Qadimgi Eron Elam va Midiya davlatlari - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	43.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi Eron Elam va Midiya davlatlari

Купить

Mavzu: Qadimgi Eron Elam va Midiya davlatlari
Reja:
I.Kirish
I.Bob.Qadimgi Eron manbalari va tarixnavisligi.
I.1 Qadimgi Elam davlatining tashkil topishi.
I.2.Midiya podsholigi haqida.
II.bob Ahamoniylar davlatining tashkil topishi
II.1.Qadimgi Eronnning tabiati va aholisi.
III.Xulosa
IV.Foydalanilgan adabiyotlar ro’xati

Kirish
Kurs ishining dolzarblig: Eron janubi-g'arbiy Osiyodagi qadimgi
qulehilikka asoslangan mustabid davlatlardan biri boigan. Eron qudratli davlatga
aylangan davrda uning g'arbiy chegarasi O'rtayer dengizi sohillariga borib yetgan.
Shimolda esa uni Pont, Elbrus, Turkman-Xuroson, Hindikush tog'lari o'rab turar
edi. Sharqda esa Sulaymon tog'i va Hind daryosi uni Hindistondan ajratib turardi.
Janub va janubi-g'arbda esa mamlakat Eritrey dengizi va Fors qo'ltig'ining suvlari
bilan o'ralgan edi. Eronning markaziy qismi yassitogiik, sho'rxok yerlar, janubi esa
Gardesiya sahrosiga tutashib ketadi.
Ishning maqsadi: Eronda Karun, Kerxa, Xilmand kabi kichik daryo va suvi
yozda qurib qoladigan sovlar ko‘p boigan. Tog'larida temir, kumush, mis, oltin
kabi ma’danlar serob. Mamlakat iqlimi har xil - shimolda kuz sovuq, yoz esa issiq,
janubda esa qish iliqroq. yozi ancha issiq bo'ladi.
Kurs ishining vazifasi : Arxeologlar bergan m aiumotlariga ko'ra Eronda
ibtidoiy jamoa tuzumining muste davridan — 70-50 ming yillardan beri aholi
yashab keladi. Qadimda bu mamlakatda elamliklar, lulubeylar, amoriylar, kassitlar,
guteylar, habash, fors, midiya va aramey kabi qabilalar yashaganlar. Eron
hududida eng dastlabki davlat birlashmalarini mamlakatning janubi-g'arbida
joylashgan elamliklar tuzgan.

I.bob.Qadimgi Eron manbalari va tarixnavisligi.

Qadimgi Eron xilma-xil yozma manbalarga boy hujjatlari bilan ajralib turadi.
Ayniqsa, Eron saltanati tarixi bilan bog'liq yozma manbalar ko‘pchilikni tashkil
etadi. Ular orasida xo'jalik hujjatlari, tarixiy yozuvlar, podsholarning viloyat
hukmdorlariga yuborgan farmonlari, buyruqlari, ko'rsatmalari, amaldorlarning bir-
birlariga yozgan maktublari, ayrim shaxslarning xatlari, diniy ilmiy va adabiy
matnlar shular jumlasidandir. Ularning eng qadimgilari m.av. III—I mingyillikka
oid elam tarixi haqidagi turli mazmundagi matnlarki, ular elam va akkad tillarida
yozilgan. Hozirgi kungacha 200 ga yaqin ponasimon (mixsimon) yozuvlari orasida
Kirmon shahrining sharqidagi Behistun qoyasiga o‘yib yozilgan katta xat juda
muhim ahamiyatga ega. Bu yozuvda Eron shohi Doro I Kambiz (Kambiz)
oigandan keyin mamlakatda ko‘tarilgan qo'zg'olonni qanday qilib bostirgani,
barcha isyonchilarni qanday tor-mor qilgani. saklarga qarshi qo‘shin tortib borib,
Eron davlatining yahlitligini qanday qilib tiklagani va boshqa siyosiy voqealar
mufassal ta'riflanadi. Suvaysh kanali hududida saqlangan va Misr tiliga tarjima
qilingan qadimgi Eronning ponasimon mixxati ham shu shohga mansubdir. Doro I
ning muhim yozuvlaridan biri Persepol shahridan bir necha km shimoldagi Naqshi
Rustam qoyasiga yozilgan yozuvlardir. Bu yozuvda Eron shohligi tarkibida boigan
mamlakatlar va viloyatlaming ro‘yxati berilgan. Shuningdek, Suza shahrida ham
g'isht va marmar lavhalarga bitilgan ko'p yozuvlar borki, 1
unda Doro I ning Suza
saroyi qurilishi bilan bogiiq faoliyati haqida m aium ot beriladi. 1972-yilda fransuz
arxeologlari Suzadan Doro I ning uch metr balandlikdagi haykalini topgaular.
1
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Haykalda shohning boshi saqlanmagan qadimgi, Persepol va Pasargaddan esa
Kesrkis yozuvlari topilgan.
Bu yozuv qadimgi eronliklarning dinini o'rganishda katta ahamiyatga ega. Unda
qadimgi qabila xudolari man etilib davlatga siginish rasm qilingani aytilgan.
Eroniylaming diniy e’tiqodi va qarashlarini o'rganishda zardushtiylik dinining 21
kitobdan iborat “Avesto" ham qimmatli manba hisoblanadi. Beruniy xabariga ko'ra
"Avesto” 12 ming qoramol terisiga tillo suvi bilan yozilgan ekan. Persopoldan
m.av. VI—V asrlarda elam tilida yozilgan bir necha ming ponasimon hujjatlar
topilgan. Bu matnlar shox arxivining bir qismi bo'lib, unda oziq-ovqat
mahsulotlarini tashish, soliqlar masalasi, davlat amaldorlarini maosh bilan
ta’minlash kabilar haqida maium ot beriladi. Qadimgi eroniy qabilalari haqida
m.av. IX-VII asrga mansub ossur yozuvlari ham qimmatli maiumot beradi.
Bobilning tarixiy hujjatlarida Eron qo‘shinlarining Mesopotamiyani bosib olishi
bayon etilgan. Bu voqealar haqida akkad tilida tuzilgan silindr Kir II da ham bayon
etiladi. O'sha davrda Eron hududida oromiy tili ham keng tarqalgan edi. Oromiy
tilida yozilgan papiruslar, toshlar, terilar, muhr va tangalar uchraydi. Bu yozuvlar
Misrdagi Elefantin orasidagi. Hind daryosigacha boigan joylarda, shuningdek
Eronda ham keng tarqalgan edi. Bu hujjatlarda Eron tarixi va madaniyati aholining
xo'jalik hayoti haqida ko'pgina maiumotlar keltirilgan. Eronliklar Misrni istilo
qilgan va Eron shohlarining Misrda hukmronlik qilgan paytidagi misr yozuvlari
ham katta ahamiyatga ega. Masalan Saisdagi ma’buda Neytning bosh rulioniysi
kohin Ujagorryasentning yozuvi ham Misrning oliy kohini bilan Eron shohi
oitasidagi o'zaro munosabatni aniqlashga imkon beradi. Demak, Erondan va unga
tutash yerlarda topilgan xilma- xil yozuvlar qadimgi Eron tarixi va madaniyatini
o'rganishda qimmatli manba hisoblanadi . Qadimgi Eron tarixi, moddiy va
ma’naviy madaniyatini o'rganishda arxeologik qazishlar natijasida topilgan
buyumlar ham katta ahamiyatga ega. Eronda dastlabki arxeologik qazish ishlari
XIX asr o'rtalarida boshlangan. Arxeolog Flanden va Kosta Persepoldagi sarovda
dastlabki arxeologiya qazish ishlarini olib boradilar. Ular bu yerdan
haykaltaroshlikka oid yodgorliklarni topishga muyassar boiib, Eron shohlarining

