Qadimgi misrda ilk davlatlarning tashkil - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	198.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi misrda ilk davlatlarning tashkil

Купить

MUNDARIJA
KIRISH
ASOSIY QISM
1-BOB. QADIMGI MISRDA ILK DAVLATLARNING TASHKIL
TOPISHI, TARIXINING ASOSIY MANBALARI VA TARIXNAVISLIGI
1.1. Ilk va qadimgi podsholik davrida Misr, geografik o’rni, tabiati va aholisi,
dehqonchilik va chorvachilik
1.2. O’rta va yangi podsholik davrida hamda Giksoslar humronligi ostida Misr
2-BOB. 19-20- SULOLALAR PODSHOLIGI VA SO’NGGI PODSHOLIK
DAVRIDA MISR, MA’DANIYATI , FANI VA DINIY E’TIQODI
2.1. 19-20- sulolalar davrida Misr podsholigi,boshqa davlatlar tomonidan
Misrning egallab olinishi
2.2. Qadimgi Misr ma’daniyati maktab, maorif va tarixiy va geografik bilimlar
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1

KIRISH
Qadimgi Sharq tarixi Qadimgi dunyo tarixining tarkibiy qismini tashkil etib, u
Shimoliy, Shimoli-sharqiy Afrika, Old, Janubi-g‘arbiy, Janubiy, Markaziy, Sharqiy
va Janubi-sharqiy Osiyoning ulkan hududini ishg‘ol qiladi. Shuni ta’kidlash joizki,
Qadimgi Sharq tarixining davriy sanasi m. av. IV mingyillikning ikkinchi yarmidan
to milodiy IV asr oralig‘idagi davrni o‘z ichiga oladi. Bu ulkan hudud o‘zining
xilma-xil tabiiy sharoiti: yer usti tuzilishi, iqlimi, suv manbalari, osmono‘par
Himolay, Pomir, Hindikush. Kunlun, Tyanshan tog‘lari, o ‘simIiklarga va hayvonot
dunyosiga boy bo‘lishligi bilan o‘ta qadimdan boshlab hamma davr odamlaming
diqqat-e’tiborini o‘ziga tortib kelgan.
Sharqiy, Markaziy, Janubi-sharqiy, Janubiy va O‘rta Osiyo ilk odamzod
yashagan o‘lkalar qatoriga kirib, olimlar bu hududni antropogenez jarayoni sodir
bo‘lgan mintaqaga kiradi, deb hisoblaydilar. Bu katta hududda ibtidoiy jamoa
tuzumining hamma bosqichlarida odamlar yashab kelgan.
Bu ulkan hududda yashagan ibtidoiy kishilar o‘zlari uchun qulay, hayvonot va
o‘simlikIar olamiga boy bo‘Igan joylarda istiqomat qilib, dastlab yovvoyi
hayvonlarni ovlab, ildizmevali va mevali daraxtlaming mevalarini, shuningdek,
qushlarning tuxumini va katta-kichik hashoratlarni terib yeb tirikchilik o
‘tkazganlar.
Keyinchalik esa Sharq dunyosining odamlari daryo bo‘ylarda, jilg‘a, buloq,
kichik-kichik soylarning etaklarida termachilikdan asta-sekin loyqa liman va qayr
dehqonchiligiga, so‘ng esa katta-kichik daryo bo‘ylarida ilk sug‘orma
dehqonchilikka o‘ta boshlaganlar. Qadimgi odamlar ovchilikdan yovvoyi
hayvonlarni qo‘lga o‘rgatib, chorvachilikka asos solganlar. Ibtidoiy jamoa
tuzumining neolit-yangi tosh davriga kelib esa hunarmandchilikning turli tarmoqlari
rivojlana borgan.
Shuni alohida ta’kidlab o‘tish joizki, Qadimgi Sharqda ishlab chiqarishning
rivojlanishi munosabati bilan bu hududda birinchi, ikkinchi va uchinchi mehnat
taqsimoti sodir bo‘lgan.
Shu munosabat bilan, ya’ni xo‘jalikning rivojlana borishi natijasida jamiyatdagi
kishilar orasida xususiy mulk, mulkiy tengsizlik va tabaqalanishning vujudga kelishi
uchun zarur shart-sharoit yaratiladi. Shu tariqa urug‘chilik tuzumining yemirilishi
munosabati bilan jamiyatni boshqarish tizimi shakllana borib, joylarda ilk
davlatlarning tashkil topishi munosabati bilan Nil, Dajla (Tigr), Frot (Efrot),
Qadimgi Sayxun, Jayxun, katta-kichik daryolaming unumdor vodiylaridagi qulay
tabiiy sharoitlar m.av. IV mingyillikdayoq sun’iy sug‘orishga asoslangan
dehqonchilikning vujudga kelishiga yordam bergan.
2

Sharqshunos olim V.I.Avdiyev yozganidek Qadimgi Sharq xalqlari tuzumining
boshqalardan farq qiladigan eng muhim xususiyati - unda urug‘chilik tuzumi
qoldiqlarining uzoq vaqt saqlanib qolganligi, shuningdek, qadimgi jamoa, avvalo
oila jamoasi, keyin esa qishloq jamoasi qoldiqlarining mustahkam saqlanib
qolganligidir. Ammo hududda ishlab chiqarish kuchlaming rivojlanishi ijtimoiy
tuzumni o‘zgartirib yuboradi. Qadimgi Sharq dunyosida metallurgiyaning vujudga
kelishi va rivojlanishi texnikani bir qadar taraqqiy qildirib, qishloq xo’jaligining va
asosan hunarmandchilikning rivojlanishiga turtki berdi.
Та’kidlamoq joizki, chorvachilikning dehqonchilikdan, keyinroq
hunarmandchilikning qishloq xo‘jaligidan ajralib chiqishi hamda hunarmandchilik
va qishloq xo‘jalik ishlab chiqarish sohasida turli tarmoqlarning paydo bo‘Iishi
qo‘shimcha yordamchi ishchi kuchini talab qilgan. Endilikda xo'jalikning hamma
tarmog‘ida ko‘proq mahsulot ishlab chiqarish imkoniyatiga ega bo’lingan. Buning
uchun ishlab chiqarishga yangi ishchi kuchi talab qilinganki, urushlarda asir tushgan
kishilar va qarzdorlar qul sifatida ishlatila boshlangan. Shu tariqa dastlabki qulchilik
vujudga kelgan.
Ortiqcha ishlab chiqarilgan mahsulotlarni bozorga olib chiqib boshqa
buyumlarga almashtirish boshlangan. Shuningdek, turli metallardan tangalar zarb
qilingan. Aholi orasida ayirboshlashishini araalga oshiradigan savdogarlar pay do
bo‘lgan. Savdogarlikning paydo bo‘lishi munosabati bilan mehnatning uchinchi
yirik ijtimoiy bo‘linishi sodir bo‘lgan.
Qadimgi Sharq dunyosidagi davlatlarda ham bu jarayon asta-sekinlik bilan
amalga oshirilgan.
Xo'jalikning hamma tarmoqlarida kishilaming ehtiyojidan tashqari ortiqcha
mahsulot ishlab chiqarilgan. Ko‘proq mahsulotlar ishlab chiqarish esa qo‘shimcha
ishchi kuchidan foydalanish zaruriyatini keltirib chiqargan. Qabilalar va davlatlararo
bo‘lib o‘tgan urushlarda g‘oliblar tomonidan qo‘lga olingan asirlar qulga aylan -
tirilgan. Ikkinchidan qashshoq aholi orasida qarzga botgan kishilar ham qul qilinib,
xo‘jalikning hamma tarmoqlarida shafqat qilmay ishlatilgan.
Xo‘jalikning hamma tarmoqlari rivojlanishi, mahsulotlaming bir hovuch
kishilar qo‘lida to’plana borishi natijasida jamiyatda xususiy mulk, mulkiy
tengsizlik, tabaqalanish yanada kuchayib borgan. Qarzdorlik, urushlarda asir
tushgan kishilar qul va qulchilikning eng muhim manbai bo‘lgan.
Sharq dunyosining Xitoydan O‘rtayer dengizigacha bo‘lgan joylarida birin-
ketin jamiyatning qullar va quldorlar tabaqasiga bo‘linishi jarayoni sodir bo‘lgan.
Ammo qadimgi Sharqda qulchilik Qadimgi Yunoniston va Rimga nisbatan juda
ham sekin rivojlangan. Tarixchilar Sharqdagi bu qulchilikni “ibtidoiy qulchilik” deb
ataganlar. Boylar, aslzodalar va badavlat savdogarlar, katta yer-mulkka ega
bo’lganlar, shuningdek, quldorlar bilan kambag‘allar va qullar o‘rtasida kuchli
3

tabaqaviy kelishmovchiliklar paydo bo‘ladi. Bu hol jamiyatda davlat
tashkilotlarining paydo bo‘lishiga olib kelgan.
Demak, davlat va uning tashkilotlari majmuasi quldorlarga qullar va aholining
qashshoq qatlamining qarshiligini va qo‘zg‘olonlarini bostirish uchun zarur bo’lgan.
Ikkinchidan Qadimgi Sharqda tashkil topgan davlatlar va ularning qo‘shni mamlakat
va o‘zgalar yer-mulkini bosib olishi uchun ham xizmat qilgan. Qadimgi Sharqdagi
bu davlatlar “sharq despotiyasi”, ya’ni “mutlaq hokimiyati”, deb atalgan. 1

I BOB
1
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 45-bet
4

1.1 Ilk va qadimgi podsholik davrida Misr, geografik o’rni, tabiati va aholisi,
dehqonchilik va chorvachilik.
Misr sharqdagi eng despotik davlatlardan biri bo’lib, u Afrika qit’asining shimoli-
sharqiy chekkasida joylashgan mamlakatdir.Nil dunyodagi eng katta daryo, uzunligi
6500 kilometrdan ortiqdir.U markaziy Afrikaning katta ko’llaridan oqib chiqadigan
Oq va Ko’k nil daryolarining qo’shilishidan hosil bo’ladi. Daryo to’rt sharshara-
ostonalardan o’tgach 700 kilometr masofada vohadan oqib o’tadi va bir necha
tarmoqlarga bo’linib O’rtayer dengiziga quyiladi. Toshqin paytida Nil ko’pdan-ko’p
o’simliklar va turli tog’ jinslarini oqizib keladi. Oqib kelgan tog’ jinslaridan daryo
qip-qizil tusga kiradi.
Toshqin tugagach, o’simlik chirindilari va tog’ jinslaridan hosil bo’lgan
zarralar suv bosgan joylarda cho’kib, qoramtir quyqumlar qoldiradi. Quyqumlar
qurib serhosil qora tuproqli yer hosil qiladi.
Shuning uchun ham misrlillar Nil vohasini “Qora yer” , yunonlar esa “Egipet”
deyishgan
Misrning g’arb tomonida Liviya yassitog’ligi, sharq tomonida esa Arab
qirlari joylashgan. Mamlakat janubi Nubiya tog’lari bilan tutashadi.
Misr issiq mamlakat. U yerda yog’ingarchilik kam bo’ladi. Nil sohillarida
xilma-xil o’simlik va yovvoyi mevalar, xususan lotos, papirus va qamishlar o’sib
yotadi.Qadimdan hayvonot dunyosi boy bo’lib. Nil sohillarida sher , qoplon, buyvol,
yovvoyi buqa, jirafa, antilopa,timsoh va gippopatam kabi katta-kichik hayvonlar
yashagan.Daryoda baliq, suv hayvonlari, to’qayzorlarda esa har turli qushlar ko’p
bo’lgan.Yovvoyi hayvon va o’simliklar qadim zamondan boshlab ibtidoiy
kishilarning ozuqa va ov manbai bo’lgan. Misrda mis, oltin kabi ma’danlar va har
xil toshlar ko’p. Qadimgi misrliklar hayotida Nil daryosining ahamiyati juda katta
bo’lgan. Mashhur Yunon tarixchisi Gerodot “Misr –Nil in’omi, tuhfasi” deb yozgan
ekan. 2
Misrning qulay geografik o’rni va boy tabiiy sharoiti qadim zamondan
boshlab kishilarni o’ziga jalb qilib kelgan. Ibtidoiy Odamlar Nil vohasiga juda
qadim zamondan boshlab kishilarni o’ziga jalb qilib kelgan.Ibtidoiy odamlar Nil
vohasiga juda qadim zamonlardayoq kirib kelishgan. Mashhur arxeolog D.D.
Klarkning ma’lumotlariga ko’ra, Misrda ibtidoiy odamlar odamlar 80-90ming
yildan beri yashab kelar ekanlar. Ammo daryo toshqini odamlarning bu yerda doimo
yashashlariga xalaqit bergan. Arxeolog olimlar Fayum vohasidan bundan 25-30
ming yillar ilgari yashagan odamlarning manzilgohlarini topishgan. Bu yerdan
topilgan arxeologik ashyolar shu davr odamlari yog’och, qamish, lotos va
papiruslardan chaylalalar qurib yashaganligi, tosh, yog’och va suyaklardan qurollar
yasab ovchilik va termachilik bilan shug’ullanganliklaridan dalolat beradi.
2
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 178-bet
5

M.av. VI-V ming yilliklarda Misrda aholi ancha ko’payib, dastlabki
qishloqlar paydo bo’lgan. Antropologik ma’lumotlarga ko’ra, Qadimgi misrliklar
qorachadan kelgan, xushqomat bo’lib, kamsoqol bo’lishgan. Misrga janubdan
nubiyaliklar, Markaziy Afrikadan esa past bo’yli odamlar – pigmeylar yoki
liliputlar, g’arbdan liviyaliklar, shimoli-sharqdan esa giksos kabi qabilalar kelib
o’rnashganlar.Keyinchalik esa Nil vohasiga habashlar , ossurlar,forslar, yunonlar,
makedonlar va rimliklar kirib kelganlar. Ularning ko’pchiligi misrliklar bilan
aralashib , ularning ma’daniyati, tili va urf-odatlarini qabul qilganlar.
Qadimgi misrliklar Nil vohasini yangi tosh davridan boshlab o’zlashtirib,
o’troq dehqonchilikka asos solganlar. Ular oddiy ketmoncha – motiga bilan qayr
yerga ishlov berib, bug’doy arpa ,kunjut,poliz ekinlarini ekib, shug’ullanganlar. Shu
tariqa Misrda dehqonchilik ancha erta rivoj topgan.Shu davrda ichki va tashqi savdo
ham rivoj topgan. Nil keltirgan tabiiy loyqa o’g’it tufayli Misr yerlari unumdor
bo’lib hosilga baraka bergan.
Misrliklar ot, cho’chqa va ,qo’y echki va qoramollar parvarish qilganlar.
Chorvachilik va hunarmandchilik ham ancha erta rivoj topgan. Shu davrlarda ichki
va tashqi savdo ham jonlana boshlagan. Dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va savdo-sotiqning rivojlanishi natijasida Misrda xususiy mulk,
mulkiy tengsizlik va tabaqalanish paydo bo’lgan.
Qadimgi Misr tarixnavisligi va tarixining manbalari. Ma’lumki qadimgi
Misr tarixi qadimgi sharq tarixining tarkibiy qismini tashkil etadi. Qadimgi Misr
tarixini uning manbalari va tarixnavisligi qo’lga kiritgan ma’lumotlarsiz o’rganib
bo’lmaydi. Qadimgi Misr tarixini o’rganish uchun bu ko’hna diyorning
zamonamizgacha saqlanib qolgan ko’pdan –ko’p bitiklari yodgorliklari birinchi
darajali ahamiyatga egadir.
Qadimgi Misr yozuvi manbalaridagi ma’lumotlar, moddiy ma’daniyat
yodgorliklari ko’p jihatdan to’ldiradi.
Qadimgi Misr tarixining manbbalari bilan chambarchas bog’lioq bo’lgan
tarixnavisl;ik bilimi Qadimgi Sharq tarixi xususan Qadimgi Misr tarixini
o’rganishga juda katta yordam beradi.
Tarixnavislik ya’ni istiografiya - tarixiy bilimlarni tarixiy taraqqiyotini ,
tarix manbalarini o’rganadigan bilimdir. Tarixiy manbalarsiz va tarixnavisliksiz
biror bir mamlakat tarixini jumladan Misr tarixini ham o’rganish mumkin emas.
Qadimgi Misr tarixiga oid manbalar Qadimgi Mesopotamiya tarixiga
oid manbalar singari uch asosiy qismga bo’linadi:
1. Antik - mualliflarning Misr haqida aytganlari va yozib qoldirganlari.
2. Moddiy ma’daniyat yodgorliklari, shu jumladan arxeologik
yodgorliklar.
6

