Qadimgi eron manbalari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	550.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Qadimgi eron manbalari

Купить

Q A D I M G I E R O N
M A N B A L A R I

RE JA :
•
1. Tosh v a sopolga y ozilgan k at ibalar.
•
2. “A v est o” qadimgi manba sifat ida.
•
3. Pahlav iy t ilidagi muhim manbalar.
•
4. 9-12 asrlarga oid manbalar.

Tosh va sopolga o’yib
yozilgan katibalar (mixxiy yozuvlar)
qadimgi Persopol, Suza va Ekbatana
(hozirgi Hamadon) shaharlari va
ularning atroflaridan topilgan.
Masalan, pishiq spool taxtachaga
o’yib yozilgan bir katibada Doro 1
hukmronligining miloddan avvalgi
494-490 yillar oralig’ida Suza
shahrida bunyo detilgan saroyning
qurilish tafsilotlari, aniqroq qilib
aytganda, qurilishga ketgan
xomashyoning qaysi mamlakatdan
keltirilganligi yozilgan. Ushbu
taxtacha dagi ma’lumotlarga ko’ra
oltin Lidiya bilan Baqtriyadan;
qimmatbaho toshlar, lazurit va
serdolik (qizil va qizg’zish rangli tosh)
So’g’diyonadan; firuza ma’dani esa
Xorazmdan olib kelingan.

Пeрсополдан (Шерознинг шимолий тарафида, ундан
тахминан 50 км масофада жойлашган 520-450 йиллар орасида
қурилган шаҳардан) топилган ёзувлар ва тасвирий суратлар –
рельефлар катта илмий қийматга эга. Уларнинг айрим намуналари
Х VII -Х VIII асрларда (1621 й.) италиялик сайёҳ Пьедро Делла Валле
ва даниялик олим К. Нибурнинг номи билан боғлиқ. 1931-1934,
1935-1939 ва ундан кейинги йиллари немис олими Э.Херцфильд,
америкалик Э.Шмидт, француз А.Годар ҳамда эронлик
М.Т.Мустафовий ва А.Сомий тарафидан ўтказилган археологик
тадқиқотлар натидасида Персополда жуда кўп ноёб ёдгорликлар
очилди. Улар орасида Ападана зиналари устига ишланган
тасвирий суратлар алоҳида аҳамият касб этади. Суратларда
(баландлиги 3 фут – инглиз ўлчови 30, 479 сантиметрга тенг)
аҳамонийларга тобе бўлган 23 сатрапликдан (қарам мамлакатдан
ўлпон олиб келган кишилар қиёфаси тасвирланган. Булар орасида
бақтрияликлар турли идишлар, тери, мўйна ва туя билан,
сўғдликлар турли мато, тери ва қўйлар билан, саклар от ва
чакмонлар билан, парфияликлар идишлар ва туя билан ва
хорзмликлар от ва қурол-аслаҳа билан тасвирланган.

П Е Р С О П О Л Д А Н 6 М И Л Я - Қ А Р И Й Б 5 К М М А С О Ф А Д А , У Н И Н Г Ш И М О Л Т А РА Ф И Д А
Ҳ У С А Й Н К У Ҳ Қ ОЯ Л А Р И Д А А Ҳ А М О Н И Й Л А РД А Н Д О Р О 1 , К С Е Р Е К С 1 ( М И Л О Д Д А Н
А В В А Л Г И 4 8 6 - 4 6 5 Й Й . ) , А Р Т А К С Е Р К С 1 ( М И Л О Д Д А Н А В В А Л Г И 4 6 5 - 4 2 4 Й Й . ) Ҳ А М Д А
Д О Р О 1 1 ( М И Л О Д Д А Н А В В А Л Г И 4 2 4 - 4 0 4 Й Й . ) Л А Р Н И Н Г М А Қ Б А РА Л А Р И Н И Ҳ А М Д А
УЛ А Р ГА К И РА В Е Р И Ш Д А Ў Й И Б Ё З И Л ГА Н К АТ И Б А Л А Р Б О Р.
1) Мазкур ёдгорлик сосоний саркардалардан Рустам (636 йили араблар билан бўлган жангда
ҳалок бўлган) номи билан ҳам боғлиқ ва тарихда кўпинча Нақши Рустам деб аталади. Катибаларда,
айниқса Доро 1 сурати остига ёзилган катибада, унинг давлати кўкларга кўтариб мақталади, унинг
тарафидан босиб олинган халқлар эса итоаткорликка ва ҳалол меҳнат қилишга чақирилади,
бўйсунмаганлар ва шу сабабдан жазога маҳкум этилганларнинг номлари қайд этилади. Муҳими
шундаки, катибада аҳамонийларга тобе бўлган 23 сатраплик ва халқларнинг тўла рўйҳати ёзилган.
Булар орасида парфияликлар, бақтрияликлар, сўғдиёналиклар ҳамда хоразмликлар ҳам бор.
2) Ёдгорлик орсида муҳимларидан яна бири машҳур Беҳистун ёзувларидир. Бу ёзувлар узунлиги
22 м, умумий баландлиги 7,8 м бўлиб, улар Шимолий Эронда, Кирмоншоҳдан 30 км масофада, дарё
бўйлаб ўтган қадимги карвон йўли ёқасида, унинг чап тарафида, Загрос номли тик қояга, тахминан 105
метр баландликда Доро 1 нинг амри билан ёзилган ғалаба ёдгорлигидир. Ёзув элам, бобил ва қадимги
эрон тилларида битилган ва милоддан аввалги 523-522 йиллари Аҳамонийлар салтанатини ларзага
келтирган Гаумата – 522 йил 29 сентябрда ҳалок бўлган, Фрада – марғиёналик, 522 йил 10 декабрди
асирга олинган, Скунха - ҳозирги Қозоғистон ва Ўзбекистон ҳудудида истиқомат қилган сак
қабилаларининг етакчиси каби бошлиқлар раҳбарлигидаги халқ ҳаракатлари ҳақида ҳикоя қилади.

Зороастризм – отишпарастлик,
милоддин аввалги VI – милоднинг VI асри
динининг муқаддас китоби бўлиб, милоддин
аввалги VI - милоднинг VI асрларида ёзилган,
Эрон ҳамда Ўрта Осиё халқларининг қадимги
маданияти, эътиқоди, тили, адабиёти ва
қисман тарихини ўрганишда асосий
манба шунослик ҳисобланади.
Асарнинг ёзилган жойи ҳақида турлича
фикрлар мавжуд. Бир гуруҳ олимлар француз
Ж.Дармстетер, ожарбайжон олими И.Алиев
“Авеста” Мидия - ҳозирги Эроннинг шимолий-
ғарбий қисми ва Озарбайжонда ёзилган
десалар, кўпчилик В.В.Струве, С.П.Толстов,
Ф.Альтхайм ва бошқалар Амударё бўйида
жойлашган вилоятларда, Балх ва Хоразм
оралиғида яратилган, деб ҳисоблайдилар.
Охирги фикр сўнгги вақтларда Эрон олимлари,
масалан Иброҳим Пур Довуд тарафидан ҳам
эътироф этилди.

“ Авест о ” матни тўлиқ сақланмаган.
Бизгача, унинг жуда оз қисми етиб келган, халос.
Маълумки “Авеста” Каёний ҳукмдорлардан
Гиштосп – Виштосп замонида китоб ҳолига
келтирилган. Ривоятларга қараганда, унинг гатлар
деб аталувчи асосий қисми худо Заратуштра
томонидан ёзилган ва Масъудий, Табарий ва
Берунийларнинг сўзларига қараганда, 12 000 ҳўкиз
терисидан тайёрланган махсус пергаментга олтин
ҳарфлари билан ёзилган. Ўша вақтларда унинг уч
нусхаси мавжуд бўлган, лекин бир нксхаси
Искандар Зулқарнайннинг амр-фармони билан
ёқиб юборилган. Иккинчи нусхасини Юнонистонга
олиб кетилган, учинчи нусхаси эса оташпарастлар
динига ўта эътиқодли бўлган кишилар қўлида
сақланиб қолган. Лекин бу нусха тўла эмас.
Асарнинг сақланиб қолган қисмларини тўплаш ва
китоб ҳолига келтириш ишлариПарфия подшоси
Валгаш 111 (148-192 йй.) ҳамда Сосинийлар
(милоднинг 111 асри) даврида ҳам давом
эттирилди. “Авеста” сосоний Шопур 11 (309-379)
даврида тартибга солинди, изоҳлар ва
қўшимчалар (занд) билан бойитилди ва тўла китоб
ҳолига келтирилиб, асрсий қисмлари паҳлавий
тилига таржима қилинди. Бу китоб “Занд Авеста”
номи билан машҳур.

АФ С У С К И , “ З А Н Д А В Е С Т А ” Ҳ А М Б И З Н И Н Г З А М О Н И М И З ГАЧ А Т Ў Л А
Ҳ О Л Д А Е Т И Б К Е Л М А ГА Н . У Н И Н Г Б И Р Қ И С М И И С К А Н Д А Р З УЛ Қ А Р Н А Й Н
Ю Р И Ш Л А Р И ВА Қ Т И Д А , Б О Ш Қ А Б И Р Қ И С М И Э С А А РА Б Л А Р И С Т И Л О С И ( 6 7 4 -
7 1 5 Й Й . ) ВА Қ Т И Д А Й Ў Қ Қ И Л И Н ГА Н . А С А Р Н И Н Г Б И З ГАЧ А Е Т И Б К Е Л ГА Н
Қ И С М И , П Р О Ф Е С С О Р Е . Э . Б Е Р Т Е Л Ь С Н И Н Г М А Ъ Л У М О Т И ГА Қ А РА ГА Н Д А 1 4
, 8 3
0 0 0 С Ў З Д А Н И Б О РАТД И Р. У А С О С А Н Т Ў Р Т Қ И С М Д А Н – Я С Н А , Я Ш Т О В ,
В И С П Е Р Е Д , В Е Н Д И Д А Д Т А Ш К И Л Т О П ГА Н . Я С Н А Т А Р К И Б И ГА К И Р ГА Н ГАТ
Д Е Б АТ А Л А Д И ГА Н Қ Ў Ш И Қ Л А Р “ А В Е С Т А ” Н И Н Г Э Н Г К Ў Ҳ Н А ВА Қ И М М АТ Л И
Қ И С М Л А Р И Д И Р. “ А В Е С Т А ” Н И Н Г Қ Ў Ш И Қ Л А Р И ВА Қ И С С А Л А Р И А Б УЛ Қ О С И М
Ф И РД А В С И Й Н И Н Г ( Т А Х М . 9 4 0 - 1 0 3 0 Й Й . ) “ Ш О Ҳ Н О М А ” Д О С Т О Н И ГА М А Н Б А
Б Ў Л И Б Ҳ И З М АТ Қ И Л ГА Н .
“ Авест o ” нисбатан яхши ўтганилган (К.Залемен, Х.Бартоломей, Е.Э.Бертельс,
В.В.Струве ва бошқалар). У француз (Анкетель дю Перрон, Й.Дармстетер), рус
(К.А.Коссович), инглиз (Л.Х.Майлс), Лания (А.Христенсен) ва форс (Иброҳам Пур
Довуд) тилларига таржима қилинган. Унинг Копенгагенда (Дания) сақланаётган ягона
нусхаси асосида тайёрланган фотоматни 1937-1944 й и ллари олти жилд қилиб нашр
этилган.

“ Х ВА Д А Й Н А М А К ” ВА “ М АТА К Д А Н И Х А З А Р Д АТАС ТА Н ”
“ Хвадай намак” (“Подшоҳнома”) қадимги Эроннинг 627 йилгача бўлган ижтимоий-сиёсий
ҳаётидан баҳс этувчи афсонавий тарихий асар бўлиб, паҳлавий тилида ёзилган. Сосонийлардан
Яздигард 111 (632-651 йй.)га яқин киши томнидан 632-637 йиллар орасида ёзиб тамомланган.
Асар айниқса Аҳамонийлар, Ашконийлар ва Соснийлар тарихи бўйича муҳим манбалардан
ҳисобланади. “Хвадай намак”нинг ўзи ҳам, машҳур шоир, олим ва таржимон Абдуллоҳ ибн
Муқаффа (721-757 йй.) тарафидан қилинган таржима (“Сияр ал-мулук” деб аталган) ҳам бизгача
етиб келмаган. Лекин унинг айрим парчалари Яъқубий (897 ёки 905 йили вафот этган), ибн
Қутайба (828-889 йй.), Табарий, ибн ал-Асир, шунингдек Абулқосим Фирдавсийнинг
“Шоҳнома”сида сақланган.
“ Матакдани хазар датастан” (“Бир минг нафар ҳуқуқий ажрим”) паҳлавий тилида
ёзилган (У111 аср) бўлиб, унда Эроннинг Сосонийлар давридаги давлат тузулиши ва
унинг ижтимоий ҳаёти ҳақида қимматли маълумот бор. Асарнинг фақат айрим
қисмларигина сақланган. Митрополит Ишобахт қилган сурёнийча таржима (У111 аср)
сақланган). Инглизча таржимаси С.Й.Булсара томонидан чоп этилган (Бомбай, 1937 й).

Г Е О Г Р А Ф И К А С А Р Л А Р
Бундай асарлардан “Шаҳристонҳойи Эрон” (“Эрон шаҳарлари ҳақида
рисола”) Эроннинг Сосонийлар давридаги географик ҳолати ва уларнинг бунёд
этилиши ҳақида маълумот беради. “Ажойиб ас-Сакистон” (“Сакистон
вилоятининг ажойиботлари” номли асар Эроннинг кўҳна вилоятларидан
Сакистон (Сеистон)га бағишланган. Бу иккала асар ҳам паҳлавий тилида, У111
асрнинг иккинчи ярмида ёзилган. “Шаҳристонҳойи Эрон”нинг матни ва
қисқача инглизча таржимаси Ж.Асана ҳамда Моди томонидан 1897 ва 1899
йиллари Бомбайда члп этилган.
Қадимги Эроннинг ижтимоий-сиёсий ҳаётига оид айрим
маълумотларни “Корномайи Арташир Папакан” (“Арташир Папаканнинг
ишлари ҳақида қисса”), “Маздак намак” (“Маздак ҳақида қисса”), “Аяткари
зариран” (“Зарира ҳақида ривоят”), “Подшоҳ Хусрав ва унинг маҳрами” каби
тарихий қиссаларда учратамиз. Сосонийлар лавлати ички ва ташқи сиёсати
асосларини ўрганишда “Андарзнома”(“Насиҳатнома”) ҳамда “Тожнома” каби
этик - дидактик характердаги асарларнинг ҳам қиммати каттадир.

“ Шоҳнома”
Абулқосим Фирдавсий (тахм.
940-1030 йй.) қаламига мансуб
“Шоҳнома” асари уч қисм ва 65 минг
байтдан иборат достон бўлиб, у 976 –
1011 йиллар орасида ёзилган. Унинг
биринчи қисми афсонавий бўлиб,
“Авеста” материалларига асосланиб
ёзилган ва Эрон ҳамда Турон
халқларининг диний ақидалари ва
ривоятларидан баҳс юритади.
Асарнинг иккинчи ва учинчи
қисмлари муҳим ҳисобланади.
Иккинчи қисм қаҳрамонлик достони
бўлиб, қадимги Эрон подшоҳлари ва
улар замонида ўтган қаҳрамонлар
Рустам ва Кова сиймолари талқин
қилинган.

“ Ш О Ҳ Н О М А ” Н И Н Г У Ч И Н Ч И Қ И С М И ТА Р И Х И Й Д О С Т О Н
Б Ў Л И Б , У Н Д А Э Р О Н ВА Т У Р О Н Н И Н Г З А РД У Ш Т И Й Л И К Н И Н Г
П А Й Д О Б Ў Л И Ш И Д А Н Т О А РА Б Л А Р И С Т И Л О С И ГАЧ А Б Ў Л ГА Н
С И Ё С И Й Ҳ А Ё Т И ТА Л Қ И Н Э Т И Л ГА Н .
“ Шоҳнома”нинг қўлёзма нусхалари кўп мамлакатларнинг
кутубхоналарида, шунингдек ЎзР ec ФА Абу Райҳон Беруний
номидаги Шарқшунослик институтида сақланмоқда. Асарнинг
тўла матни Ҳиндистон (1829 й.), Франция (1838-1878 йй.), Олмония
(1877-1884 йй.), Эрон (1934-1936 йй.) ва Россияда (1960-1971 йй.)
чоп этилган, рус ва ўзбек тилларига таржима қилинган.
“Шоҳнома” матнини тиклаш устида манбашунослик тадқиқот
ишларини Бойсунғур Мирзо ибн Шоҳруҳ Ҳиротда олиб борган.
Кўп тарихчилар, хусусан Муҳаммад Мирхонд ундан манба
сифатида фойдаланган. Алишер Навоий бу асарда лоф кўплигини
қайд этган.

«КИТОБ АХБОР УЛ-БУЛДОН»
Ибн ал-Ф ақиҳ «Китоб ахбор ул-булдон» («Мамлакатлар ҳакида хабарлар») асари билан
машҳур бўлган тарихчи олим. Унинг тўлиқ исми Абубакр Аҳмад ибн Мухаммад ал-
Хамадонийдир. Ушбу асаридан (тахминан 903 йили ёзилган) маълум бўлишича, у
халифалардан ал-Мўътазид (892- 902) ва ал-Муқтафий (902-908) лар билан замондош
булган. “Китоб ал фиҳрист” муаллифининг сўзларига қараганда, Ибн ал-Ф ақиҳ ўз
замонасининг атоқли адибларидан булиб, накл-ривоят ва адабиётни яхши билган.
«Китоб ахбор ул-булдон» асари сиёсат, тарих ва маданий ҳаётга оид материалларга
бойдир. Ибн ал-Ф ақиҳ нинг айниқса йирик шаҳарлар: Балх, Самарқанд ва бошқалар
ҳақида келтирган маълумотлари ниҳоятда қимматлидир. «Китоб ахбор ул-булдон»нинг
Али ибн Жаъфар аш-Шайзорий тарафидан бажарилган (1022) қисқа тафсири М. Я. де Гуе
томонидан 1885 йили Лейденда чоп этилган. Ушбу асарнинг муътабар қулёзмаси,
аниқроғи унинг II қисми, 1923 йили Машҳаддаги (Эрон) Имом Ризо масжиди
кутубхонасидан топилди. Унда Эрон ва Мовароуннаҳрнинг иқдисодий ва тарихий
географиясига оид диққатга сазовор маълумотлар бор.

« К И Т О Б А Л -
М А Ғ О З И Й »
Китоб муаллифи Мадоиний Абулҳасан Али ибн
Мухаммад (ваф. 840) Арабистон, Хуросон ва
Мовароуннаҳрнинг VII-VIII аср бошларидаги ижтимоий-
сиёсий тарихига оид икки юздан зиёд асар ёзган йирик
араб тарихчи олимидир. “Ахбор ал-хулафо” (“Халифалар
хасида хабарлар”), “Китоб ал-марозий” (“Урушлар ҳақида
китоб”), “Китоб футуҳ аш-Шом” (“Шомнинг босиб олиниши
ҳақида китоб”), “Тарих ал-булдон” (“Мамлакатлар тарихи”)
ана шу асарлар жумласидандир. “Китоб ал-мағозий” Эрон,
Афронистон ва Ўзбекистоннинг араблар истилоси ва VIII
асрнинг I ярмидаги сиёсий тарихи буйича муҳим
манбалардан ҳисобланади. Муаллифнинг тарихий
асарлари бизгача етиб келмаган, лекин айрим парчалари
Балазурий ва Табарий асарларида сақланиб қолган.

Ф ОР СИЙ ТИЛДА ЁЗИЛГАН
МАНБАЛАР

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР:
1. А.Мадраимов, Г.Фузаилова: “Манбашунослик”, Фан нашриёти, Т: 2007
2. Б.Аҳмедов: “Ўзбекистон тарихи манбалари”, Ўқитувчи нашриёти, Т: 2001
3. А.Сагдуллаев: “Қадимги Ўзбекистон илк ёзма манбаларда”, Ўқитувчи
нашриёти, Т: 1996
4. Б.Эргашев: “Манбашунослик ва тарихшунослик”, СамДУ нашриёти, С:
2021
5. https://cyberleninka.ru
6. https://e-tarix.uz
7. www.Wikipedia.org

E ’ T I B O R I N G I Z
U C H U N
R A H M AT

Qadimgi eron manbalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish