Python muhitida chiziqli, tarmoqlanuvchi, takrorlanuvchi, massivlar, funksiyalar va grafikaga oid dastur tuzish
![Va dasturni o`rnatish muofaqqiyatli tugallandi.
if-shart amali (operatori)
if shart amali shart ifodalarda qo llanilib, uning natijasiga ko ra dastur bajarilishi ‟ ‟
u yoki bu yo lga yo naltiriladi. U quyidagi umumiy ko rinishga ega:
‟ ‟ ‟
if mantiqiy ifoda : ifodalar
[ elif mantiqiy ifoda : ifodalar]
[ else:
ifodalar]
if shart operatorining eng sodda ko rinishida
‟ if kalit so zidan keyin mantiqiy ‟
ifoda yoziladi va ikki nuqta (:) qo yiladi. Keyingi qatordan amallar yoziladi. Har
‟
bir amal alohida qatorda yozilishi yoki ularni nuqta vergul (;) bilan ajratgan holda
bitta qatordan yozish talab qilinadi. Shuni alohida ta`kidlash kerakki Pythonda
boshqa tillardagi kabi if shart amalini tana qismini ifodalovchi maxsus belgilar
mavjud emas (manasal c++, c# da {,} blok belgilari ishlatiladi). Shu sababli uning
tana qismidagi ifodalar if kalit so ziga nisbatan bitta xat boshi (to rtta probel
‟ ‟
belgisi) belgisi tashlab yoziladi. Masalan:](https://docx.uz/documents/9518c247-41cf-4d84-9edc-373aaf752e89/page_7.png?v=1)
![Bu yerda majburiy ajratuvchilar bo'lishi (nuqta, vergul mana men shu yerdaman
deyishi) shart, ularsiz biz for operatorida kod yoza olmaymiz (tan olavering bari bir
yoza olmaysiz). Aynan ko’rsatilgan tartibda yozish ham shart emas. int i = 1 ni
siklda tashqari holatlarda ham e’lon qilib sikl parametrini shunchaki i deb ham
ketishimiz mumkin bo’ladi!
Massiv tushunchasi. Massiv bu bir tipli nomerlangan ma’lumotlar jamlanmasidir.
Massiv indeksli o‘zgaruvchi tushunchasiga mos keladi. Massiv ta’riflanganda tipi,
nomi va indekslar chegarasi ko‘rsatiladi. Masalan type turidagi length ta
elementdan iborat a nomli massiv shunday e’lon qilinadi:
type a[length];
Bu maxsus a[0], a[1], ..., a[length -1] nomlarga ega bo‘lgan type turidagi
o‘zgaruvchilarning e’lon qilinishiga to‘g‘ri keladi.
Massivning har bir elementi o‘z raqamiga - indeksga ega. Massivning x-nchi
elementiga murojaat indekslash operatsiyasi yordamida amalga oshiriladi:
int x=...; //butun sonli indeks
TYPE value=a[x]; //ch-nchi elementni o‘qish
a[x]=value; //x-yxb elementga yozish](https://docx.uz/documents/9518c247-41cf-4d84-9edc-373aaf752e89/page_10.png?v=1)
![Indeks sifatida butun tur qiymatini qaytaradigan har qanday ifoda qo‘llanishi
mumkin: char, short, int, long. C++ da massiv elementlarining indekslari 0 dan
boshlanadi (1 dan emas), length elementdan iborat bo‘lgan massivning oxirgi
elementining indeksi esa - bu length -1 (length emas). Massivning int z[3]
shakldagi ta’rifi, int tipiga tegishli z[0],z[1],z[2] elementlardan iborat massivni
aniqlaydi.
Massiv chegarasidan tashqariga chiqish (ya’ni mavjud bo‘lmagan elementni
o‘qish/yozishga urinish) dastur bajarilishida kutilmagan natijalarga olib kelishi
mumkin. SHuni ta’kidlab o‘tamizki, bu eng ko‘p tarqalgan xatolardan biridir.
Agar massiv initsializatsiya qilinganda elementlar chegarasi ko‘rsatilgan
bo‘lsa , ro‘yxatdagi elementlar soni bu chegaradan kam bo‘lishi mumkin, lekin
ortiq bo‘lishi mumkin emas.
Misol uchun int a[5]={2,-2}. Bu holda a[0] va a[1] qiymatlari aniqlangan
bo‘lib, mos holda 2 va –2 ga teng. Agar massiv uzunligiga qaraganda kamroq
element berilgan bo‘lsa, qolgan elementlar 0 hisoblanadi:
int a10[10]={1, 2, 3, 4}; //va 6 ta nol
Agar nomlangan massivning tavsifida uning o‘lchamlari ko‘rsatilmagan
bo‘lsa, kompilyator tomonidan massiv chegarasi avtomatik aniqlanadi:
int a3[]={1, 2, 3};
Bir o‘lchamli massivlarni funksiya parametrlari sifatida uzatish. Massivdan
funksiya parametri sifatida foylalanganda, funksiyaning birinchi elementiga
ko‘rsatkich uzatiladi, ya’ni massiv hamma vaqt adres bo‘yicha uzatiladi. Bunda
massivdagi elementlarning miqdori haqidagi axborot yo‘qotiladi, shuning uchun
massivning o‘lchamlari haqidagi ma’lumotni alohida parametr sifatida uzatish
kerak.](https://docx.uz/documents/9518c247-41cf-4d84-9edc-373aaf752e89/page_11.png?v=1)
![Funksiyaga massiv boshlanishi uchun ko‘rsatkich uzatilgani tufayli (adres
bo‘yicha uzatish), funksiya tanasining operatorlari hisobiga massiv o‘zgarishi
mumkin.
Funksiyalarda bir o‘lchovli sonli massivlar argument sifatida ishlatilganda
ularning chegarasini ko‘rsatish shart emas.
Funksiyalarda bir o‘lchovli sonli massivlar argument sifatida ishlatilganda
ularning chegarasini ko‘rsatish shart emas.
Ko‘p o‘lchovli massivlar ta’rifi. Ikki o‘lchovli massivlar matematikada
matritsa yoki jadval tushunchasiga mos keladi. Jadvallarning insializatsiya qilish
qoidasi, ikki o‘lchovli massivning elementlari massivlardan iborat bo‘lgan bir
o‘lchovli massiv ta’rifiga asoslangandir.
Misol uchun ikki qator va uch ustundan iborat bo‘lgan xaqiqiy tipga tegishli d
massiv boshlang‘ich qiymatlari quyidagicha ko‘rsatilishi mumkin:
float d[2][3]={(1,-2.5,10),(-5.3,2,14)};
Bu yozuv quyidagi qiymat berish operatorlariga mosdir:
d[0][0]=1;d[0][1]=-2.5;d[0][2]=10;
d[1][0]=-5.3;d[1][1]=2;d[1][2]=14;
Bu qiymatlarni bitta ro‘yxat bilan xosil qilish mumkin:](https://docx.uz/documents/9518c247-41cf-4d84-9edc-373aaf752e89/page_12.png?v=1)
Python muhitida chiziqli, tarmoqlanuvchi, takrorlanuvchi, massivlar, funksiyalar va grafikaga oid dastur tuzish