3. Qadimgi Misr yozuvi yodgorlilari.
Qadimgi zamon mualliflarining Qadimgi Misr haida yozganlari. Ma’lumki
antik davr mualliflarining yozgan asarlari va esdsaliklaridan ozmi- ko’pmi
ma’lumot olish mumkin.
Ta’kidlash joizki m.av. VII asrdayoq yunon savdogarlari, yollangan askarlar
va boshqa toifadagi kishilar Misrga kirib kelganlar.Yunon faylasuflari va siyosiy
arboblari Fales va Demokrit, Solonlar Misrga sayohat qilib, Misr xalqining ming
yillar davomida to’plagan bilimlarini to’plagan bilimlarini o’rganganlar. Shu bois
yunon yozuvchiulari - tarixchi va geograflarning asarlaridan Qadimgi Misrga oid
juda ko’p ma’lumotlarni topish mumkin.
M. av. 485-425- yillarda yashab ijod etgan galikarniaslik Gerodot o’z
asarlarida Qadimgi Misr tarixi va ma’daniyati haqida anchagina ma’lumot
qoldirgan.
Gerodot Misr ma’daniyatiga yuksak baho berib, birinchi marta misrliklar
alohida taqvim tuzganini, astronomik kuzatishlarga asoslanib yilni 12 oyga
ajratganliklarini aytadi. 3
Misrda dastlabki davlatlarning tashkil topishi. Mil, avv. VI-V ming
yilliklarda xo’jalikning asta-sekin rivojlanishi natijasida Misrda ilk
davlatlarning tashkil topishi uchun shart-sharoitlar yuzaga kelgan. Urug’
jamoasining so’nggi davrida urug’ jamoalarini shakllanayotgan oqsoqollar,
sardorlar va harbiy boshliqlar idora etishgan. Misrda urug’ jamoasi yemirilgach,
urug’ jamoalar o’rnida dastlab qo’shni jamoalar vujudga kelib, xo’jalikning
rivojlanishi natijasida ilk davlatlar paydo bo’ladi. Yangi vujudga kelgan davlatni
sobiq urug' jamoasi oqsoqollari, harbiy boshliqlar, badavlat va nufuzli zodagon
kishilar idora qila boshlaydilar.
Dastlab Misrda bir necha o’n davlatchalar tashkil topgan. Misrliklar bu
davlatchalarni ‘‘sepat”, yunon tarixchilari esa "nom" deb ataganlar. Nomlar
atrofida qishloqlari, dalalari, mahalliy xudosi bor shahardan iborat bo'lgan. Har bir
nomning o 'z hokimi bo’lib, u yunon tilida “nom arx” deyilgan. Ma’lumotlarga
qaraganda m. av. IV mingyillik boshlarida va o'rtalarida Misrda 42 ta davlat
bo’lgan. Bu davrda Yuqori Misrda 22 ta, Quyi Misrda esa 20 ta mayda davlat
mavjud bo’lgan edi. Memfis shahri Yuqori va Quyi Misr nomlarining chegarasida
joylashgan. Har bir nomning nomarxi o ’zining hududidagi dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik va sug’orish inshootlari qurilishiga katta e ’tibor
bilan qaragan. Nomarxlar oqsoqol, sardor va harbiy boshliqlarga tayanib, jamoat,
diniy va harbiy ishlarni boshqarib turgan. Bu davlatlarda qulchilikning dastlabki
kurtaklari ham paydo bo’lgan. Urushlarda asir olingan kishilar qulga aylantirilgan.
Shunday qilib jamiyatni boshqaruv tashkiloti sifatida ilk davlatchalar vujudga
kelgan va rivojlana borgan.
M. av. IV mingyillikning ikkinchi yarmidagi vaziyat Misrdagi
3
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 48-bet
7

mayda davlatchalarni birlashtirishni talab etgan. Ko'p jangu-jadallardan keyin Nil
daryosining tor vodiysida Yuqori Misr davlati tashkil topadi. Daryo tarmog’ining
shimolida joylashgan shaharchalar birlashtirilib, Quyi Misr davlati barpo etilgan.
Bu davlatlar o ’z podsholariga ega bo'lib, ular mustaqil ish yuritganlar. Keyinchalik
esa Misrda yagona podsholik barpo etish uchun ikki podsholik o'rtasida kurash avj
olgan. Yilnomachilarning ma’luotlariga ko‘ra, Yuqori Misr podshosi Narmer Quyi
M isr yerlariga bostirib kirgan. Narmer qo'shinlari Shimoliy Misr podshosi
qo'shinlari ustidan g ’alaba qozongan. G'alabadan so'ng u 6000 kishini asir olib,
juda ko'p boylik o’ljalar bilan qaytgan. Shundan boshlab Misrda yagona davlat
tuzish uchun kurash kuchaygan.
Misrda yagona davlat tuzish uchun kurash. M ismi yagona davlat bayrog’i
ostida birlashtirish Yuqori Misr podshosi Mina (Menes) davrida amalga oshirilgan.
M. av. 3000-yilda M ina Yuqori va Quyi Misrni birlashtirib, yagona davlatga asos
solgan. U yagona Misr davlatining dastlabki podshosi sifatida birinchi sulolaga asos
solgan podshohdir. M ina Quyi Misr chegarasida Memfis shahrini bino qildirib, uni
mamlakat poytaxtiga aylantirgan. Mina davrida Quyi misrliklar o 'z mustaqilliklari
uchun bir necha bor qo'zg'olon ko'targanlar. Ammo bu qo'zg'olonlar shafqatsizlik
bilan bostirilgan. Mina va uning avlodlaridan so'ng Misrda ikkinchi sulola
namoyandalari podsholik qilganlar. Shu davrdan boshlab Misr podsholari fir’avn
deb atala boshlangan. Bu ikki sulola vakillari idora qilgan davr Misrda “Ilk
podsholik davri” deb nomlanib, m. av. 3000-2800-yillarni o 'z ichiga oladi. Yagona
Misr davlatining tashkil topishi har jihatdan katta ahamiyatga ega bo'lgan. Bu
Misrdagi dastlabki markazlashgan mustabid davlat hisoblanadi. 4
Misr fir’avnlarining istilochilik urushlari. Ilk podsholik davrida, xususan fir'avn
Jyer davrida Misr qo'shinlari janubda Nubiya, shimoli-sharqda Sinay yarimoroliga
bir necha marta bostirib kirgan. Ular bu mamlakatlardan ko‘plab asir va behisob
boyliklar olib qaytganlar. Misr qo'shini qo'mondonlaridan biri shunday hikoya
qiladi: “Qo'shin qo'shni mamlakatlarni talab, uning bog'lari va uzumzorlarini
yakson qilib, qishloqlariga o 't qo'yib, o 'n minglab kishilarni o'ldirib, ko'plab
odamlami asir olib, eson-omon qaytib keldi. Buning uchun podsho meni benihoya
maqtadi” . Ilk podsholik davrida xo'jalik. Ilk podsholik davrida fir'avnlar mamlakat
xo'jaligining hamma tarmoqlariga katta e ’tibor berganlar. Yer o'zlashtirish va
sug'orish inshootlarining qurilishi kuchaytirilishi tufayli dehqonchilik rivoj topgan.
Misr dehqonlari ho'kiz qo'shilgan omoch bilan yer haydab arpa. bug'dov. zig'ir va
boshqa boshoqli ekinlami ekib, bu ekinlardan yuqori hosil olganlar. Misrliklaming
asosiy suv manbayi Nil daryosi bo'lib, ziroatchilikning asosini sug'orma
dehqonchilik tashkil etgan. Ekinzorlar Nil daryosi va Fayum suv omboridan suv
oladigan kanallar orqali sug'orilgan. Ularda bog'dorchilik rivoj topib, shimolda
uzumchilikka,janubda esa xim nochilikka katta e'tibor berilgan. Mamlakatda
tokzorlar ko'paytirilgan.
Qadimgi misrliklar bu davrda chorvachilikka ham katta e’tibor
4
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 180-bet
8

berganlar. Misrda yirik shoxli qoramol. qo‘y-echki va tuyalar boqib parvarish
qilingan.
Ilk podsholik davrida hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo ham rivoj
topgan. Misrliklar Nubiya, Liviya va 0 ‘rtayer dengizining sharqiy sohilidagi
mamlakatlar bilan qizg‘in savdo-sotiq ishlarini olib borganlar. Savdo-sotiq ishlari
quruqlik va suv yo‘llari orqali olib borilgan. Nil daryosi va o‘rtayer dengizida savdo
kemalari muntazam ravishda qatnab turgan.
Misrda tabaqalanish va qulchilikning kuchayishi. Misrda xo'jalik asta-
sekinlik bilan rivojlanib borgan. Aholining yuqori tabaqasi fir'avn, amaldor,
askarboshi, ruhoniy va nufuzli oqsoqollar hamda boylar hisoblangan. Aholining
o'rtahol tabaqasini dehqonlar, hunarmandlar va mayda savdogarlar tashkil etardi.
Mamlakat aholisining anchagina qismi kam bag'al dehqonlar va qashshoqlardan
iborat edi. Misr fir’avnlari urushda asir tushganlarni qulga aylantirar edilar.
Dastlabki vaqtlarda asirlar dushman sifatida o’ldirib yuborilgan. Shuning uchun
misrliklar ularni “murdalar” deb atashardi. Keyinchalik esa asirga tushgan
kishilarni o’ldirmasdan ishlatadigan bo'ldilar. Ularni dehqonchilikda,
chorvachilikda, ibodatxonalarda va qurilishlarida ishlatganlar. Ular boy
xonadonlarning uylarida ham ishlaganlar. Ular qul qilib sotilar, harbiylar va
zodagonlarga bo’lib berilar edi. Omon qolgan asirlarni “tirik murdalar” deyishardi.
Bu “tirik murdalar” qullar tabaqasini tashkil etib, ular hech qanday mol-mulkka va
huquqqa ega emasdilar. Quldor qul ustidan cheksiz huquqqa ega bo'lib, uni sotish,
jazolash, kaltaklash va hatto oldirishga ham haqqi bor edi. Qullarning barchasi, kon
qazuv ishlarida, kanal, to‘g‘on, imorat, yo‘l qurish ishlarida ishlatilar va qishloq
xo'jaligidagi og‘ir ishlarni bajarar edi. Cho‘ri quldor deyilgan. Shunday qilib Misr
dunyodagi dastlabki quldorlik davlatlaridan biri bo’lgan. 5
Misrda qadimgi podsholikning vujudga kelishi va ravnaqi (m. av.
XXVIII-XXIII asrlar). Yuqorida ta’kidlaganimizdek, 1-2- sulola fir’avnlari
Misrni birlashtirishga asos solganlar. Qadimgi podsholik davri m.av. 2800-yildan
2250-yilgacha davom etib, unda 3-6- sulola fir’avnlari hukmronlik qilganlar. Misr
fir’avnlari podsholik yerlarini kengaytirish, mustahkamlash va markazlashtirish
uchun qattiq kurash olib borgan. Qadimgi podsholik davrida Misr fir’avnlari boylik
orttirish maqsadida qo'shni mamlakatlar ustiga takror-takror qo'shin tortib borgan. 4-
sulola podshosi Snofru janubda Nubiya, shimoli-sharqda Sinay yarimoroli.
Falastinga, g‘arbiy yo'nalishda esa Liviya qabilalari ustiga harbiy yurishlar qilgan.
U misga boy Sinay yarimorolini Misrga qo'shib olgan. Nubiyadan 7 ming asir, 200
ming chorva va juda ko'p qimmatbaho buyumlar olib qaytilgan. 4-sulolaning so'nggi
vakillari davridan boshlab mamlakatda ichki qarama-qarshilik kuchaygan va
qo'zg'olonlar boshlangan. 6-sulola namoyandalari davrida ya’ni m. av. XXIV—
XX111 asrlarda Qadimgi Misr davlati kuchsizlanib, parchalana boshlagan.
Podsholikka itoat etgan davlatlar mustaqil bo‘lish uchun qattiq kurash olib
borganlar. Qadimgi Misr podsholari va ularning amaldorlari mamlakat xo‘jaligini
5
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 50-bet
9

rivojlantirish uchun yangi yerlar o'zlashtirish, to’g'on, kanal va boshqa sug'orish
shaxobchalarini qurish ishiga alohida e’tibor berganlar. Chunki Misrdek issiq
mamlakatlarda sug'orma dehqonchilik xo'jalikning asosini tashkil etgan. Misr
dehqonlari don, dukkakli ekinlar ekkan, poliz va sabzavotchilik mahsulotlari
yetishtirgan va bog'dorchilik bilan ham shug'ullanganlar. Misrda ziroat ishlarining
barcha og'irliklari dehqonlar va qullar yelkasiga tushgan edi.
Qadimgi podsholik davrida fir'avnlar chorvachilikka katta e’tibor bergan.
Ular qoramol, echki, cho‘chqa, eshak va parranda boqqanlar. Dehqonchilik va
chorvachilik misrliklarning asosiy oziq-ovqat manbai hisoblangan. Chunki chorva
mahsulotlari misrliklarni avval go'sht, yog’, sut-qatiq, teri, jun va ishchi hayvon
kuchi bilan ta'minlagan. Bu davrda misrliklar hunarmandchilik sohasida jiddiy
yutuqlarga erishganlar. Misrda miskarlik, qurolsozlik, me’morchilik va
hunarmandchilikning boshqa sohalari ancha rivoj topgan edi. Shu davrda kulolchilik
charxi kashf etilib, kulolchilik yanada rivojlangan.
Misrda dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilikning rivojlanishi
natijasida ortiqcha mahsulotlar ishlab chiqarilgan. Dehqonlar, chorvadorlar va
hunarmandlar o‘z ixtiyorlaridagi ortiqcha narsalarni o'zaro almashganlar. O'zaro
almashuv ichki va tashqi bozorni vujudga keltirgan. Misrning shahar va qishloqlari
orasidagi almashuv suv va quruqlik yo'llari orqali olib borilgan. Misr shaharlari va
qishloqlaridan har tomonga savdo yo'llari tarqagan edi. Nil daryosi bo'ylab shimol
dart janubga va jartubdan shimolga har xil mahsulot ortilgan kemalar va qayiqlar
tinimsiz qatnab turgan. Misr savdogarlari Janubda Nubiya, Efiopiya, g'arbda
liviyaliklar va shimoli-sharqda falastinliklar, finikiyaliklar, O'rtayer dengizi
havzasidagi mamlakatlar va Mesopotam iyaning shahar-davlatlari bilan qizg'in
savdo-sotiq ishlarini olib borganlar. Shuru ham aytib o'tish joizki, rilisrlik
savdogarlar g'arbda Arab qirlari orasidagi qulay soy so'qmoqlaridan Qizil dengiz
sohillarigacha chiqib borganlar.
Misrda mulkiy tengsizlik tabaqalanish. Misrda dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik va buyumlar almashuvi rivojlanib, ortiqcha mahsulot ishlab
chiqarilishi natijasida buyum almashinuvi rivoj topgan. Qishloq xo'jaligi,
chorvachilik, hunarmandchilik va savdodan keladigan daromadlarning katta qismi
fir’ avnlar, ruhoniylar. sarkardalar, katta yer egalari va yirik savdogarlar qo'lida
to'plangan. Shu bois ular tobora boyib borganlar. Misr fir’avnlari qo'shni
mamlakatlarga tez-tez urushlar uyushtirib turgan. Aksariyat hollarda Misr
qo'shinlari qo'shni mamlakatlardan ko'plab asir, o'lja va boyliklar olib qaytgan. Bu
boylik va o'ljalar fir’avn va uning amaldorlari orasida taqsimlangan. Mazkur davrda
Misrda xususiy mulk, mulkiy tengsizlik va tabaqalanish yanada kuchaygan. O'sha
davrda Misr aholisi bir necha toifa-tabaqalarga bo'lingan edi. Fir’avn, a ’yon va
ruhoniylar aholining eng nufuzli kishilari hisoblangan. Kichik amaldorlar va
jangchilar aholining ma’lum tabaqasini tashkil etgan. Dehqonlar va hunarmandlar
mehnatkashlar tabaqasini tashkil etgan. Misrda hech qanday mol-mulkka ega
bo'lmagan, huquqsiz kishilar ham bo'lgan. Bular aholining eng quyi tabaqasi -
10

cho'rilar va qullar edi. Misr fir’avnlari mamlakatni vazirlar, qozikalonlar, katta-
kichik amaldor-a’yonlar, ruhoniylar, sarkarda va ko'p sonli qo'shinga tayanib
boshqarganlar. Lashkarboshilar va qo'shin podsholikning asosiy tayanchi edi. Misr
fir’avnlari mamlakatni markaziy viloyat va mahalliy tashkilotlar orqali idora
qilganlar. Qadimgi Misr fir'avnlar hukmronlik qilgan mustabid quldorlik davlati
edi. Demak, fir’avnlar mamlakat boshqaruvida cheksiz huquqqa ega edilar. Hatto
ular o'zlarini ilohiylashtirib xudo darajasiga ham ko'targanlar. 6

Misr ehromlari . Qadimgi Misr ehromlari, ya’ni piramidalari jahon
me’morchiligining eng noyob obidalaridan biri hisoblanadi. Ehromlar asosi uch,
to 'rt va k o 'p burchakli geometrik shaklda bo'lib, asosi keng, yuqori tomoni torayib
borgan va uchburchak shaklga ega bo'lgan.Qadimgi podsholik davrida Misr
fir’avnlari va a ’yonlari o'zlari uchun toshdan ulkan sag‘ana - ehromlar
qurdirganlar.
Bu ehromlarni bizdagi va boshqa joylardagi maqbaralarga qiyos qilish mumkin.
Bunday maqbaralarga vafot etgan fir’avnlar, ularning oila a ’zolari va amaldor-
a’yonlari dafn etilgan. Ehrom-maqbaralar o’zining kattaligi va salobati bilan kishini
hayratga soladi. Ayni paytda ehromlar fir’avn va amaldorlar kuch-qudratining
ramzi
ham bo’lgan. Misrda qurilgan eng katta va hashamatli ehromlar Jos yer va Hufu
maqbarasidir. Memfis shahri yaqinida m. av. 2600-yilda to'rtinchi sulola fir’avni
Xufu qurdirgan maqbara o'zining ulkanligi va hashamati bilan kishini lol qoldiradi.
Ehromning tomonlari 250 metr bo'lib, uning atrofini aylanib chiqish uchun sayyoh
bir kilometr yo'l bosishi kerak. O 'z davrida uning balandligi 150 metrdan ziyod
bo'lib, hozirgi holati 146 metrdir. Uni qurish uchun ikki million uch yuz ming dona
taroshlangan tosh ishlatilgan. Ehromlaming xomashyosi bo'lgan toshlar Nil
daryosining o'ng sohili bo'ylab cho'zilgan arab qirlaiidagi tosh konlaridan qazib
olingan hamda silliqlanib, sollarga ortilgan holda suv yo'li bilan olib kelingan.
Toshlar pastda taroshlanib, silliqlangan. Maqbara qurilishiga taroshlab tayyorlangan
toshlarning eng kichigi ikki yarim tonna, kattasi esa o'n besh tonnadan iborat
bo’lgan. Yunon tarixchisi Gerodotning yozishicha, bu ehrom raaqbara 25-30 yil
mobaynida qurilgan ekan. Uning qurilishida 100 mingdan ortiq kishi doimiy
ravishda ishlagan.
Maqbara toshlari silliqlanib bir-biriga shunday zich qilib terilganki, toshlar
oralig'iga Misrga tashrif buyurgan fransuz imperatori Napoleon Bonapart qilichining
tig‘i ham sig‘magan ekan. Ehromlar Qadimgi Misr m e’morchiligining eng noyob
yodgorliklaridan biri hisoblanadi. Olimlar Xufu maqbarasini dunyodagi yetti
mo'jizaning biri hisoblaydilar. Ehromlarni qurishda silliqlangan katta-kichik
bahaybat tosh plitalarini yuqoriga sudrash usuli bilan olib chiqilgan bo’lsa kerak.
Shubhasiz, bu ishda me’morlar qo’l kuchi va ishchi hayvonlar - ho‘kizlardan
foydalangan bo‘lsalar ajab emas. Ehromlarga ishlatilgan ulkan toshlarni yuqoriga
chiqarish masalasi olimlar orasida turli bahslar kelib chiqishiga sabab bo’lgan.
6
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 185-bet
11

Fikrimizcha, toshlarni yuqoriga olib chiqish uchun pastdan yuqoriga yo‘g‘on-
yo’g‘on to‘sinlardan maxsus ko’tarma qurilgan. To'sinlarni yo'nib, silliqlab, unga
yog‘, moy surilgan hamda toshlar sirg'antirish usuli bilan yuqoriga chiqarilib
joylashtirilgan bo’lishi mumkin.
1.2 O’rta podsholik davrida Qadimgi Misr.
Misr fir’avnlari, ruhoniy va a’yonlari ulkan ehromlar, saroy lar va
ibodatxonalar qurilishiga ko'plab mablag‘ sarf etganlar. Ularning kundalik turmushi
va dabdabali hayoti uchun ham behisob boyliklar sarf qilinardi. Tashqi
mamlakatlarga uyushtirilgan bosqinchilik urushlari oddiy xalq boshiga og’ir
musibatlar olib kelar edi. Qadimgi podsholikning oxirlariga kelib mamlakatdagi
hokimliklar - nomlar (kichik davlatlar) fir'avnlarga itoat etmay, mustaqil boiishga
intilganlar. Soliqlar miqdorining ortishi va qo‘shimcha majburiy xizmatlar oddiy
xalqning sabr kosasini to’ldirib, mamlakatda qo'zg'olonlar boshlanishiga sabab
bo’lgan.
12

Qadimgi podsholikning oxirlariga kelib markaziy hokimiyat zaiflashgan. M.
av. XXIII asrda mamlakat yana mayda nomlarga bo'linib ketgan. Mayda nomlar esa
bir-birlari bilan qonli urushlar olib borganlar. Shu tariqa Misrda Qadimgi podsholik
inqirozga uchrab, mamlakatda tarqoqlik davri boshlangan.
O‘tish davrida Misrdagi ahvol va O‘rta podsholikning tashkil topishi (m.av.
XXI - XVIII asrlar). Misrda tarqoqlik davri m. av. XXIII asr o'rtalarigacha davom
etgan. Bu davrda mamlakat xo'jaligi ishdan chiqqan. Kanallar. suv omborlarini o 't,
loyqa bosib, sug'orish tarmoqlari yaroqsiz bo'lib qolgan. Nil sohilidagi unumdor
yerlar botqoqlikka va to'qayzorlarga aylangan. Hunarmandchilik, savdo-sotiq va
chorvachilik ham izdan chiqqan. 7
Markazlashgan Misr davlatining yemirilishi va parchalanishidati qo'shni
qabilalar foydalanganlar. Ular Misrga bostirib kirib, mamlakatni vayron qilib,
boyliklarini talab qaytganlar. Qadimgi podsholikning markazi Memfis ham
inqirozga uchragan va huvillab qolgan. U nda hukmronlik qilayotgan 8-sulola
vakillari mamlakatni birlashtirishning uddasidan chiqolmagan.
M. av. XXI asr oxirlariga kelib Misrni qaytadan birlashtirish uchun kurash
boshlangan. Misrni yangidan birlashtirish shimol bilan janubda bir vaqtda
boshlandi. Shimoliy Misrdagi davlatlarni birlashtirish ishiga Gerakleopol shahrining
hukm dorlari boshchilik qilgan. Gerakleopol podsholari shimoldagi davlatlarni
birlashtirib osiyolik va liviyalik ko'chmanchilarni mamlakatdan haydab chiqaradi.
Ular ikki podsholikni birlashtirib o'zlarini Yuqori va Quyi Misr podshosi deb e ’lon
qilgan. Ammo 9-10- sulola podsholari mamlakatni o'z qo'llarida uzoq vaqt saqlab
qolaolmaganlar. Shundan so'ng Misr janubida mamlakatni birlashtirish ishiga Fiva
hukmdorlari boshchilik qilgan. 11-sulola hukmdori Mentuxatep Gerakleopol
podsholariga qarshi kurashib, Yuqori va Quyi Misrni birlashtirib markazlashgan
Misr davlatini qayta tiklagan. Fiva yagona Misr davlatining poytaxti bo 'lib qolgan.
Bu davrda 11-13-sulola vakillari Misrda podsholik qilgan. Bu Misr tarixida O 'rta
podsholik nomi bilan mashhur bo'lgan.
O‘rta podsholik davrida xo'jalik. Misrda markazlashgan kuchli davlatning
tashkil topishi natijasida xo'jalik ancha taraqqiy etgan. Misr fir’avnlari yangi yerlar
ochishga va sug'orish inshootlarini qurish ishiga katta e'tibor berganlar. Fayum
vohasidagi ko'l chuqurlashtirilib sun’iy suv omboriga aylantirilgan. Nil daryosidan
suv ombori tomon kanal qazilib unga suv keltirilgan. Baland joylarga suv chiqarish
uchun shoduf kashf etilib, ulardan foydalanilgan. Ma’lumki Qadimgi Sharq
dunyosidagi Hindiston, Arabiston, Eron, O‘rta Osiyo havosi issiq mamlakatlar
qatoriga kiradi. Bu mamlakatlarda ziroatchilik asosan sun’iy sug'orishga
asoslangandir. Xususan, Qadimgi Misr ikki sahro - Sahroyi Kabir va Suriya -
Mesopotamiya, shuningdek, Arab sahrolari orasida joylashgan mamlakatdir. Garchi
Misr yerlaridan dunyodagi eng ulkan daryo - Nii (6500 km) oqib o'tishiga
qaramasdan, dehqonvhilik qilinadigan dalalarni suv bilan sug'orish muammo bo'lib
kelgan. Chunki Nil daryosining o'zani ancha chuqur bo'lib, ekin maydonlariga suv
7
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 55-bet
13

chiqarish mushkul bo'lgan. Kanallardagi suv sathi ko'pincha dalalar sathidan ancha
pastda bo'lgan. Shu sababli Sharqda, xususan Qadimgi Misrda suvni pastdan
yuqoriga uzatish chorasi ko'rilgan. Suvni yuqoriga uzatishning eng qadimgi qo'l
usuli Misr tipi -shoduflar bo'lib, qadimiy Misrda, Mesopotamiyada va Hindistonda
shoduf keng tarqalgan edi. Shoduf bir ustun, ustunga bog'langan yog'och dastak
qovg'a (mesh, paqir)dan iborat. Shoduf daryo, kanal bo'yiga yoki quduqqa quriladi.
Dastakning qovg'a-m esh tomoni suvga botirilib, dastakning tosh osilgan orqa
tomoni bosiladi va qovg'ada suv yuqoriga ko'tarilib, tarnovli hovuzga quviladi.
Hovuzdan suv tarnov orqali ekinzorlarga quyiladi. Shuni ta'kidlash kerakki, suv
sathi past bo'lib. ekin maydonlari baland bo’lsa , shoduflar balandlikka qarab bir
nechta yerga o'rnatilgan O‘rta podsholikning tushkunlikka uchrashi, kambg‘allar va
qullar qo‘zg‘oloni. M. av. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O 'rta podsholik
tushkunlikka yuz tutadi. 13-sulola davridan Misrda o'zaro urushlar boshlanib
tushkunlik yana kuchayadi. Mamlakatdagi ichki nizolar, soliqlar va fir’avnlaraing
bosqinchilik urushlari mehnatkash xalq va qullarning ahvolini yanada
yomonlashtirib yuboradi. Toj-taxt uchun kurash qizg‘in tus olib, fir’avnlar tez-tez
almashinib turgan. Misrdagi tushkunlikdan qo'shni mamlakatlar foydalanib, birin-
ketin mamlakatga bostirib kiradilar. 13-sulola podsholari esa qo'shni qabilalarning
hujumini qaytara olmaydilar. Ichki urush-janjallar va qo‘shni qabilalarning
hujumlari mamlakat xo’jaligiga katta zarar keltiradi. Mamlakatdagi
qiyinchiliklarning barcha og'irligi oddiy mehnatkash xalq va qullar yelkasiga tushar
edi.
Og’ir jabr-zulm va qiyinchiliklardan sabr kosalari to’lgan mehnatkash xalq
m.av. 1750-yi Ida qo'zg'olon kо'taradi.Qo'zg'olonda jabrdiyda qullar ham faol
ishtirok etadilar. Bu qo'zg'olon butun podsholikni qamrab olib mamlakatni larzaga
keltirgan.
Misrdagi bu voqealar o'sha vaqtda yaratilgan “Ipusyer so’zlari” degan yozma
bitikda o 'z ifodasini topgan. Bu bitik muallifi yirik mansabdor shaxs bo’lgan. U
xalq ommasi va qullar qo‘zg‘oloniga nafrat bilan qaragan. “ Ipusyer so'zlari‘‘dagi
m a'lum otlarga qaraganda dehqonlar, kam bag‘allar va qullar, zodagon va
a'yonlarga qarshi bosh ko‘targanlar. Qo’zg'olonchilar zodagon va a ’yonlarning
uylariga bostirib kirib, mol-mulklarini talon-taroj qilganlar.
“Ipusyer solzlari”da qo’zg'olonning oqibati nima bilan tugagani bayon
etilmagan. Keyinchalik qo‘zg'olon bostirilgan bo'lsa kerakki, Misrda fir’avnlar
hokimiyati qayta tiklangan. Q o’zg‘olon bostirilgani bilan, oddiy xalq va qullar
zolimlarga qarshi ko’p marta bosh ko'targanlar.
Giksoslar haqida umumiy ma'lumot . Qadim zainonlarda Arabistonning
shimoli-g'arbiv qismidagi dashtlarda semit-xamit va xurrit naslidan bo’lgan
ko'chmanchi giksos qabilalari yashar edilar. Ular turli urug‘ va qabilalar
birlashmasidan tashkil topgan bo’lib, asosan dashtlarda yashab, qo’y, echki,
qoramol va yilqichilik bilan shug‘ullangan. “Giksos"’ so'zi aslida misrcha bo'lib,
“хеkа xasut”
14

degan so‘zdan kelib chiqqan. Bu so‘z “cho‘ponlarning hokimlari”, “cho’l
mamlakatining hukmronlari” degan m a’noni bildirar ekan. Giksoslar ko‘chmanchi
chorvador qabilalar bo’lib, xo’jalik va madaniyat darajasi jihatidan misrlik yoki
mesopotamiyaliklarga qaraganda ancha qoloq bo'lishgan. M. av. XIX asrda
Arabiston ning shimoli-g'arbida giksoslarning harbiy ittifoqi tashkil topadi.
Ular Sinay yarimoroli, Falastin va Suriya dashtining katta qismini bosib oladi.
Megiddo va Kadesh shaharlarini ham o'zlariga itoat ettiradilar.
Giksoslarning Misrga bostirib kirishi. M.av. XVIII asr o'rtalariga kelib Misr
podsholigi zaiflashib, bir nechta mayda nomlarga bo'linib ketadi. Misrning
zaiflashib ketganligidan foydalanib giksoslar ham Quyi Misr yerlariga kirib keladi.
Ular dastlab mayda podsholarga xizmatga kirib, xizmatlari evaziga yer-mulklar
oladilar va katta-katta viloyatlarni boshqara boshlaydilar. Dastlab giksoslar
mamlakatga tinchlik bilan kirib kelib joylashgan. Keyinchalik esa Quyi Misrni
butunlay bosib olganlar. Ular Quyi Misrda o'rnashib olganlaridan keyin, Nil daryosi
tarmog'ining sharqiy qismida Avaris shahrini barpo etib, uni poytaxtga
aylantirganlar. Ular shu shahardan turib mamlakatni boshqarishgan. Giksoslar
Misrga kirib kelar ekanlar misrliklar madaniyati va xo'jaligida erishgan yutuqlaridan
foydalanganlar. 8
Giksoslar misrliklardan ko'p narsalarni o'rgangan. Ayni paytda ular Misrga
otliq qo'shin va ot qo'shilgan ikki g'ildirakli jang aravalarini ham olib kelgan.
Giksoslar kelgunicha misrliklar otni ham, ot qo'shilgan jang aravalarini ham bilmas
edilar. Giksoslarning kirib kelishi munosabati bilan Misrda yilqichilikka katta e'tibor
berilgan. Misr yaylovlarida uyur-uyur yilqilar, qulunlar boqilib, parvarish qilingan.
Keyinchalik esa misrliklar giksoslarning ot qo'shilgan jang aravalarini ham
o'zlashtirganlar. Giksoslar Misrda m. av. 1710-yildan to 1584-yilgacha qariyb 130-
yil hukmronlik qilgan. Shu yillar davomida 15-16-sulolaga mansub podsholar
giksoslardan edi. Giksos podsholari Avarisdan turib mamlakatni boshqargan.
Ammo Misr janubidagi Fiva nomi o 'z mustaqilligini saqlab qolgan. Giksos
podshosi Xian davrida podsholik kuchayadi. Shu davrda Falastinning katta qismi,
Krit oroli va boshqa joylar giksoslarga itoat etib boj to'lar edi.
Xian davrida Misrda dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik sezilarli
darajada rivojlanadi. Bu davrda savdo-sotiq ancha ravnaq topadi.
Misrdan giksoslarning quvib ehiqarilishi. M. av. XVI asr boshlarida Misrda
ozodlik, mustaqillik uchun kurash boshlanadi. Mustaqillik uchun kurashga 17-
sulolaga mansub Fiva podsholari boshchilik qiladi. Bosqinchilarga qarshi ozodlik
kurashi Fiva podshosi Kamesu davrida kuchayadi. Kamesu mamlakatdagi
amaldorlami saroyiga chaqirib, ularga giksoslarni Misrdan haydash vaqti
yetganligini tushuntiradi.
U amaldorlar oldida nutq so'zlab, oxirida "Mening maqsadim Misrni
bosqinchilardan qutqarish va osiyoliklarni yer bilan yakson qilishdir”, deb xitob
qiladi.
8
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 190-bet
15

Kamesu boshlagan kurash ozodlik urushiga aylanadi. O g'ir janglardan
so'ng Misr qo'shinlari giksoslar ustidan g'alaba qozonadi. Ozodlik uchun bo'lgan
janglar vaqtida Kamesu juda ko'p tan jarohati oladi. O 'sha vaqtdagi solnomalarda
Kamesu Misrni giksoslar zulmidan ozod qilish uchun kurash olib borgan qahramon
sifatida madh etiladi.
Kamesudan so'ng uning ukasi Yaxmos I qo'shinlari giksoslarni
mamlakatdan butunlay uloqtirib tashlaydi. Yaxmos I qo'shinlari Falastin
janubidagi Sharuxen qal’asiga kelib joylashgan giksoslarni uch yillik qamaldan
so'ng bo'ysundiradi. Janglar davom etib, Misr qo'shinlari Falastin, Finikiya va
Suriyaning ko'p joylarini istilo qilgan.
Misr qo'shinlarining g'olibona janglari natijasida Misr giksoslardan ozod
qilingan. Shu bilan Misrdagi Giksoslar davlati yemirilib barham topib, Misr yana
mahalliy sulola namoyandalari boshqaradigan mustaqil davlatga aylanadi.
Misrda Yangi podsholikning tashkil topishi va kuchayishi. Giksoslar
mamlakatdan quvilgach, Misrda Yangi podsholik davri boshlangan. Bu podsholik
m.av. 1584-yildan 1085-yilgacha davom etib, unda 18-20-suloladan chiqqan
fir'avnlar Misr podsholigini boshqargan.
Bu davrda podsholikning chegarasi ancha kengaygan. U janubda Nubiyaga,
shimol va shimoli-sharqda O‘rtayer dengizining sharqiy sohillarigacha bo'lgan
yerlarni egallagan edi. Yangi podsholikning kuchayishi munosabati bilan xo'jalik
yangidan rivoj topgan. Yangi yerlar ochilib, suv omborlari, kanallar ta'mirlanib,
yangilari qurilgan. Dehqonchilikda ishlatiladigan mehnat qurollari
takomillashtirilgan. Qishloq xo'jaligida qullar mehnatidan keng foydalanilgan.
Misrda sug'orma dehqonchilik qilinadigan yerlarning katta qismi fir’avn,
sarkardalar, ruhoniylar va zodagonlarga tegishli bo'lgan. Ozod Misr dehqonlari -
“fallohlar” ham ozmi-ko'pmi o 'z yerlariga ega bo'lganlar. Dehqonchilikda bug'doy,
arpa, kunjut,
sholi ekilgan. Bu davrda Misrda xurmo, zaytun, uzum, shuningdek poliz ekinlari
ham ekilgan va ulardan mo'l hosil olganlar.
Misr qo‘shini va uning tuzilishi. Misr fir’avnlariga mamlakatni tashqi
dushmanlardan himoya qilish va o'zga o’lkalarni bosib olish, mamlakatdagi ichki
qo'zg'olonlarni bostirish uchun kuchli qo‘shin zarur edi. Shuning uchun Misr
fir’avnlari o'z qo'shinlarini qayta tuzishga kirishganlar. Avvalgi podsholiklar davrida
Misr qo'shinlari faqat piyoda askarlardan iborat edi.
Yangi podsholikdan boshlab esa Misr qo'shinida ot qo'shilgan jang
aravalaridan iborat yangi qismlar tuzilgan. Misrliklar otliq qo'shin va jang
aravalaridan tuzilgan harbiy qismlardan foydalanishni giksoslardan o'rgangan.
Shu davrdan boshlab Misrda-yilqichilikka katta e ’tibor berilib, qulunlar
parvarish qilinadigan alohida davlat xo'jaligi tashkil etilgan. Piyoda, otliq va jang
aravalaridan tuzilgan harbiy qismlarning askarlari o'q-yoy, nayza, oybolta, qilich va
16

boshqa aslahalar bilan qurollangan edi. Misr jangchilari qalqon tutib,
dushmanlaming
o'tkir qurollaridan himoyalanadigan zirhli kivimlar kiyib jangga kirganlar. Og'ir
qurolli qismlar kamonchi va nayzachi guruhlar bilan to'ldirilgan.
Misr qo'shinlarida ot qo'shilgan ikki g'ildirakli yengil jang aravalari
alohida o'rinni egallar edi. Aravada ikki askar bo'lib, jang vaqtida ularning biri
otlarni boshqarar, ikkinchisi esa kamondan ushmanlarga o‘q uzib, nayza sanchib,
qilich chopar edi. Jang vaqtida ular dushman ustiga shiddat bilan hujum qilar,
chekinayotgan dushmanlarni tezkorlik bilan ta’qib qilib borar edi. Misr fir’avnlari
dengiz jangini olib borish uchun harbiy dengiz floti kemalarini ham qurganlar.
Shunday qilib yangi podsholik davrida misrliklar butun Sharq dunyosida eng kuchli
qo'shinga ega bo'lgan mustabid davlatga aylangan.
Misr fir’avnlarining istilochilik yurishlari. Yangi podsholik davrida Misr
fir'avnlari qo'shni mamlakatlar ustiga tez-tez talonchilik va bosqinchilik urushlarini
uyushtirib turganlar. Fir’avn Tutmos I Suriya va Falastinga bostirib kirib. Frot
daryosi sohillarigacha yetib borgan. Tutmos III esa O 'rtayer dengizining sharqiy
sohilidagi mamlakatlarga 15 marta harbiy yurish qilgan. Misr qo'shinlari Suriya va
Falastinni qayta ishg'ol qilib, Frot daryosi bo'vidagi Karxemish shahrini ham bosib
olgan. Misr qo'shinining kuch-qudratidan cho'chigan Ossuriya, Xett, Bobil va
Mitanni podsholari o'zlarini fir"avnning “birodarlari”, deb e ’lon qilgan va o 'z
mustaqilliklarini saqlab qolgan. Tutmos III qo'shinlari janubdagi Kush, Nubiya va
Punt kabi mamlakatlarga ham bir necha bor bostirib kirgan. Askarlar bu
mamlakatlardan son-sanoqsiz asirlar, oltin. kumush, qimmatbaho buyumlar, fit
suyaklari olib qaytganlar. Fir'avn Amenxotep davrida ham M isr qo'shinlari Suriya,
Falastin, Mitanni va Nubiyaga harbiy yurishlar uyushtirib, M isrga juda ko'p o'lja va
harbiy asirlar bilan qaytgan. Tutmos III va Amenxotep II davrida M isr Yaqin
Sharqdagi eng qudratli davlat bo'lib qolavergan. F ir’avn Amenxotep III davrida
behuda urushlar boim agan. U tinchlik siyosatini qo'llab, qo'shni mamlakatlar bilan
do'stona, savdo va madaniy aloqalarini kuchaytirgan. Amenxotep III podsholigining
oxirlarida Misrning bosib olingan mamlakatlar ustidan o'rnatilgan ta’siri susaya
boshlagan. Finikiya va Falastin itoat etmay qo'ygan. Amenxotep III dan so'ng Misr
taxtini Amenxotep IV egallagan. U Misrni m.av. 1365-yildan 1348-yilgacha
boshqargan. Amenxotep IV davrida M isr davlati kuchsizlanib, qaram mamlakatlar
uning ta’siridan chiqib keta boshlagan. Misrning kuchsizlanishidan foydalangan
ko'chmanchi jangari qabilalar mamlakatga bostirib kirgan. 9
9
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 195-bet
17

II-BOB
2.1 19-20- sulolalar davrida Misr podsholigi,boshqa davlatlar tomonidan
Misrning egallab olinishi.
M. av. XIV asr o'rtalariga kelib Misrda ahvol og'irlashgan. Mamlakatda xo'jalik
izdan chiqqan. Suriya, Falastin va Nubiya mamlakatlari Misrga itoat etmay
qo'yganlar. Ana shunday og'ir sharoitda nornarxlarning zodagon urug'idan bo'lgan
Xoremxeb to'ntarish yasab Misr taxtiga o'tiradi. U 19-sulolaning asoschisi bo'lib.
m. av. 1334-yilda hokimiyat tepasiga kelgach, Aton e'tiqodini bekor qiladi, eski
Amon e’tiqodini tiklab, uning ruhoniylariga katta imtiyozlar beradi. Xoremxeb bir
necha ma'muriy islohotlar o’tkazib qo'shinni qayta tuzadi, soliq tizimini tartibga
keltiradi, o'g'irlik , askarlarning talonchiligi va am aldorlarning poraxo'rligiga qarshi
choralar ko’radi. Og‘ir jinoyatchilarga qarshi o’limbjazosini joriy etadi. U tashqi
siyosat masalasiga katta e'tibor bilan qaraydi. Suriya, Falastin va N ubiyaga bir
necha bor harbiy yurishlar uyushtiradi. Xoremxeb mamlakat xo'jaigini yaxshilash
uchun choralar ko'radi. U m.av. 1306-yilda vafot etadi. Uning vorislari Ramzes I,
Seti I lar davrida Misr ham harbiy, ham iqtisodiy jihatdan kuchayib yuksaladi. Seti
I davrida M isr qo'shinlari Suriya, Falastin va Finikiya ustiga bostirib borib, Tir,
18

Magiddo, Kadesh kabi shaharlarni bosib oladi. Seti I davrida Falastindagi hokimlar
qo'zg'oloni bostiriladi. Harbiy yurishlar natijasida M isrning O‘rtayer dengizi
sharqiy sohilidagi mam lakatlar ustidan bo‘lgan ta’siri kuchayadi. Natijada bu
mamlakatlar bilan Misrning aloqasi izga tushiriladi. Misrda qishloq xo'jaligi,
hunarmandchilik, ichki va tashqi savdo rivojlanadi.
Ramzes II va vorislari davrida Misr podsholigi. Seti I vafot etganidan so‘ng
Misr taxtiga uning o‘g ‘li Ramzes II (m. av. 1290-1224) o'tiradi. U Misr tarixida
Meriamon - “Amonning sevikli fir’avni” nomi bilan mashhur bo’lgan . U
mamlakatda 66 yil podsholik qilib, mamlakat obodonchiligiga katta e'tibor beradi.
Ramzes II davrida yangi yerlar o‘zlashtiriladi, yangi-yangi kanallar qazilib, to'g'on
va suv omborlari barpo etiladi, sug'orish tarmoqlari kengaytirilib, dehqonchilik
rivoj topadi. Nil daryosi kanallaridan suv olib yuqoriga chiqariladigan shoduf va
charxpalaklar takomillashtirilgan. Ramzes II O'rtayer dengizining sharqiy sohilidagi
rnamlakatlarni bosib olish uchun Kichik Osiyodagi xettlar bilan qattiq va uzluksiz
kurash olib boradi. U m.av. 1296-yilda bo'lib o'tgan jangda xettlardan yengilib asir
tushishiga oz qoladi. M. av. 1290-1280-yillar orasida Misr bilan Xett davlati
o'rtasida qonli janglar bo'lib o'tadi. Urushda goh Xett. goh M isr qo'shinlari g'olib
chiqqan. Nihoyat m. av. 1280-yilda Ramzes II bilan Xett podshosi Xettusili III
o'rtasida tinchlik va do'stlik bitimi tuziladi. Sulhga ko'ra ikki mamlakat podsholari
bir-biriga har tomonlama yordam berishga kelishib olishadi. Ana shu bitimning
misr va akkad tillarida yozilgan nusxalari bizgacha yetib kelgan. Bitimda mingta
Xett va mingta Misr xudolari
garov qilib qo'yilganligi bayon etilgan va qonunlashtirilgan.
20-sulola davrida Misr podsholigi (m.av. 1147-1085-yilIar). Merneptax
vafotidan keyin Misr taxtiga Setnaxt o'tiradi (m.av. 1200-yilda). U ancha tadbirkor
kishi bo'lib, Misrdagi mushkul ahvolni ancha yaxshilashga erishadi. Mamlakatdagi
qo'zg'olonlar bostirilib, tartib o'rnatiladi. Setnaxtning o 'g 'li Ramzes III (m.av.
1190-1159) davrida mamlakat xo'jaligini tiklashga katta e’tibor berilgan. Misr
qo'shini kuchaytirilib, intizom yaxshilangan. U mamlakat ichidagi nizolarga qarshi
kurash olib borgan. Liviyaliklar va “dengiz xalqlari'’ning Misrga qilgan hujumlari
qaytarilgan. U Suriya va Falastinda g'olibona urushlar olib borib, u yerda Misrning
avvalgi ta'sirini tiklagan. Ammo Ramzes III podsholigining oxirlarida u bilan
ruhoniylar, nom hokimlari va ayrim amaldorlar o‘rtasida nizo chiqqan. Fitnachilar
Ramzesga suiqasd uyushtirib, m.av. 1166-yili imi o'ldirganlar. Ramzes III
o‘limidan so‘ng juda ko'p podsholar almashgan. Lekin ularning hech biri Misrning
avvalgi kuch-qudratini tiklay olmagan. Nihoyat, m. av. 1085-yili Ramzes XI
vafotidan so'ng Misr fir’avnlarining 20-sulolasi tugatilgan. Yagona Misr davlati
ikkiga bo'linib ketgan. Janubiy Misr Fiva hokimlari, Shimoliy M isr esa 21-sulola
asoschisi Tanis hukmdori Smendes qo'liga o'tgan. Shu bilan Misr tarixidagi Yangi
podsholik davri ham tugagan. 10
10
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 55-bet
19

So‘nggi podsholik davrida Misr (m. av. XI - IV asrlar). Misr liviyaliklar
hukmronligi ostida. M.av. XI asr boshlarida M isrda Yangi podsholik davri barham
topib, So'nggi podsholik davri boshlangan Bu davrni “Liviya-Sais davri” ham
deyiladi. Yangi podsholik davrida Misr qo'shinida yollangan ajnabiy liviyalik
askarlar xizmat qilishar edi. Yangi podsholik oxiridagi tarqoqlikdan ajnabiy
liviyaliklar ustalik bilan foydalanganlar. Ular misrliklrni harbiy xizmatdan
chetlashtirib, davlat tashkilotlarining yuqori lavozimlarini egallab olgan.M. av. 945-
yili liviyalik Sheshonk I shimolda hokimiyatni egallab olgan. U XXII sulolaga asos
solib, Liviya sulolasi Misrda m. av. 945-yildan 722-yilgacha hukmronlik qilgan.
Ular deltadagi Bubastis shahrini o 'z davlatlarining poytaxti qilib tanlaganlar.
Shuning uchun liviyaliklar asos solgan sulola "bubastislar sulolasi” deb ham
ataladi. Sheshonk I va uning vorislari davrida xo'jalik va qurilish ishlari biroz
jonlangan. U Falastin va Nubiya ustiga qo'shin tortib borgan. U yerlardan ko'plab
harbiy asir, katta o'ljalar bilan Misrga qaytgan. Bubastislar davrining oxiriga kelib
Misr yana kuchsizlanadi.
Sharqdan Ossur qo'shinlarining istilosi boshlanadi. Ossurlar bilan Suriya Falastin-
Mirning birlashgan qo'shinlari m. av. 853-yili Qarqara shahri yaqinida to'qnashadi.
Jangda Ossur qo'shinlari g'alabaqozonadi. Bu m ag'lubiyatdan so'ng Misrning
obro'si tushib ketadi. Shu davrda kelib chiqishi liviyalik Tanis hukmdori Petubastis
m.av.
808-yilda o'zini Misr fir’avini deb e ’lon qilib, 23- sulolaga asos soladi. Bu sulola
davrida Misrdagi ahvol yanada yomonlashadi. M. av. VIII asrda hukmronlik qilgan
24-sulola vakillari, xususan Bakxoris davrida (m.av. 721-715) mamlakatni inqiroz
botqog'idan qutqarish uchun ayrim islohotlar o'tkazilgan. Bu islohotlar ham
Misrdagi ahvolni yaxshilay olmagan. Mamlakatda vaziyat yana yomonlashib, Misr
qaytadan mayda hokimliklarga - nomlarga bo'linib ketgan.
Misrda Efiopiya hukmronligi. M. av. V III-V II asrlarda yuqori Misr janubida
Efiopiya (Kush) davlati ravnaq topadi. Misrning kuchsizlanganidan foydalanib
Efiopiya podsholari Misr ustiga bostirib kiradi. Efiopiya podshosi Pianxi va uning
vorisi Shabakalar davrida (m.av. 740-720) Misr Efiop qo'shinlari tomonidan bosib
olinadi. M. av. 715-yilda bo'lib o'tgan jangda Misr qo'shinlari tormor qilinib. fir’avn
Bakxoris asir olinadi va tiriklayin o'tga tashlab kuydiriladi. Misr bosib olingach.
Efiopiya va Misr bitta davlat qilib birlashtiriladi. Shu tariqa Misrda Efiopiya
sulolasi hukmronlik qiladi. Bu Misr tarixidagi 25-sulola edi. Efiopiya sulolasi
Misrni m.av. 715-yildan 664-yilgacha boshqaradi. Shabaka davrida mamlakatda
tinchlik o'rnatilib, xo'jalik va madaniyat ancha rivoj topadi.
Misrda Ossuriya podsholigining hukmronligi. M. av. VII asrning birinchi
yarmida Ossuriya davlati qaytadan kuchayadi. Asarxadon va Ashshurbanipal
podsholik qilgan davrda Ossuriya qo'shinlari Misrga uch marta bostirib kirgan. Ular
aholini qirg'in qilib, Misr boyliklarini talab, aholining bir qismini qul qilib havdab
ketgan. Asarxadon m.av. 6 74-671-yillardagi jangda Efiopiya-Misr podshosi
Taxarkani yengib, o'zini Efiopiya-Misr podshosi deb e’lon qilgan.
20

Ossur podsholarining Misrdagi hukmronligi m.av. 671-yildan 655-yilgacha
davom etgan. Shu davr ichida Misrda Ossurlarga qarshi Taxarka rahbarligida ikki
marta qo'zg'olon ko'tarilgan, 663-yilda esa ossur qo'shinlari bilan Taxarkaning vorisi
Tanutamon qo'shinlari o'rtasida qattiq jang bo'lib, jangda ossurlar g'alaba qozonadi.
Shu jangdan so'ng 25-efiopiya sulolasi tugatiladi. 11
Misrni qayta birlashtirish uchun kurash. Sais quyi Nil tarm og'ining g'arbiy
qism idajoylashgan shahar bo'lib, atrofi botqoqliklar bilan qurshalgan edi. Asli
Kichik Osiyolik Sais hukmdorlaridan Psammetix I Lidiya, Yunoniston va Bobil
bilan ittifoq tuzib mamlakatdan efiopiyaliklarni va ossuriyaliklarni surib chiqargan.
Shundan so'ng janubiy M isrda ham o 'z hokimiyatini mustahkamlab, m.av. 655-
yilda mamlakatni birlashtirish nihoyasiga yetkazilgan. U 26-sulolaga asos solib, bu
sulola m. av. 664-yildan 525-yilgacha Misrda hukmronlik qilgan. Psammetix 1
mamlakat obodonchiligi va xo'jaligini rivojlantirish ishiga homiylik qilgan.
Psammetix I ning o 'g 'li va taxt vorisi Nexo II (m.av. 610-595) Misrni kuchli
davlatga aylantirish uchun harakat qilgan. U Falastin va Suriya janubida M isr
ta'sirini qayta tiklamoqchi bo'lib, Frot daryosigacha borgan. Ammo Frot daryosi
sohiliga chiqqan. Nexo II qo'shinlari bobilliklarning qarshiligiga duch kelgan.
Karxemish yonidagi jangda uning qo'shinlari bobilliklardan yengiladi. Nexo II
davrida Misrda obodonchilik va xo'jalikni rivojlantirishga katla e ’tibor berilgan.
Xuddi shu davrda Qizil dengiz bilan O 'rtayer dcngizini birlashtiradigan 84 km
uzunlikdagi kanal qazilgan. Kanal qurilishida asirlar, qullar va oddiy aholi ishlagan.
Qurilish vaqtida 120 mingdan ortiq odam og'ir mehnat natijasida o'lib ketgan. Nexo
II buyrug'i bilan Finikiya dengizchilari m.av. 600-597-yillarda Afrika atrofini
aylanib chiqqanlar. M. av. 569-yiIi mamlakatda g'alayonlar boshlangach Misr
taxtini sarkarda!ardan bo'lgan Yaxmos II egallagan. U m. av. 570—525-yi 11 arda
M isrda podsholik qilgan. U Misr davlatini mustalikamlash uchun ko'p harakat
qilgan. Lekin, Yaxmos II Eroniylar Misrga bostirib kirishlaridan biroz oldinroq
vafot etgan.
Misr ahamoniylar va yunon-makedonlar hukmi ostida. Ma’lumki, O’rta Osiyo
massagetlari bilan olib borilgan jangda Eron qo'shinlari tor-mor etilib, shoh
Kayxusrav II janglarning birida fojiali tarzda halok bo’lgan. Gerodot keltirgan
afsonaga ko'ra massagetlar malikasi To'maris Kayxusravni yengib,urush
maydonidan uning jasadini topib kelishni buyurgan va uning kallasini kishi qoni
to'ldirilgan meshga tiqayotib “sen qon talab eding, seni qonga to'yg'izmoqchi
edim”, - degan ekan. Kayxusrav vafotidan so'ng uning o'g'illari o'rtasida toju-taxt
uchun kurash boshlanadi. Kambiz Eron davlatining to'la huquqli podshosi bo'lib
oladi.
Bu kurashda u o 'z ukasini qatl ettiradi. Kambiz taxtda mustahkam o'rmashib
olgach, joylardagi qo'zg'olonlarni shafqatsizlik bilan bostiradi. U otasi
Kayxusravning istilochilik siyosatini davom ettirish maqsadida Misr ustiga qo'shin
tortib borishga tayyorgarlik ko'radi. Mazkur davrda Misr Eron shohlari uchun xavfli
11
Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B. 210-bet
21

raqib hisoblanar edi. So'nggi podsholikka mansub Amazis-Yaxmos II yunonlar
bilan aloqa bog’lab, o'z qo'shiniga yunonlardan yollanma askarlarni jalb etadi. U
Misrning iqtisodiy, siyosiy va harbiy qudratini mustahkamlamoqchi bo'lgan. O
'zining ulkan qo'shini
va ittifoqchilari - finikiyaliklar, kiprliklar, samosliklaming kuchli harbiy dengiz
flotiga suyanib. Kambiz II m.av. 526-yilda Misrga qarshi harbiy yurish boshlagan.
Misrga qarshi yurishda lidiyaliklar ham ishtirok etgan. Kambiz shimoliy arab
qabilalari sardorlari bilan ittifoq tuzib. m.av. 526-yili Eron qo'shinlari Misr
chegaralariga yaqinlashib kelayotgan paytda zamonasining mashhur arbobi
Amasis-Yaxmos II ittifoqchisi hisoblangan yunonlarning yollangan qo'shinlaridan
ustalik bilan foydalandi. Uning vafotidan so'ng o 'g 'li Psammetix taxtga o'tirdi.
Psammetix o 'z mamlakatini dushmanlar hujumidan va o‘z davlatining
mustaqilligini saqlab qolishning uddasidan chiqa olmagan. Kambiz qo'shinlari m.av.
525-yilda chegaraga yaqin bo'lgan Pelusiya yaqinida Misr qo'shinlari bilan
to'qnashib. misr va yunon yollanma qo'shinlarini tor-mor etgan. Shuningdek,
Memfis shahri uchun bo'lgan jangda ham eroniylarning qo'li baland kelib, ular
Misrni o'zlariga bo'ysundirganlar. M isr qo'shinlarining yengilishiga asosiy sabab
Fanes boshliq yunon yollangan qo'shinlari va nom qo'shinlari sarkardalarining
xoinligi bo'lgan. Shuningdek, Misrga qo'shni bo'lgan liviyaliklar eronliklarga o'z
ixtiyorlari bilan taslim bo'lishgan. Shimoliy Afrikadagi kirenalik va barqaliklar ham
eroniylarga so'zsiz taslim bo'lib, Kambizga xiroj to'lagan hamda sovg'a-salom lar
yuborib turgan. Shu davrda Misrda g'alayonlar boshlanib, unga qarshi eronliklar
qattiq jazo choralarini qo'llaydilar. Jumladan 26-sulolaga mansub so'nggi Misr
fir’avni Psammetix, Gerodot ta’biri bilan aytganda “misrliklami qo'zg'olonga
chaqirishda” ayblanib o'ldirilgan. Kambiz II qo'shinlari M isrni istilo qilish bilan
cheklanib qolmay, Misrga chegaradosh mamlakatlarga kirib borgan. U Karfagenni,
vohalarni va uzoq Efiopiyani ham istilo qilishga urinib ko'rgan. Kambiz Nubiya va
Efiopiya istilosiga yaxshi tayyorgarlik ko'rm agan edi. Q o'shinda ocharchilik
boshlanib, askarlar orasida odam xo'rlik kelib chiqqan. Ammo Kambiz qo'shinlari
Efiopiya va Karfagenni bosib olishga muvaffaq bo'la olmagan. Kambizning
vohalarga yuborgan qo'shinlari vohaning jaziram a qum-cho'llarida halok bo'lganlar.
Finikiya floti karfagenlik o 'z qabiladoshlariga qarshi chiqishdan bosh tortgan 12
Kambiz o'zini eroniylardan bo'lgan XXVII sulolaning asoschisi deb hisoblab,
Misr fir’avni va Eron shohi deb e’lon qilgan. Ammo Kambiz m.av. 522-vili Eronga
qaytayotgan vaqtda sirli tarzda o'ldirilgan. Uning o'rniga taxtga ahamoniylardan
bo'lgan Doro I o'tirgan (m.av. 522-486). Doro I davrida M isr Eron davlati tarkibida
bo'lgan. Ammo eroniylarning Misrdagi hukmronligi asta-sekin zaifiashib borgan.
Eron shohlari va amaldorlari Misrda zo'ravonliklari kuchaytirib, soliqlarni
oshirganlar. Bunga qarshi Misrda qo'zg'olonlar bo’lib ,ular eroniy askarlar
tomonidan shafqatsizlik bilan bostirilgan. Bunga javoban m. av. 460-yilda G'arbiy
deltada Inar boshchiligida eroniylarga qarshi qo‘zg'olon boshlangan. Q o'zg'olonda
12
Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego. 240-bet
22

yunon dengiz floti qo'shinlari ham qatnashgan. Ammo bu qo'zg'olon m. av. 454-
yilda shafqatsizlarcha bostirilgan. M.av. V asr oxirlarida Eronda toju-taxt uchun
ichki kurash qizg'in tus oladi. Bu vaziyatda Sais hukmdori Amirtey qo'zg'olonga
rahbarlik qiladi. Amirtey qo'shinlari Eron qo'shiniarini yengib, hokimiyatni o 'z
qo'liga oladi. U Misrda mahalliy hukmdorlarning 28-sulolasini boshlab beradi
hamda mamlakatni m.av. 404-398-yillarda idora qiladi.
Amirteydan so'ng markaziy deltadagi Mendes shahridan chiqqan kishilar
hokimiyatni egallaydilar. Ular Misrda 29-sulolani boshlab berib, m.av. 398-380-
yillarda mamlakatni boshqargan. Bu sulolaga mansub hukmdorlar tez-tez almashib
turgan. Sulolaning so'nggi vakili Akaris mamlakatni 13 yil (m.av. 393-380-yillarda)
boshqaradi. Akaris vafotidan so'ng ichki to'ntarish natijasida 30-sulolaga asos
solgan hukmdorlar hokimiyat tepasiga keladi. Ular Mendes shahriga qo'shni bo'lgan
Sevennitadan chiqqan edilar. Mazkur sulola vakili serg'ayrat Nektanib I (m.av. 380-
363yillar) mamlakatni boshqaradi. Uning davrida misrliklar eroniylarga qarshi
kurash olib boradi. Nektanib I dan so'ng Misrda Taxos (m.av. 3 63-361-yillarda)
hukmronlik qiladi. Taxosdan so'ng taxtga Taxosning jiyani Nektanib II (m.av. 361-
343) o'tirib mamlakatni boshqaradi. Taxos va Nektanib II davrida (m.av. 361—343-
yillarda) misrliklarning eronliklarga qarshi kurashi davom etadi.
M.av. 337-335-yillarda Memfis hukmdori Xabbash ikki yil davomida
eroniylar bilan kurashni davom ettiradi. Ammo Eron podshosi Doro III qo'shinlari
Xabbash qo'shiniarini yengib. Misrni qaytadan ahamoniylar saltanatiga qo'shib
oladi. Biroq Doro III ham Misrni uzoq vaqt Ahamoniylar Eronni tarkibida saqlay
olmadi.
M.av. 332-yilda Makedoniyalik Aleksandar qo'shinlari Misrga bostirib kirib,
uni jangsiz egallaydi. Misrliklar Makedoniyalik Aleksandrni hurmat-ehtirom bilan
kutib oladi va unga fir'avn unvonini beradilar. Uni Amonning o 'g 'li deb e'lon
qilishadi.
Shu bilan mahalliy sulolalar davri tugab, Misr M akedoniyalik Aleksandr
saltanati tarkibiga qo’shib olinadi. Uning vafotidan so'ng Misrda Ptolemeylar davri
boshlanadi. Bu davr Misrda “ellinizm davri’’ deb ham ataladi. Ptolemeylardan so'ng
esa Misr Rim saltanati tarkibiga qo'shib olinadi. Shu bilan Misr xalqlari tarixining
qadimgi davri o'z nihoyasiga yetdi.

23

2.2 Qadimgi Misr madaniyati maktab maorif va tarixiy bilimlar.
Azim Nil daiyosining quyi qismida joylashgan Qadimgi Misr kishilik
madaniyatining eng ko'hna, eng qadimgi markazlaridan biri hisoblanadi. M isr
madaniyati m. 4000-5000 yil muqaddam vujudga kelgan va bir necha tarixiy
davrlarni boshidan kechirib, taraqqiy etib borgan. M adaniyat ko'pqirrali tushuncha
bo'lib, u bir-biri bilan bog'langan ikki tarkibiy qismdan iboratdir. Ularning biri
moddiy madaniyat bo‘Isa, ikkinchisi m a’naviy madaniy atdir. Moddiy madaniyat
deganda ajdodlarimizning aqli-zakovati, qo'l mehnati bilan yaratilgan turar joy lari,
m e’moriy binolari, ust-bosh, kiyimkechaklari, iste’mol qiladigan taomlari, uy-
ro‘zg‘or anjomlari, xullas odamlarning kundalik ehtiyoji uchun lcerak bo'ladigan
buyumlar majmuasi tushuniladi. Kishilikning m a’naviy madaniyati esa moddiy
madaniyat bilan uzviy, chambarchas bog'liq bo'lib. u ham ko'p qirralidir. M a’naviy
m adaniyat tarkibiga axloq. odob, yurish-turish, kishilar bilan muomala, til,
tafakkur. xalq og'zaki ijodiyotining hamma turlari, yozuv, yozma adabiyot, raqs,
qo'shiq, musiqa, rassomchilik, haykaltaroshlik, yer bilimi, amaliy saivat buyumlari,
ilm-fan, huquq, din, diniy tushunchalar va boshqa nai'salar kiradi. Qadimgi
misrliklar madaniyatning har ikki tarm og'i bo'yicha ham kattadan-katta yutuqlarga
erishganlar. Qadimgi Misr madaniyatining ildizlari 4-5 mingyillik emas, balki, bir
necha o'n ming yilliklarga borib taqaladi. M isrning qulay geografik muhiti hudud
aholisining moddiy va ma'naviy madaniyati hamda texnikaning juda barvaqt
taraqqiy etishiga asos b o iib xizmat qilgan. Misrning jaziram a issiq ob-havosi, Nil
vohasida su n iy sug'orish inshootlariga boigan benihoya zo'r ehtiyoj juda qadim
zamonlardayoq kanallar, to'g'onlar. dambalar va dastlabki vaqtlarda oddiy pitang
bilan ko'tariladigan bosmalar, keyinchalik esa eharxpalaklar, shoduf, nova va
boshqa sug'orish texnikasining murakkab tizimini kashf etishga majbur qilgan.
Shuni ta’kidlab o'tish joizki, qadimdan boshlab M isrda toshtaroshlik g'oyat ravnaq
24

topib, toshdan ajoyib ibodatxonalar, saroylar, piramida-ehromlar va turli m e’moriy
obidalar yasaganlar. Qadim zamonlardanoq misrlik hunarmandlar fil suyagi, oltin.
mis, kumush va qimmatbaho toshlardan ajoyib, nafis ziynat buyumlari yasashda
katta yutuqlarga erishgan. M isrda yer yuzining boshqa joy lari ga qaraganda yozuv
va yozma adabiyot ancha ilgari paydo bo'lgan va rivojlana borgan. Yozuv paydo b o
iish i munosabati bilan maktab va m a'orif ham asta-sekin shakllana borib, rivoj
topgan. Mamlakatda astronomiya, matematika, tabobat, geografiya, veterinariya va
boshqa ilmiy bilimlarning kurtaklari shakllanib ravnaq topgan. K o'pgina
misrshunos olimlar, xususan V.I. Avdiyevning yozishicha, “M isr madaniyati
qadimgi Sharqdagi tu rg im madaniyatning timsoli sifatida juda sekinlik bilan
rivojlana borgan. Misr madaniyatining turg'unligi, to ‘g‘risi, juda sekin taraqqiy
qilishiga Nil vodiysining geografik jihatdan boshqa olamdan ajralib qolganligi.
hanida u yerda ibtidoiy jam oa tuzumi qoldiqlarinig uzoq saqlanib qolganligidir”.
Biroq keyinchalik birinehi, ikkinchi mehnat taqsimotining bo'lishi hamda savdo-
sotiqning rivojlana borishi oqibatida xususiy mulk va mulkiy tengsizlik qadimgi
urug'doshlik jam iyatini yemirib, tabaqaviy quldorlik jam iyati va eng qadimgi
mustabid davlatlarning vujudga kelishiga sabab bo'lgan. Urushlar va tashqi savdo
misrliklarning qo'shni mamlakatlar bilan tanishish va aloqa bog'lashiga imkoniyat
yaratgan. Shu munosabat bilan misrliklar O 'rtayer dengizining sharqiy viloyatlari
va Mesopotamiya aholisi madaniyatidan juda ko'p narsalar oiganib, o 'z o'rnida bu
xalqlar madaniyatining rivojiga ijobiy ta’sir k o isatgan. Bunga M isrning geografik
o'rni ya’ni 3 qit'a - Afrika. Osiyova Yevropa chegaralari tutashgan yerda
joylashganligi ham birinchi yordam bergan. Shuningdek fir’avnlar, arkoni davlat,
qo'shin, ruhoniylar va ko'p sonli Misr aholisini oziq-ovqat bilan ta’minlashning
asosiy manbayi hisoblangan yer bilimi va u bilan bog'langan ziroatchilik misrliklar
madaniyati rivojining eng muhim omillari o igan. Qadimgi Misr yozuvlari. Misr
insoniyat madaniyatining eng qadimgi markazlaridan biri hisoblanadi. Yozuv m
a’naviy madaniyatning ajralmas qismidir. Qadimgi misrliklar bundan 6-7 mingyillar
muqaddam belgi-rasmlar shaklidagi iveroglif yozuvini kashf etganlar. Bu yozuvlar
750 belgi-rasmlardan iborat bo'lgan. 13
Misr yozuvida narsa va hodisalar har turli rasm va belgilar yordamida ifoda
etilgan. M asalan, suv so‘zi uch qator to'lqinsim on chiziq, tog‘ so'zi ost tomoni
tekis. yuqori tomoni qabariq, o'rtasi botiq shakl bilan ifoda etilgan. Q o'lida o'q-yoy
ushlab turgan odam rasmi jangchi, o'roq ushlab turgan kishi tasviri esa o'rm oq
degan m a'noni bildirgan. Keyinchalik belgi-rasm shaklidagi yozuv takomillashib
soddalashtirilgan. Zamonlar o'tishi bilan belgi-rasm shaklidagi yozuvlar alifbo
belgilariga aylangan. Qadimgi podsholik davrida misrliklar yozuvida 24 ta asosiy
tovushni bildiradigan alifbo tizirni paydo bo'lgan. M isrliklar dastlab alifbo va
xatlarnitosh, yog‘och, po'stloq, taxta, teri kabi buyumlarga yozganlar. Nil sohillarida
o'sadigan papirus o‘simligining barglaridan esa yozuv qog‘ozi o in id a
foydalanilgan. Misrliklar papirus barglaridan varaqlar tayyorlab, varaqlarni bir-
13
Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G. 58-bet
25

biriga ulab uzunligi 45 metrgacha papirus о 'ram lari tayyorlaganlar. Zaruriy m aium
ot, hodisa va boshqa narsalar papirusga yozib berilgan. Unga qamishdan
tayyorlangan yozuv asbobi bilan yozilgan. Bu misrliklarning o‘ziga xos kitobi edi.
Misrning turli joylaridan arxeolog olimlar qadimgi ‘'papirus kitob"larini topishgan.
Qadimgi Misr iyerogliflarini. tilshunos olimlar oiganishga urinib koiganlar. Lekin
ular bu sohada aytarli natijalarga erisha olmaganlar. Mashhur fransuz olimi
J.F.Shampalon Misr iyerogliflarini o'qib chiqib, shuhrat qozongan. Misr tarixini
o'rganishda ‘Rozzet" bitiktoshi ham katta ahamiyatga ega boigan. Qadimgi Misrda
maorif va maktab. Qadimgi Misr murakkab davlat tizimiga va keng miqyosli
xo'jalikka ega mamlakat bo'lgan. Misr davlati va xo‘jaligini boshqarish uchun xat-
savodli. bilimdon kishilar zarur boigan. Shu tufayli Misr fir’avnlari va a’yonlari xat-
savodli va bilimdon xodimlar tayyorlashga alohida ahamiyat berganlar. Misrda
talabalami o'qitish va taiim -tarbiya berish maskani maktablar edi. Mamlakatning
hamma shaharlari va yirik qishloqlarida maktablar bor edi. Maktablarda fir'avnlar.
a’yonlar, amaldorlar, ruhoniylarning bolalari va o'qishga havasi bo'lgan kishilarning
farzandlari ham o'qiganlar. Misrda boshlangich, o‘rta va oliy maktablar faoliyat
ko'satgan. Boshlangich maktablarga bolalar 5-6 yoshdan jalb etilib, harflar oigatilib,
savodi chiqarilgan. Bolalar maktabda husnixat bilan ham shug'ullanib, ular har kuni
3 sahifa yozishlari kerak bo’lgan. Misrdagi o’rta va oliy maktablarning ko'pchiligi
mirzolar tayyorlab chiqargan. Ularni ’’mirzolar maktabi” ham deyishgan. Misr fir
avnlarining markaziy mahkamasi qoshida podsho xazinasi uchun maxsus amaldor
mirzolar tayyorlaydigan maktablar ham bo'lgan. Bu maktablar katta tajribaga ega
boigan bilimli ustoz-o'qituvchilar bilan ta’minlangan. Maktablarda matematika,
geometriva. astronomiya, tarix, tibbiyot, adabiyot kabi dunyoviy va diniy bilimlar
o’qitilgan. Misr maktablarida intizom juda qattiq boiib, u tan jazosi bilan
mustahkamlangan. O ’sha vaqtda yozilgan “Nasihatlar”da: “Ey mirza, dangasalik
qilma, yo'qsa jazoga duchor bo'lasan. Qo'lingda kitob bo'lsin. ovoz chiqarib o'qigin
va o'zingdan ko'p biladiganlar bilan maslahat qilib ish tut. Bir kun ham yalqovlik
qilma. yo'qsa kaltak yeysan. Axir bolaning qulog'i yelkasida bo'ladi-da, qachon
ursang, shunda uning qulog’iga gap kirad r, - deb yozilgan. Misrda yozuv, ilmiy,
amaliy va diniy bilimlarning vujudga kelishi va rivojlanishi mamlakat xo'jaligi bilan
chambarchas bogiiq boigan. Misrda vujudga kelgan ilmiy-amaliy bilimlar
xo'jalikning hamma tarmoqlari rivojiga juda katta ta'sir ko'rsatgan. Qadimgi Misr
folklori va adabivoti. Qadimgi Misr adabiyoti bundan V1-VI1 mingyil muqaddam
vujudga kelgan. O 'lta podsholik davridavoq adabiyot juda yuksak darajaga
ko'tarilgan. Qadimgi misrliklar juda ko'p xalq maqollari, matallari, ertak, afsona,
doston va qo'shiqlar yaratganlar. Xalq og'zaki ijodiyotida dehqon, cho'pon,
savdogar, hammol, amaldor, ruhoniy va hatto Misr fir’avnlarining turmush tarzlari
sodda tilda bayon etilgan. Qadimgi misrliklarning “Ikki og‘a-ini”, “To‘g ‘ri va egri”,
“Isida va Osiris haqida", “Gor bilan Set janjali”, “Halokatga uchragan kema haqida
hikoya”, “Sinuxet hikoyasi” kabi rivoyat, afsona, ertak va hikoyalari diqqatga
sazovordir. Qadimgi Misr adiblari sayohatnoma, pand-nasihat, diniy poeziya va
26

gimnlarga katta e'tibor berganlar. Ular shu yo'nalishda ko‘plab asarlar yaratishgan.
“Halokatga uchragan kema haqida hikoya” rivoyatida podsho konlariga qilingan
mashaqqatli sayohat haqida so‘z yuritiladi. Hikoya qilinishicha, sayyohlar dengizda
dahshatli dovulga duch keladilar. Dovul ularni “ruh oroli”ga uloqtirib tashlavdi.
Orolda ulkan ilon qiyofasidagi olijanob podsho yashar ekan. Ilonshoh sayyohlarni
yaxshi qabul qilibdi. Ularga ko'p oltin, kumush. fil tishlari, xushbo"y narsalar, it va
maymunlar sovg'a qilib, Misrga kuzatib yuboribdi. “Sinuxet hikoyasi”da misrlik
amaldor Sinuxetning Suriyaga safari, uning o'zga mamlakatda koigan-bilganlari,
boshidan o'tkazgan og'ir mashaqqatlari g’oyat go'zal iboralar bilan bayon etilgan.
Shunday qilib. Qadimgi Misr xalqining badiiy ijodi mazmun jihatidan xilma-xil va
boy boiib, jahon adabiyotining durdonalari qatoridan munosib o‘rin olgan. Qadimgi
Misrning san’ati va me’morchiligi. M e’morchilik, haykaltaroshlik, rassomchilik,
musiqa, qo’shiq va xalq o'yinlari Qadimgi Misr san’atining ajoyib namunalari
hisoblanadi. San’atning bu turlari Misrda juda qadim zamondan boshlab
shakllangan va rivoj topgan edi. Misr fir’avnlari va yuqori tabaqaga mansub
a’yonlar m e’m orchilikka katta e’tibor berganlar. Yuqori Nilning ikki sohilidagi
tog'larda me'morchilikda ishlatiladigan turli toshlar ko’p bo'lgan. Fir’avnlar,
a’yonlar, nomarxar va ruhoniylarga qarashli saroylar. ibodatxonalar, maqbaralar,
ehromlar va boshqa ma’muriy binolar ana shu toshlardan qurilgan edi. Tosh
konlarida yuz minglab qullar va asirlar ishlatilgan. Misrga xos me’moriy
obidalardan biri piramidalar - Misr ehromlaridir. Bu jihatdan Sakkaradagi Joser,
Gizadagi fir'avn Xeops ehromlari, boshi odam, tanasi shersurat qilib ishlangan
Sfinks va boshqalar o'zlarining salobati, ulug'vorligi bilan hozirgacha kishilarni
hayratga solib keladi. Misrda haykaltaroshlikka ham katta e’tibor berilgan. Misr
haykaltaroshlari tosh boTaklaridan fir’avn, amaldor. ruhoniy, oddiy kishilar va
hayvonlarning haykallarini juda nozik did bilan ishlaganlar. Bu jihatdan Ramzes II,
Amenemxet III, Tutanxamon, Exnaton, uning xotini Nefertiti, amaldor Raxotep va
mirzo haykallari diqqatga sazovordir. O'sha vaqtlarda Misrda rassomlik ham ancha
taraqqiy etgan edi. Saroy, ibodatxona va ma’muriy binolarning devorlariga
fir’avnlar, amaldorlar va ruhoniylar timsoli hamda afsonaviy voqealardan olingan
rasmlar ishlangan. Misrliklar san’atining yana bir turi kuv-qo'shiq va raqsdir. Misrda
puflab. urib va ehertib chalinadigan not, sistra, qayroq, arfa, ud va boshqa asboblar
keng tarqalgan edi. Raqs san'ati ham yuksak darajada taraqqiy etgan. 14

Misrda ilmiy bilimlarning rivojlanishi. Dehqonehilik, savdo-sotiq,
hunarmandchilik, chorvachilik va boshqa sohalami rivojlantirish uchun misrliklarga
ilmiy-amaliy bilimlar juda ham zarur boTgan. Shuning uchun ham matematika,
geometriya, geografiya, astronomiya, tarix, tibbiyot, yer bilimi, veterinariya va
qishloq xo'jaligi bilimlari ancha erta rivoj topgan. Qadimgi va O'rta podsholik
davrida misrliklar matematika sohasidajiddiy yutuqlarni qo'lga kiritganlar. Ular 1,
10, 100, ,1000 lik va hokazolardan iborat son-sanoq tizimini kashf etganlar. Bu
sonlar uchun alohida belgilar bo'lgan. Yarim doira o'nni, oiilgan arqon yuzni, nilufar
14
.,Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego. 245-bet
27

guli belgisi esa ming raqamini bildirgan. Misrliklar geometriya - “yerni o'lchash”
sohasida ham katta yutuqlarga erishgan. Chunki, kanallar qazish, dalalarni
paykallarga ajratish, binolar qurish, sath va hajmlarni oichashda geometriya fani
zarur boigan. Misrliklarda kaft, barmoq. qarich va tirsak uzunlik oichovlari sifatida
xizmat qilgan. Qadimgi Misr astronomlari osmon jismlarini. yulduzlar va sayyoralar
harakatini o'rganib, o'z davrida katta yutuqlarga erishgan. M aium ki, Misrda qishloq
xo'jaligi ishlari boshlanishidan avval Nil daryosi toshgan. Bu voqea ravshan yulduz
Sirius ertalabki shafaqda koiingandan ikki-uch kun o'tib sodir bo'lar edi.
Astronomlar Siriusni ko'rishlari bilan Misr aholisini Nilning toshishi va ekish
mavsumi boshlanishi haqida xabardor qilar edi. Demak, Nil daryosining toshish
mavsumini hisoblash ehtiyoji Misr astronomiyasini yaratdi. Misr astronomlari
dunyoda birinehi boiib yulduz va sayyoralar xaritasini tuzgan. Yulduz va
sayyoralarning joylashuvini ko'rsatadigan qadimgi xaritalar Misrdagi Senmut
maqbarasi. Edfu va Dender ibodatxonalarining shiftlarida saqlanib qolgan.
Astronomik bilimlar mamlakatning ichki va tashqi savdosida katta ahamiyatga ega
boigan. Misr astronomlari dunyoda birinehi b o iib o‘zlarining alohida quyosh
kalendar-taqvimlarini tuzganlar. Taqvimgako‘rabir-yil 365 kun boiib, u 12 oyga
boiingan. Har bir oy 30 kundan iborat boiib, qolgan 5 kuni bayram hisoblangan.
Misrliklar tungi vaqtni yulduzlarga, kunduzgi vaqtni quyoshga qarab belgilaganlar.
Vaqtni belgilaydigan qum va suv soatlari ham ilk bor Misrda kashf etilgan. Demak,
Qadimgi misrliklar Nil toshqini vaqtini bilish, kanal, to 'g ’on qurish. dalalarni
ekishga hozirlashda astronomiya maiumotlariga tayanganlar. Ular daryo va
dengizlarda suzganlarida, safarga chiqqanlarida astronomiya bilimlariga suyangan.
Astronomiya fani qishloq xo‘jaligi ishlarida, savdo-sotiq aloqalari va harbiy
harakatlarda ham katta ahamiyatga ega boigan. Qadimgi Misr tabobati. Qadimgi
Misr issiq mamlakat boiganligi uchun turli kasalliklar ko'p bo'lgan. Misr tarixidagi
ko'pdan-ko'p janglar, istilolar va ichki urushlar natijasida ko‘plab aholi, jangchilar
jarohatlanganlar. Ularni davolash ehtiyoji Misrda tabobatning juda erta
shakllanishiga turtki bo'lgan. 15
Qadimgi solnomalar Misrda m. av. IV mingyillardayoq dastlabki shifoxonalar
bo'lganligi haqida hikoya qiladi. M. av. 3600-yilda Memfis shahrida afsonaviy tabib
Imxoteb sharafiga maxsus ibodatxona qurilgan. Bu yerda bemorlarga tibbiy yordam
berish uchun alohida xonalar ajratilgan. Shifoxonada tabobatni yaxshi biladigan
tabib - kohinlar ishlagan va bemorga tashxis qo'yib ularni davolagan. Misrning Sais,
Geliopolis kabi shaharlarida tabiblar tayyorlaydigan maxsus tibbiy maktablar
bo'lgan. Ayni paytda misrlik tabiblar tabobatga bag'ishlangan kitoblar ham
yaratganlar. Misr tabiblari mo'miyolash uchun odamning ichki a’zolarini jarrohlik
yo'li bilan ochganlar. Shu sababli ham ular odamning hamma a’zolarini puxta
bilganlar. Tabib-hakimlar kasallikni aniqlashda kishining tashqi holati va tomir
urishiga alohida e’tibor qaratganlar. Tabiblar ko'z, bosh, tish, ichki, ruhiy
kasalliklar, singan-chiqqan va boshqalar bo'vicha ixtisoslashgan. Ular jarohatli
15
A.,Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego. 248-bet
28

bemorlarni jarrohlik yo'li bilan davolashda maxsus mis va jez asboblardan
foydalanganlar. Qadimgi Misrda Erazistrat, Xerofil, Imxoteb va Koslik Filipp kabi
mashhur tabiblar faoliyat ko'rsatgan. Tabiblar bemorlarni davolashda shifobaxsh
o'simlik, meva va turli hayvon mahsulotidan tayyorlangan dori-darmonlardan
foydalanganlar. Misr tabobati jahon tabobatida alohida o'rinni egallagan. Misrliklar
veterinariya sohasida ham muayyan bilimga ega bo'lganlar. Qadimgi Misrda tarixiy
va geografik bilimlar. Qadimgi misrliklar tarixiy va geografik bilimlarga qiziqib
qaraganlar. Misr tarixiga oid dastlabki tarixiy maTumotlar shifer lavhalariga, fil
suyagi bo'laklariga, qora yog'och taxtachalariga, Palemos toshi, ibodatxona
devorlariga bitilgan yozuv va yilnomalarda saqlanib qolgan. Bu jihatdan "Tutmos
III yilnomasi” qimmatlidir. Qadimgi Misr haqida papiruslarga yozilgan turli
ma’lumotlar ham muhimdir. Qadimgi yunon tarixchisi Gerodot o'zining "Tarix”
kitobida Qadimgi Misr haqida juda ko'p m a’lumot beradi. U o'z kitobida “Misr -
Nil tuhfasidir” deb yozgan edi. Qadimgi misrliklar geografiya fani sohasida ham
muayvan bilimlarga ega bo'lishgan. Ular yerning ehetlari tog'lar bilan o'ralib. atrofi
oqib turadigan okean suvidan iborat deb tasavvur qilganlar. Misrliklar yerning Nil
oqib keladigan tomoni janub. O'rtayer dengizi tomoni shimol, daryoning s o i
tomoni g'arb. o'ng tomoni sharq deb hisoblagan. Qadimgi Misr geograflari o'z
oikalari va Arabiston yarimoroli xaritasini ham ehizganlar. Arabiston cho‘llaridagi
oltin konlari belgilangan xarita zamonamizgaeha saqlanib qolgan. Qadimgi
misrliklar konchiliL ob-havo. iqlimshunoslik va boshqa sohalarda ham ancha
bilimlarga ega bo'lgan. Misrliklarning dinlari va e’tiqodlari. M a’lumki, din. xususan
qadimgi Sharq xalqlari dini kishilar turmush tarzidagi ijtimoiy hodisa bo‘lib,
ma'naviy madaniyatning ajralmas qismini tashkil etadi. Misrliklar eng qadimgi
davrdan boshlab milodiy 111—IV asrlargacha uzoq tarixiy taraqqiyot у o iin i bosib
o'tgan. Ular turli fanlar sohasida ko‘plab bilimlarga ega bo'lsalar ham hali tabiat
hodisalari oldida ojiz edilar. Ular Nil toshqini, zilzilalar. Sahroyi Kabir tomondan
esadigan qum bo‘ronlari. momaqaldiroq. sayvoralar va yulduzlarning harakatida
qandaydir g'ayritabiiy kuch bor deb tasavvur qilganlar. Bu hodisalar misrliklarning
dini va e’tiqodida o'z ifodasini topgan. Qadimgi Misr xalqlari ham din va diniy
e'tiqodlarining xilma-xil ko‘rinishlarini o'z turmush tarzlarida namoyon etganlar.
Misrliklar e’tiqod qiladigan xudolarning ko'pligi bilan butun Sharq dunyosida
dastlabki o'rinlarda turadi. Manbalarda keltirilishieha, “Misr - ming xudolar
mamlakati” deb tilga olinadi. Qadimgi Misrda ibtidoiy din shakllaridan fetishizm,
totemizm, animizm, quyoshparastlik, podshoni ilohiylashtirish, har xil tabiat
hodisalariga va Misr podsholari - fir’avnlarga sig'inish mavjud bo'lgan hamda keng
tarqalgan edi. Xrsitianlik dini tarqalgungacha bo'lgan davrda Misrda yaratilgan diniy
matnlar va vodgorliklar uning taraqqiyotini urug'chilik jamoasi yemirilgan vaqtdan
boshlab kuzatishga imkon beradi. Misrliklar ijtimoiy tuzumining va umiiman butun
tmadaniyatning sekin rivojlanganligi dinning ibtidoiy shakllari sarqitlarining juda
uzoq davr mobaynida saqlanib qolishi uchun zamin bo'lib xizmat qilgan. Bunga
Misr tarixining hamma davrlarida buyumlarga va hayvonlarga e'tiqod qilishning
29

keng tarqalganligi ham sabab boigan. Fetishizm e’tiqodi. Fetishizm eng qadimgi
e'tiqodlardan biridir. Fetishizm - ibtidoiy din shakllaridan biri boiib, u butun dunyo,
qadimgi Sharq xalqlarining diniy e'tiqodida muhim o'rin tutib kelgan. Bu din aslida
ibtidoiy qabilalar xudo deb bilgan narsalar, odamlar so‘zsiz va ko'r-ko'rona
topinadigan, xudo darajasiga ko'targan narsa, buyum, masalan, pul fetishiga
sig'inishdir. Misrliklar e'tiqodicha fetish buyumlar sehrli va muqaddas hisoblangan.
Misrda juda qadim zamondan boshlab ma'buda Neytning muqaddas ramzi boigan
o‘q-yoyga topinganlar. Shuningdek, xudo Sopduning o'tkir tishlariga, xudo Uxning
pay va tasmalar bilan bezatilgan hassasiga, xudo Minaning yog‘ochdan ishlangan
buyumiga siglnganlar. Shunday qilib, qadimgi misrliklarda xudolarning ayrim
buyumlarini sehrli deb hisoblab. ularga topinish fetishizm e'tiqodi deyiladi. Tabiatga
siginish. Tabiatdagi buyumlar va hodisalarga siginish misrliklarning qadimgi
e’tiqodlaridan biri hisoblanadi. Misrdan g'arb tomonda ulkan Sahroyi Kabir choii
yastanib yotadi. Vaqti-vaqti bilan ch o l tomondan Nil vodiysiga qum aralash
dahshatli dovul esib turgan. U tomonlarda har turli yirtqichlar izglb yurgan,
hayvonlar odamlarga, ekin maydonlariga ko'plab zarar keltirgan. C hoida yashagan
ko‘chmanchi qabilalar esa vodiyga bostirib kirib, talonchilik, odamlarni o'ldirib
vahshiyliklar qilgan. Qadim zamondan boshlab misrliklar tog'larga, muqaddas
toshlai’ga sigingan. Misr dehqonlari va aholisi Muqaddas Yer xudosi Jeb, suv
xudosi Nunni ilohiylashtirganlar. Suv ularga butun tabiatning asosi b o iib ko'ringan.
Chunki Nil suvi atrofi jazirama sahro bilan o'ralgan misrliklar uchun muqaddas
hisoblangan. Misrliklar Nil daryosini ilohiylashtirib uni Xapi deb ataganlar. Suvni
muqaddas bilib va i 1 ohiylashtirib, unga topinish hamma uchun muqaddas burch
boigan. Suv xudosi boshi ajdaho, tanasi odam qiyofasida ifoda etilgan. Misrliklar
quyosh va uning yerdagi ramzi bo'lgan olov-oini ham ilohiylashtirganlar. Rivoyatga
ko'ra, tanasi odam, qarchig‘ay boshli Quyosh xudosi Ra xudolar podshosi
hisoblangan. U har kuni oltin qayiqchasida osmonni kezib chiqadi va g‘arbga
tushadi. Misrliklar Raga atab ibodatxonalar qurgan. Totem e’tiqodi. Qadimgi diniy
e'tiqodlardan biri bu totemizmdir. Totemizm, ya'ni hayvonlarga e'tiqod qilish Misrda
ibtidoiy davrdan boshlanib, arxaik davrgaeha keng tarqalgan edi. Misrliklar juda
qadim zamondan boshlab sher, timsoh, ilon. buqa, qo'chqor. loehin. asalari, mushuk
va boshqa hayvonlarni ilohiylashtirib ularga e'tiqod qilgan. Ularga bag'ishlab
ibodatxonalar qurib, haykallar yasashgan. Qadimgi Misrning juda ko‘p viloyatlarida
muqaddas sher, arslonlarga topinganlar. Bubastisdagi Minzisga e'tiqod qilish hanula
Tenis, Memfis va Esnadagi urg‘oehi arslon ma’budalarga e’tiqod qilish ana shular
jumlasidandir. Bular orasida arslon boshli ma'buda Soxmet e’tiqodi ayniqsa keng
tarqalgan. 0 ‘rta. Yangi va So'nggi podsholik davrlarida zaharli ilonlarga, xususan,
kobra - ko'zoynakli ilonga e'tiqod etish mavjud bo'lgan. Xususan, Abu-Sambuldagi
g‘or ichiga solingan ibodatxona kiraverishida Ramzes II ning g‘oyat katta haykali
saqlanib qolgan boiib. uning bosh kiyimining peshona qismida ham zaharli ilonning
tasviri bor. Shuningdek, fir’avn Exnaton haykali portretining boshi bizgacha
saqlanib qolgan. Exnaton bosh kiyimining old tomonida ko‘zoynakli ilonning tasviri
30

bor. Buto shahrida zaxarli ilonga ma’buda Uajit deb nom berib, unga sajda
qilganlar. Qadimgi Misrda uy hay vonlariga e'tiqod qilish, ularni ilohiylashtirish
keng tarqalgan edi. Masalan, Misrning qadimgi poytaxtlari boigan Memfis va
Geliopolda Apis va Mnevis degan muqaddas buqalarga topinganlar. Muqaddas buqa
keyinchalik ilohiylashtirilgan. U tabiatdan ham ustun turuvchi kuchga ega boigan
podsho obrazi bilan qo‘shilib ketgan. Qo'chqor shaklida tashkil etilgan xudo Xnum
ijodiy kuch xudosi hisoblangan. Muqaddas qo‘ehqorni ilohiylashtirish Fiva xudosi
Amon e'tiqodida Makedoniy alik Aleksandr zamonigacha ham saqlanib qolganki,
kohinlar Aleksandrni “Xudo Amon o 'g ii” deb ta’riflaganlar. Mendes, Germopol va
Likopolda muqaddas echkiga topinganlar. Muqaddas sigir - ma’buda Xatxor e'tiqodi
butun Misrda juda keng yoyilgan e’tiqod bo'lib, uning markazi Dender shahri
boigan. Muqaddas bayvonlarga e’tiqod qilish podshoning e’tiqodida ham aks etgan.
Muqaddas lochin, asalari, kalxat va ilonlar azaldan podsho hokimiyatining
homiylari hisoblangan. Podshoning o'zi esa ko'pincha odam boshli arslon (sfmks)
sifatida tasvir etilgan. Muqaddas hayvonlar rassomchilik. haykaltaroshlik va tasviriy
san’atning boshqa turlarida o‘z ifodasini topgan. Misrliklar o‘z xudolariga
bag"ishlab madhiyalar yozib, turli m a’raka va jonliq so‘yib qurbonliklar oikazgan.
Misrda yovuzlik xudosi Set b oiib, u odam tanali, eshak boshli qilib tasvirlangan.
O'simliklar va dehqonehilik xudosi Osiris b o iib , u Set tomonidan o'ldiriladi.
Misrda fir’avnlarni ilohiylashtirish ilk podsholik davriga borib taqaladi. Yangi
podsholik davrida bu yanada kuchayadi. Fir’avnni xudo darajasiga ko'tarib Amon
farzandi deb ataydilar. Misr-Xett sulhi tuzilganda hujjatga har ikki tomondan
mingladan xudoning nomi yozib qo'yilgan ekan. Misr madaniyati o‘ziga xos tarixiy
yo'lni bosib o'tib. jahon madaniyatiga o'zining ijobiy ta’sirini o'tkazgan. Misrliklar
boshqa xalqlar madaniyatidan ham bahramand boiganlar. Shunday qilib, Misr
madaniyati jahon xalqlari sivilizatsiyasi rivojiga juda katta hissa qo'shgan. 16
1. Geb - "muqaddas yer”, "tabiatning onasi, ma'buda va yerning azaliy xudosi”
hisoblangan. 2. Nun - dastlabki suv xudosi. 3. Xapi - Nilning ilohiylashtirilgan
nomi. 4. Osiris - “tabiat kuchlariga haj^ot baxt etuvchi xudo” hisoblangan. o'simlik
va suv xudosi. 5. Gor - Quyosh xudosi. 6. Isida -y o m g ir m a’budasi. 7. Sobk - suv
girdobi xudosi. 8. Go'zal - Turn - Norfertum - o'simliklar m a’budasi. 9. IJajic -
zaharli ilon qiyofasidagi ma’bud. 10. Apis - muqaddas buqa m a’budi. 11. Mnevis -
muqaddas buqa ma’budasi. 12. Xnum - ijodiy kuch xudosi, ma'budi. 13. Amon -
xudo, Fivaliklar xudosi, qayirma shoxli qo'chqor qiyofasida tasvir etilgan. 14.
Xatxor - muqaddas sigir ma'budi. 15. Ra - qadimgi podsholik davri oliy Quyosh
xudosi. 16. Amon - Ra - yangi quyosh xudosi. 17. Misr fir’avnlari - “ezgu xudo”,
"ulug' xudo" quyosh qonidan yaratilgan, uning farzandi deb uni ilohiylashtirganlar.
18. Unnafar - Onufriy - dehqonchilik xudosi hisoblangan. U ko'karib turgan
boshoqlar shaklida tasvirlangan va uni ezgu "sohibjamol” (Unnafar. Onufriy)
obirahmat xudosi deb ulug'langan. 19. Set - yovuz xudo - o‘lim va cho'l
16
A.,Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego. 250-bet
31

mamlakatlari xudosi hisoblangan. 20. Aton - yangi podsholik davridagi yagona
quyosh xudosi. Exnaton davri xudosi

XULOSA
Qadimgi Sharq xalqlari tarixi va madaniyatini o‘rganishda G.Maspero,
E.Meyer, U. Jans, EPitri, B.A.Turayev, V.V. Struve, F.Shampalon, N.M.Nikolskiy,
A.B.Ranovich, N.D.Flittner, I.G. Frank, G.Vinklyer, L.Vulli, B.B.Piotrovskiy,
G.V.Sereteli, G.Kapaniyan, Y.P.Fransev, V.I.Avdiyev, M.E. Mate va boshqa
tarixchi 9 olimlarning xizmatlari benihoya kattadir. Shuningdek, Qadimgi Sharq
tarixi o‘rganish ishida A.A.Viga Sin, M.A.Dandamayev, D.V.Deopark, G.F.Ilin,
M.V.Kryukov, V.I.Kuzishin, V.M.Masson va boshqa tarixchi va sharqshunoslarning
xizmatlari ham kattadir. Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, Qadimgi Sharq dunyosi
Shimoliy, Shimoli-sharqiy Afrika, Old Osiyo, Eron yassitogiigi, O'rta Osiyoning
janubiy hududlari, Hindiston, Xitoy, Yaponiya, Koreya va Janubi-sharqiy Osiyo
hamda bular orasidagi turli tabiiy muhitga ega bo‘lgan hududlami o‘z ichiga olgan
ulkan maydondan iborat boigan. Yuqorida ta’kidlanganidek, qadimgi Sharq
dunyosining tabiiy sharoiti har jihatdan xilma-xil bo‘lib, unga xos boigan tabiiy
sharoitning asosiy manzarasi quyidagilardan iborat bo‘igan: 1.Keng dashtu choilari
va tekisliklari boigan suvsiz, qurg‘oqchil yassi togiiklar. 2. Nil, Frot, Dajla, Hind,
Gang, Jamna, Braxmaputra, Xuanxe, Tajan, Murg‘ob kabi katta-kichik daryolar
oqib o‘tadigan va shu daryolaming suvi bilan sug‘oriladigan, allyuvial yotqiziqli,
serhosil, unumdor pasttekisliklar. 3. Okean va dengizlarga bevosita tutashgan
sohilbo‘yi mamlakatlari. 4. Hududning Zagros, Kavkazorti, Turkman - Xuroson,
Pomir, Hindikush, Himolay, Sharqiy Tyanshan, Tibet, Kunlun kabi togiik
viloyatlari; 5. Sharq dunyosining har qayerida uchraydigan va yastanib yotgan
sho‘rxok cho‘1 mintaqalari. Mazkur geografik muhitning birinclii ko‘rinishiga
Suriyani Mesopotamiya bilan bogiab turuvchi Suriya-Mesopotamiya dashtlari,
hududning katta-kichik togiari, Kaspiybo‘yi dashtlari, Markaziy Osiyo yassi
togiiklari, Hindistondagi Dekan, shuningdek, Xitoyning keng togiik viloyatlari va
dashtlarini kiritish mumkin. Geografik muhitning ikkinchi ko‘rinishiga Buyuk
daryolaming oqiziqlaridan hosil boigan qadimgi allyuvial - yotqiziqli unumdor
dashtlar va pasttekisliklar, xususan Misrdagi Nil, Mesopotamiyadagi Frot va Dajla,
Shimoliy Hindistondagi Hind va Gang, 0 ‘rta 10 Osiyodagi Murg‘ob va Tajan,
Amudaryoning o‘rta oqimi, ZarafIhon daryosi vodiylari, shuningdek Xitoydagi
Yanszi, Xuanxe va boshqa daryolaming vodiylari kiradi. Geografik sharoitning
uchinchi turi Nil, Frot va Dajla deltalari, Suriya va Finikiyaning 0 ‘rta dengiz
qirg‘oq bo‘ylari, Hindistonning janubi-g'arbiy qismidagi unumdor Malabar
qirg‘oqlari kiradi. Joylarning tabiiy sharoiti Qadimgi Sharqda xo‘jalikning sust yoki
tezroq rivojlanishiga ta’sir etgan. Kamsuvli yassi tog‘liklarda SUg‘orma
dehqonchilik uncha yaxshi rivoj lanmagan. Aksincha bu joylarda chorvachilikning
turli tarmoqlari intensiv ravishda rivojlana borgan. Ta’kidlash joizki, Qadimgi
Sharqning allyuvial vodiylarida tuproqning unumdorligi, tabiiy o ‘g ‘itlarning
32

serobboiishi vakatta daryolaming vaqti-vaqti bilan toshishi hududda sug‘orishga
asoslangan dehqonchilikning ertaroq paydo boiishiga va irrigatsiya inshootlari
texnikaning yuksak darajada taraqqiy etishiga imkoniyat bergan. Bunday jarayonni
0 ‘rta Osiyoning katta-kichik vodiylarida ham kuzatish mumkin. Dengiz
bo‘ylaridagi Suriya, Finikiya va Falastin ham shunday jarayon sodir boigan
hududlarga kiradi. Qadimgi Sharqning o‘rmon va foydali qazilmalari boy boigan
togiik mamlakatlarda hunarmandchilik, ayniqsa metallurgiya rivoj topgan edi.
Okean va dengizga yaqin Finikiya, Suriya, Misr va boshqa mamlakatlarda dengiz
savdosi ayniqsa rivoj topgan. Qadimgi Sharq xalqlari ishlab chiqarishning hamma
sohalarida katta yutuqlarga erishib, jahon madaniyati xazinasiga o ‘zining ulkan
hissalarini qo£shganlar. Bir-biridan uzoq masofada boigan Sharq xalqlari 12-13
ming km uzunlikka cho‘zilgan “Buyuk Ipak y o ii” tufayli har bir sohada, xususan
madaniyat sohasida ham bir-birlari bilan uzviy aloqada bo‘lib kelganlar.
Mamlakatimizda istiqlol sharofati bilan tariximiz va jahon tarixiga boigan
munosabat, kishilik madaniyatiga boigan munosr abat butunlay o‘zgardi. 0 ‘rta
Osiyo xalqlari tarixi jahon va Sharq xalqlari tarixining tarkibiy qismini tashkil etadi.
Ulami bir-biridan ajratib o‘rganish mumkin emas.
33

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Xrestomatiya po istorii Drevnego Vostoka, pod. red. V. V. Struve i D. G.
2. Redera, M., 1963; Struve V. V., Qadimgi Sharq tarixi, T., 1956;Turayev B.
3. A., Yegipetskaya literatura, t. I, M., 1920; Matye M. E., Iskusstvo Drevnego
4. Yegipta, M., 1958; Vseobshaya istoriya arxitekturi, t. I, M., 1970lnaya kultura
5. Yegipta, v kn.: Muzikalnaya kultura drevnego mira, |Sb. statey|, L., 1937; L a
u yer J. F., Zagadki yegipetskix piramid, per. s frans., M., 1966; Ney
34

Qadimgi misrda ilk davlatlarning tashkil

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish