.append(i) yigindi += i$ $return natural_boluvchilar, yigindi # Foydalanuvchidan son olish son = int(input("Istalgan sonni kiriting: ")) # Natural bo'luvchilar soni va ularning yig'indisini hisoblash natural_boluvchilar, yigindi = natural_boluvchilar_soni_va_yigindisi(son) # Natijalarni chiqarish print(f"{son} ning natural bo'luvchilar soni: {natural_boluvchilar}") print(f"{son} ning natural bo'luvchilar yig'indisi: {yigindi}") Natiasi: Laboratoriya mashg’uloti_2 Mavzu: Pythonda sinflar bilan ishlash. Python Sinflari va Obyektlari Python dasturlash tili obyekt ga yo'naltirilgan dasturlash tili hisoblanib undagi deyarli hamma narsa o'zining xususiyatlari va usullari bilan obyektdir. Sinf (class) yaratish Sinf yaratish uchun class ko'makchi so'zidan foydalanishingiz mumkin. misol uchun quyidagi misolni keltiramiz. class MyClass: x = " Uzbek Devs " Obyekt yaratish$

Biz obyekt yaratishimiz uchun yuqorida yaratgan MyClass sinfimizdan
foydalanishimiz mumkin.
p1 = MyClass ()
print (p1.x)
Natija:
Uzbek Devs
__init __( ) funksiyasi
Yuqorida keltirilgan misollar eng oddiy sinf va obyekt hisoblanib
ko'pchilik vaqtda qo'llanilmaydi. Sinflarning ma'nosini tushunishimiz
uchun biz avvalambor __init__() funksiyasini tushunib olishimiz zarur
hisoblanadi. Barcha funksiyalarda __init__() funksiyasi mavjud bo'lib, u
har doim sinf ishga tushganda bajariladi.
class Person:
def __init__ (self, name, age):
self.name = name
self.age = age
p1 = Person( "Furqat" , 26 )
print (p1.name) print (p1.age)
Natija:
Furqat
26
Eslatma: Funksiya __init__() har safar yangi obyekt yaratish uchun sinfdan
foydalanganda avtomatik ravishda chaqiriladi.
Obyekt parametrlarni o'zgartirish
Siz quyidagicha obyekt parametrlarini o'rgartirishingiz mumkin.
p1.age = 40
Obyekt parametrlarni o'chirish
del p1 .age

$Misollar #1.Sinf nomli class yarating.Classda talaba1,talaba2 nomli atributlari bo`lsin. class Sinf: def __init__(self, ism, yosh, baholangan_fanlar): self.ism = ism self.yosh = yosh self.baholangan_fanlar = baholangan_fanlar def tanishtirish(self): print(f"Ism: {self.ism}, Yosh: {self.yosh}, Baholangan fanlar: {self.baholangan_fanlar}") # Sinfdan obyektlar yaratish talaba1 = Sinf("Azizbek Daminov", 20, ["Matematika", "Informatika", "Fizika"]) talaba2 = Sinf("Mehroj Latifov", 22, ["Informatika", "Ingliz tili", "Kimyo"]) # Obyektlarni chiqarish talaba1.tanishtirish() talaba2.tanishtirish() Natijasi:$

#2 ю Dog sinfi yarating va uning ichida species nomli klassning umumiy
qiymati ( Canis familiaris ) bo`lsin.
Bu misolda Dog sinfi yaratilgan va uning ichida species nomli klassning
umumiy qiymati ( Canis familiaris ) bor. Obyekt yaratilganda uning
ichidagi name va age atributlari ma'lum qiymatlar bilan to'ldiriladi. bark nomli
metod esa "Woof!" degan so'zni chiqaradi.
Laboratoriya mashg’uloti_3
Mavzu: Python da matn va satrlar bilan ishlash
Satrlar
Python dasturlash tilida satr turi va ulardan foydalanish usullari va
tamoyillarini qarab o‘tamiz. Satr turi bu belgilardan tashkil topgan ma’lumotlar
majmuasi hisoblanadi. Satrlarning uzunligini aniqlash, satrlarni nusxalash, satrlarni
kerakli joyga o‘rnatish kabi amallarni bajarish uchun Python dasturlash tilida keng
imkoniyatlar mavjud. Python dasturlash tilida satrlar ham boshqa turlar kabi oldin
dastur tarkibida e’lon qilinishi ta’lab etilmaydi. Python dasturlash tilida ixtiyoriy

$tur ma’lumotlaridan foydalanish va ular ustida amallar bajarish mimkin, dasturlash muhitida boshqa turlar kabi satrli turlar ham mavjud. Python dasturlash tilida satrlarni belgilar massivi sifatida ishlatish imkoniyati mavjud. Ta’rif: Alohida nom bilan saqlanuvchi bir nechta belgilardan tashkil topgan belgilar majmuasi satr deyiladi. Satrlarni belgilar massivi sifatida qarab ular ustida amallar bajarish mumkin. Python dasturlash tilida satrlar nol(‘\0’) terminatori bilan tugaydi. Nol terminatori bilan tugaydigan satrlar ASCIIZ –satrlari deyiladi. Satrlardan foydalanish va ular ustida amallar bajarish uchun albatta oldin ularni shakllantirish kerak. Satr turiga mansub bo‘lmagan o‘zgaruvchilarni str() funksiyasi orqali satr turiga aylantiriladi. Satrlar, belgilar massivi bo‘lganligi sababli uning elementlariga indeks bo‘yicha murojaat qilinadi. Satrlarni shakllantirish uchun quyidagi dasturlarga etibor bering. Python dasturlash tilida satrlarning elementlari 0-tartibdan boshlanadi va satr tarkibida ixtiyoriy turdagi belgilarni qayta ishlash imkoniyati mavjud. Dasturlash texnologiyalarida shunday holatlar bo‘ladiki, bunda sonli ma’lumotlar va satrli ma’lumotlarni bir biriga almashtirish kerak bo‘ladi. Bunday almashtirishlarni int(), float() va str() funksiyalari amalga oshiradi bu funksiyalarni qo‘llanmaning I- boboda keltirib o‘tganmiz. int(), float() va str() funksiyalarni ishlash jarayoni quyidagi dasturda keltirilgan.$

Satr elementlariga teskaridan ham murojaat qilish imkoniyati mavjud, bunda
indeks manfiy tartibda beriladi. S[-1] – bu eng oxirgi element hisoblanadi.
Python dasturlash tilida har bir belgining maxsus kodi(key)ni va bu kodga
mos belgini aniqlash imkoniyati mavjud.
ord() – bu funksiya ixtiyoriy belgini maxsus kodini aniqlaydi
chr() – bu funksiya maxsus kodga mos belgini aniqlaydi
ord() va chr() funksiyalarni ishlash jarayoni quyidagi dasturda keltirilgan.

Python dasturlash tilida string turdagi satrlar ustida bir nechta qo‘shimcha amallar
bajarish mumkin. Python dasturlash tilida string satrlari ustida quyidagi
qo‘shimcha amallarni bajarish mumkin.

$Misol. S satr tarkibida x belgi sonini aniqlash dasturini tuzing. def x_belgilari_soni(satr): x_soni = satr.count('x') return x_soni # Foydalanuvchidan satr olish satr = input("Istalgan satrni kiriting: ") # Satrda x belgilari sonini hisoblash x_soni = x_belgilari_soni(satr) # Natijani chiqarish print(f"Satrda 'x' belgilari soni: {x_soni}") Natijasi:$ $Misol: . S satr tarkibida so‘zlar sonini aniqlash dasturini tuzing. def sozlar_soni(satr): sozlar = satr.split() sozlar_soni = len(sozlar) return sozlar_soni # Foydalanuvchidan satr olish satr = input("Istalgan satrni kiriting: ") # Satrda so'zlar sonini hisoblash sozlar_soni = sozlar_soni(satr) # Natijani chiqarish print(f"Satrda so'zlar soni: {sozlar_soni}") Natijasi: Misol: . Berilgan satrda nechta raqam borligini aniqlash dasturini tuzing def raqamlar_soni(satr): raqamlar_soni = sum(c.isdigit() for c in satr) return raqamlar_soni # Foydalanuvchidan satr olish$ $satr = input("Istalgan satrni kiriting: ") # Satrda raqamlar sonini hisoblash raqamlar_soni = raqamlar_soni(satr) # Natijani chiqarish print(f"Satrda raqamlar soni: {raqamlar_soni}") Natijasi: Laboratoriya mashg’uloti_4 Mavzu: Tkinter, Trutle, PyQt kutubxonalari yordamida foydalanuvch dinamik interfeysini yaratish Pythonning Tkinter kutubxonasi yordamida biz Pythonda yozilgan dasturlarni interfeys bilan ta'minlaymiz.Tkinter nafaqat interfeys bIlan balki vidjetlar bilan ta'minlovchi kutubxonadir. Vidjetlarga tugmalar (button), Nishonlar (Label) va boshqalar kiradi.Demak Tkinter birinchi dasturni tuzishni boshlaymiz. from Tkinter import Label , mainloop Label (text= " has to be the\nsimplest bit of code" ).pack () mainloop () Endi kodni tushuntirishni boshlayman. 1. from Tkinter import Label, mainloop Ushbu qatorda Tkinter kutubxonasidan Label va mainloop vidjetlarni ishlatish uchun ruxsat so'ramoqdamiz. Agar so'zma so'z tarjima qilinsa$ $ham shunday bo'ladi, ya'ni, Tkinterdan Label va mainloopni olib kel. Bu yerda mainloop asosiy oyna (oddiy tilda aytganda kompyuterdan bizga ko'rinib turgan oyna, yuqorisida nomi va - □ × bo'lgan oyna. Label esa rasmdagi so'zlar ) 2. Label(text='This has to be the\nsimplest bit of code').pack() Bu qatorda Labelni Text funksiyasi orqali "This has to be the\nsimplest bit of code" gapini mainloop ga (ekranga ) chiqarmoqdamiz. Gap o'rtasida turgan \n belgisi so'z bir qatorga sig'magani uchun keyingi qatorga o'tishini ta'minlaydi.pack () orqali Labelni joylashtirmoqdamiz. 3. mainloop () Hammasi tayyor bo'lgandan so'ng asosiy oynani tugaganini bildirmoqda miz.Bo'ldi hamma ishni qilib bo'ldim oynani endi ko'rsat demoqdamiz. Kompyuter kodingizni ko'rib chiqayotgan vaqtda mainloop () ga to'g'ri kelsa tekshirishni tugatib kodda nima yozilgan bo'lsa shularni ekranga chiqaradi. Aksariyat dasturlash tillarida foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqani o‘rnatish uchun boshqaruv elementlari: oyna, matnlar maydoni va tugmachalar ishlatiladi. Bular umumiy nom bilan foydalanuvchining grafik interfeysi (GUI – graphical user interface) deb ataladi. Barcha elementlar joylashadigan oyna GUIning asosi hisoblanadi. Oyna va uning elementlari (vijetlar)ni yaratish uchun Python standart kutubxonasining Tkinter modulidan$