taxt zalini tiklamoqchi bo'ladilar. XIX asrning oxirlarida esa de Morgan Suzada
ulkan arxeologik qazish ishlari oikazib, tosh qurollar ishlatilgan eng qadimgi
(arxaik) zamonlardan to Eron davlatining ravnaq topgan davrigacha, ya'ni Suza
Eronning muhim ma'muriy va madaniy markazlaridan biri boigan davrgacha yetib
kelgan bir qancha arxeologik qatlamlarni topdi. Nihoyat XX asrda Qadimgi
Eronning poytaxti Persepolda arxeologik qazish ishlari o'tkazildi. Qazishlar
natijasida bu yerdan katta bir saroyning xarobalari topib o'rganildi. Saroy
devorlariga bo'rtma-qabariq rasmlar solib bezatilgan keng zinapoyadan chiqilgan.
Katta-katta darvozalar oldiga esa shoh saroylarini qoiiqlovchi bahaybat qanotli
buqalarning haykallari ishlangan. 2
Persepoldan topilgan ajoyib san'at yodgorliklari
orasida shohning surati, shuningdek, ilohga turli xil sovg'a-salomlar olib
kelayotgan xiroj to‘lovchi qabilalarning surati ayniqsa qiziqarlidir. Keyingi
vaqtlarda Eron arxeoiogiyasiga qiziqish kuchaydi. Arxeologlar - qadimshunoslar
Tanjedar, Tepa-Aelab degan joylarda arxeologik qazishlar o‘tkazib, mezolit va
neolit davriga mansub qishloq va qabristonlami topganlar. Bu yodgorliklaming
madaniy qatlamlaridan qadimiy sopol buyumlar Suza, Persepol Dur-Untash va
boshqa joylardan ajoyib shoh saroyi, ibodatxona, qalin mudofaa devorlari topilgan.
Ular mahobatli haykallar. devoriy rasmlar. qimmatbaho m a’danlardan yasalgan
ritonlar, qurol-aslahalar va ziynat buyumlari bilan bezatilgan. Qadimgi Eron
tarixini o'rganishda xorijiy mamlakatlarning olimlari katta yutuqlarga
erishgan. Bular qatorida M.M.Dvakonov, R. Fraya, Dj.Kameron, V.Xini.
Y.B.Yusifov, M.Dуакоnоv. B.A.Turayev, V.V.Struve, E.A.Granovskiy,
M.A.Dandamayev, V. I. Abayev, V.I.Avdiyev, G.Maspero, Ed.Meyer, J.Dyushen-
Gilmen, G.Videngren va boshqalarning xizmati kattadir. Shuni ta’kidlash kerakki,
qadimgi Eron tarixi. madaniyat va xo'jaligini o‘rganishdam.av. V -IV asrda
2
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

yashagan yunon tarixchisi Gerodotning “Tarix” kitobi, Fukididning “Tarix” asari,
“Anabasis”,
m. av. V asrda yashagan Diadorning “Tarixiy kutubxona” asarlari nodir manbalar
hisoblanadi. Shunday qilib olimlar qadimgi Eron tarixini o'rganishda qadimgi
ponasimon, iyeroglifda yozilgan matnlar, arxiv hujjatlari. arxeologik
yodgorliklarning madaniy qatlamlaridan topilgan ashyoviy buyumlar hamda
qadimgi mualliflarning qadimgi Eron haqida yozib qoldirgan asarlaridan keng
foydalanganlar. Shuningdek, qadimgi Elam. Midiya va Eron tarixini o'rganishda
G.Kardashin, G.Petgov, E.Zeydlya. l.P.Veynberg, M.Delafus, J. de Morgan, R.de
Mekenem, R.Grishman, E.Nechaxban, V.M.Masson va boshqa olimlarning
xizmatlari benihoya kattadir.
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “

Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020
Zardushtiylik - Eron va O'rta Osiyo xalqlari ma’naviy
madaniyatining tarkibiy qismi sifatida.
Ma’lumki “Avesto” zardushtiylik dinining muqaddas kitob. Zardusht m.av.
660-yilda Xorazmda dunyoga kelgan tarixiy shaxs. Uning otasi savodli bolib,
karomatgo'y boigan ekan. Zardusht 20 yoshidan boshlab yakka xudolikni targib
qilgan. 28 yoshlaridan xalq orasida shuhrat qozongan, lekin uning targ'ibotlari
mahalliy hukmdorlarga yoqmagan. Uni osishga hukm qilganlar. Zardusht o'zi bilan
300 ga yaqin safdoshlarini olib hozirgi Afg'onistonga kelib joylashadi. U bu yerda
o‘z g'oyalarini targib qilib, 77 yoshida vafot etadi. Tarixiy maiumotlarga ko'ra,
zardushtiylikning paydo boiishi m. av. X asrga to 'g 'ri keladi. Zardushtiylikning
muqaddas kitobi “Avesto” birdan vujudga kelgan emas. U bir necha asrlar
davomida yaratilgan. Zardusht “Avesto”ning qadimiy nusxalarini o'rganib, to'plab
bir kitob holiga keltirgan. U 30 ta kohin zardushtiy ruhoniylari bilan uch yil
davomida “Avesto”ning matnlarini yig'ib, bir tizimga solgan va Abu Rayhon
Beruniy ta’kidlaganidek 12 ming ho'kiz terisidan tayyorlangan sahifaga zarhal
harflar bilan yozdirgan. 3
Zardushtning yashagan davri, vatani, “Avesto"’ning
yozilishi tarixi haqida bir-biriga zid fikr va mulohazalar bayon etilgan. Tarixiy
maiumotlarga qaraganda zardushtiylikning muqaddas kitobi “Avesto” besh
qismdan iborat boigan. Uning birinehi qismi “Vendidad” boiib, u 22 bobdan
tashkil topgan. Unda bosh xudo Axura Mazda Yerdagi barcha mavjudotlarning
yaratuvchisi ekanligi bayon etilgan. Ikkinchi kitob “Visparad” - 24 bobdan iborat
bo’lib ibodat qo'shiqlaridan tashkil topgan. Unda zulmat kuchlariga qarshi kuchlar
kuylanadi. Uchinchi kitob “Yasna” deb nomlanib, u 72 bobdan iborat, qurbonlik
vaqtidagi marosimda aytiladigan qo'shiqlardan iborat. To'rtinchi kitob “Yasht” - 22
qo‘shiqdan iborat bo‘lib, unda zardushtiylik ma’budalari madh etiladi. Beshinchi
3
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

kitob X o'rga Avesto - Kichik Avesto - Quyosh, oy va boshqa xudo va ma’budalar
sharafiga aytilgan kichik ibodat matnlaridan iborat.
Avestoning ko‘p qismi Makedoniyalik Aleksandr va arablar istilosi davrida
yo'qolib ketgan. Bizgacha yetib kelgan nusxasi 1374-yilda ko'chirilgan bo'lib, hozir
Kopengagendagi kutubxonada saqlanib kelinmoqda. Juda ko'p tadqiqotchilarning
fikricha Zaratusbtra afsonaviy boim asdan tarixiy shaxs hisoblanadi. U yunon
manbalarida Zoroast nomi bilan eslangan. Zaratushtira nomi qadimgi eroncha
“Zara - ushtra” so'zidan kelib chiqqan bo'lib, "Zar” - oltin, “ushtra” - tuya degan
ma’nolarni bildiradi. U uch xil ma’noda “Oltin tuyali”, “Oltin tuya egasi”, “Oltin
tuya yetakiagan odam’- deb tarjimaqilinadi. U Spitama avlodidan bo'lib. otasini
Porushasp, onasini Dugdava deb atashgan. “Avesto” taiim otiga ko‘ra, olamda
ikkita kuch yaxshilik va yomonlik, yorugiik va zulmat, issiqlik va sovuqlik kabi
qarama - qarshi kuchlar mavjud bo'lib, ular abadiv murosasiz kurashib keladilar.
Yaxshilik va yorug'lik kuchlariga Ahuramazda (Janobi donishrnand) boshchilik
qiladi. Yomonlik, zulmat, sovuqlik va yovuzlik kuchlariga Anxro-Manyo -
Axriman rahbarlik qiladi. Bu kurashda yorug'likning zulmat, yaxsbilikning
yomonlik ustidan g'alabasiga ishonch bildiriladi. “Avesto”da mehnat nihovatda
ulugianadi. Mehnat yaxshilik, moddiy ne’matlar manbayi deyiladi. Inson saxovatli
bo'lishi uchun avvalo mehnat qilishi, o'z qoli bilan noz-ne’matlar yaratishi
uqtiriladi. “Avesto”da “don ekkan kishi taqvodorlik urug'ini ekadi. U mazdaga
ixlosmandlik e'tiqodini olg'a suradi. iymonini oziqlantirib turadi deyiladi. Bunga
ajnal qilish o’n ming marta ibodat qilish bilan barobar, yuzlab qurbonlik qilishga
teng. Ekin ekish. mehnat qilish, yerdagi yovuzlikni yo‘qotish deb qaraladi. "G'alla
yerdan unib chiqqanda deyiladi “Avesto”da, devlar larzaga keladi, g'alla o'rib
olinayotganda devlar nola-faryod chekadi, g‘alla yanchib un qilinayotganda ular
mahv bo'ladi. “Avesto’'da inson axloq-odobi madaniyati quyidagi uchlik: Gumata -
yaxshi fikr, Guchta yaxshi so'z, Gvarshta - yaxshi ishda ifodalanadi. "Men yaxshi
fikr yaxshi so'z va yaxshi ishga shon - shavkat baxsh etaman”, deb ta’kidlaydi
Axuramazda.

1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 20
Yaxshi so'zlar deganda esa va’dasiga rioya qilish. so'zining ustidan chiqish,
savdo-sotiq ishlarida halol bo'lish, qarzni o'z vaqtida to'lash o‘g'irlik va talonchilik
qilmaslik, buzuqlikdan o‘zini tiyish va hokazolar tushiniladi. Yaxshi ishlar
deganda insonning o‘z xatti-harakatida yaxshi fikr va yaxshi so'zlarda ilgari
surilgan barcha ijobiy yo'l-yo'riqlarga og‘ishmay amal qilish nazarda tutiladi.
Zardushtiylik axloq-odobi hayvonlarga nisbatan ham beshafqat boiishni qat’iyan
man etadi. Hayvonlarni kaltaklash va qiynash gunoh deb hisoblanadi. Kishilarni
foydali hayvonlar haqida g'am xo'rlik qilishga ularga o'z vaqtida ovqat berib
turishga, yirtqich hayvonlardan qo'riqlashga da’vat etadi. Shuningdek, “Avesto"da
ozodalik poklik va tozalikka alohida e’tibor qaratiladi. Hovuzdan yuvilmagan iflos
ko'zada suv olgan kishi besh darra urib jazolangan. Inson yashaydigan xonada
yuvinish, poklanish qat’iyan qoralangan. “Avesto”da naslning pokligi, tozaligiga
ham alohida e'tibor berilgan. qarindosh-urug', aka-ukaning quda-anda bo'Iishi
qoralangan. Hozirgi tibbiyot i'ani aka-uka, yaqin qarindoshlar o‘rtasida qudachilik
munosabatlari kelajak avlodning sog‘lom. to‘la-to'kis bo'lib tug‘ilishiga salbiy
ta'sir kobrsatishini to'liq aniqlagan. Buni esa bizning ajdodalrimiz allaqachon
bilganlari hozirgi zamon kishisini lol qoldiradi. Ko'rib turganimizdek, O'rta
Osiyoda keng tarqalgan zardushtiylikda oila va nikoh masalalari, inson
muammosiga muhim ahamiyat berilgan. Insonning jismoniy va ma’naviy pokligi
zardushtiylik axloqining eng qadimiy talablaridandir. Oila va nikoh yaratuvchining
talabiga mos kelganligi bois uni buzish taqiqlangan. Agarda oilada yer yoki xotin
axloqsizlik, ya'ni buzuqchilik qilsa unday kishilar tayoq bilan jazolangan. Shu
orqali oila mustahkamligi uchun kurashganlar. Zardushtiylik ta’limotiga ko‘ra oila
muqaddas hisoblangan. Uni mustahkarnlab, darz ketishiga yo‘1 qo'ymaganlar.
Zardushtiylikda qabristonlar aholi turar joyidan chetda, tepalik joyda bo'lishi
kerakligi, u yerga mevali daraxt o'tqazish. o'stirish mumkin emasligi, archa,
qayrag’och kabi mevasiz daraxt o'stirish kerakligi ta'kidlanadi. “Avesto"da
aholining ko'pavishiga ham katta ahamiyat berilgan. Qasddan erga chiqmagan qiz

va uylanmagan yigit qopga solinib 50 darra urilgan. Yigitga temir kamar bog'lab
yurish buyurilgan. ‘'Avesto”da qadimgi tabiblarning qasamyodi va tabobat ramzi
lion va Jom berilgan. Demak, tabib qasamyodi va ramzi Gippokratdan etnas,
qariyb 250-300 yil muqaddam bizdan boshiangan ekan. Bu ham bizning
madaniyatimiz qadimiyligini ko'rsatuvchi dalillardan biridir. “Avesto”da
ajdodlarimizning necha mingyillik ma'naviy merosi izlari o'z aksini topgan. Unda
johillik, zo'ravonlik, tuhmat kabiyomon illatlar qoralanadi. Sof ko'ngilli bo'lish, bir
-biriga xiyonat qilmaslik, savdoda bir-birini aldamaslik, haqorat qilmaslik kabi
ma’naviy xislatlar targ'ib etiladi.
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “

Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020
I.1Qadimgi Elam davlatining tashkil topishi.
M.av. V-IV mingyillikda Eronning janubi-g’arbiy burchagida xo'jalik
rivojlanib. xususiy mulk, mulkiy tengsizlik va tabaqalanish jarayoni sodir boiadi.
M.av. III mingyillik boshlarida esa u yerda poytaxti Suza bo'lgan Elam davlati
tashkil topadi. Hozirgi Eronning Karun va Kerxi daryolari havzasi m.av. VI-V
mingyilliklardayoq ibtidoiy odamlar gavjum bo'lib yashagan oikatardan biri edi.
Bu hudud aholisi Karun va Kerxi daryolari, soylari va jilg‘alari havzasida dastlab
daydib yurib, termachilik, ovchilik, baliqchilik va suv hayvonlarini tutib yeb
tirikchilik qilganlar. So'ngra esa bu yerda aholi dastlabki qayr va liman
dehqonchiligi bilan shug‘ullanib, yerni motiga - chopqi bilan yumshatib bug'doy,
arpa, kunjut, tariq va boshqa ziroatchilik ekinlari ekib hayot kechirganlar. Ular
asta-sekin quyr va liman dehqonchiligidan Karun va Kerxi daryo bo'ylarida
dastlabki sug'orma dehqonchilikka o'ta boshlaganlar. Tekislikdagi va tog'
yaylovlaridagi o'tloqlarda qo'v, echki, qoramol, yilqi boqqanlar. Hududda
hunarmandchilik va almashuvga asoslangan savdo-sotiq rivoj topgan. Xususiy
mulk, mulkiy tengsizlik, tabaqalanish jarayoni sodir bo'lib. qabilalar ittifoqi
shakllangan. M.av. XXI usrgacha Shumer va Akkad davlatlariga qaram bo'lib
qoladi. M.av. 2230-yilda Elam hukmdori Xita Akkad podshosi Naram - Suen bilan
shartnoma tuzadi. Xita “Naram-Suenning dushmani mening dushmanim, Naram-
Suenning do 'sti esa mening do ‘stim ”, deb e’lon qiladi. M.av. XXII asr boshlarida
K utik-lnshushinak Elamni birlashtirib, uni yagona davlatga aylantiradi. 4
Shu
vaqtda Elamga shimoldan guteylar bostirib kirib, uni o'zlariga tobe qilib oladilar.
Ur sulolasi davrida Elam Mesopotamiya hukmdorlariga tobe etiladi. M.av. XXI
asr oxirida Elam yana kuchayib, mustaqillikka erishib, urni o'ziga qaratadi va
Janubiy Shumerni bosib oladi. Bobil podshosi Xammurapi esa elamliklarni
Shumerdan haydab chiqaradi. M. av. 1730—1700-yillarda Elam qo'shinlari
4
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Mesopotamiyaga bostirib kirib Akkadgacha bo'lgan yerlarni bosib oladi. XIV asr
o'rtalarigacha Elam o‘z mustaqilligini saqlab qoladi.
Keyinchalik bobilliklarga tobe bo'lib qoladi. M. av. 1180-yilda Elam shohi
Shutruk-Naxunta I Bobil qo'shiniarini mamlakatdan quvib chiqaradi. U Bobilga
bostirib kirib bir qancha shaharlarni bosib oladi. Katta oijalar qatori Xammurapi
qonunlari yozilgan toshni ham Suzaga olib keladi. M. av. 1155-1115-yillar Elam
podsholigining gullagan davri hisoblanadi. M.av. 1115-yili elamliklar
bobilliklardan yengilib, m.av. VIII asrgacha o'z mustaqilligini yo'qotadi. M.av.
VIII asrda Elam mustaqilligini qaytadan tiklaydi va Bobil bilan ittifoq tuzib
ossurlarga qarshi kurash boshlaydi. M.av. 720-yili elam qo'shinlari bobil
qo'shinlari yetib kelmasdan oldin Dyer yaqinidagi dahshatli jangda ossur
qo'shiniarini tor-mor etadi. 5
Elamliklar bobilliklar bilan ittifoq tuzib ossurlarga
qarshi uzoq kurashadilar. M.av. 639-yili Elam ossurlar, 596-yili bobillikiai ta’sirida
bo'ladi. Nihoyat m.av. 549-yili uni eroniylar bosib oladi. Shu bilan mustaqil Elam
davlati ham barham topadi. Elamda ilk davlatlar tashkil topgandan boshlab aholi
Kerxi, Karun daryolari. katta-kichik soy va jilg'alar bo'yini o'zlashtirib sun'iy
sug‘orishga asosolangan dehqonchilik bilan shug'ullangan. Daryo, soy va jilg'alar
bo‘yidagi, tog'lik oikalarda esa chorvachilik bilan shug'ullangan. Chorvachilikda
yirik shoxli qoramol, qo‘y-echki, ot va eshak boqilgan. Dehqonchilikda bug'doy,
arpa, kunjut, tariq yetishtirilsa, uzum, olma, nok, xurmo va boshqa sabzavotlar ham
ekilgan. Elamda temirchilik, zargarlik, kulolchilik, to'qimachilik. toshtaroshlik, m
e’morchilik, miskarlik, va hunarmandchilikning boshqa tarmoqlari taraqqiy etgan
edi. Elam shohlari va savdogarlari uzoq-yaqin mamlakatlar bilan savdo-sotiq olib
borganlar. Elamda suratli xat mustaqil ravishda yaratilib, keyinchalik bu xat
takomillashgan mixxat bilan almashtirilgan. Mixxat esa Mesopotomiyaning
qadimgi xalqlaridan olingan.

1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
5

Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 20
I..2Midiya podsholigi.
Midiya Eronning shimoli-g'arbida joylashgan qadimiy oikalardan biridir. Bu
oikada qadim zamonlardan boshlab midiya qabilalari yashaganlar. M. av. IX asrda
Midiya hududida qabilalar ittifoqiga asoslangan mavda davlatchalar mavjud bo'lib,
qo'shni ossurlar bu yerga teztez hujum uyushtirib turgan. Ossurlar midiyaliklarni
talab, ulardan xiroj undirganlar, shahar va qishloqlarga o't qo'yib. aholini
qirg'inbarot qilib, bir qismini esa asir qilib havdab ketganlar. M.av. VIII asr oxirida
Midiyaga kimmeriylar, m.av. VII asr boshlarida esa skif qabilalari bostirib kirgan.
Ular Urmiya ko'li atrofidagi Sakasana viloyatiga kelib oinashadi. Skiflar shu
yerdan turib Ossuriya va Urartu ustiga bosqin uyushtirib turgan. Skiflar va
kimmeriylar moliir chavandoz, usta merganlar bo’lib otlari katta tezlikda
ketayotgan vaqtda ham dushmanlari ustiga o'q yog'dirib borar edilar. M. av. 672-
yili midiyaliklar Kashtariti rahbarligida ossurlarga qarshi kurash boshlab, ularni
Midiyadan haydab chiqaradi. Kashtariti Midiyadagi mayda davlatchalarni
birlashtirib yagona davlat tuzishga bel bog‘laydi va ilk Midiya davlatini tuzishga
erishadi. M. av. VII asr o'rtalariga kelib Midiya Qadimgi Sharqdagi qudratli
davlatga aylanadi. M. av. 653-yili Midiya shohi Kashtariti ossurlar ustiga qo'shin
tortadi. Ossurlar skiflami midiyaliklarga qarshi kurashga ko'ndiradi. Midiya
qo‘shinlari ossur va skiflarning ikki tomondan bergan zarbalariga bardosh bera
olmay yengiladi. liu jangda Kashtariti halok bo'lib, Midiya m. av. 653-625-yillar
orasida skiflar ta'siriga tushib qoladi. 6
Kiaksar va Astiag davrida Midiya. M. av.
625-yili Kashtaritining o‘g'li Kiaksar Midiya podshosi bo‘lgach, skiflarni
mamlakatdan quvib chiqaradi. Kiaksar Midiyadagi mayda davlatlarni birlashtirib,
uni katta kuchli saltanatga aylantiradi. M. av. 614-yili Kiaksar qo'shinlari
Ossuriyaga bostirib kirib uning poytaxti Ashshurni vayron qiladi va talaydi.
Midiyaliklar Ossuriyadan behisob boylik va asirlar olib qaytadilar.
6
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Kiaksar Bobil podshosi Nabopalasar bilan harbiy ittifoq tuzib ossurlarga qarshi
jang boshlaydi. M. av. 612-609-yillarda Bobil va Midiya qo‘shinlari ossur
qo‘shinlarini yengib Ossuriyaning Nineviya va Ashshur shaharlarini yana vayron
qiladilar. Bu mag‘lubiyatdan so’ng ossur qo‘shinlari g'arbga chekinadi. Ossurlar
Misr bilan ittifoq tuzib, Bobil-Midiya birlashgan qo'shiniga qarshi kurashga
otlanadi. M. av. 605-yilda Misr-Ossur qo’shinlari bilan Midiya-Bobil qo’shinlari
o‘rtasida Karxemish yonida dahshatli jang bo‘ladi. Jangda ossur-misr qo'shinlari
tor-mor etilib, shu bilan Ossuriya davlati ham barham topadi. Bu janglardan so‘ng
shimoliy Mesopotamiyadagi Ossuriya yerlari Midiya ixtiyoriga o‘tadi. Kiaksar
Bobil bilan do‘stlikni mustahkamlash uchun qizini Bobil podshosi
Nabopalasaming o‘g‘li Navuxodonosor II ga nikohlab beradi. Ikki davlat o'rtasida
yaqin do'stlik hukm suradi. Kiaksar janubda Parsuani, sharqda Parfiyani, g'arbda
esa Kichik Osiyoning Galis daryosigacha bo'lgan yerlarni Midiyaga qo'shib oladi.
M. av. 590—585-yillar orasida Lidiya - Midiya urushi sodir bo'ladi. Rivoyatga
ko'ra. m.av. 585-yil 28 may kuni quyosh tutiladi. Bu hodisadan ikki tomon
lashkarlari vahimaga tushib qurollarini tashlab jang maydonidan qochadilar.
Shundan keyin urush to'xtab, tinchlikka asoslangan sulh shartnomasi tuziladi.
O'rtadagi gina-kuduratga chek qo'yish tnaqsadida Midiya shahzodasi Astiag Lidiya
shohi Alittaning qiziga uylanadi. M. av. 585-yili Kiaksar vafot etib. Midiya taxtini
uning o'g'li Astiag egallaydi. Astiag davrida Bobil bilan Midiya o'rtasidagi
munosabat buzilib, qonli janglar boshlanadi. Bu urushlar har ikki tomonni
zaiflasbtiradi. Forslar Kayxusrav boshchiligida qo'zg'olon ko'tarib m. av. 550-yili
Astiag qo'shiniarini tor-mor etadilar. Midiya davlati Eronga qo'shib olinadi.
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

II.bob. Ahamoniylar davlatining tashkil topishi
Ahamonivlar davlatining tashkil topishi. Qadim zamondan boshlab Urmiya
ko'lining janubiy tomonlarida parsua qabilalari yashar edilar. M. av. VIII—VII
asrlarda ular Elamga ко 'chib ahamon urug'idan chiqqan sardor atrofida birlashgan.
Dastlabki podsholari Kayxusrav I davrida Ossuriyaga, Kambiz davrida (600-559)
Midiyaga itoat etganlar. Kambiz bilan Midiya shohi Astiagning qizi o'rtasidagi
nikohdan Kayxusrav II dunyoga keladi. Kambiz vafot etgach, Parsua taxtiga
Kayxusrav II o'tirib, m. av. 559-yilda Pasarga shahrini qurib. uni davlat poytaxtiga
aylantiradi. M. av. 553-549-yillar mobaynida olib borilgan urushlarda Kayxusrav
bobosi Astiag qo'shiniarini yengib, Midiya va Elamni Parsuaga qo'shib, oladi. Shu
tariqa ahamonivlar urug'i asos solgan Parsua. ya’ni Eron davlati tashkil topadi.
Kayxusrav II g'arbda Lidiya shohi Krez qo'shiniarini, shimolda urartuliklarni
yengib, butun Kichik Osiyoni bosib oladi. Lidiya poytaxti Sardi talanib, shoh Krez
asir olinadi va o'ldiriladi. M. av. 545—530-yillar orasida Eron shohi 240 Bobilni
ham bosib olib, Hind daryosigacha bo'lgan yerlarni istilo qiladi. Kayxusrav II ning
m. av. 530-529-yilda Turonga qilgan yitrishi eroniylarning massagetlardan
yengilishi va Kayxusravning o'ldirilishi bilan tugaydi. Kayxusrav II o'ldirilgach,
Eron taxtiga uning o‘g'li Kambiz II o'tiradi. Kambiz II m. av. 529-522-yillardagi
faoliyati davrida itoat ettirilgan mamlakatlar va Erondagi isyonlarni shafqatsizlik
bilan bostiradi. M. av. 525-yili u Mismi bosib oladi. Uning Efiopiyaga uyushtirgan
harbiy yurishi muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydi.
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Misrda ekanida Gaumata boshliq eroniylar isyon ko'taradilar. Isyonni bostirish
uchun Eronga qaytayotgan Kambiz II m. av. 522 -yili yotda sirli ravishda
oTdiriladi. Taxminlarga ko‘ra, shoh Kambizga nisbatan dushmanlari tomonidan
maxfiy suyiqasd uyushtirilgan. Doro I davrida Eron. Kambiz II o'ldirilgach.
Gaumata Eron taxtiga o'tirib, yetti oy podsholik qiladi. Lekin ko'p o‘tmay m. av.
522-yil 29-sentabrda u ham fitnachilar tomonidan o‘ldiriladi. Gaumata o'ldirilgach.
Eron taxtiga ahamoniyiar sulolasidan bo'lgan Doro I o'tiradi. Doro I Eron
saltanatini m. av. 522-yildan 486-yilgacha - 36 yil mobaynida boshqaradi. Doro I
podsholigining dastlabki yillarida Bobil, Misr, Elam, Turon va boshqa
mamlakatlarda boshiangan qo'zg'olonlarni shafqatsizlik bilan bostiradi. Doro I itoat
ettirilgan mamlakatlarda biroz osovishtalik o'rnatgach, bir qator islohotlar
o‘tkazishga kirishadi. U mamlakatni 20 ta satraplikka - viloyatga bo‘lib. ularning
har biriga alohida noib tayinlaydi. Viloyatlardagi qo'shmga harbiy sarkardalar
boshchilik qilib davlat amaldorlari ular ustidan kuchli nazorat o'rnatganlar. Butun
mamlakat satrapliklarida „podshoning ko'zi va qulog'i” deb nom olgan
nazoratchilar faoliyat ko'rsatgan. Har bir shubhali kishi qattiq nazorat qilinib,
jinoyatiga yarasha jazolangan, hatto o'ldirilgan ham. Mamlakat vilovatlari
o‘rtasidagi aloqalarni yaxshilash uchun tosh yotqizilgan "shoh yo'li’' qurilgan. Bu
yo'llar Pasargaddan mamlakatning turli burchaklariga tarmoqlanib ketgan edi,
yotlarda bekatlar, karvonsaroylar, korizlar qurilib, ularni otliq soqchilar qo'riqlab
turgan. Erondan tashqaridagi tobe mamlakatlardan xiroj solig'i undirilgan. Doro I
Misr. Milet, Bobil, Elam, Turon va boshqa joylarda ko'tarilgan isyonlarni
shafqatsizlik bilan bostirgan va isyonchilami jazolagan. Doro I podsholigining
so'nggi villarida eroniylar Frakiya va Makedoniyani bosib olgan, Yunonistondagi
Afina va Sparta davlatlari eroniylarga qattiq qarshilik ko'rsatgan. Sharqda eroniylar
Hind daryosining o'rta va quyi oqimidagi yerlarni bosib olgan. Doro I ning Turon
va Qora dengiz shimolidagi skiflar yurtiga va Yunonistonga uyushtirgan
istilochilik yurishlari eroniylarning mag'lubiyati bilan tugagan. M. av. 486-yili
Misrda eroniylarga qarshi qo'zg'olon boshlanadi. Doro I qo'zg'olonni bostirishga
ulgurmay m. av. 486-yili 64 yoshida vafot etadi. So‘nggi ahamonivlar davrida

Eron Doro I vafot etgach taxtga uning o'g'li Kserks o'tiradi. U Eronda m. av. 486-
yildan m. av. 465-yilgacha podsholik qilgan. M. av. 484-81-yillarda Misr va
Mesopotamiyada juda katta isyonlar ko'tarilib, Kserks ularni juda qiyinchilik bilan
bostiradi. M. av. 480-yilda Kserks juda katta qo'shin bilan Yunonistonga bostirib
kiradi. Eron qo'shinlari yana Frakiya bilan Makedoniyani jangsiz bosib oladilar.
Shimoliy Yunonistonni ishg'ol qilgan eroniylar Fermopil dovoni ostonasiga kirib
keladi. Fermopil mudofaasiga Sparta podshosi Leonid boshchilik qilib, uning
qo'shinlari O'rta Yunonistonga o'tadigan yo'lni to'sib turar edilar.
Leonid o'z qo'shinlari bilan ikki kun davomida eronliklarning hujumini qaytarib
turadi.
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2

Ammo fessaliyalik bir xoin katta boylik evaziga Eton qo'shiniarini tog‘
so'qmoqlari orqali Yunon qo'shinining orqa tomoniga olib o'tadi. Leonid 300
kishidan iborat sparta jangchilari bilan jangga kiradi. Jang ikki kecha-yu kunduz
davom etadi. Ayovsiz jangda Leonid va uning jangchilari qahramonlarcha halok
bo'ladi. Eroniylar O'rta Yunonistonga bostirib kiradi va Afinaga yaqinlashadilar.
Afina aholisi Salamin oroli va Peloponnesga ko'chiriladi. Afina eroniylar
tomonidan ishg'ol qilinib yondiriladi. Ammo jang Salamin bo'g'ozida davom etib
eroniylarning mag'lubivati, vunonlarning g'alabasi bilan tugavdi. Bu
mag'lubiyatdan so'ng Eroniylar Yunonistondan ketishga majbur bo'ladilar. Uunon-
eron urushi to'xtab-to'xtab m.av. 449-yilgacha davom etib, eroniylarning m
agiubiyati bilan yakunlanadi, M. av. 449-yili Suzada boigan “Kalliy sulhi”ga
binoan Eron Kichik Osiyodagi ko'p joylaridan ajralib. uning harbiy-dengiz floti
Egey dengizida suzishdan mahrum etiladi. M.av. 465-yili Kserks o'ldirilgach, Eron
taxtiga birin-ketin Artakserks I (460-424), Doro II (423-404), Artakserks II (404-
358). Artakserks III (358-336) va Doro III (336-330) kelib ketadilar. Bu davrda
Eron kuchsizlanib ko’p o'lkalarda qo'zg'olonlar avj olib ketadi. Bu
qo'zg'olonlarning ba'ziiari shafqatsizlik bilan bostiriladi. Ayni pavtda Kariva,
Lidiya, Kilikiya, Hindiston, Xorazm va boshqa mamlakatlar Eron tobeligidan
chiqib ketadilar. Yunon-makedonlarning sharqqa yurishi va Eron saltanatining
qulashi, M. av. 336-yili Filipp II o'ldirilgach, Makedoniya taxtiga uning o 'gli
Aleksandr o'tiradi. M. av. 334-yili Makedoniyalik Aleksandr 30 000 piyoda, 5000
otliq askar va 160 harbiy kemadan iborat kuch bilan Kichik Osiyoga o'tib, Eronga
urush e’lon qiladi. M. av. 334—332-yillardagi dahshatli janglar natijasida
Makedoniyalik Aleksandr Kichik Osiyo, Kilikiya, Suriya, Finikiya va Falastin kabi
davlatlarni bosib oladi. Iss yonidagi jangdan so'ng Eron shohi xotin. bola-chaqasini
tashlab, Markaziy Eronga qochib ketadi lining butun oilasi Aleksandrga asir
tushadi. Misr Makedoniyalik Aleksandrga urushsiz taslim bo'ladi. M. av. 331-yil 1-
okIII etiladi. Shundan so‘ng ikki daryo oraligl va unga tugatash boigan Bobil,
Suza, Persepol, Eron poytaxti tabrda Gavgamel yonidagi dahshatli jangda Eron
qo‘shinlari yana tor-mor Щ Pasargad yunon-makedon qo'shinlari tomonidan bosib

olinadi. Doro III qolgan qo'shinlari bilan Ekbatanga chekinadi. Makedoniyalik
Aleksandr esa eroniylarni ta’qib qilib boraveradi. Ekbatanga Makedoniyalik
Aleksandr kelayotganini eshitgan Doro III Baqtriyaga qochib ketadi. Baqtriya
satrapi Bess o‘qarindoshi Doro III ni o'ldirib, o'zini Artakserks IV nomi bilan Eron
shohi deb e’lon qiladi. Ko‘p o‘tmay Bess Makedoniyalik Aleksandr tomonidan
ushlanib qattiq qiynoqqa solib oidiriladi. M. av. 329-327-yillarda Makedoniyalik
Aleksandr Turonning bir qismini, m.av. 327-325-yillarda esa Hindistonning g'arbiy
viloyatlarini bosib oladi. U 325-yili Ikki daryo oralig'iga qaytib. Bobilni buyuk
saltanatining markaziga avlantiradi. Makedoniyalik Aleksandr buyuk saltanatni
ikki yildan oshiqroq boshqaradi. Qadimgi dunyoning bu buyuk sarkardasi va shohi
tez orad betob bo‘lib, ehtimol zaharlanib m.av 323-yilda vafot etadi.
Makedoniyalik Aleksandr tuzgan ulkan davlat mustahkam emas edi. Ayni paytda
bu davlatni boshqara oladigan aleksandrzodalar ham yo'q edi. Shu tufayli bu ulkan
davlat tez orada parchalanib, uning o‘rnida bir qancha mayda davlatchalar tashkil
topdi. Ularni Aleksandrning lashkarboshilari bo'lib oladilar. Eronda esa Salavkalar
davlati tashkil topadi. Misrda Ptalomeylar, Kichik Osiyoning g'arbiy qismida
Pergam podsholigi qaror topadi. Bu davlatlar ellin davlatlari nomi bilan tarixga
kirgan. Dehqonchilik va chorvachilik. M. av. VIII-VI mingyilliklar orasida
Eronning ibtidoiy qabilalari termachilikdan dehqonchilikka, ovchilikdan esa
chorvachilikka o‘ta boshlaganlar. M. av. IV mingyillikdan boshlab esa Karun,
Kerxa va boshqa darj'olarning unumdor vodiylarida yashovchi aholi sug'orma
dehqonchilik bilan shug‘villana boshlagan. Dehqonlar omoch bilan yer haydab,
motiga - ketmonchalar bilan ekinlarga ishlov berganlar Dehqon va bog'bonlar arpa,
bug‘doy, tariq, xurmo, sabzavot, olma, nok olxo‘ri, uzum kabi meva daraxtlaridan
mo‘1 hosil olganlar. 244 M. av. III—II mingyilliklarda Eron, xususan Elam va
Midiyada dehqonehilik va chorvachilik yanada rivoj topgan. Dehqonlar tog' va soy
daralariga to'g'on, suv omborlari, korizlar qurib, kanallar qazib, ularning suvidan
tejab-tergab fovdalanganlar. Qadimgi Eronda chorvachilik ham yaxshi rivoj topgan
edi. Chorvadorlar ot va tuya sutidan shifobaxsh ichimlik qimiz va (umron
tayyorlagan. Eron qo'shinlarining asosiy qismini ot va tuya mingan suvoriylar

tashkil etgan. Qo'shin tarkibida ot qo'shilgan jang aravalari alohida ahamiyatga ega
bo'lgan. Shuni ta'kidlash kerakki, Eron qo'shinlari qismlarida o'rgatilgan jangovar
Ш minib urushga kiradigan jangchilar ham bo'lgan. Shunday qilib, dehqonehilik va
chorvachilik Qadimgi Eron xalqlari xo'jalik hayotida alohida ahamiyatga ega
bo'lgan. Hunarmandchilik va savdo-sotiq. Qadimgi Eronda dehqonchilik va
chorvachilik bilan bir qatorda hunarmandchilik va savdo -sotiq rivoj topgan edi.
Chunki dehqonehilik va chorvachilik, hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan
chambarchas bog'liq bo'lgan. Eroniylar yilqiehilikka alohida e’tibor berganlar.
Makedoniyalik Aleksandr Erondan O'rta Osiyoga o'tayotganda yaylovlarda o'tlab
yurgan minglab yilqi uyurlari va qulunlarini ko'rganligi tarixiy manbalarda yozib
qoldirilgan. Eron hunarmandchiligining eng qadimgi tarmoqlaridan biri
kulolchilikdir. Qadimgi kulollar loyni pishitib undan har xil sopol buyum lar-ko'za,
xum. xumcha, qozon, tovoq, xurmacha, piyola va tog'ora yasaganlar. Ularning
ustini jimjimador naqshlar bilan bezaganlar. Ichi va sirtini har turli bo'yoqlarga
bo'yashgan. Idishlarning sirtiga odam, hayvon, parranda va o'simlik barglarning
tasvirlarini ishlaganlar. To'qimachilik ham Qadimgi Eron hunarmandchiligining
muhim tarmoqlaridan biri bo'lgan. To'quvchilar zig'ir poyasi, jun va ipak qurti
pillasidan ip yigirib maxsus dastgohlarda har xil matolar to'qigan. Bu matolardan
esa engil-bosh, uy jihozlari va ro'zg'or buyumlari tikkanlar. 7
Temirchi ustalar
temirdan omoch tishi, o'roq, pichoq, xanjar, ketmon, qalqon, nayza, nayza uchlari,
kamon o'qi paykonlari, qalqon kabi urush qurollari yasashgan. Qadimgi Eronda
dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikning rivojlana borishi natijasida
ortiqcha mahsulotlar ishlab chiqarilgan. Ortiqcha mahsulotlar mamlakatning ichki
M.av. VII-1V asrlarda Eronda tashqi savdo ham rivoj topib. savdogarlar Ikki daryo
oralig'i, Kichik Osiyo, Misr, O'rta Osiyo, Arabiston, Kavkaz, Hindiston va 0‘rtayer
dengizi atrofidagi davlatlar bilan qizg‘in savdo olib borganlar . Ichki va tashqi
savdo ishlarida eshak, xachir, ot va tuya karvonlaridan keng foydalanganlar.
7
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Tashqi savdo ham suv, ham quruqlik yo’li orqali olib borilgan. Eronning Suza
shahridanLidiyaning Sard shahrigacha.,Shohyo'li" o‘tkazilgan edi. Undan Eron
shaharlaridan atrof mamlakatlarga savdo-karvon yomlari taralgan edi. Karvon
yo'lining har yer, bar yerida bekatlar, mehmonxonalar, sardoba - suv saqlagichlar,
korizlar, karvonsaroylar va rabotlar bunyod etilgan. Yo'Ilar serqatnov bo'lib, uni
shohning otliq navkarlari - posbonlari doimo nazorat qilib yurardilar.
Hunarmandchilik va savdo-sotiq davlatga juda katta boylik olib kelar edi. Qadimgi
Eron madaniyati. Yozuv. Qadimgi Eronda xilma-xil qabilalar yashagan. Shu
tufayli Eron madaniyati xilma-xil va ko'p qirrali bo'lgan. M.av. Ill
mingyilliklardayoq elamliklar 150 belgi-rasmdan iborat mustaqil yozuvga ega
bo'lganlar. M. av. XXIIIXXII asrlar davomida elamliklar shumer-akkadning
mixsimon yozuvidan foydalanganlar. Keyinchalik esa 80 belgidan iborat yozuv
kashf etilgan. Ular m.av. VI asrda shumer-akkad mixxatini o'zlashtirib va
takomillashtirib 42 belgidan iborat o‘z alifbolarini yaratganlar. Ayni paytda ular
aramey yozuvlaridan ham foydalangan. Doro I va unin o 'g'li Kserks va boshqalar
Eron mixsimon xatidan keng foydalangan. Bu jihatdan Doro I ning Behistun va
Naqshi Rustam qoyalariga mixsimon alifboda o'yib yozilgan katta xatlari muhim
ahamiyatga egadir. Qadimgi eronliklar o'zlarining boy xalq og'zaki ijodiyoti va
yozma adabivotiga ega bo’lgan. Ular ko‘plab xalq maqollari, ertaklar, hikoyalar,
qo'shiqlar va yozma adabiyotning ajoyib namunalarini yaratganlar. Bu jihatdan
xalq ogiaki ijodiyoti bilan sug'orilgan “Avesto” va Firdavsiyning “Shohnoma”
dostoni alohida ahamiyatga ega. “Avesto” va “Shohnoma”da Eron va Turon
xalqlarining qadimgi tarixi, xo'jaligi, diniv e’tiqodi va madaniyatining ko’p
tomonlari bayon etilgan. “Shohnom a'ning ko'p dostonlari shoshlik katta dehqon
hikoyalari asosida yaratilgan. Eroniylar mavsumiy, xususan Navro'z bayramiga
ham alohida e'tibor berganlar. Ahamoniy shohlari davrida Navro‘z umumdavlat,
umumxalq bayramiga aylangan. Navro‘z bayrami vaqtida Eron shohlari bayramda
qatnashish uchun polvonlarni. chavandoz va o'yinchilarni taklif etganlar.
Ammo Tasviriy san’at. Tasviriy san'at qadimgi Eron madaniyatining ajralmas
qismi hisoblanadi. Elam, Midiya va Ahamoniy eroniylari davrida haykaltaroshlik,

rassomlik, toshga qabaitma rasmlar ishlash va naqqoshlik ham ancha taraqqiy
etgan edi. Haykaltaroshlar tosh, oltin va kumushdan xudolar, ma'budalar, shohlar,
sarkardalar, ruhoniylar va ba’zan haybatli hayvonlarning haykallarini ishlaganlar.
8
M e'm orchilik ham Eronda erta shakllanib, ahamoniylar davrida rivoj topdi. M
e'mor ustalar, shoh sarovlari, maktablar, ibodatxonalar, harbiy qal'alar qurib,
ularning ichi va sirtini xilma-xil naqshlar bilan bezaganlar. Bu jihatdan Elamning
Dur-Untash shahrida qurilgan 4 qavatli bino - zikkurat, Midiyadagi Xarxar qal’asi,
Pasargadda qurilgan Kayxusrav II maqbarasi. Persepoldagi shoh Doro I saroyi,
Kserks saroyi qadimgi Eron m e'm orchiligining ajoyib namunalaridir. Suzaning
Dur-Untash shahridagi m. av. XIII asrga oid zikkuratga kiraverishda sher, buqa,
grifon, xudo va podshohlaming oltin va kumushdan ishlangan haykallari ham
kishini hayratga soladi. Bu jihatdan Persepoldagi qabartma suratlar diqqatga
sazovordir. Saroy darvozasiga shoh saroyini qo'riqlovchi qanotli, muqaddas
buqalarning haykallari ishlangan. Saroy devorlari shohga turli xil sovg'alar olib
kelayotgan xiroj toTovchi qabilalarning qabartma suratlari bilan bezatilgan.
Erondagi Behistun qovasidan Shoh Doro I va turli o'lkalardan bog'lab olib
kelinayotgan qabila sardorlarining qabartm a tasvirlari bugungacha saqlanib keladi.
Bularning barchasi Eronda tasviriy san’atning yuksak darajada rivojlanganligidan
darak beradi. Qadimgi Eronda matematika, astronomiya, tarix, geografiya, tabobat,
veterinariya va boshqa bilimlar rivoj topgan edi. Eron shohlari misrlik va yunon
tabiblarini saroylarga tez-tez chorlab turganlar. Bemorlarni davolashda ilon zahari
qo'llanilgan. “Avesto”da jom va ilon tasviri tabobat ramzi hisoblangan. Diniy
e’tiqod. Eronliklaming qadimgi ajdodlari dastlab tog‘-u tosh, suv, daraxt va har xil
hayvonlarni ulug'laganlar. Tabaqaviy jam iyat tashkil topishi, xo'jalikning rivojlana
borishi natijasida e’tiqodda ham o'zgarishlar sodir bo'la boshlagan. Xususan
elamliklar Pinekyer degan xudolar onasini ulugTab, unga e’tiqod qilganlar. Ularda
Inshushinak Suza shahri homiysi yer osti xudosi bo'lgan.
8
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020

Naxunt esa quyosh va adolat xudosi hisoblangan. Eronning ко' p joylarida
totemizm, fetishizm kabi ibtidoiy din shakllari uzoq vaqtgacha saqlanib qolgan.
Midiya podshosi Astiag davrida zardushtiylik keng tarqala boshlaydi. Bu dinning
asoschisi Zardusht bo'lib, din uning nomi bilan zardushtiylik deb atalgan.
Zardushtiylik dini kitobi “Avesto" bo'lib, unda Eron va Turonda yashagan
xalqlarning tarixi, xo'jaligi, diniy e'tiqodi va madaniyati haqida ko'p m a'lum otlar
bor. Eron xalqlari Misr. Bobil. Elam xalqlari madaniyatidan bahramand bo'lib
o'zlariga xos madaniyat yaratganlar. Bu dinda Axuramazda vaxshilik, haqiqat va
odillik xudosi hisoblangan. Axri-Manyu esa zulmat. o'lim va yomonlik keltiruvchi
xudo bo'lgan ekan. Eroniylar e ’tiqodiga ko‘ra bu ikki xudo o'rtasida kurash davom
etgan. Eroniylar Mitra degan quyosh. Anaxita degan suv va hosildorlik,
shnuningdek, yorugTik, oy va shamol xudolariga e'tiqod qilganlar. Eron shohi
Kserks diniy islohot o'tkazib mayda xudolar ma'budalar va dev-parilarga e’tiqod
qilishni taqiqlagan. Axuramazda eronliklarning birdan-bir samoviy tangrisi deb
e’lon qilingan.
9
9
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “
Toshkent 2016-yil (75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2.Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “
3.D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi” Toshkent 2020
1.Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “

Xulosa
Juda ko'p tadqiqotchilarning fikricha Zaratusbtra afsonaviy boim asdan tarixiy
shaxs hisoblanadi. U yunon manbalarida Zoroast nomi bilan eslangan. Zaratushtira
nomi qadimgi eroncha “Zara - ushtra” so'zidan kelib chiqqan bo'lib, "Zar” - oltin,
“ushtra” - tuya degan ma’nolarni bildiradi. U uch xil ma’noda “Oltin tuyali”,
“Oltin tuya egasi”, “Oltin tuya yetakiagan odam’- deb tarjimaqilinadi. U Spitama
avlodidan bo'lib. otasini Porushasp, onasini Dugdava deb atashgan. “Avesto” taiim
otiga ko‘ra, olamda ikkita kuch-yaxshilik va yomonlik, yorugiik va zulmat, issiqlik
va sovuqlik kabi qarama - qarshi kuchlar mavjud bo'lib, ular abadiv murosasiz
kurashib keladilar. Yaxshilik va yorug'lik kuchlariga Ahuramazda (Janobi
donishrnand) boshchilik qiladi. Yomonlik, zulmat, sovuqlik va yovuzlik kuchlariga
Anxro-Manyo - Axriman rahbarlik qiladi. Bu kurashda yorug'likning zulmat,
yaxsbilikning yomonlik ustidan g'alabasiga ishonch bildiriladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1. Abdujabbor Kabirov “Qadimgi sharq tarixi “Toshkent 2016-yil
(75 -98 betlar) dan foydalanildi.
2. Rustam Rajabov “Qadimg dunyo tarixi “ Toshkent 2009-yil
3. D.Urakov “ Qadimgi dunyo tarixi yunoniston va Rim tarixi”
Toshkent 2020-yil
4. Qadimigi dunyo tarixi. Y. S. Kurshkol tarixi ostida 2-j T., 1975-yil
5. Xalqaro munosabatlar tarixi va dilomatiyasi. Hammalliflikda, 2009-yil

Qadimgi Eron Elam va Midiya davlatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish