Qadimgi ARABISTON davlatining tashkil topishi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	43.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi ARABISTON davlatining tashkil topishi

Купить

MUNDARIJA:
KIRISH:
I. Bob.Qadimgi ARABISTON davlatining tashkil topishi.
1.Qadimgi Arabiston davlatining geografik o‘rni va tarixiy manbalar.
2. Janubiy Arabistonning qadimgi aholisi va davlatlari.
II. Bob. Qadimgi Arabistonning ijtimoiy va siyosiy hayoti.
1.Qadimgi Arabiston aholisining ijtimoiy hayoti.
2. Qadimgi Arabiston davlatining madaniyati.
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Kirish
Arabiston yarim orolining Makka, Madina, Toif, Xaybar singari bir qancha eng
muhim shaharlarini o‘z ichiga olgan qismini qadimdan Hijoz deb atashgan. Makkadan
taxminan 350-400 km. shimolda Madina shahri joylashgan. Qadimda Yasrib nomi
bilan ma’lum bo‘lgan bu shahar hosildor, sersuv vohadan iborat edi. Qadimgi Yasrib
tarixi hali yaxshi o‘rganilmagan. Yasrib tarixi hijratdan taxminan bir asr oldin, ya’ni
VI asr boshlarida ishonchli tus oldi, deyish mumkin. Bu paytda Yasrib bir necha
qishloqlarga bo‘linganligi haqida ma’lumotlar bor. Har bir qishloq o‘z navbatida yana
ikki qismga bo‘linib, birinchisi u yoki bu urug‘ga qarashli yerlar va uylarni o‘z ichiga
olgan bo‘lsa, ikkinchisi utm (ko‘pligi otom) deb atalgan, devor va darvozalari bor
qo‘rg‘ondan iborat edi. Katta urug‘lar bir necha utmga ega bo‘lishlari mumkin edi.
Tashqi hujum xavfi tug‘ilganda yoki urug erkaklari urushga ketganlarida ayollar, yosh
1

bolalar va qariyalar utmga berkinardilar. Bundan tashqari urug‘ning g‘allasi, qurol-
yarog va qimmatbaho buyumlari ham utmlarda saqlanardi. O‘z utmiga ega
bo‘lmagan, ochiq mahallada yashaydigan mayda urug‘lar ham yo‘q emasdi. Ammo
bunday urug‘lar albatta boshqa yirik urug‘ning homiyligida bo‘lmog‘i zarur edi.
Yasrib aholisi asosan yahudiylar va arablardan iborat edi. Yahudiylar katta-katta
guruh bo‘lib yashardilar. Har biri ikki mingdan ortiq odamgaega bo‘lgan uchta
yahudiy qabilasi ma’lum: qaynuqo‘, nadiyr, qurayza. Arab adabiyotida bundan
tashqari 20 dan ortiq mayda va nisbatan yirik yahudiy urug‘larining nomi keltiriladi.
Yasrib yahudiylari odatda ochiq joyda emas, balki mustahkam utmlarda
yashaganlar.Hech shubha yo‘qki, islomdan oldingi davrni o‘rganish juda muhim,
chunki bu bizga arablar hayotining islomdan oldingi davrdagi ahvolini to‘g‘ri ko‘rish
imkonini beradi, uni islom johiliyat davri deb ataydi. Shuning uchun biz o‘sha davrni
va o‘sha vaziyatni o‘rganishdan oldin Arabiston yarim orolining geografiyasini
yoritish uchun. Arabiston yarim oroli keng diametrli bo‘lib, taxminan bir million
kvadrat milya, bir million uch yuz ming kvadrat milya maydonga ega va u janubi-
g‘arbiy Osiyoni o‘z ichiga oladi. Yarim orol deb ataladi, chunki suv uni uch
tomondan o‘rab oladi .Arabiston ko‘rfazi va Ummon dengizi, Hind okeani va g‘arbda
Qizil dengiz, va Levant. Vodiy shimolda joylashgan. G‘azodagi shimoliy chegarasi
O‘rta er dengizi qirg‘og‘ida joylashgan bo‘lib, O‘lik dengizdan o‘tadi va Iordaniyani
cho‘zadi, so‘ngra Damashq orqali Furot tomon yo‘naladi va Perda tugaydi.
Geologlarning fikricha, u Afrika qit’asi bilan Tim qa’rida joylashgan. Shimoliy
Afrikadan Qizil dengiz ko‘rinishi bilan. Shunday qilib, shimoldan tashqari orol bilan
o‘ralgan va bu erdan yarim orol yoki (Arab yarim oroli) deb nomlangan, chunki bu
Arah xalqining o‘zi tomonidan yaratilgan. Yunoniston va Rimliklarning qadimgi
geograflari uni uch qismga bo‘lishdi: 1. Qoyali arab mamlakatlari, 2. Cho‘l Arah
mamlakatlari, 3. Baxtli Arah mamlakatlari. Tosh arab mamlakati Sinay orolidan
iborat bo‘lib, u Falastin chegaralaridan Qizil dengizgacha cho‘zilgan va toshli toshlar
2

bilan o‘ralgan, siyrak aholi punktlari bilan o‘ralgan. Arab geograflari qatiq arab
mamlakatlarini Arabiston yarim orolining bir qismi deb hisoblamaydilar, garchi
geografik va etnografik jihatdan toshli arab mamlakatlarini Arabiston yarim orolining
bir qismiga aylantiradi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi . Bugungi kunda Qadimgi Arabiston davlatlarida
o zgarishlar katta . Arabiston yarim orolining g arbiy qismida,Qizil dengiz sohillaridaʻ ʻ
geografik bir hududda joylashgan va xijoz deb nom olgan tuman bu davrda iqtisodiy
taraqqiyotda ancha ilgarilab ketgan .
Tadqiqotning ob‘yektlari . Janubiy Arabiston sivilizatsiyalarining ichki hududlardagi
ko chmanchilar bilan doimiy qo shnichiligi ularning taraqqiyotiga o z ta sirini
ʻ ʻ ʻ ʼ
o tkazgan. Janubiy Arabistonda boshqaruv ishlari va ijroiy hokimiyatga ega bo lgan
ʻ ʻ
mansabdor shaxslar muharriblar bajargan .
Kurs ishining predmeti .Qadimgi Arabiston davlatining tarixini, iqlimini, tuzilishini
o rganish. Qanday yodgorliklar borligini bilish uchun kurs ishi yozdim .
ʻ
Tadqiqot usullari. Kurs ishida ilmiy sharh, qiyosiy tavsiflash va sistemali yondashuv
, nazariy va ma rifiy tahlil usullaridan foydalaniladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi .
ʼ
Tabiiy fanlar o qitish jarayonida nazariy bilimlar asosida turli tabiiy ob ektlar
ʻ ʼ
hodisalarni olib keladi. Kurs ishining maqsadi. Tabiiy fanlarni o qitishda zamonaviy
ʻ
metodlardan o rganib , foydalanish o quvchilar bilim , ko nikma masalalarni hosil
ʻ ʻ ʻ
qilish mumkin.
Tadqiqotning vazifalari. Darslik materiallarining audio va vidio variantlari ham
mavjud bo lib , ular ilk bor AR to ldirilgan borliq tizimiga joylashtirildi. Darslik
ʻ ʻ
muqovasidagi QR kodga smartfon bilan yuklab olinsa o quvchilar o rganayotgan
ʻ ʻ
ob ektni xususiyatlari bilan tanishtiriladi.
ʼ
3

Kurs ishining tuzilishi va hajmi. Kurs ishi kirish, 2 bob, 4 paragirifdan iborat asosiy
qism . Xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat. ʻ

_______________________
2
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi, Toshkent – 2016. 189-bet.
I . Bob.Qadimgi Arabiston davlatining tashkil topishi.
1. Qadimgi Arabiston davlatining geografik o ‘rni va tarixiy manbalar.
Arabiston Osiyodagi eng katta yarim oral bo‘lib, 3 mln. kv.km. hududni egallaydi.
Uni g‘arbda Qizil dengiz, sharqda Fors va Ommon qo‘ltiqlari suvi, janubda Adan
qo‘ltig‘i va Arabiston dengizi yuvadi. Arabistonning bepoyon yerlari asosan
sahrolardan iborat. Daryolar juda kam. Arabiston yarim oroli tabiiy boyliklarga boy.
Qadimgi Sharqda o‘zining ziravorlari va xushbo‘y moylari bilan mashhur bo‘lgan.
Ziravor va xushbo‘y moylardan qadimda kosmetika va parfyumeriya, tibbiyotda,
diniy marosimlami bajarishda foydalanilgan. Arabistonni o‘rab turgan dengizlardan
qadimdan marvarid, qizil va qora maijonlar olingan. Yarim orolda oltin, temir, qalay,
4

mis va surma kabi xomashyolar bor. Janubiy-g‘arb va janubiy-sharqda qadimda oq
marmar, oniks, alebaster, qimmatbaho toshlan zumrad, berulliy, feruza va tuz konlari
bor edi. Arabiston yarim oroli orqa qadimda xalqaro savdo yollari o‘tgan. Bosh savdo
yo‘li «Xushbo‘y moy yo‘li» deb atalgan. Arabistonning janubiy-sharqiy, Sharqiy
O‘rtayer dengizi qiig‘og‘iga ikki yo‘nalish bilan: biri Gazo va Ashdad, boshqasi, Tir
va Damashqqa yo‘nalgan, yana bir savdo yo‘li janubiy Arabistondan janubiy
Mesopotamiyaga bo ‘lgan. Bundan tashqari, Qizil dengiz va Fors qo‘ltig‘i dengiz
yo‘li orqali Arabiston, Sharqiy Afrika va Hindiston bilan savdo aloqalari o‘matilgan.
Arabiston yarim orolida odamning izlari paleolit davriga borib tarqaladi. Mezolit va
neolit (er.avv X—V ming yilliklar)ga oid yodgorliklar mavjud. Arabiston yarim
orolining er.avv. IV—III ming yilliklardagi aholisi to‘g‘risida aniq maiumotlar yo‘q.
Shumer hujjatlarida Magan va Melukka (ba ‘zi tadqiqotchilar Maganni Arabiston
yarim orolining sharqi deb taxmin qiladilar) mamlakatlari to‘g‘risida eslatib o‘tiladi.
Er.avv. II ming yillikda Arabiston yarim orolining janubiy g‘arbida semit tillarining
janubiy arab shevasida so‘zlashadigan Saba, Mina va Kataban ittifoqlari vujudga
keladi. Arabistonning shimoliy-g‘arbiy qismida er.avv. II ming yillikda
midianit qabilalari yashagan. 1
Arabistonning katta qismini Katta Nefud, Dyaxna, Rub-al-Xali kabi jazirama dashti
sahrolar egallagan. Hududning hayvonot dunyosi va o‘simliklar olami boshqa
joylarga nisbatan nihoyatda qashshoq. Yarimorolning shimol qismi “Arab sahrosi ‘‘ 2
deb atalib, uning g‘arbiy tomoni toshloq Sinay yarimoroli bilan tutashib ketadi.
Shimol tomoni esa Suriya-Mesopatamiya dashtiga ulanadi 3
. Uning g‘arbiy qismini
Qizil dengiz bo‘yi dashtlari va sho‘rxoklari egallab yotadi. Arabistonda daryolar kam
bo‘lib ular katta-kichik kam suvli soy va jilg‘alardan iborat. Sel-sovur paytlaridagina
1
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi, Toshkent-2009. 138-bet.
2
2
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi, Toshkent – 2016. 189-bet.
3
5

ularda suv oqadi. Ammo ularning aksariyati yoz mavsumida “vadi” deb atalgan quruq
o‘zanga aylanadi. Oqqan soylarning suvlari ham borib-borib sahro qumlariga singib
ketadi. Ichimlik. suvi. umuman suv Arabistonda eng muhim muammolardan biri
bo‘lib kelgan. Shu bois arablar qadimdan boshlab yomg‘ir suvlarini to‘plash
maqsadida sumiy hovuzlar, suv omborlari. kanallar qurib ularga suv g‘atnlaganlar,
quduqlar qazib ularning suvidan o‘zlari fovdalanib, chorvalarini sug‘organlar.
Yarimorolning janubi-g‘arbiy qismida dehqonehilik qilish uchun biroz shart-sharoit
mavjud bo‘lgan. Arabiston ladan, rnirra, kassiya, balzam. aloe, koritsa, sitnik, shafran
kabi dorivor vositalari butun sharq dunyosida mashhur bo‘lgan. Ulardan tabobatda
keng foydalanilgan.
O‘sha davrda bu shifobaxsh o‘simlik vositalarni qadimgi Sharq dunyosi hatto
Yunoniston va Rim ham sotib olgan. Yarimorolni o‘ragan dengizlardan g‘avvoslar
qizil marjon, qizil ba’zan qora dur-inju va marvaridlar terib chiqqanlar. Yarimorol
hududida oltin, kumush, qo‘rg‘oshin. temir, qalay, surma kabi qimmatbaho, nodir
ma’danlar ham bo‘lgan. Janubi-g‘arb va janubi -sharqdagi tog liar turli rangdagiʻ
marmar. oniks va alebastrga boy bo lgan. U yerlarda zumrad, berillar, feruza kabi
ʻ
qimmatbaho toshlar uchraydi. Yarim orolning har, har joyida tuz konlari ham bolgan.
Hozirgi kunda yarim orolning eng muhim boyligi neftdir. Yarim orolning har joy, har
joyida qadimgi o‘chgan vulqonlar ko‘zga tashlanadi. 4
Arab yarimorolidan ko‘p
tarmoqli karvon savdo yoilari kesib o‘tgan edi. 5
Bu yo‘llar Arabistonning janubi-
g‘arbidan boshlanib Qizil dengiz sohili bo‘ylab shimolga O‘rtayerdengizi sohili
tomon yo‘nalgan edi. Shimoliy Akaba qo‘ltig‘idan esa Gaza, Ashdod, Tir, Damashq
tomon yo‘nalgan karvon y o ii kesib o‘tardi. Savdo yo ‘lning boshqa yirik tarmog ‘li
yarimorol janubidan sahro orqali Mesopotamiyaga tomon yo‘nalgan edi.
Yarimorolning Shimoliy qismidan Suriya va Bobilga ham yo‘l kesib o‘tib, Damashq,
Suriya va Bobilga, undan esa Misr chegarasiga o‘tib ketar edi. Arab yarimorolida
4
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi, Toshkent – 2016. 189-190-betlar
5
6

quruqlik yo‘lidan tashqari dengiz-suv yo‘li ham faoliyat ko‘rsatar edi. Qizil va Arab
dengizlari va Fors qo ltig i orqali qo yiladigan suv yo‘lidan Sharqiy Afrika vaʻ ʻ ʻ
Hindiston bilan qizg‘in savdo aloqalari olib borilgan.
Bu savdo yoilari orqali qizil, qora-sandal daraxtlari, fil suyagi, qimmatbaho tosh va
boshqa buyumlar tashilar edi. Qizil dengiz sohillarida dengizchilar uchun qulay
bo‘lgan kemalar to‘xtaydigan qo ‘ltiqlar mavjud bo ‘lgan.
Arabiston tarixi, birinchi yaratilgan inson va birinchi payg‘ambar Odam
alayhissalom va ko‘plab payg‘ambarlar Odam alayhissalomdan keyin Arabiston
yurtlariga kelgan. Ulardan Nuh payg‘ambar insoniyatning ikkinchi otasidir. Arablar
Nuh payg‘ambarning uch o‘g‘lidan biri bo‘lgan "Som"dan kelib chiqqan. Shuning
uchun ham mamlakat hududida birinchi bo‘lib yashagan odamlar "samislar" deb
ataladi.
Arabiston yarim orolida odamlarning yashashi taxminan 63 000 yil oldin
boshlanganligi haqida dalillar mavjud . Shunga qaramay, o rta paleolit davriga oid
ʻ
tosh qurollar va Saudiya Arabistonining shimoli-g arbiy qismidagi Ti al-Ghadada
ʻ
topilgan boshqa hayvonlarning qoldiqlari gominidlarning 300-500.000 yil avval
“Yashil Arabiston” orqali ko chib o tganligini anglatishi mumkin. . Arxeologiya
ʻ ʻ
ba zi ilk o troq tsivilizatsiyalarni aniqladi: Arabiston yarim orolining sharqida Dilmun
ʼ ʻ
tsivilizatsiyasi, Hijoz shimolidagi Samud markazda Kinda qirolligi va Arabiston
yarim orolining janubi-g arbida Al-Magar sivilizatsiyasi. Arabiston tarixida ma’lum
ʻ
bo‘lgan eng qadimgi voqealar yarim oroldan qo‘shni hududlarga ko‘chishlardir.
Shuningdek, Timna (Isroil) va Tell al-Kheleifeh (Iordaniya) dan ma’lumotlarga
ko‘ra , mahalliy Qurayya/Midianit kulollari Saudiya Arabistonining shimoli-g‘arbiy
qismidagi Hijoz hududida paydo bo‘lgan, bu Bibliyadagi Midiyonlar dastlab yarim
orolning Hijoz hududidan kelganligini ko‘rsatadi. Iordaniya va janubiy Isroilga
tarqalishdan oldin. 2020-yil 9-iyun kuni Dumat al-Jandalda eramizdan avvalgi VII
7

ming yillikka oid, taxminiy marosimlarga bag‘ishlangan 35 metr uzunlikdagi
uchburchak megalit yodgorligining topilishi Antiquity jurnalida chop etildi. Oliviya
Munoz boshchiligidagi Frantsiya, Saudiya Arabistoni va Italiyadan kelgan arxeologik
tadqiqotchilar bu topilmalar cho‘ponlarning ko‘chmanchi turmush tarzini va tarixdan
oldingi Arabistonda qo‘llanilgan marosimni yoritadi, deb hisoblashadi. 2021-yilning
may oyida arxeologlar Do‘l mintaqasidagi An Nasim nomli 350 ming yillik
Acheulian maydoni Saudiya Arabistoni shimolidagi eng qadimgi odamlar yashash
joyi bo‘lishi mumkinligini e‘lon qilishdi. Sayt birinchi marta 2015 yilda masofadan
zondlash va paleogdrologik modellashtirish yordamida topilgan. U o‘rta pleystotsen
materiallari bilan bog‘liq paleolak konlarini o‘z ichiga oladi . Tadqiqotchilar
tomonidan topilgan 354 ta artefakt, jumladan, qo l boltalari, tosh asboblar va yoriqlarʻ
janubi-g arbiy Osiyoda yashagan eng qadimgi odamlarning asbob yasash an analari
ʻ ʼ
haqida ma lumot beradi. Bundan tashqari, paleolit davri artefaktlari Nefud cho‘lidagi
ʼ
Acheulean joylarida topilgan material qoldiqlariga o‘xshaydi.
Arab qabilalari arabiston yarimoroli va unga tutash hududlarda yashagan. Ular
somiy (semit) xalqlaridan bo‘lib, somiylarga arablardan tashqari: yahudiylar,
ossuriylar, finikiyaliklar va oromiylar ham mansub bo‘lishgan. Bu xalqlar Qadimgi
Sharqning mashhur davlatlari: Akkad, Bobil, Isroil podsholiklarini tashkil etgan.
Ko‘chmanchi arablar – badaviy (sahroyi)lar tuyachilik, qo‘ychilik va yilqichilik bilan
shug‘ullanib kelgan. Badaviylar cho‘l va yaylovlarda mol boqib, ko‘chib yurgan.
Arabistonning janubi va g‘arbidagi o‘troq dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi aholisi
soy va jilg‘alar, quduqlar bo‘ylarida xurmo bog‘lari va uzumzorlar barpo etgan.
Xuddi shu yerlardan Vizantiyadan janubga, Afrikaga va Hindistonga boradigan
karvon yo‘li o‘tardi. Buyuk Ipak Yo‘li o‘tgan mamlakatlarda notinchlik bo‘lgan
paytlarida karvon yo‘llari arabistonga siljirdi. Zamonlar o‘tib bu karvon yo‘llari
bo‘yida aholi qo‘rg‘onlari va shaharlar vujudga kelgan. Ularda yashagan aholi esa
karvon yo‘llaridagi savdogarlar, sayyohlarga xizmat qilish bilan shug‘ullangan. Bu
8

qo‘rg‘onlardan eng yirigi Makka shahri bo‘lgan. Ko‘chmanchilar mollarini
shaharlarga keltirib, mahalliy aholidan don, gazlama, qurollarga ayirboshlagan.
Arabistonning eng taraqqiy etgan viloyatlari – Yaman va Hijoz edi. Yaman yerlari
unumdorligi bilan nom chiqargan. Unda suv yetarli bo‘lganidan mevali daraxtlar
o‘stirilgan xurmozor bog‘lar barpo etilgan. «Yaman» arabcha «haq», «baxtli»
ma‘nosini bildirgan. Rim tarixchilari Yamanni «Baxtli arabiston» (Arabia felix) deb
nomlagan.
Arabiston yarim orolining qadimgi tarixiga oid manbalar to‘rt asosiy qismdan
iborat: epigrafik ma'lumotlar, ashyoviy yodgorliklar, yozma manbalar, antik
mualliflar ma‘lumotlari. Janubiy Arabistonning tosh, jez, sopolga yozilgan va o‘z
mazmuniga ko‘ra, ikki guruhga boiinadigan davlat hujjatlari (podsho farmonlari,
podsholaming harbiy va ichki siyosatiga oid yozuvlari) va xususiy huquqiy qabrtosh
lavhalari, sun‘iy sug‘orish inshootlaridagi yozuvlardan 2500 tasi saqlanib qolgan.
Arxeologik qazishlar bizga boy ma'lumotlar beradi. Sana podsholigining bosh shahri
Marib xarobalari (Yaman Arab respublikasi poytaxti Sanaga yaqin joy) o‘iganilgan.
Shaharda saroy qoldiqlari, devorlar, haykallar topilgan. Shaharning g‘arbidagi ulkan
Marib to‘g‘oni qoldiqlari kishini hayratga qoldiradi. Kataban poytaxti Timna shahrini
ibodatxonalari, nekropol, qal‘a qoldiqlari qazib ochilgan. Nabatey podsholigi poytaxti
Petra shahrida me‘morchilik inshootlari, haykallar topilgan. Bundan tashqari,
Arabiston va arablar to‘g‘risidagi qisqa ma‘lumotlar Osuriya, Yangi Bobil, Eron
manbalari va bibliyada uchraydi. Antik tarixchilar Gerodot (er.aw. V asr)ning «Tarix»
asarida, Feofrastning (er.avv. IV asr) «O‘simliklar tarixi», Diodorning (er.avv I asr)
<<Tarixiy kutubxona>> va Strabonning (er.avv I asr) <<Geografiya>> kabi asarlarida
qadimgi Arabiston to‘g‘risida qator ma ‘lumotlar bor. Arabiston tarixi XIX asrdan
o‘iganila boshlandi. Dastlab epigrafik yozuvlar o‘iganildi. XX asrda Belgiya,
Fransiya, Avstriya, AQSHda Arabiston xalqlarining geografiyasi, madaniyati, dini va
xronologiyasiga bag‘ishlangan qator tadqiqotlar e‘lon qilindi. Shimoliy Arabiston
9

qabilalari qadimgi mashg‘ulotlari Shimoliy Arabiston, Suriya va Mesopotamiya
cho‘llarini qamrab olgan keng hududda chorvachilik bo‘lib, it, eshak, yirik shoxli
qoramollar boqilgan. Bu hududda yashagan urug‘ va qabilalar, qabilalar ittifoqi va
kichik davlat birlashmalarini shakllantiiganlar. Ulami hokimlari Osuriya hujjatlarida
‘‘podshoh" deb atalgan. Qadimgi davlat birlashmalari sekin-asta harbiy san ‘atni va
qo‘shinlami shakllantiradilar. Jangchilar tuyaga ikki kishidan minib, jang qilganlar.
Arablar o‘zlarining kuchli qo‘shnilari Misr, Sharqiy O‘rtayer dengizi qiig‘og‘ining
kichik davlatlari va Osuriya bilan xalqaro ziddiyatlarga tortilganlar. Er.avv. IX asr
o‘rtalarida er. aw. 853-yilda Karkara yonidagi bo‘lgan jangda osuriyaliklar arablar
ham kiigan koalitsiya qo‘shinlarini tor-mor keltiradilar. Arablar Osuriyaning
Midiyaga qarshi yurishida asosiy to‘siq bo‘lganlar. Bir necha arab qabilalari Osuriya
tomonidan bo‘ysundiriladi. Arablar Osuriyaning raqiblari Misr va Bobil bilan ittifoq
tuzadilar. Osuriya er. avv. VII asming 40-yillarida arab qabilalarini to‘liq
bo‘ysundirishga erishadi. Yangi Bobil podsholigi ham Arabiston yarim orolida
o‘mashib olishga uringan. Bobil podshosi Nabonid shimoliy Arabistonning bosh
marlcazlaridan biri Teymuni bo‘ysundirib, uni o‘z qaroigohiga aylantiradi, bir necha
qo‘shni arab qabilalarining shahar va vodiylarini o‘ziga bo‘ysundiradi. Er.avv VI
asrda Eron davlatining qudratini kuchayishi va uning bosqinchilik yurishlarini rejasi
Arabiston yarim orolining shimoliy qismida forslaming arablar bilan aloqa
o‘matishiga olib keladi. Shartnoma bo‘yicha fors podshosi Kambiz er.avv. 525-yil
Misiga yurish vaqtida arab nabateylari yeridan o‘tish huquqini va sahroda о’tish
davrida ulardan fors qo‘shinlarini suv bilan ta ‘minlashga roziligini oladi. Arab
qabilalari Ahmoniylar Eroniga bir yilda ming talant (30 t.) miqdorida xiroj to‘laganlar
va arablar haibiy yurishlar davrida fors qo‘shinlari tarkibiga kiritilganlar. Ular yunon-
fors urushlari davrida (er. avv. IV asr) Gazo shahri uchun jangda yunon-makedon
qo‘shinlariga qattiq qarshilik ko‘rsatganlar. Iskandaming Misiga yurishi davrida arab
qabilalarining ko‘pchiligi yunon-makedonlaiga bo‘ysunmaydi. Shu sababli Iskandar
10

sharqqa yurishini tugatgach, unga bo‘ysunganliklarini bildirib, elchi yubormagan
arablarga qarshi yurish qffishni rejalashtiradi. Arablar Rim davlati bilan ham aloqada
bo‘lganlar. Rimliklar er. avv 106-yillar atrofida Yamanga suqilib kirishga urinadilar
va Nabatey davlatini bosib oladilar. 6
Ba‘zi yozuvlar Misr, Mesopotamiya. Delos oroli, Falastin va Efiopiyadan ham
topilgan. Bu yozuvlarning ba‘zilari esa Shimoliy va Markaziy Arabiston
dashtliklaridan ham topilgan. Janubiy Arabiston yozuvlarining sanasi haqida vagona
fikr mavjud emas. Ba'zi olimlarning fikrieha, bu yozuvlarning eng qadimgisi m.av. II
—I mingyilliklarga mansub desalar, boshqa guruh olimlar ularni m.av. VIII asrga
mansub deydilar. Boshqa olimlar esa bu yozuvlarning sanasi m.av. V asrga taalluqli
deb faraz qiladilar. Epigrafik bitiklar, xususan arab yozuvlari bu hududda yashagan
aholining tarixini o‘rganishda muhim manbalardan biri hisoblanadi. Qadimgi
Arabistonning moddiy madaniyati yodgorliklari - bu shaharlar, ibodatxonalar, turar-
joylar, qal’a va sug‘orish inshoatlari daxmalar va qoya qabrlari, dehqonehilik va
hunarmandehilikka oid mehnat qurollari, tasviriy san ‘at asarlari, sopol va zargarlik
buyumlari boiib, ular sayyohlar va olimlar tomonidan arxeologik tadqiqotlar
natijasida o‘rganilgan. Janubi-Sharqiy Suriya, Janubiy Falastin va Iordaniya orti
hududlarida ko‘plab qoyatosh suratlari ham saqlanib qolgan. U yerdan tog‘-kon
sanoatiga mansub bo lgan qayroq toshlar, nusxa olish qoliplari, teshgichlar, rudadanʻ
oltinni ajratib oladigan, metallga ishlov beradigan asbob-uskunalar topilgan. 7
Mazkur
joydan bir necha yuz nabatey qishloqlarining xarobalari, ochiq holdagi ziyoratgohlar -
ibodatxona dargohlarining qoldiqlari, dahnialar, shuningdek, Petri, Xegri va boshqa
nabatey shaharlarining xarobalari ham topilgan.
6
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent-2009. 138-140 betlar.
7
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi. Toshkent – 2016. 191-192-betlar
11

Bu jihatdan Janubiy Arabistondagi Sabey podsholigining bosh shahri Marib
xarobalarining qoldiqlari ajoyibdir. Shahar xarobasi kovlanganda madaniy
qatlamlardan shaharlarning tarhi - rejasi, shoh saroyining xarobalari, mudofaa devori
va minoralar. dafn etish qurilishlarining qoldiqlari va ko‘plab haykallar topilgan. Bu
jihatdan shahardan g‘arbda joylashgan ulkan Marib to‘g‘onining qoldig‘i diqqatga
sazovordir. U yerdan oy xudosi Almakaxa ibodatxonasi ham topilgan.
Shuningdek, markaz Kataban - Timniy xarobalari ham ochib o‘rganilgan. U
yerdan qadimgi mudofaa devori, katta jamoa binolari, ibodatxonalar, dahmalar va
tasviriy san ‘at asarlarining namunalari topilgan. Shahar xarobasining quyi qatlamidan
yog‘och qoldig‘i topilgan. Yog‘och radiouglerod yordamida tekshirilganida Timni
shahrining paydo boiishi davri taxminan m.av. X-VI1I asrlarga mansub ekanligi
aniqlangan. Mazkur joy dan Am-Adia va Kana dengiz porti - kemalar to‘xtaydigan
joyning qoldig‘i ham ochilgan. Arablar va Arabiston haqida Qadimgi Sharq dunyosi.
Bibliya (Tavrot) yunon-rim, ossur, bobil va Eron shohlari yozuvlari va yilnomalarida
ba ‘zi qisqa-qisqa ma ‘lumotlar saqlanib qolgan. 8
1.2. Janubiy Arabistonning qadimgi aholisi va davlatlari.
Arabiston yarim oroli janubi va janubiy-g‘arbida (hoziigi Yaman Arab
respublikasi va Yaman-arab demokratik respublikalari hududlari) qadimda er. avv. X
—IX asrlarda bir necha davlatlar vujudga kelgan. Eng shimolda bosh shaharlari Isil
va Kamava bo‘lgan Main davlati tashkil topgan. Maindan janubroqda markazi Marib
shahri bo‘lgan Saba, undan janubroqda poytaxti Timna bo‘lgan Kataban, Katabandan
janubroqda Ausan davlati, sharqroqda markazi Shabva bo‘lgan Xadramaut davlatlari
bor edi. Qadimgi Yaman davlatlari er.av IX—VIII asriaida shakllana boshlaydi. Er.
av. VI—V asriaida Main, Kataban, Saba va Xadramaut o‘rtasida yetakchilik uchun
8
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi. Toshkent – 2016. 191-192-betlar
12

kurash boshlanadi. 9
Saba, Kataban va Xadramaut dastlab Ausanga qarshi biriashib
kurash boshladilar. Natijada Ausan Katabanga qo‘shib olinadi. Main davlati Kataban
va Sabaning tazyiqiga zo‘rg‘a bardosh beradi. Er.av. Ill—I asrlarda Kataban
Arabistondagi eng kuchli davlatlar Saba, Xadramaut tomonidan boiib olinadi. Er. av I
ming yillikda eng qudratli Saba podsholigi edi. Sabani gullab-yashnagan davrida
uning hududi Qizil dengizdan Xadramautgacha, Markaziy Arabistondan Hind
okeanigacha cho‘zilgan. Bu davlat Yaqin Sharq bilan yaqin aloqalami o‘rnatadi. Er.av
II asr oxirida shu vaqtgacha Kataban tarkibida bo‘lgan poytaxti Zafar bo‘lgan yangi
Ximyarit davlati yetakchi o‘ringa chiqadi. Eramizning IV asr boshlarida Ximyarit
davlati butun janubiy Arabistonga o‘z hukmronligini o‘matgan. Er.av. 1 ming yillik
o‘rtalaridan eramizning I ming yillik o‘rtalarigacha Arabiston juda serqatnov savdo
aloqalarini Yunoniston, ptolomeylar Misri va Rim imperiyasi bilan olib boradi.
Ximyarit davlati davrida janubiy Arabiston va Efiopiya o‘rtasida urush va tinchlik
munosabatlari hukm surgan. Janubiy Arabiston davlatlari iqtisodiyoti birinchi
navbatda sun ‘iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik va ko‘chmanchi chorvachlik
bilan belgilangan. Marib to‘g‘oni (uzunligi 600 metr, balandligi 15 metr) er. av VII
asrda qurilgan va o‘n uch asr davomida mavjud boigan. G‘alla, poliz ekinlari, xurmo
o‘stirilib, yirik, mayda chorva mollari va tuya boqilgan. Hunarmandchilik sohalaridan
toshga ishlov berish, qurilish ishlari, metallarni qayta ishlash, kulolchilik, to‘quvchilik
va teriga ishlov berish yuqori darajada rivojlangan. Er. aw. I ming yillikda janubiy
Arabiston iqtisodiyotim tushkunlikka uchrashiga bir necha omillar sabab bo ‘lgan.
Ulardan biri yunonlar, misrliklar va forslar bevosita Hindiston bilan aloqa o‘rnatdilar.
Endilikda quruqlikdagi savdo yoiidan ko‘ra dengiz yoii yetakchi o‘rinni egalladi.
10
Ikkinchi omil mavjud sun ‘iy sug‘orish tizimlarini yemirilishi, iqlimni o‘zgarishi
bilan hosildor yerlarni sahroga aylanishi boidi. Ichki va tashqi urushlar janubiy
Arabiston davlatlarini tushkunlikka olib keldi.
9
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent-2009 . 140 bet
10
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent-2009 . 140- 141 betlar
13

Qadimgi Arabiston Ossuriya matnlarida "arabi", Bobil matnlarida "matu
arabi", qadimgi Eron manbalarida "araboye", va nihoyat, oromiy yozuvlarida "bet
Arabaya" nomlari bilan atalgan Shuningdek, bu matnlarning mazmunidan
tushunilishicha, ularda asosan Iroq bilan Suriyani ajratib turgan sahro, ya ‘ni Shimoliy
Arabiston kо’zda tutilgan.
Qadimgi yunon-rim manbalariga kо’ra, Qadimgi Arabiston jо’g‘rofiy jihatdan
uch qismga bо’lingan:
1) Tog‘li Arabiston (Agabia Retgaye) - Qizil dengizning shimoliy sohili va
Sino yarim orolidan shimoli-sharqda joylashgan uchburchak shakldagi hudud;
2) Sahroviy Arabiston (Agabia Dezerta) – Suriya - Mesopotamiya dashti bilan
chegaradosh bо’lgan va yarim orol ichkarisining bir qismini о’z ichiga olgan joylar;
3) "Saodatli Arabiston" (Agabia Felix) - yarim orolning yuqorida zikr qilingan
ikki qismidan tashqari bо’lgan hududlar hisoblanadi. Shuningdek ta ‘kidlab aytish
kerakki, yunon-rim mualliflari yarim orol ichki rayonlarining katta qismini о’rganmay
turib, ularni "Saodatli Arabiston"ga qо’shganlar. Aslida bu yerlarning kо’pchiligi
sahrolardan iborat. "Saodatli Arabiston"ni yarim orolning janubiy-g‘arbiy qismi, ya
‘ni Yaman bilan cheklamok, darkor.
Qadimgi va о’rta asrlar davriga taalluqli bо’lgan aksariyat arab manbalarida
Arabiston yarim orolining aholi yashaydigan qismi besh о’lkaga bо’lingan: bular,
Yaman, Hijoz, Tihoma, Najd va Yamoma.
Arablar somiy xalqlar majmuasiga mansubdirlar. Somiy tillari aslida tо’rt katta
turkumni tashkil qiladi: 1) shimoliy-sharqiy - qadimgi Bobil va Ossuriya lahjalarini
о’z ichiga olgan Akkad tili; bu tilda miloddan avvalgi III ming yillikning о’rtalaridan
miloddan avvalgi I ming yillik oxirlarigacha yozilgan manbalar mavjud; 2) shimoliy-
14

g‘arbiy-xanaan (amorey, ugarit, finikiy, qadimgi yahudiy) va oromey tillari; 3) arab
tili; 4) arab-habash tili. 11
"Arab tili" va "arablar" tushunchalari nisbatan kech, asosan miloddan keyin
paydo bо’lgan. Ammo mutaxassislar Arabiston yarim orolida eramizdan bir necha
ming yil avval aholi yashab kelgan, deb hisoblaydilar. Arab tarixiy adabiyotida
"somiy kо’chishlari" degan tushuncha mavjud bо’lib, unga kо’ra, gо’yoki
Arabistonda aholining tabiiy о’sishi qadim zamonlarda shunchalik yuqori nisbatda
bо’lganki, taxminan har ming yilda yarim oroldan tashqari rayonlarga somiy
xalqlarining katta kо’chishi yuz berib turgan.
Arab tarixchilari qadimgi Arabiston aholisini ikki katta guruhga bо’ladilar:
islomdan oldin yо’q bо’lib ketgan arablar (arab boida) va islomdan keyin saqlanib
qolgan arablar (arab boqiya). Ikkinchi guruhni odatda yana ikki qismga ajratadilar: a)
janubiy yoki "asl" arablar (arab oriba), b) shimoliy arablar (arab musta ‘riba).
Qadimdan Arabiston yarim orolida arablar tarqoq holda yashardilar. VI asrning
oxiri va VII asr boshlarida, ya‘ni islom dinining vujudga kelishi arafasida Somiy
qavmiga mansub arab qabilalari o ‘rtasidagi mavjud ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy
taraqqiyot darajasi bir xil emas edi. Yamanda savdo-sotiq rivojlanib, ilk davlatchilik
belgilari shakllanayotgan bir paytda, yarim orolning shimoliy qismida joylashgan
shaharlarda hali ham ibtidoiy turmush tarzi saqlanib qolgan edi. Sahrolarda ko
‘chmanchi chorvachilik bilan hayot kechiradigan arab qabilalari esa, hatto patriarxal
urug‘chilik tuzumining ilk bora yemirilish bosqichida turardilar. Arabiston yarim
orolida yashagan qabilalarninig k oʻ pchiligi ularga q o ʻ shni bo‘lgan Misr, Vizantiya,
Eron, Mesopatamiya kabi qadimiy madaniyat markazlariga qaraganda tarixiy
taraqqiyotning ancha quyi bosqichida bo ‘lib, orqada qolgan edilar.
11
Bobojonov B.B. Qadimgi va O’rta asrlarda dunyo tarixi . 1-2. Shahrisabz-2023 145 b
15

Arabiston yarim orolining gʻ arbiy qismida, Qizil dengiz sohillarida, geografik
qulay bir hududda joylashgan va Xijoz deb nom olgan tuman bu davrda iqtisodiy
taraqqiyotda ancha ilgarilab ketgandi. Karvon savdo yo‘llari bu hududni janubda
Yaman orqali Habashiston va Hindiston, shimolda Suriya orqali Misr, Vizantiya va
sosoniylar Eroni bilan bog ‘lar edi. O‘z davrida katta, iqtisodiy ahamiyatga ega bo
‘lgan bu hududning markazi Makka shahri bo‘lib, bu yerda yoz va qish fasllarida 2
mingtagacha tuyasi bor katta karvonlar tashkil etilgan.
О’rta dengizdan Hindistonga boradigan muhim savdo yо’li qadimdan
Arabistondan о’tar edi. Hijoz orqali shimoldan janubga katta savdo yо’li о’tar edi.
Shu savdo yо’lida ilk vaqtlardayoq katta-katta savdo punktlari, Makka, Yatrib va
boshqalar vujudga keldi. Makka shahri ayniqsa katta ahamiyatga ega edi. Arablar
о’rtasida juda dong‘i ketgan ibodatxona bо’lmish Ka‘ba va undagi muqaddas qora
tosh (hajari asvad) shu Makkada edi. Makkada shu Ka‘ba atrofida har yili katta
yarmarka bо’lib turar edi. Makkaning savdogarlardan iborat bо’lgan yuqori tabaqasi
savdodan katta foyda kо’rar edi. 12
VI asrning birinchi yarmida Arabiston yarim orolida asosini ko ‘chmanchi seliy
qabilalari tashkil etgan Arab xalifaligi tashkil topdi. VII asr boshlarida Arabistonda
yagona e‘tiqod asosida mamlakatni birlashtirish harakati boshlandi. Bu buyuk e‘tiqod
yakka xudolikka asoslangan islom dini edi, (Islom-boysunish, itoat etish, o‘zini Alloh
irodasiga topshirish degan ma‘nolarni bildiradi).
Arabiston yarimorolining janubi, janubi-g‘arbiy va janubi-sharqiy hududlari
geografik nuqtai nazardan odamlar yashashi uchun birmuncha qulayliklarga ega
bo‘lgan. Bu hududda yarimorolning boshqa joylariga qaraganda dastlab ovchilik.
termachilik, so‘ngra sug‘orma dehqonehilik, hunarmandchilik, chorvachilik va savdo-
sotiq ancha erta paydo boiib rivojlangan. Bu hududda ham ibtidoiy jamoa buzila
12
Bobojonov B.B . Qadimgi va O’rta asrlarda dunyo tarixi. 1-2. Shahrisabz-2023 149 b
16

borib, odamlar orasida xususiy mulk. mulkiy tengsizlik va tabaqalanish vujudga
kelgan. Oqibatda yarimorolning bu qismida Main, Saba. Kataban va Xadramaut kabi
ilk davlatlar tashkil topgan. Bular qadimgi Yaman sivilizatsiyasining muhim
markazlari hisoblangan. Bu davlatlarning eng shimoldagisi Main boiib, dastlabki
poytaxti Nasil shahri. keyinchalik esa Karnavu bo‘lgan. Maindan janubroqda poytaxti
Marib boigan Saba davlati joylashgan edi. Sabadan janubroqda esa poytaxti Timiva
boigan Kataban davlati, uridan janubroqda poytaxti Misga bo‘lgan Musan davlati
joylashgan. Bu davlatdan sharqroqda esa poytaxti Shabva boigan Xadramaut davlati
bor edi. Qadimgi Yaman davlatlarining paydo boiish davri m.av. IX - VIII asrlarga
mansubdir. M.av. VI-V asrlarda Main, Kataban, Ausan, Xadramaut va Saba
davlatlarining hukmdorlari hududda hukmronlikni. ustunlikni q o ig a kiritish uchun
shiddatli kurash olib borganlar. Saba, Kataban va Xadramaut davlatlarining
birlashgan qo‘shinlari bilan Ausan qo ‘shinlari o‘rtasida o‘ta dahshatli urush boiib
oiadi. Urush maydonida ausanliklardan 16000 kishi shafqatsizlarcha qirib tashlangan.
Ausanning eng muhim shaharlari vayron qilinib yondirib yuboriladi. tez orada Ausan
davlati barham topib Katabanga qo‘shib olinadi. Main esa mashaqqat bilan Saba va
Katabanning hujumini qaytaradi. M. av. I asrda Xadramaut o‘z mustaqilligini saqlay
olmay, Sabey podsholigiga qo‘shib yuboriladi. M.av. Ill—I asrlarda Kataban
Arabiston janubidagi kuchli davlatga aylanadi. Ammo M.av. I asrga kelib Kataban
qo‘shinlari Saba va Hadramaut qo‘shinlari tomonidan tor-mor etilib, uning yerlari
Saba va Xadramaut davlati hukmdorlari tomonidan bo‘lib olinadi. M.av. I yuzyillikda
Saba podsholigi Arabiston janubidagi qudratli davlatga aylanadi. Saba davlati o‘z
qudratining cho‘qqisiga chiqqan vaqtda uning maydoni Qizil dengizdan
Xadramautgacha, Markaziy Arabistondan Hind okeani sohillarigacha bo ‘lgan
yerlarni egallagan edi.
17

____________________________
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi, Toshkent – 2016. 191-192-betlar
II BOB. Qadimgi Arabistonning ijtimoiy va siyosiy hayoti.
1.Qadimgi Arabiston aholisining ijtimoiy hayoti .
Er. av. II ming yillik o‘rtalarida Mina, Saba va Kataban qabilalari ittifoqi
shakllana boshlagan. Eramizdan avvalgi I ming yillik boshida ishlab chiqarish
kuchlarining taraqqiyoti natijasida sinfiy tengsizlik kuchayadi. Siyosiy hokimiyatni
o‘z qoliga to‘plagan kohin va savdogarlardan iborat hukmron siyosiy qa lam paydo
boiadi. Asosiy ishlab chiqarish vositasi bo‘lgan yer qishloq va shahar jamoalari
qo‘lida edi. Asosiy xo‘jalik bo‘g‘ini patriarxal oila (yoki katta oilali jamoa) bo‘lgan.
Eng katta yer egalari ibodatxonalar va davlat edi. Qullar urushlarda asir olish va sotib
olish orqali paydo bo‘lgan. Qarzi uchun qul qilish zaif bo‘lgan. Ilk jamiyatlaming
paydo bo‘lishi qabila ittifoqlaming davlatga aylanishiga olib keladi. Janubiy
Arabiston davlatlari siyosiy tuzulishini Saba podsholigi misolida ko‘rish mumkin.
Saba podsholigini 6 qabila tashkil etgan. Uning 3 tasi qaram ahvolda edi. Har bir
qabila katta shoxobchaga, u kichik va yana alohida urug‘laiga bo‘lingan. Qabilalar
18

zodagon boshliqlar (kabirlar) va ular tashkil qilgan kollegial tashkilotlar oiqah
boshqarilgan. Qabilalarda oqsoqollar kengashi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Imtiyozli
qabilalar zodagon urug‘lardan ma ‘lum muddatga (Sabada 7 yil, Katabanda 2 yilga)
davlatning muhim mansabdor shaxslarini-eponimlarni saylaganlar. Ular oliy xudo
Astar bilan bog‘liq kohinlik vazifalarini ham bajarganlar. Astronomik va astrologik
taqvim nazoratlarini va yer-suvdan foydalanishni tashkil etishdek ba‘zi xo‘jalik
ishlarini boshqarish ham ularni zimmasida bo‘lgan. Eponimlar bo‘yicha davlat va
xususiy-huquqiy hujjatlar raqamlangan yil hisobi bilan oUb borilgan. Ular 30 yoshdan
mansabga chiqib vakolat muddati tugagach, oqsoqollar kengashiga a‘zo bo‘lishgan.
Er. aw. Ill—II asrlargacha Saba podsholigini boshqaruv ishlari va ijroiya
hokimiyatiga ega bo‘lgan mansabdor shaxslar mug‘arriblar bo‘lgan. Ularning
vazifasiga qurilish faoliyati, sakral vazifalar (qurbonliklar keltirish, diniy ovqatlanish
marosimlarini tashkil etish) va davlat faoliyatining qabila ittifoqlarini davriy
yangilash, davlat hujjatlarini e‘lon qilish huquqiy qoidalar, shahar hududlari xususiy
mulk chegaralarini aniqlash va boshqalar kirgan. Mug‘arrib mansabi merosiy bo‘lgan.
Urush davrida mug‘arriblar ko‘ngillilarga boshchilik qilganlar va vaqtinchalik
unvOn-malik, ya'ni podsho unvoniga ega bo‘lganlar. Mug‘arriblar asta-sekin o‘z
qo‘llarida butun hokimiyat vakolatlarini to‘plab, er. aw. I ming yillik oxirida amalda
mutlaq podsholaiga aylanganlar. Saba podsholigini oliy organi oqsoqollar kengashi
bo‘lgan. Unga olti qabilaning vakillari kiigan. Oqsoqollar kengashi sakral, qonun
chiqaruvchi vazifalar, ma ‘muriy xo‘jalik vazifalarini bajarganlar. Boshqa janubiy
arab qabilalari ham shunday davlat tuzilmalariga ega bo‘lganlar. 13
Arabiston yarim orolida odamlar qadim zamondan boshlab yashab keladilar.
Yarimorolning janubi-g‘arbidagi Laxja degan joydan tosh asriga mansub qurollar
topilgan. Yarimorolga aholi Sharqiy Afrikadan kirib kelgan bo ‘lsa kerak. Arxeologik
qidiruv vaqtida olimlar Orqaiordaniya hududidan qoyatoshlarga ishlangan ov man
13
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent-2009 . 141-142 betlar
19

zaras, tasvir etilgan qoyatosh rasmlarini - petrogliflarni topishgan. Tadqiqotchilaming
fikrlariga ko‘ra, bu qoyatosh rasmlari m.av. X -V mingyilliklarga mansub boiib,
mezolit va neolit davrlarida ishlangan ekan.
M.av. IV— mingyillik III asrda Arabiston yarimorolida yashagan aholi haqida
ham aniq m aium ot vo‘q. В a Vi shumer yozuv-hujjatlarida Magan va Maluxxa
mamlakatlari haqida eslatib o‘tiladiki. u yerda yashagan aholi m.av. Ill
mingyilliklarda Ikkidaryo oraligi - Mesopotamiya bilan aloqada boiganlar. Olimlar bu
ikki mamlakat yarimorolning sharqiy sohilida joylashgan bo lsa kerak, deb farazʻ
qiladilar.
M.av. II mingyillikda Arabiston yarimorolining janubi-g‘arbiy qismida sabeylar,
mineylar, katabanslar kabi qabilalar ittifoqi yuzaga keladi. Ular semit-xamit til
oilasining janubiy arab shevasida so‘zlashganlar. Arabiston yarimorolining shimoii-
g‘arbida yashovchi aholi esa midiya qabilalariga mansub boiishgan. Juda ko‘p
ko‘chmanchi qabilalar yarimorolning markaziy va shimoliy hududlarida joylashgan
edilar.
M.av. I mingyillikda yarim orolning markaziy qismida samud, nabatey qabilalari,
shimoii-g‘arbida esa kedrelar, Suriya-Mesopotamiya dashtlarining markaziy qismida
va shimolida ariblar yashaganlar. Shuningdek, yarimorolda ibodid, dixran, adumu
kabi qabilalar yashaganligi haqida ham m’alumotlar bor. Olimlar toponimik va
etnonimik m’alumotlarga asoslanib bu qabilalar semit-xamit til oilasining janubiy va
markaziy til shaxobchasida so‘zlashganlar deyishadi. Shuni ta’kidlash kerakki,
Arabiston yarimorolidagi qadimgi aholining etnogenezi kelib ehiqishi masalasi juda
murakkab bo iib hozirgacha kam oiganilgan, Olimlar bu masalada yakuniy xulosaga
kelganlari yo‘q. 14
14
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi. Toshkent – 2016. 193-194 betlar
20

Janubiy Arabiston davlatlarining xo‘jaligi birinehi navbatda sug‘orma
dehqonchilik va chorvachilikni rivojlantirishga qaratilgan edi. Daryo vodiylardagi
dehqonchilik vohalarida arpa, bug‘doy va bug‘doyning alohida bir navi ekib parvarish
qilingan. Togiik tumanlarning yonbag‘ridagi terrassalarda uzumchilik rivojlangan.
Vohalardagi asosiy yerlar xunnozorlar bilan band edi. Dehqonlar bog‘dorchilikka
ham katta e ‘tibor berganlar. Sun’iy sug‘orishga asoslangan xo‘jaliklarda sug‘orish
inshoatlari qurishga katta e’tibor berilgan. Marib to‘g‘oni, suv ombori Adendagi Tavil
va boshqa suv omborlari janubiy arab dehqonchiligini suv bilan ta ‘minlab turgan.
Marib suv inshooti juda katta bo‘lib, to‘g‘oning uzunligi 100 metr, balandligi esa 15
metr boigan. Bu to‘g‘on mil. av. VII asrda barpo qilingan boiib, ancha katta
dehqonchilik qilinadigan ekin maydonlarini sug‘organ
2. Qadimgi Arabiston davlatining madaniyati.
Qadimgi Arabiston sivilizatsiyasining eng katta yutuqlaridan biri yozuvning alfavit
tizimini yaratilishidir. Bu yozuv farazlarga ko‘ra finikiya protosinay (Sinaydan
topilgan yozuvlarga ko‘ra) alfavitlaridan kelib chiqqan. Shimoliy Arabiston aholisi
nabateylar ham oromiy yozuvlariga o‘xshash o‘z alfavitlarini yaratadilar.
Monumental me ‘morchilik sohasida katta yutuqlaiga erishilgan. Marib, Timna,
Shabva va Kamava shaharlari xarobalariga ko‘ra, shaharlar to‘g‘ri to‘rt burchak
shaklida qurilib, balandligi 10—12 metrli tosh devoriar bilan o‘rab olingan. Shahar
devorlarida kvadrat shaklida minoralar bunyod qilingan. Petra shahri qoyatosh
bag‘rida bunyod qilinib, uning inshootlari qoyalarda qurilgan. Alebaster, jez va
loydan haykallar yasalgan. Hayvonlar (ho‘kiz, tuya, ot) tasviri dinamik va ifodali
tasvirlangan. Arabiston yarim oroli dini politeistik xarakterda bo‘lgan. Janubiy
Arabistonda bosh xudo Astar bo‘lgan. Saba qabilalarida Almakaxon oy xudosi
21

hisoblanib, unga ho‘kiz qurbonlik keltirilgan. Osmon, quyosh va bir necha
sayyoralarga ham e ‘tiqod qilingan. Nabateylar Ilaxu yoki Alloh («xudo»), Dushaig
(chaqmoq xudosi, dunyo boshqaruvchisi)ga sig‘inganlar. 15
Mesopotamiyadan farqli o‘laroq , qadimgi Janubiy Arabistonda tosh binolar
hukmronlik qilgan. Faqat qirg‘oqbo‘yi hududlarida va Hadramaut poytaxti Shabvada
juda ko‘p g‘ishtli inshootlar mavjud edi. Monumental binolar uchun ohaksiz bir-biriga
o‘rnatilgan katta yoyilgan tosh bloklari ishlatilgan va ohak talab qilinadigan
kesilmagan tosh. Bog‘lovchi material sifatida ohak ohak , loy va asfalt ishlatilgan.
Uzun bo‘yli devorlarga vertikal qo‘rg‘oshin tayanchlari va gorizontal pinlar va
qavslar ham kiritilgan. Toshlarning faqat tashqi yuzi silliqlangan. Kattaroq devorlar
ko‘pincha ikki qavatli bo‘lib, toshlarning qo‘pol tomonlari devor ichida bir-biriga
yopishgan. Ehtimol, estetik sabablarga ko‘ra, monumental inshootlarning devorlari
nishabli bo‘lgan va tayanchlar yoki kichik poydevorlar devorning barqarorligini
saqlashga yordam bergan. Miloddan avvalgi 5-asrda toshga ishlov berishning yangi
turi paydo bo‘lib, unda toshlarning chetlari sayqallangan, ochilgan yuzlarning o‘rtasi
esa nayzalangan. Vaqt o‘tishi bilan bu "chegara chizilgan" uslub o‘zgarib, shu
uslubda qurilgan devorlarni xronologik tartibga solishga imkon berdi. Ichki devorlar
gipsli (ba’zan devor rasmlari bilan bezatilgan) yoki tosh qoplamalar bilan qoplangan,
tosh bloklarga taqlid qilingan rasmlar va ba’zan hatto uch o‘lchamli frizlar bilan
qoplangan. Shift qurilishi haqida juda kam narsa ma’lum, garchi qabrlar qutisi -
tasvirlar bilan bezatilgan oddiy tomli tomlar saqlanib qolgan bo‘lsa-da. 3 sm
qalinlikdagi shaffof marmar yoki alebastr choyshablari, ba’zan o‘yilgan bezaklar
bilan deraza oynalari sifatida xizmat qilgan.
Ustunlar juda muhim tarkibiy element edi. Miloddan avvalgi 5 asrgacha ular
to rtburchak yoki kvadrat kesimli bezaksiz monolitlar edi. Bunday ustunlar, masalan,ʻ
Ma’ribdagi Avvom ibodatxonasi va Haram-Bilqisning kirish dahlizida joylashgan.
15
Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi,.Toshkent-2009. 143 bet
22

Miloddan avvalgi V asrdan boshlab burchaklar qisqartirilib, oxir-oqibat yumaloq
ustunlarga aylangan. 5-asrdan boshlab ustunlar ham bosh harflarga ega bo‘lgan -
dastlab oddiy plintuslar,
keyinchalik ular turli shakllarga aylangan. Miloddan avvalgi 2-asrdan boshlab, bu
shakllar ellinistik me’morchilikdan sezilarli darajada ta’sirlangan va keyinchalik
sosoniylar ta’sirini aniqlash mumkin.Tanga zarb qilingan qadimiy “chekka”ning
boshqa madaniyatlarida bo lgani kabi, qadimgi Janubiy Arabiston tangalari hamʻ
qadimgi yunon tanga zarblaridan namuna bo lgan . Kumush tangalar Janubiy
ʻ
Arabistondan yaxshi ma’lum, bronza va oltin tangalar esa nisbatan kam uchraydi.
Quyidagi tipologiya odatda Gyunter Dembskinikiga mos keladi .Islomgacha bo‘lgan
Janubiy Arabiston me’morchiligidan tashqari eng ajoyib san’at asarlari
haykaltaroshlikdir. Bronzadan (va ba’zan oltin va kumushdan) tashqari, ohaktosh
haykaltaroshlik, ayniqsa, alebastr va marmar uchun keng tarqalgan material edi.
Qadimgi Janubiy Arabiston haykaltaroshligining o‘ziga xos xususiyatlari - kubik asos
shakllari, to‘liq umumiy shakl va boshga juda kuchli urg‘u. Tananing qolgan qismi
ko‘pincha faqat sxematik va qisqartirilgan tarzda tasvirlangan; ko‘pincha faqat yuqori
tanasi umuman tasvirlangan. Janubiy Arabiston san’ati katta quloqlar va uzun, tor
burun bilan namoyon bo‘ladigan real nisbatga minimal e’tibor bilan tavsiflanadi.
Ko‘pgina hollarda, aylanada haykaltaroshlik va releflar to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tomoshabinga qaratiladi; Relyeflarda qadimiy Misr san atiga xos bo lgan frontal
ʼ ʻ
perspektiv vaqti-vaqti bilan uchrab turadi, unda bosh va oyoqlar yon tomondan, torso
esa old tomondan tasvirlangan. O‘quvchilar ko‘zlardagi teshiklarga kiritilgan rangli
materialdan yasalgan. Dastlab, drapery tasvirlanmagan, ammo keyinchalik u chuqur
oluklar yoki qatlamlar bilan ko‘rsatilgan. Qo‘llar va oyoqlarning joylashishida
umumiy xususiyatlar yo‘q.
Haykaltaroshlik .
23

Katta qadimiy Janubiy Arab haykallarining namunalari juda kam, shuning uchun Saba
shohi Dhamar’ali Yuhabirr o‘g‘lining haddan tashqari o‘lchamdagi bronza
haykalidagi yozuv alohida qiziqish uyg‘otadi. Undan ma’lum bo‘lishicha, haykalni
yunon rassomi va uning arab yordamchisi yasagan. Alebastrdan yasalgan kichik
haykallar, portretlar va relyeflar keng tarqalgan bo‘lib, ularda odatda odamlar,
kamdan-kam hollarda hayvonlar yoki yirtqich hayvonlar (ajdarlar va odam boshli
qanotli sherlar) tasvirlangan, yassi relyeflar holatida butun sahnalar. Ayniqsa mashhur
sahnada hayvonlar yoki qushlar tishlayotgan uzumli tok va hayvonga (yoki uning
o‘zgarishiga) ta’zim qaratgan odam tasvirlangan. Shuningdek, ziyofatlar, janglar,
musiqiy chiqishlar, o‘liklarning xudo bilan uchrashishi manzaralari kabi relyeflarda
hayot manzaralari ham tasvirlangan.
_____________________________
Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi, Toshkent – 2016. 191-192-betlar
XULOSA
Biz islomgacha bo‘lgan arab jamiyatini tashkil etgan arab qabilalari va ularning
qabila bo‘linmalarida aytib o‘tganlarimizdan ba ‘zi faktlarni keltiramiz:Islomgacha
bo lgan arab jamoasi umuman qabilaviy jamiyat bo lib, uning qabilaviy ijtimoiyʻ ʻ
birligi bo lgan katta oiladan iborat. Qabilani donoligi, yaxshi fikri va boyligi bilan
ʻ
ajralib turadigan tajribali shayx yuvib, urushlarda boshchilik qilgan, nizo va
janjallarda ularni bir-biridan ajratgan, qabila nomidan delegatsiyalar qabul qilgan,
murosa va sulh ishlarini olib borgan. ular nomidan ittifoq tuzgan va jinoyat va
jazolarning katta qismini o‘z zimmasiga olgan, aksariyat qismini amalga oshirgan
ularning vazifalari va bularning barchasi evaziga u itoat qilish va hurmat qilish
huquqiga ega edi. Qabila xalqi o‘zlarining birdamligi va aqidaparastligiga ishongan
24

va Arah maqolida aytilishicha, "Jinoyatga urug‘ qo‘shiladi" deganidek, ular o‘zlaridan
biri qilgan ishda boshqalar bilan birdamlik ko‘rsatdilar. Agar shaxs qabila birligidan
chiqib ketsa, bir tomonlama harakat qilsa, qabila ichida jinoyat sodir etsa yoki
qabilani sharmanda qilishi yoki uni qoralashi mumkin bo‘lgan narsalarni sodir etsa
yoki qabila uni qo‘llab-quvvatlay olmaguncha uning jinoyatlari qabila tashqarisida
ko‘paysa. yoki uning oqibatlarini o‘z zimmasiga olgan bo‘lsa, keyin qabila uni
chiqarib yuboradi va frumhimga unga tegishli bo‘lish huquqidan mahrum bo‘ladi va
undan voz kechdi, shuning uchun u (Demoned) deb nomlangan. Islomdan oldingi
jamoa uchta ijtimoiy tabaqadan iborat edi:
A. Liberallar tabaqasi, ular bir otaga mansub qabilaning sanslari bo‘lib, ularning
tomirlarida sof arab qoni beg‘ubor.
B. Sadoqatlilar sinfi, ular qabila tomonidan taxtdan ag‘darilgan va o‘zlarining kafan
va himoyasida yashash uchun boshqa qabiladan panoh topgan qul yoki erkin
qullardan ozod qilinganlar.
C. Qullar sinfi, ular qabila urushlarida yoki qulning qo‘liga tushadigan asirlardir.
Xorijiy davlatlardan, xususan Habashistondan olib kelingan. Bu tabaqalarning eng
yomoni qul edi , tabaqa edi va u eng yaxshi ijtimoiy tizim sifatida Islom da’vatiga
javob beradigan sinflarning eng tezi edi ,insoniyat dunyosida adolat edi.
25

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Rajabov R. Qadimgi Dunyo tarixi. Toshkent-2009
2. Kabirov A. Qadimgi Sharq Tarixi. Toshkent – 2016.
3. Pillalamarri, Axilesh (2015 yil 22 fevral). "Tarixdagi eng kuchli 5 ta imperiya" .
Milliy manfaat .
4. Қадимги дунѐ` тарихи. 2 қисм. / Крушкол таҳрири остида. - Т.: Ўқитувчи,
1975. -479 б.
5. Источников
ѐдѐни ѐ истории Др ѐвн ѐго Востока. — М.
6.Bobojonov B.B . Qadimgi va O’rta asrlarda dunyo tarixi . 1-2. Shahrisabz-2023
7. Boynazarov F. A. Qadimgi dunyo tarixi. Т.: 2004.
88.Karimov I. A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q. Т.: 1998.
9.Борухович В. Г. История др
ѐвн ѐгр ѐчѐской лит ѐратуры. Классич ѐский п ѐриод .
М .: 1962
10. Joshua Teitelbaum."Saudiya Arabistoni tarixi".Encyclopædia Britannica
Online.2013 yil 19 dekabrda asl nusxadanarxivlangan.2013 yil 18 yanvarda olingan.
11. Xoutsma M. Th. (1993). EJ Brillning birinchi Islom ensiklopediyasi, 1913–
1936 .
INTERNET ILOVALAR
27

7. www.anc-greece.narod.ru
8. http://www.greecancient.ru
9. http://www.greekroman.ru
10. www.antica.lt.
11. . www.ellada.spb.ru.
12. www.countries.ruG‘libraryG‘ant.
28

Qadimgi ARABISTON davlatining tashkil topishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish