Qadimgi So‘g‘diyonada tovar pul munosabatlarining shakllanishida - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	294.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pdf
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Qadimgi So‘g‘diyonada tovar pul munosabatlarining shakllanishida

Купить

M avzu: Qadimgi So’g’diyonada tovar -pul
munosabatlarining shakllanis hida
Baqtriyaning o’rni.
R eja:
K irish.
1. Qadimgi So’g’diyonada tovar -pul
munosabatlari .
2. Baqtriyaning o’rni.
3. T ovar -pul munosabatlari .
X ulosa.
F oydalanilgan adabiyotlar.

O‘tgan asrning oxirlaridan boshlab hozirgi kunga qadar “Avesto”
ma’lumotlari (viloyatlarn ing Aryoshayona bo‘yicha birlashishi), Gerodot va
Gekatey asarlari (“Katta Xorazm”), shuningdek, Ktesiyning qadimgi Baqtriya
podsholigi haqidagi ma’lumotlari va nihoyat, arxeologik tadqiqotlar natijalari
O‘rta Osiyoda ilk davlat uyushmalarining paydo bo‘li shi muammolarini
o‘rganish uchun asos bo‘lgan bo‘lishiga qaramasdan, qadimgi davlatlar
hududlari, shakllari, boshqaruv tizimi va sanasi bilan bog‘liq bo‘lgan
mavzularning ko‘pgina yo‘nalishlari hamon ilmiy bahslarga sabab bo‘lmoqda.
Ko‘pchilik tadqiqotchil ar O‘rta Osiyoda ilk davlatlarning shakllanish va
rivojlanish jarayonini ahmoniylargacha bo‘lgan davrda deb hisoblaydilar va mil.
avv. IX -VII asrlar bilan belgilaydilar (M.Dunker, V.Tomashek, F.Altxaym,
S.P.Tolstov, M.M.Dyakonov, I.M.Dyakonov, V.M.Masson, M.Dandamayev,
YA.G‘ulomov, B.A.Litvinskiy, E.V.Rtveladze, I.V.Pyankov, A.S.Sagdullayev
va boshqalar). Ilmiy adabiyotlar O‘rta Osiyoda ahmoniylargacha bo‘lgan davrda
mavjud bo‘lgan quyidagi davlat uyushmalari haqida so‘z yuritadi:
1.Aryoshayona - O‘rta Osiy odagi qadimgi viloyatlarning “dahiyosasti”
uyushmasi; 2. Aryonam Vayjo - bu ham Aryoshayonadek yoki uning markazi
Ariya va Marg‘iyonada bo‘lgan “Katta Xorazm”, yoki Amudaryoning quyi
oqimidagi Xorazm davlati; 3. Qadimgi Baqtriya davlati. 4. Ko‘chmanchi
qab ilalar konfederatsiyasi.
So‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar va masalaga yangicha yondoshuv
asosida ushbu ro‘yxatga qadimgi So‘g‘diyonani ham kiritish imkoniyati paydo
bo‘ldi. Tadqiqotlar natijalariga qaraganda, davlatchilikning asosiy omillari
bo‘l gan jarayonlar so‘nggi bronza va ilk temir davriga kelib yanada jadallashadi.

So‘g‘diyona hududlariga odamlar eng qadimgi davrlardayoq kirib kelib, tog‘,
daryo vohalari, keyinchalik esa dasht hududlariga tarqaladilar. Bu hududlarda
mavjud bo‘lgan qulay tab iiy -geografik sharoit, ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy
hayotning rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Shuningdek, chetdan
bo‘lgan tashqi ta’sirni (iqtisodiy, madaniy -siyosiy va harbiy) ham e’tirof etish
lozim bo‘ladi. Mil. avv. IX -VII asrlarga oid tarixiy -madaniy yodgorliklar
(ayniqsa qo‘hna shahar xarobalari) So‘g‘diyona hududlarida davlatchilik tarixi
aynan mana shu davrdan boshlanganligidan dalolat beradi.
Ilk davlatchilik masalasida juda ko‘plab ilmiy bahslar bo‘lib o‘tgan bo‘lishiga
qaramay, bu masala hanuz o‘z yechimini topgan deb hisoblanmaydi. Xususan,
“Katta Xorazm” (Avesto tilida Xvarizam, qadimgi fors tilida Xvarazmish,
qadimgi yunon tilida Xorasmiya ) davlatining hududiy joylashuvi va paydo
bo‘lgan davri masalalari ham ancha munozarali mavzu. Arxeologik tadqiqotlar
ayrim hollarda yozma manbalar ma’lumotlarini tasdiqlamaydi. Mil. avv. IX -VIII
asrlar Xorazm madaniyati Amirobod nomi bilan mashhurdir. Bu madaniyatning
me’morchilik yodgorliklari, asosan, chayla va yarim yerto‘lalardan iborat bo‘lib
mustahkam turar joylar uchramaydi. Xorazmdagi dehqonchilikning rivojidan
darak beruvchi yirik sug‘orish inshootlari, mustahkam mudofaaga ega bo‘lgan
turar joylar (Ko‘zaliqir, Ding‘alja) mil. avv VI -V asrlarga oiddir.
Qadimgi Xorazmning joylashuv hududlari ham ancha munozarali mavzu
hisoblanadi. Ayrim tadqiqotchilar (Tarn, Altxaym) ahmoniylargacha
xorazmiylar Parfiya chegaralaridan sharqiy yo‘nalishda Kopetdog‘
yon bag‘irlarida joylashgan desalar, ayrimlari (Xenning, Gershevich) bu
davlatning markazi Marv va Hirot atrofida bo‘lib, Kir II bosib olganidan so‘ng
Quyi Amudaryoga - hozirgi Xorazm hududlariga ko‘chib o‘tgan deydilar. Ayrim
tadqiqotchilar fikricha (S.Tolsto v, M.Vorobyeva) qadimgi Xorazmning
chegaralari hozirgi Xorazm hududlaridan ancha keng bo‘lib, O‘rta
Amudaryodagi Qo‘shqal’adan boshlab, Orol dengizigacha bo‘lgan hududlarni
o‘z ichiga olgan.

Umuman, mil. avv. VII asrning oxiri - VI asrda Xorazm davlati mav jud
bo‘lganligi aniq. Bu davr Xorazmda qurilish va hunarmandchilik ancha
rivojlangan. Tadqiqotlar natijasida bu hududlardan bronza va temirdan yasalgan
mehnat hamda harbiy qurollar, sopol urchuqlar, bronza igna, bigizlar, sopol
idishlar topilgan. Bu topilm alar qo‘shni Marg‘iyona, Baqtriya va So‘g‘diyona
topilmalariga o‘xshab ketadi.
Tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, O‘rta Osiyodagi ilk davlat
uyushmalaridan biri Qadimgi Baqtriya davlatidir. Baqtriyaliklarning yurti
Surxon vodiysi, Afg‘onistonning shi moli -sharqi, Tojikistonning janubiy
hududlarida joylashib , turli yozma manbalarda Baxdi, Baqtrish, Baqtriyona,
Baqtriya, Baxli, Baxlika deb tilga olingan.
Bronza davridagi ijtimoiy -iq tisodiy rivojlanish (Sopolli, Jarqo‘ton, Oltintepa va
b.) keyingi davrlarda yanada jadallik bilan rivojlanadi. Natijada mil. avv. IX -
VIII asrlarda Baqtriya hududida harbiy ahamiyatga ega bo‘lgan siyosiy
birlashmalar tashkil topadi. Mil. avv. VIII -VII asrla rga kelib Qadimgi Baqtriya
davlati Sharqdagi kuchli davlatlardan biriga aylanadi. Ushbu jarayonni
arxeologik va yozma manbalar ma’lumotlari ham to‘la tasdiqlaydi. Ayrim
tadqiqotchilarning fikrlariga qaraganda, bu davr Baqtriya tarkibiga Marg‘iyona
va So‘g‘ diyona ham (tarixiy -madaniy birlik sifatida) kirgan bo‘lishi mumkin.
Ma’lumotlarga qaraganda, Baqtriyaning tabiiy boyliklari qadim davrlardayoq
Sharq davlatlarida mashhur edi. Buyuk Ipak yo‘lidan ancha ilgariyoq qadimgi
yo‘llarning Baqtriya orqali o‘tganli gi bejiz emas.
So‘nggi yillarda olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida qadimgi Baqtriya
hududlaridagi manzilgohlar va ko‘hna shaharlar soni anchagina ko‘paydi.
Davlatning poytaxti Baqtra va Qiziltepa, Bandixon kabi ko‘plab yodgorliklardan
topilgan ko‘p sonli turli -tuman topilmalar bu hududlarda ijtimoiy -iqtisodiy
munosabatlar, shuningdek, o‘troq va ko‘chmanchi aholi o‘rtasida hamda Yaqin
Sharq va Old Osiyo bilan o‘zaro iqtisodiy, madaniy aloqalar gurkirab
rivojlanganligidan dalolat beradi.

Turli ma nbalardagi So‘g‘da, So‘g‘uda, So‘g‘diyona nomlari bilan mashhur
bo‘lgan qadimgi tarixiy -madaniy o‘lka hozirgi Zarafshon va Qashqadaryo
vohalarini o‘z ichiga olgan. Ilk temir davri So‘g‘diyona hududlarida ijtimoiy -
iqtisodiy va madaniy rivojlanish jarayonlar ini kuzatish mumkin. Bu rivojlanish
jarayoni mil.avv. IX -V asrlarga oid ko‘p sonli manzilgohlar va ko‘hna shahar
xarobalaridagi turli -tuman topilmalar va me’morchilik tuzilish bilan izohlanadi.
Ilk davlatchilikning eng asosiy belgilaridan bo‘lgan ko‘hna sh ahar xarobalari
So‘g‘diyonadan to‘rtta (Yerqo‘rg‘on, Afrosiyob, Uzunqir, Ko‘ktepa) topib
o‘rganilgan bo‘lib, ular hozircha O‘zbekistondagi eng qadimgi rivojlangan
shahar madaniyatini o‘zida aks ettiradi.
So‘nggi 10 -15 yil ichida Baqtriya, Xorazm, So‘g‘diyo na va Marg‘iyona
hududlaridan olingan yangi arxeologik ma’lumotlar ilk davlat uyushmalari
paydo bo‘lishini yanada kengroq izohlash imkonini yaratadi. Bu ma’lumotlarga
qaraganda ilk temir davri Baqtriya, Marg‘iyona, Xorazm va So‘g‘diyona
umumiy jamoalaridag i asosiy ishlab chiqaruvchi kuchlarni bir necha kichik
oiladan iborat uy jamoalari tashkil etgan. Makonlar joylashuvining tashqi
belgilari katta oilali uy jamoalari ancha yirik uyushmalarga kirganligidan dalolat
beradi. Boshqaruv tartibida katta oilalar ja moasi boshliqlari yoki uy xo‘jayinlari,
shuningdek, alohida qishloq qo‘rg‘onlarini boshqaruvchi eski jamoalar katta
o‘rin tutgan. Har bir katta oila mumkin bo‘lgan qarindoshlik aloqalariga
qaramasdan alohida uyga, ishlab chiqarish buyumlariga ega bo‘lishga n, o‘zining
qishloq xo‘jalik mahsulotlari zahiralari va chorvalari bo‘lgan yoki o‘zini
iqtisodiy jihatdan ta’minlay oladigan xo‘jalikni aks ettirgan.
Mil. avv. VII -VI asrlarda ancha yirik bo‘lgan Qadimgi Baqtriya, Xorazm va
So‘g‘diyona davlatlarining aholi si qon -qarindosh bo‘lib, bir -biriga o‘xshash
tilda gaplashganlar va juda yaqin madaniy an’analarga ega edilar. Bu davrda
jamiyatning hududiy bo‘linishi ko‘zga tashlanib, o‘troqlashuv jarayoni
kuchaydi. Muhim savdo yo‘llari bo‘yida tayanch istehkomlar quril di. Turli

qurilishlar bunyod etishda mudofaa inshootlarining ahamiyati birinchi o‘ringa
chiqdi.
O‘rni kelganda shuni alohida ta’kidlash lozimki, o‘zbek xalqining ilk
davlatchiligi tarixi geografik, hududiy ma’noda nafaqat O‘zbekistonning hozirgi
hududi bil an, balki butun O‘rta Osiyoda qadimda yuz bergan etnik, madaniy,
ijtimoiy -iqtisodiy va siyosiy jarayonlar bilan bog‘liq holda talqin etilmog‘i
lozim. Tarixning qadimgi davrlarida ilk davlatlar orasida va ajdodlarimizning
yashash joylari orasida aniq ma’mur iy chegaralar yo‘q edi. Qadimgi Baqtriya,
Xorazm, So‘g‘d chegaralari tabiiy bo‘lib, yaqin hududlardagi joylarning
geografik bo‘luvchisi sifatida dashtlar, cho‘l va tog‘lardan foydalanilgan.
Hozirgi kunga qadar to‘plangan arxeologik ma’lumotlar asosida O‘zb ekistonda
ilk davlatlarning shakllanishi va rivojlanish jarayoni quyidagi davrlar bilan
sanalanishi aniqlandi:

Bronza davri. Mil. avv. II ming yillikning o‘rtalari va ikkinchi yarmi. Unchalik
katta bo‘lmagan dehqonchilik vohalari asosida (misol uchun Sh erobod vohasi)
ilk davlatchilik tizimiga o‘tish davri.

Bronza asridan temir asriga o‘tish davri. Mil. avv. IX -VIII asrlar. Mayda davlat
tashkilotlarining rivojlanishi va harbiy siyosiy uyushmalarning vujudga kelishi.

Ilk temir davri. Mil. avv. VII -VI a srlar. Qadimgi Baqtriya, Xorazm va
So‘g‘diyona misolidagi davlat uyushmalarining paydo bo‘lishi.

O‘zbek xalqi va uning ajdodlari ilk davlatchiligi taraqqiyoti o‘troq dehqonchilik
xo‘jaligi va qadimgi shaharlar tarixi bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan. Ilk davl atlar

tashkil bo‘lishida, jamiyat rivojlanishining ichki qonuniyatlaridan tashqari
ijtimoiy -iqtisodiy munosabatlarning yuqori darajasi - hunarmandchilik,
almashinuv va savdoning kuchayib borishi , siyosiy qarama -qarshiliklar va
harbiy to‘qnashuvlar ham ta’sir qildi.
Miloddan avvalgi VI -IV asrlarda O‘rta Osiyo
Mil. avv. 555 -540 -330 -yillar O‘rta Osiyoning tarixiy -madaniy viloyatlari ulkan
Ahmoniylar davlati tarkibiga kirar edi. O‘rta Osiyo vi loyatlari va unga qo‘shni
bo‘lgan hududlarning bosib olinishi, ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy tarixi haqida
ko‘pchilik olimlar turli yillarda tadqiqot ishlari olib bordilar. Bu tadqiqotlarning
aksariyati ahmoniylar Eron hududlari tarixi bilan bog‘liqdir. Ma vjud ilmiy
tadqiqotlar ahmoniylar davri mixxat yozuvlari va ayrim yunon -rim
tarixchilarining asarlari hamda arxeologik tadqiqotlar natijalariga asoslanadi.
Mil. avv. IX -VII asrlarda G‘arbiy Eronning ko‘pgina hududlari Ossuriya va
Urartu davlatlari tarkibig a kirar edi. Mil. avv. VII asrning ikkinchi choragiga
kelib Eron hududidagi eroniy tilli qabilalar asosida markazi Hamadonda bo‘lgan
Midiya podsholigi tashkil topadi. Bu davlatning Sharqdagi hududlari O‘rta
Osiyo chegaralarigacha cho‘zilgan edi.
Mil. avv. VI asrning o‘rtalarida Midiya podsholigi o‘rnida Ahmoniylar davlati
paydo bo‘ladi. Ko‘pchilik tarixiy adabiyotlarda Kir II ahmoniylar davlatining
asoschisi sifatida e’tirof etiladi. Kir II, Kambiz, Doro I, Kserks kabi fors
podsholari qadimgi Sharqdagi juda ko‘plab mamlakatlar ustidan o‘z
hokimiyatini o‘rnatishni rejalashtirganlar va shunday siyosat olib borganlar.
Mil. avv. VI asrning o‘rtalarida Kir II o‘zining sodiq lashkarboshlaridan biri
bo‘lgan Garpagga Kichik Osiyodagi shahar -davlatlarni bosib olishni buyuradi.
O‘zi esa O‘rta Osiyo hududidagi viloyatlarni (Baqtriya, Xorazm, So‘g‘diyona,
Marg‘iyona va boshq.) bosib olishiga tayyorgarlik ko‘ra boshlaydi. Gerodot Kir
II ning massagetlarga qarshi yurishi haqida so‘zlar ekan, bu yurishlarning
ko‘pchiligi ha qida to‘xtalmasdan, faqat forslarni tashvishga solgan yurishlar
haqida eslatib o‘tadi. Tarixchining ma’lumot berishicha, Garpag Kichik Osiyo

shaharlarini birin -ketin bosib olguncha Kir II butun Osiyo xalqlarini
bo‘ysundiradi va shundan keyingina Bobilga yu rish boshlaydi.
Qadimgi dunyo mualliflari Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Yustin kabilarning
ma’lumotlaridan xulosa chiqaradigan bo‘lsak, Kir II mil. avv. 545 -539 yillarda
Sharqiy Eron va O‘rta Osiyo viloyatlarini bosib oladi. Doro I davrida (mil. avv.
522 -486 -yy.) Ahmoniylar sulolasi Hind vodiysidan O‘rta Yer dengiziga qadar
bo‘lgan keng hududda o‘z hukmronligini o‘rnatgan. Juda ko‘p sonli davlatlar,
viloyatlar, shaharlar va xalqlarni birlashtirgan ahmoniylar saltanati tarixda
birinchi yirik dunyo davlati hiso blanadi.
Tarixiy manbalarning ma’lumot berishicha, O‘rta Osiyo xalqlari ahmoniylar
bosqiniga qarshi qattiq kurash olib borganlar. Xususan, massaget qabilalari
malika To‘maris (Tomiris) boshchiligida forslarning turli hiyla -nayranglar
ishlatishiga qaramasda n ularning katta qo‘shinini tor -mor etadilar. Malika
To‘maris va massagetlarning harbiy mahorati tufayli bu jangda ahmoniylar
hukmdori Kir II ham halok bo‘ladi. Gerodot xabar berishicha, “Bu jang
varvarlar (massagetlar) ishtirok etgan janglar orasida eng d ahshatlisi edi...
Kamon o‘qlari tugagach, qo‘l jangi boshlanib nayza va qilich bilan kurashdilar.
Qo‘shinlar jangi uzoq vaqt davom etdi. Nihoyat massagetlar g‘alaba
qozondilar.” Kir II qo‘shinlarining massagetlar tomonidan tor -mor etilishi mil.
avv. 530 yi lga to‘g‘ri keladi.
Tarixchi Poliyen forslarga qarshi kurashgan Shiroq qahramonligi haqidagi
afsona to‘g‘risida xabar beradi. Uning xabariga ko‘ra, sak qabilalarining vakili
bo‘lgan Shiroq ismli cho‘pon hiyla yo‘li bilan forslarning katta qo‘shinlarini
suv siz sahro ichkarisiga adashtirib qo‘yadi. Shiroq ham, fors qo‘shinlari ham
ochlik va tashnalikdan halok bo‘ladilar.
Mil. avv. 522 -yilda ahmoniylar taxtiga Doro I o‘tiradi. U taxtga o‘tirishi bilanoq
Parfiya, Marg‘iyona va “saklar o‘lkasi”da forslarga qarsh i qo‘zg‘olonlar
ko‘tariladi. Behistun yozuvlariga qaraganda, 522 -yilning oxirida Marg‘iyonada
ko‘tarilgan qo‘zg‘olonga Frada ismli kishi boshchilik qiladi. Doro I Baqtriya

satrapi Dadarshish boshchiligidagi qo‘shinlarni qo‘zg‘olonchilarga qarshi
jo‘natadi. Qo‘zg‘olon shavqatsizlarcha bostirilib 55 ming marg‘iyonalik halok
bo‘ladi. Frada ham qo‘lga olinib qatl ettiriladi.
“Saklar o‘lkasi”dagi forslarga qarshi kurashga Skunha boshchilik qiladi. 519 -
518 -yillarda bo‘lib o‘tgan bu kurashda saklar forslar tomonid an mag‘lubiyatga
uchraydi. Saklarning ko‘pchiligi o‘ldirilib, ko‘pchiligi asir olinadi. Ularning
yo‘lboshchisi Skunha asir olinib, o‘rniga boshqa yo‘lboshchi tayinlanadi.
Xullas, forslar O‘rta Osiyodagi mahalliy aholining qahramonona qarshiligini
qiyinchil ik bilan sindirganidan keyingina bu hududlarni batamom o‘zlariga
bo‘ysundirdilar.
Markaziy boshqaruv organlari. Ahmoniylar davrida davlat boshqaruvi shohlar
shohiga (shahanshohga) tegishli edi. Shahanshohning cheklanmagan hokimiyati
nafaqat fors zodagonla riga, balki, ma’lum darajada soliqlardan ozod qilingan va
ahmoniylar davlatida ko‘pgina imtiyozlarga ega bo‘lgan ozod fors jamoalariga
ham tayangan. Shuningdek, bosib olingan viloyatlarning mahalliy zodagonlari
ham hokimiyatning tayanchi hisoblangan.
Hokim iyat iyerarxiyasida shahanshohdan keyin boy fors oilalarining boshliqlari
turgan. Shahanshoh saroyida kengash mavjud bo‘lib uning tarkibiga boy oila
boshliqlari, saroy ayonlari, yuqori lavozimdagi amaldorlar va noiblar kirgan.
Davlat ahamiyatiga molik muhi m masalalar ushbu kengashda ko‘rib chiqilsa -da,
hal qiluvchi qarorni shahanshoh chiqargan.
Boshqaruvda shahanshohdan keyingi shaxs «xazarpat» - mingboshi deb atalgan.
Xazarpat shahanshoh gvardiyasining boshlig‘i va davlat boshqaruvida
shahanshohning bosh yordamchisi hisoblangan. Ahmoniylar saltanatining bosh
ma’muriy markazi Suza shahri edi. Bu yerda shahanshoh devonxonasi
joylashgan bo‘lib, barcha hujjatlar shu yerda saqlangan. Shahanshoh
devonxonasi boshlig‘i «dapirpat» - mirzaboshi deb atalgan. Devonxonada bosh
xazinachilar, hisobchilar, qozilar, mirzalar va boshqa amaldorlar ishlaganlar.

Hud udiy bo‘linish. Qoyatosh bitiklar va Gerodot ma’lumotlariga ko‘ra,
ahmoniylar davlati hududi 20 ta qaram -ma’muriy qismlarga – satraplarga
bo‘lingan. Tadqiqotchilarning fikricha, forslar davlat boshqaruvining bu
an’analarini midiyaliklardan o‘zlashtirganlar . Satraplar yirik hududlarga ega
bo‘lib, ko‘pincha bir necha viloyat va o‘lkalarni o‘z tarkibiga birlashtirgan.
Masalan, Parfiya, Girkaniya, Areya, Xorasmiya va So‘g‘diyona bitta satrap
tarkibiga kirgan. Satraplarning chegaralari ayrim hollarda o‘zgarib tu rgan.
E’tibor berish lozimki, ahmoniylar davlatida satraplar etnik kelib chiqishiga
qarab emas, balki iqtisodiy salohiyatiga qarab tashkil etilgan. Satraplar
shahanshohning noibi sifatida asosan forslardan tayinlangan. Satrapning
ma’muriyati va boshqaruvi shahanshoh ma’muriyati va markaziy boshqaruv
apparatini qisqartirilgan holda takrorlagan. Ya’ni, satrapda ikkita yordamchi ,
devonxona va mirzalar bo‘lgan. Bir vaqtning o‘zida satrap o‘zi n oiblik qilib
turgan hududda bosh qozi vazifasini ham bajargan. Ayrim hollarni istisno
qilganda satrap harbiy boshliqlik vazifasini bajarmagan. Misol uchun, Doro I
barcha satraplarning harbiy vazifalarini bekor qilgan va ularga faqat o‘ziga
bo‘ysinuvchi har biy boshliqlarni jo‘natgan. Satraplarning faoliyati markazdan
qattiq nazorat ostiga olingan. Hattoki shahanshoh huzuridagi amaldorlar tez -tez
kelib satraplar faoliyatini tekshirib turganlar. Qo‘shinlar. Ahmoniylar davlatida
muntazam qo‘shin mavjud bo‘lib , uning asosini tarkibida o‘n ming jangchi
bo‘lgan «abadiy o‘lmas» polk tashkil etgan. Qo‘shinlarning bosh qo‘mondoni
shahanshoh edi. Harbiy tuzilmada keyingi o‘rinda «xazarpat» -mingboshi turgan.
Ahmoniylar qo‘shinlari quyidagi qismlardan iborat bo‘lgan: 1 . – «abadiy
o‘lmas» polk; 2 -piyoda qo‘shinlar; 3 -otliq qo‘shinlar (suvoriylar); 4 -satraplar
qo‘shinlari; 5 -yunon yollanmalari; 6 -ko‘ngilli qo‘shin. Qo‘shinning qismlari
10,100,1000, 10000 kiishilik harbiylardan iborat bo‘lib, har bir qismning
tayinlab qo‘y ilgan boshlig‘i bo‘lgan.
Yilda bir marta shahanshohning shaxsan o‘zi qo‘shinlarni ko‘rikdan o‘tkazib,
yaxshi xizmat qilganlarni taqdirlagan, harbiy qoidalarni buzganlarni jazolagan.

Butun davlat hududi to‘rtta harbiy okrugga bo‘lingan. Har bir okrug harbiy
boshlig‘i markazdan tayinlanib bevosita shahanshohga bo‘ysungan. Bosib
olingan hududlar va chegara rayonlarda harbiy gornizonlar joylashtirilgan.
Ahmoniylar qo‘shinlarining harbiy tartibi haqida Gerodot va Kursiy Ruf batafsil
ma’lumotlar beradilar. Bu ma’ lumotlarga ko‘ra, ularning asosiy harbiy qurollari
qilich, gurzi, o‘q -yoy, qalqon, xanjar, harbiy bolta va nayzalardan iborat
bo‘lgan.
Yuqorida ta’kidlanganidek, Ahmoniylar bosib olgan barcha hududlar satrapiya
hokimliklarga bo‘lingan bo‘lib ularni fors po dsholari tomonidan tayinlab
qo‘yilgan satrap -hokimlar boshqarganlar. Gerodot ma’lumotlariga ko‘ra,
Baqtriya XII satrapiya bo‘lib 300 talant (talant -Bobil pul birligi bo‘lib, 1 talant
30 kg dan ziyodroq kumushga teng), saklar va kaspiylar XV satrapiya bo‘li b 200
talant Xorazm, So‘g‘d, Parfiya va Ariya XVI satrapiya bo‘lib 300 talant
miqdorda yillik soliq to‘lar edilar. Shuningdek, O‘rta Osiyoliklar soliq sifatida
qimmatbaho toshlar, chorvachilik va dehqonchilik mahsulotlarini ham fors
podsholariga berib turg anlar.
Mil. avv. VI -IV asrlar O‘rta Osiyo viloyatlarida ijtimoiy -iqtisodiy va madaniy
hayot ancha rivojlanadi. Bu davrda Baqtriya yirik davlat bo‘lib, fors
podsholarining Sharqdagi yirik markazlaridan biri edi. So‘nggi yillarda O‘rta
Osiyoning janubida oli b borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Qadimgi
Baqtriya hududidan o‘ttizdan ziyod ahmoniylar davriga oid manzilgohlar
ochilgan. Ularning har birida o‘zlashtirilgan maydonlar va sug‘orish tartibidan
tashqari turar joylar va xo‘jalik xonalari, mehnat v a harbiy qurollar, kulolchilik
buyumlarining qoldiqlari mavjuddir.
Bu davr Baqtriya aholisining asosiy mashg‘uloti dehqonchilik edi. Qalayimir,
Kuchuktepa, Qizilcha, Bandixon kabi ko‘plab yodgorliklardan dehqonchilik
bilan bog‘liq bo‘lgan mehnat qurollari -o‘roqlar, ketmonlar, yorg‘uchoq va
dehqonchilik mahsulotlari qoldiqlarining topilishi dehqonchilikdan dalolat berib,
dehqonchilik asosan sun’iy sug‘orishga asoslanganligini ko‘rsatadi.

Baqtriyaning poytaxti qadimgi Baqtra (Hozirgi Balx) shahrida qazish ish lari olib
borilib, u yerdan topilgan kulolchilik buyumlari ko‘hna shaharning eng qadimgi
qatlamlari mil. avv. I ming yillikning o‘rtalariga oid ekanligidan dalolat beradi.
Bu davrda Baqtriyada badiiy hunarmandchilik ham yuqori darajada bo‘lgan.
1877 yilda Kobadiyon bekligi (Tojikiston) dan oltin va kumushdan iborat katta
xazina topilgan. “Amudaryo xazinasi” nomi bilan mashhur bo‘lgan bu xazinada
oltin va kumushdan quyilgan jang aravalari, jangchilar qiyofasi, hayvonlar
tasvirlarini uchratish mumkin. Bu xazi na mahalliy ustalar ijodi bo‘lib, mil. avv.
V -IV asrlarga oiddir.
Mil. avv. VI -IV asrlarda So‘g‘diyona hududlarida ko‘plab shahar va qishloqlar
bo‘lib, ular fors podsholariga katta -katta soliqlar to‘lab turar edilar. Arxeologik
tadqiqotlar natijasida Zaraf shon va Qashqadaryo vohalaridan bu davrga oid
Uzunqir, Yerqo‘rg‘on, Daratepa, Sangirtepa, Lolazor, Afrosiyob, Xo‘ja Bo‘ston
kabi 50 dan ziyod ko‘hna shahar va manzilgohlar ochib o‘rganilgan.
So‘g‘diyonaning poytaxti bo‘lgan Afrosiyob (Samarqand)da shahar h ayotining
rivojlanishi So‘g‘diyona va butun O‘rta Osiyodagi siyosiy va iqtisodiy
hayotning yuksalishi hamda inqirozi bilan muvofiq tarzda kechgan.
So‘g‘diyonaning “ikkinchi poytaxti” bo‘lgan Yerqo‘rg‘onni (Qashqadaryo)
tadqiqotchilar yunon -rim tarixchilari tomonidan eslatilgan Ksenippa viloyatining
markaziy shahri deb hisoblaydilar.
So‘g‘diyona hayotida dehqonchilik katta ahamiyatga ega edi. Shunisi muhimki,
dehqonchilik sun’iy sug‘orishga asoslangan bo‘lib, bu haqda yozma manbalar
ma’lumot beradi. Xususan, Straboning yozishicha, Politimet (Zarafshon) daryosi
vohadagi eng katta suv manbayi bo‘lib, sug‘oriladigan yerlarga kanallar orqali
suv chiqarilgan. Qo‘hna shaharlarda esa hunarmandchilik va savdo -sotiq
rivojlanib borgan.
Mil. avv I ming yillikning o‘rtal arida Xorazm ham rivojlanish jarayonini
boshdan kechiradi. Xorazm tadqiqotlari natijalariga qaraganda VI -IV asrlarda bu

hududda yirik -yirik manzilgohlar mavjud edi. Bu davrda Xorazmda inshootlar
qurilishida xom g‘isht, paxsa ishlatilgan. Manzilgohlar va tu rar joylardan
topilgan topilmalarning boy va qashshoqligi bu yerda mavjud bo‘lgan ijtimoiy
va mulkiy tengsizlikdan dalolat beradi. Shaharlar aholisining asosiy mashg‘uloti
hunarmandchilik bo‘lgan. Ko‘plab topilgan sopol, bronza, temir buyumlar
fikrimiz dal ilidir. Xorazmda bu davrda mahalliy o‘troq aholidan tashqari
ko‘chmanchi chorvadorlar ham yashagan bo‘lib, ular o‘rtasida doimiy harbiy
to‘qnashuvlar, iqtisodiy va madaniy munosabatlar bo‘lib turgan.
O‘rta Osiyo xalqlari ahmoniylar madaniyat yodgorliklari bunyod etilishida katta
hissa qo‘shdilar. Bu davrda O‘rta osiyo xalqlari ilk marta zarb qilingan tanga
pullar bilan tanishdilar. O‘rta Osiyo hududidan ahmoniylar pul tartibiga oid oltin
dariklar va boshqa tangalar topilgan. Ahmoniylar davrida ko‘pgina Shar q
xalqlarining siyosiy birligi - butun jahon tarixida , iqtisodiy va madaniy
rivojlanishida muhim davr bo‘lib qoldi. Bu o‘rinda O‘rta Osiyo hududidagi
xalqlar va qabilalarning ham hissasi nihoyat da katta bo‘ldi.
Ma’lumki, ahmoniylar davlati turli xalqlar va elatlarni bosib olib birlashtirish
yo‘li bilan tashkil topgan edi. Bu davlat tarkibidagi xalqlar doimiy ravishda o‘z
ozodligi va mustaqilligi uchun kurash olib bordilar. Undan tashqari ahmoniy
hukmdorlarining taxt uchun kurashlari ham davlatni zaiflashtirib bordi. Mil. avv.
IV asrning o‘rtalaridan boshlab esa, Bolqon yarim orolidagi shahar -davlatlar
kuchaya boshlaydi. Bu davrda Makedoniya podshosi Fillip II Bolqon yarim
orolida o‘z mavqeini must ahkamlab oldi va ahmoniylarga qarshi kurashga
tayyorgarlik ko‘ra boshladi.
Fillip II o‘z davriga mos harbiy islohotlar o‘tkazib tartibli va yaxshi qurollangan
qo‘shin tuzishga muvaffaq bo‘ldi. Mil. avv. 336 yilda ahmoniylar davlatiga
qarshi kurash boshland i. Ammo, Fillip II ning o‘ldirilishi tufayli bu kurash
to‘xtab qoldi. O‘sha yili taxtga Fillip II ning o‘g‘li 20 yoshli Iskandar
(Aleksandr) o‘tirdi. Bu paytga kelib, yunon shahar -davlatlarida Iskandarga
qarshi harakatlar boshlangan bo‘lib, yosh podsho bu harakatlarning barchasini

shafqatsizlik bilan bostirdi. Iskandar ahmoniylarga qarshi urushga jiddiy kirishib
Kichik Osiyodan Parmenion boshliq qo‘shinlarni chaqirtirdi. Harbiy kengash
tuzib quruqlikda va suvda harakat qilayotgan qo‘shinlar oldiga aniq vazi falar
qo‘ydi.
Mil. avv. 334 -yilning bahorida makedon qo‘shinlari “urush olovini Osiyoga,
Osiyo baxtini esa o‘zimizga qaratamiz” shiori ostida forslarga qarshi yurish
boshladi. Mil. avv 334 -yil may (Granik daryosi yonida), 333 -yil noyabr (Issa
shahri, Suriy a chegarasida), 331 -yil oktyabr (Gavgamela, Shimoli -sharqiy
Mesopotamiyada) bo‘lgan hal qiluvchi janglarda fors qo‘shinlari to‘la
mag‘lubiyatga uchradi. Arrianning ma’lumot berishicha ahmoniylarning so‘nggi
hukmdori Doro III Baqtriyaga qochib ketadi va Baq triya satrapi Bess tomonidan
fitna uyushtirilib o‘ldiriladi.
Mil. avv. 330 -329 -yillar qishida Makedoniyalik Iskandar qo‘shinlari Hinduqush
dovonidan o‘tib Shimoliy Baqtriya yerlariga chiqib keladilar. Bess o‘z
qo‘shinlari bilan Iskandarga qarshi chiqdi. Am mo, tajribali yunon -makedon
qo‘shinlaridan mag‘lubiyatga uchradi. Iskandar Baqtriyaning poytaxti Baqtra
shahri, Aorn, Drapsak kabi mustahkam qal’alarni egalladi.
Mil. avv. 329 -yilning bahorida Makedoniyalik Iskandar qo‘shinlari Oks
(Amudaryo) bo‘ylariga ye tib kelib katta qiyinchilik bilan daryoni kechib
o‘tdilar. Daryodan o‘tgan qo‘shinlarning dastlab Ptolemey Lag boshchiligidagi
ilg‘or qismi keyin esa asosiy qo‘shinlar Navtaka viloyatiga (Sharqiy
Qashqadaryo) kirib boradilar. Bu yerdan esa Iskandar qo‘shin lari
So‘g‘diyonaning poytaxti Marokandaga (Samarqand) yo‘l oldilar. Kursiy Ruf
ma’lumotlariga qaraganda, yunon -makedon qo‘shinlari Maroqandani egallashda
unchalik qarshilikka uchramadilar va “shaharda o‘z garnizonlarini qoldirib,
yaqin atrofdagi qishloqlar ni yondirib va vayron etib”, shimoli -sharqqa tomon
harakatlana boshladilar.
Maroqandadan so‘ng yunon -makedon qo‘shinlarining yurishi nihoyatda og‘ir
kechdi. Mahalliy so‘g‘diy aholi dushmanni o‘ta norozi kayfiyatda kutib oldi

hamda bir tan - bir jon bo‘lib u nga qarshi chiqdi. Ular o‘z yerlarining ozodligi va
mustaqilligini mardonavor turib chet el bosqinchlaridan himoya qildilar.
Iskandar Ustrushonaning (Samarqand va Jizzax oralig‘ida) tog‘li hudud aholisini
qiyinchilik bilan yenggach dasht ko‘chmanchilari (s aklar) va o‘troq aholi
(so‘g‘diylar) o‘rtasida chegara hisoblangan Yaksart (Sirdaryo) tomonga harakat
qila boshladi. Yunon -makedonlar daryo bo‘yida to‘xtab bu yerdagi shaharlarga
o‘z harbiy qismlarini joylashtira boshladilar. Ko‘p o‘tmay bu shaharlar aholi si
Iskandarga qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Daryoning o‘ng qirg‘og‘idagi saklar
ham o‘z qo‘shinlarini bir yerga to‘play boshlaydilar. Xuddi shu paytda Baqtriya
va So‘g‘diyona hududlarida ham Iskandarga qarshi qo‘zg‘olonlar boshlanib
ketadi.
Iskandar dast alab Yaksart bo‘yida o‘z mavqeini mustahkamlashga qaror qilib,
bu yerdagi qo‘zg‘olonlarni bostirdi. So‘g‘diyonada mil. avv. 329 yil kuzida
Spitaman boshchiligidagi qo‘zg‘olonni (Maroqandada) bostirish uchun sarkarda
Farnux boshchiligidagi qo‘shinlarni jo‘n atdi. O‘zi asosiy kuchlar bilan saklar
ustiga yurish qildi. Ammo bu yurish muvaffaqiyatsiz tugadi.
Farnux boshchiligida Maroqandaga jo‘natilgan qo‘shinlar Spitaman tomonidan
mag‘lubiyatga uchradi. Iskandarning o‘zi asosiy kuchlar bilan So‘g‘diyonaga
qaytis hga majbur bo‘ldi. O‘rta Osiyo hududlarida ko‘tarilgan qo‘zg‘olonlar
yunon -makedon zulmidan ozod bo‘lishga qaratilgan bo‘lib, Iskandarning
“varvar”larni osonlikcha bosib olmoqchi bo‘lgan rejalarini puchga chiqardi.
So‘g‘diyonaning tog‘li hududlaridagi bosq inchilar qadami yetmagan joylarda
qo‘zg‘olonchilar yashirinib olgan edilar. So‘g‘diyonaning deyarli barcha aholisi
Spitaman tomonida bo‘lib, uning g‘alabalariga katta umid bog‘lagan edilar.
Iskandar esa, mil. avv. 329 -28 yillar qishlovini Baqtriyada (ba’zi manbalarda
Navtakada deyiladi) o‘tkazar ekan vaqtni behuda ketkazmadi. U bu yerda
Xorazm hukmdori Farasman bilan muzokaralar olib bordi. Natijada
Iskandarning Xorazmga yurish rejasi to‘xtatildi.

Mil avv. 328 -yilning bahoridan yunon -makedonlarga qarshi kur ash yana avj
oldi. Mahalliy aholi yirik shaharlar, qal’alar, tog‘li hududlarda kurashni davom
ettirdilar. Ahvol jiddiylashganidan xavotirga tushgan Iskandar 30 ming
qo‘shinini 5 guruhga bo‘lib, bu guruhlarga ishonchli sarkardalar -Gefestion,
Ptolemey Lag, P erdikka, Ken va Artabozlarni boshliq etib tayinladi.
Yunon -makedonlarning shafqatsiz urushlari natijasida ko‘pgina mahalliy aholi
qirilib ketdi. Qolganlari ham tog‘li hududlarda kurashni davom ettirdilar. Bu
o‘rinda Spitamanning jasorati haqida to‘xtalish joizdir. U doimo raqiblarining
zayif joylarini izlar va ularga aynan o‘sha joylardan zarbalar berar edi. Spitaman
so‘g‘diy va baqtriyalik zodagonlar, hamda saklar bilan ittifoqlikda dushmanga
qarshi kurashishga harakat qildi. Manbalarning ma’lumot berishic ha mil. avv.
328 -yilning oxirida Spitaman o‘z vatandoshlari xiyonatining qurboni bo‘ladi.
Spitaman tajribali davlat arbobi va sarkarda bo‘lib, u bosqinchilarni Ona -
yurtidan haydab chiqarishi uchun imkoniyati bo‘lgan barcha tadbirni ko‘rdi,
choralardan unum li foydalanishga harakat qildi. U mohir sarkarda bo‘lib
dushmanning kichik xatosidan ham unumli foydalanar va uning zayif
tomonlarini topishga harakat qilardi. Ammo, Iskandar harbiy kuch -qudrati
jihatdan Spitamandan ustun edi.
Spitaman halok bo‘lganidan so ‘ng asosan tog‘ qal’alari qo‘zg‘olon o‘choqlariga
aylanadi. Yozma manbalarda eslatilgan “So‘g‘d qoyasi” (yoki “Arimaz
qoyasi”), “Xoriyen qoyasi” shular jumlasidandir.
Makedoniyalik Iskandar mahalliy aholini kuch bilan yengish nihoyatda og‘ir
ekanligini ang lab yetganidan so‘ng turli yo‘llar bilan ularga yaqinlashishga
qaror qildi. Mahalliy xalq vakillariga nisbatan siyosatini tubdan o‘zgartirdi.
Xususan, zardo‘shtiy kohinlariga birmuncha erkinliklar berib o‘zi ham bu dinni
qabul qildi. Qo‘zg‘olon boshliqlari Oksiart, Sisimitr, Xoriyen kabilarni avf etib,
mol -mulklarini qaytarib berdi. Hatto, qo‘zg‘olonga qatnashganlarga mukofotlar
tarqata boshladi. Mahalliy aholi bilan qarindoshlik munosabatlarini o‘rnatib
Oksiartning qizi go‘zal Roksanaga (Rohshanak) uylandi . Natijada mahalliy

zodagonlarninng deyarli barchasi Iskandar hokimiyatini tan olib uning xizmatiga
o‘tib ketdilar. Mil. avv. 327 -yilning oxirida So‘g‘diyonadagi qo‘zg‘olonning
so‘nggi o‘choqlari ham bostirildi.
Yunon -makedon bosqinchilariga qarshi uch yil davomida kurash olib borar
ekan, O‘rta Osiyo xalqlari mislsiz jasorat namunalarini ko‘rsatdilar. Ular
yunonlar o‘ylaganidek, “varvarlar” va madaniyatdan orqada qolgan emas, balki
o‘z davrining yuksak harbiy san’ati va madaniyatiga ega ekanliklarini namoyi sh
etdilar. Iskandar qo‘shinlari butun Sharq davlatlarini o‘zlariga
bo‘ysundirganlarida So‘g‘diyona va Baqtriyadagi kabi qattiq qarshilikka
uchramagan edilar. Bu holni Iskandar tarixini yozgan ko‘pgina qadimgi davr
tarixchilari ham e’tirof etadilar.
O‘zbek iston hududlarida yashagan mahalliy aholi qadimgi davrlardan boshlab
bosqinchilarga qarshi ayovsiz kurash olib borib o‘z ozodligi va mustaqilligi
yo‘lida bir tan -bir jon bo‘lib harakat qilganlar. Ammo kuchlar nisbati va harbiy
texnikaning teng emasligi ko‘ p hollarda bosqinchilar ustunligini ta’minlagan.
“Avesto”. Madaniy hayot
Olib borilgan tadqiqotlar natijalariga qaraganda, ilk temir davri O‘rta Osiyoda
yashagan xalqlar va qabilalar orasida keng tarqalgan va asosiy din zardo‘shtiylik
edi. Bu diniy ta’limo tning asoschisi Zaratushtra va bu dinning muqaddas kitobi
“Avesto” haqidagi bahs va munozaralar tadqiqotchilar orasida hozirgacha
davom etmoqda.
Zaratushtra (o‘rta fors tilida “oltin tuyali”, “oltin tuya yetaklagan odam”) tarixiy
shaxs bo‘lib, Spitama avlodidan kelib chiqqan. Zaratushtraning otasi Pourushasp
qohinlar avlodidan bo‘lgan. Zaratushtra tug‘ilgan joy haqida aniq ma’lumotlar
yo‘q. Uning t ug‘ilgan yilini tadqiqotchilar keng sanalar bilan (mil. avv. 1500 -
1000 yillardan boshlab, mil. avv. VII -VI asrlargacha) bog‘laydilar. Sosoniylar
davri (III -VII asr) zardo‘shtiylar an’analariga e’tibor beradigan bo‘lsak,
Zaratushtraning hayoti mil. avv. VII -VI asrning boshlariga to‘g‘ri keladi.
Ko‘pchilik tadqiqotchilar bu sanani to‘g‘ri deb hisoblaydilar.

Zaratushtra tug‘ilgan joy hamda “Avesto” paydo bo‘lgan hudud haqida ham
olimlar orasida yagona fikr yo‘q. Bir guruh olimlar Zaratushtrani hozirgi
Ozarbayj on, yana bir guruh qadimgi Baqtriyada, boshqa guruh olimlar
Xorazmda va Eronda tug‘ilib faoliyat ko‘rsatgan va “Avesto” ham shu
hududlarda paydo bo‘lgan deb hisoblaydilar.
Zaratushtraning yangi ta’limoti o‘z vatanida tarafdorlarini topmaganligi sababli
u o ‘z yurtidan ketishga majbur bo‘lgan. Zaratushtra diniy ta’limotini birinchi
bo‘lib qabul qilgan tarafdorlar qadimgi Baqtriya podshosi Kavi Vishtasp, malika
Xutaosa va ularning yaqin qarindoshlaridir. Zaratushtra o‘z g‘oyalarida qonli
qurbonlik qilishni qat ’iyan qoralaydi. U yana shuni ta’kidlaydiki, odamzod
yashashga haqli bo‘lib, bu huquqdan uni mahrum qilishga hech kimning haqqi
yo‘q.
Zaratushtra o‘z g‘oyalarini targ‘ib qila boshlagan davr O‘rta Osiyo va Eron
xalqlari tarixida eng muhim davr edi. Ibtidoiy jamoa munosabatlari o‘zgarib,
davlatchilik tizimi munosabatlari qaror topmoqda edi. Yangi din esa bu
o‘zgarishlarni o‘zida aks ettirib , tug‘ilayotgan sin fiy jamiyatga xizmat qilar edi.
U birlashishga va kuchli markazlashgan hokimiyat tuzishga, o‘sha davrda o‘troq
dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi vodiy aholisi uchun “xudoning qamchisi
(tig‘i)” hisoblangan ko‘chmanchi xalqlarga qarshi keskin kurashga chaqi rdi.
Zardo‘shtiylarning diniy falsafasi qarama -qarshi kuchlarning kurashiga
asoslangan. Bu kurash yorug‘lik, yaxshilik kuchlari xudosi Axuramazda, qora va
zulmat kuchlari xudosi Axriman o‘rtasida boshlanib jamiyat va insonlar orasida
davom etgan.
Zaratusht ra ta’limotiga ko‘ra jamiyat yaxshilik va yomonlikdan iborat.
Shuningdek, bu ta’limotga ko‘ra insonlar hayotining asosiy mazmuni doimo
xayrli ishlar qilish, bir -biriga mehr -oqibatli, xushmuomala bo‘lish va olijanob
fazilatlardan iborat. Zardo‘shtiylarda to ‘rt unsur - olov, yer, suv va havo
muqaddas hisoblangan va ular doimo ardoqlanib kelingan.

Zardo‘shtiylar o‘limni dunyoda, jamiyat taraqqiyotida eng yovuz narsa deb
hisoblaganlar. Shuning uchun ham ular muqaddas yerga o‘likni ko‘mmaganlar
hamda o‘ziga xos ko‘mish marosimlariga amal qilganlar. O‘likni (odam,
hayvon) yerga ko‘mish qattiq jazolangan. Zardo‘shtiylar o‘likni maxsus joylarda
saqlab, hayvonlar va qushlar ular suyaklarini tozalaganidan so‘ng tozalangan
suyaklarni tosh, loy yoki ohakdan yasalgan max sus “astadon” (“ossuariy”)larga
dafn etganlar.
Zaratushtra dini vaqt o‘tishi bilan asta -sekin, eron tiliga mansub xalqlar o‘rtasida
tarqalar ekan o‘z asosini saqlagan holda biroz o‘zgaradi. Axuramazda va
Axrimandan tashqari “Avesto” bir qator boshqa xudola r - Mitra, Xouma,
Anaxita, Ashi va Zurvon kabi ulug‘ xudolar faoliyati haqida ham hikoya qiladi.
Zardo‘shtiylik Sosoniylar davrida (mil. III -VII asrlar) uzil -kesil rasmiylashgan.
Bu davrda zardo‘shtiylik adabiyoti ham keng tarqaldi. Dastlabki paytlarda
zar do‘shtiylik dinining muqaddas matnlari avlodlarga og‘zaki yetkazilgan va
Zaratushtra o‘limidan so‘ng bir necha asr o‘tgach ma’lumotlar to‘planib yagona
matn yozilgan. “Avesto” shu tariqa yuzaga kelgan. Bir qator olimlar
zardo‘shtiylik aqidalariga tayanib “ Avesto”ni ilk sosoniylar (III -IV asrlar)
davriga bog‘lasalarda, shunga qaramay uning birinchi tahriri mil. avv. I asrda
bo‘lib o‘tgan deb hisoblanadi. “Avesto” (“Asos”, “Asosiy matn”) jumlasi ham
o‘sha paytda paydo bo‘ladi.
Olib borilgan tadqiqotlar natija lariga qaraganda, ilk temir davri O‘rta Osiyo
hududlarida madaniy hayot, milliy urf -odatlar, an’analarning rivojlanganligini
kuzatishimiz mumkin. Shunday an’analardan biri Navro‘z bayramidir.
Navro‘z qadim avlodlarimizdan bizgacha yetib kelgan muqaddas urf -odatlardan
bo‘lib, uni bayram qilish O‘rta Sharq va O‘rta Osiyoda qadimdayoq rasm
bo‘lgan. Asrlar o‘tishi bilan Navro‘z bilan bog‘liq an’analar xalqlar va elatlar
o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalarning rivojlanishi zaminida keng yoyila
borib, ko‘p o‘lkalarning an’anaviy milliy bayramiga aylandi.

Narshaxiyning ma’lumot berishicha, “Navro‘z - Yangi yil bayramini o‘tkazish”
an’analari boshlanganiga uch ming yildan o‘tgan. Ingliz olimasi M.Boys
fikricha, zardo‘shtiylarda “olov hamda ezgulik homiysi Asha Vahishta sharafiga
bahoriy udum - Navro‘zni o‘tkazish an’anasi paydo bo‘lgan”. Beruniyning
yozishicha, “Navro‘z yangi yilning birinchi kuni bo‘lib, uning forscha nomi ham
shu ma’noni taqozo etadi. Yeronliklar o‘tmish zamonlarda yillarni qabisali
oylarga b o‘lishgan. Bu vaqt quyoshninng Saraton burjiga kirish paytiga to‘g‘ri
kelar edi. So‘ngra u orqaga surilgach, bahorda keladigan bo‘ldi. Endi u butun yil
unga xizmat qiladigan bir vaqtda, ya’ni, bahor yomg‘irining birinchi tomchisi
tushishidan gullar ochilgu ncha, daraxtlar gullashidan mevalari yetilguncha
o‘simlik unib chiqa boshlashidan takomillashguncha davom etgan vaqtda keladi.
Shuning uchun Navro‘z olamning boshlanishi va yaratilishiga dalil qilingan.”
Demak, Navro‘z 3 -3,5 ming yillar ilgari paydo bo‘lga n bo‘lib, asrlar davomida
yangicha qarashlar va an’analar bilan boyib bordi. Shu bilan birga uning
tarkibida ajdodlarimining qadimgi mifologik tasavvurlari va hayot tarzi bilan
aloqador marosim va urf -odatlar ham saqlanib qoldi.
Yunon -Baqtriya_davlatlari' >5 -mavzu. Antik davr davlatlari. Buyuk ipak yo‘li,
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari

Salavkiylar, Parfiya va Yunon -Baqtriya davlatlari
Makedoniyalik Iskandarning mil.avv. 334 -324 yillardagi harbiy yurishlari
natijasida Bolqon yarim oroli, Egey dengizi orollari , Kichik Osiyo, Misr, Old va
O‘rta Osiyo, Hind daryosining quyi oqimigacha bo‘lgan hududni qamrab
oluvchi ulkan davlat tashkil topdi. Yunon -makedonlarning 330 -327 yillardagi
O‘rta Osiyoga bo sqinchilik yurishlariga qaramasdan o‘sha davrda bu
hududlarning ijtimoiy -siyosiy va madaniy hayotida muhim o‘zgarishlar bo‘lib
o‘tdi. O‘rta Osiyoga Ellin (Ellada) madaniyati kirib keldi. O‘rta Osiyoning
janubiy viloyatlari yirik ellinistik davlatlar tarkib iga kirib, bu viloyatlarda yangi
siyosiy -ma’muriy tartib joriy etildi. Bu tartib O‘rta Osiyoda madaniy, iqtisodiy,
tovar -pul munosabatlarining rivojiga turtki bo‘ldi. Xususan, bu davrda O‘rta

Osiyoda dastlabki tanga pullar zarb etildi. Yunon yozuvi kirib k eldi.
Shaharsozlik, me’morchilik va amaliy san’atda birmuncha o‘zgarishlar bo‘lib
o‘tdi.
Ammo Makedoniyalik Iskandar davlati ham turli xalqlar, elatlar va qabilalarning
zo‘rlab birlashtirilgan yig‘indisidan iborat bo‘lib, faqat qo‘rqitish va qurol kuchi
orqali idora qilinar edi. Mil.avv. 323 yilda makedoniyalik Iskandarning Bobilda
to‘satdan v afot etishi siyosiy vaziyatning keskin o‘zgarishiga sabab bo‘ldi.
Yunon diadoxlari (hukmdorlar, amaldorlar) o‘rtasida hokimiyat uchun
shafqatsiz kurash boshlandi.
Bu paytda yunonlar va makedonlar O‘rta Osiyoda hokimiyatni boshqaruvchi
qatlamini tashkil eta r edilar. Makedoniyalik Iskandar vafotiga qadar Baqtriya va
So‘g‘diyona satrapi asli makedonlardan bo‘lgan Filipp edi. Undan keyin esa bu
hududlar asli Kipr orolidan bo‘lgan yunon Stasanor qo‘l ostiga o‘tdi. Bu paytda
ikki diadox - Evmen va Antigon Iskanda r davlatining asosiy yerlarini qo‘lga
kiritish uchun o‘zaro kurashayotgan edilar. Filippning katta qo‘shinlari bilan
yordam bergani tufayli Antigon Iskandar davlatining katta qismiga hukmronlik
o‘rnatishga muvaffaq bo‘ldi. Ammo uning bu hukmronligi uzoqqa cho‘zilmadi.
Mil.avv. 312 yilda Iskandarning eng ishonchli sarkardalaridan
biri Salavka diadoxlar bilan bo‘lgan kurashda ustun kelib Bobil, Suziana,
Midiya va boshqa qo‘shni viloyatlarni bosib oldi va ko‘p o‘tmay Old Osiyo,
Eron va O‘rta Osiyo hududlariga ham o‘z hukmronligini o‘rnatdi. Ammo
Hindistondagi harbiy -siyosiy vaziyat tufayli bu hududlardagi muvaffaqiyat
Salavkiylar foydasiga hal bo‘lmadi. Mil. avv. IV asrning oxirlarida bu yerda
Chandragupta asos solgan kuchli Maurya davlati Salavkaga qattiq qars hilik
ko‘rsatganligi sababli Salavka sulh tuzishga majbur bo‘ldi.
Uning Hindistondagi mag‘lubiyati salavkiylarning O‘rta Osiyodagi noiblari
ahvoliga sezilarli darajada salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu holat bu yerda
salavkiylarga qarshi kurash kuchayishiga saba b bo‘ldi. Mahalliy o‘troq va
ko‘chmanchi aholining ko‘p sonli qo‘zg‘olonlari bu kurashlardan dalolat beradi.

Ular salavkiylarning tayanch nuqtalari bo‘lgan Marg‘iyonadagi Aleksandriya va
aftidan, Aleksandriya Esxatani vayron etadilar. Tadqiqotchilarning fi kricha, bu
kurashlar natijasida yirik etnik ko‘chishlar bo‘lib o‘tgan bo‘lishi mumkin.
Xullas, salavkiylar hokimiyatni egallagan paytdayoq ularning O‘rta Osiyodagi
ahvoli tahlikali edi. Aynan shu sababli O‘rta Osiyo viloyatlari yerlaridan
mahrum bo‘lishdan qo‘rqib ketgan Salavka I o‘z vorisi Antiox I boshchiligidagi
Sharqiy noiblik (straplik)larni ta’sis etdi.
Antiox I vayron etilgan qal’alarni tikladi, yirik va qalin devor bunyod etdi
(Marg‘iyona devori), qo‘zg‘olonlari bostirdi. U salavkiylar qudratini na moyish
etish maqsadida atrofidagi o‘troq va ko‘chmanchi aholi ustiga harbiy yurishlar
uyushtirdi. Antiox I tomonidan o‘tkazilgan bir qancha harbiy -siyosiy va
diplomatik tadbirlar tufayli O‘rta Osiyodagi salavkiylarga qarshi harakatlar
bostirildi.
Yunon tar ixchisi Pompey Trogning yozishicha, “Salavka ba’zi bir joylarni
muzokaralar yo‘li bilan egalladi, ammo, Baqtriya, Parfiya, So‘g‘d yerlarida u
qattiq qarshilikka uchradi va og‘ir janglar olib borishga to‘g‘ri keldi“. Bu
ma’lumotni qadimgi tarixchi Arrian ha m tasdiqlaydi: “Salavka I baqtriyaliklar,
so‘g‘diylar, parfiyaliklar va girkaniyaliklar bilan ko‘p urushlar olib borgach, ular
yerlariga hukmronlik qila boshladi”. Hozirgi tadqiqotchilarning fikricha, bu
hududlarning bosib olinishi mil. avv. 306 -301 yillar iga to‘g‘ri keladi.
O‘rta Osiyodagi viloyatlar salavkiylar davlati siyosiy tarixida yetakchi
o‘rinlardan birini egallaydi. Salavka Iskandar davrida Spitamanning qizi
Apamaga uylandi. Qarindoshchilikni hisobga olibmi yoki boshqa maqsadni
nazarda tutibmi, Sa lavka mil. avv. 293 -yilda o‘g‘li Antiox I ni Sharqiy
satraplarga, jumladan O‘rta Osiyo yerlariga hokim etib tayinlaydi.
O‘zining uzoq yillik hukmronligi davrida (mil. avv. 293 -261 -yy.) Antiox
G‘arbga qilgan ko‘pgina yurishlari bilan shuhrat qozondi. U o‘z davlatining
sharqiga, shumladan O‘rta Osiyo yerlariga kam e’tibor qaratdi. Bu paytda uning
viloyatlarida iqtisodiy o‘zgarish yuz beradi. Ancha tinch hayot boshlanib qishloq

xo‘jaligi, hunarmandchilik, savdo -sotiq anchagina rivojlanadi. Salavkiylar
davlati markazidan chetda bo‘lishiga qaramasdan, O‘rta Osiyo ular davlatining
eng muhim qismi edi. O‘rta Osiyo harbiy -strategik va iqtisodiy ahamiyatga ega
bo‘lib, salavkiylar bu hudud bo‘ylab o‘tgan savdo yo‘llari bo‘yida shaharlar va
qishloqlar qurdirib ularda h unarmandchilik, o‘zaro almashinuv va savdo -sotiqni
rivojlantirganlari bejiz emas.
Salavka I Antigon bilan hokimiyat uchun talashib, Sharqiy hududlar va Kichik
Osiyo uchun keyingi kurash jarayonidayoq yo‘l -yo‘lakay o‘z hokimiyatida
boshqaruv tartibini joriy eta boshlagan edi. U Iskandar an’analariga sodiq
qolganligini ko‘rsatish maqsadida satrapiyalarni yirik viloyat uyushmalari
sifatida saqlab qoldi. Tangashunoslik manbalari ma’lumotlariga qaraganda
Salavka I davlati Ahmoniylar va Iskandar davlatlariga nisb atan ancha kichik
bo‘lib, hokimiyat 27 -28 satrapiyalarga bo‘lingan.
Har qaysi satrapiyani shoh tomonidan tayinlab qo‘yilgan satrap yoki strateg deb
nomlanuvchi shaxs boshqargan. Fors satraplaridan farq qilgan holda ular ham
ma’muriy, ham harbiy boshqaruvni qo‘lga olganlar. Satrap -strateg ma’muriy
boshqaruvda eng yaqin odamlaridan o‘ziga yordamchi tanlagan. Bu yordamchi
soliq yig‘uvchilar faoliyati , ichki va tashqi savdo, xo‘jalik hayotini nazorat qilib
borgan.
Tarixiy manbalarda salavkiylar satrap -strateglari yunoncha nomda tilga olinadi.
(Stratonik, Aleksandr, Giyeraks va b.). Demak, salavkiylar hukmdorlari asosan
yunonlardan va ayrim hollarda ellinlashgan mahalliy aholidan tayinlangan.
Tadqiqotchilarning fikricha, O‘rta Osiyoda yunon hokimlari va ular atrofida
to‘plangan yunon -zodagonlar bilan birga mahalliy zodagonlar ham hokimlik
qilar edilar. Salavkiylar hokimiyati, O‘rta Osiyodagi harbiy manzilgohlarda
(katoykiyalarda) joylashgan harbiy kuchlarga tayangan edi. Aholiga jabr -zulm
qilishda mahalliy hukmron guruh vakillari ham ishtirok etardilar.
O‘z davrida salavkiy hukmdorlari shaharsozlik bilan faol shug‘ullanganlar va
keyinchalik «Salavkiya» deb atalgan shahar markazlariga asos solganlar.

Markaz sulola vakillaridan birining nomi bilan atalgan hollarda unga polis
huquqi (to‘liq mustaqil bo‘lmagan) berilgan. Bunday shaharlar ma’muriy
nazorat ostiga olingan. Shuningdek, bu shaharlarda yunon aholisi jamlanish i
lozim edi. Salavkiylarning shaharsozlik faoliyati haqida Pliniy, Strabon,
Ammian Marsellin kabi antik davr mualliflari ma’lumotlar beradilar. Bu
ma’lumotlarga ko‘ra, Marg‘iyona Antioxiyasi, Skifiyadagi Antioxiya, Tarmat
Antioxiyasi (Termiz bo‘lishi mumki n), Oyxonim kabilar polis huquqiga ega
bo‘lgan. Salavkiylar davlatida shaharlarga tobe qishloqlar o‘zining jamoa
tuzilishini saqlab qolgan bo‘lib, ularning tobeligi jamoaviy xususiyatga ega
bo‘lgan va ular polis hududiga kiritilmagan.
Salavkiylarning O‘rta Osiyodagi istilochilik siyosati haqida to‘liq ma’lumotlar
saqlanmagan. Ammo qo‘shni viloyatlarga oid ko‘p sonli ma’lumotlardan xulosa
chiqaradigan bo‘lsak, salavkiylarning istilochilik siyosati O‘rta Osiyoni ham
chetlab o‘tmagan. Bu siyosatni amalga oshir ish maqsadida ko‘p sonli yunonlar
ko‘chirib keltirilgan. Ular yangi bunyod etilgan shaharlar hamda yunon harbiy
manzilgohlari – katoykiyalarida istiqomat qilganlar. Ayrim hollarda mahalliy
aholi vakillari ham hokimiyat boshqaruvida ishtirok etganlar.
Salav kiylar davri Baqtriya, Marg‘iyona, So‘g‘diyona va Parfiya hududlarida
ko‘p aholili shaharlar ko‘p edi. Marakanda, Baqtra, Niso kabi ko‘plab qadimgi
shahar xarobalarida olib borilgan arxeologik tadqiqotlar natijasida topilgan
topilmalar bu hududlarda hunarm andchilik, savdo -sotiq va xo‘jalik ishlari
rivojlanganligidan dalolat beradi.
O‘rta Osiyodagi yunonlar bilan aloqalar mahalliy xalqlar madaniyatining ba’zi
tomonlarini g‘arbga tarqatuvchi muhim omillardan biriga aylandi. Ayrim
tadqiqotchilar to‘g‘ri ta’kid laganlaridek, ellin madaniyatida sof yunon madaniy
ijodi emas, balki yunon va sharq mamlakatlarining o‘ziga xos qo‘shilishi o‘z
aksini topdi. Ellin madaniyatining rivojlanishida O‘rta Osiyo xalqlari ham
muhim rol o‘ynadilar. O‘rta Osiyoning katta qismi sal avkiylar davlatiga qo‘shib
olinishi g‘arb va sharq o‘rtasidagi iqtisodiy va madaniy aloqalarning

rivojlanishiga turtki berdi. Shu bilan birga mahalliy madaniyat, savdo -sotiq,
shahar hayoti, hunarmandchilik va sug‘orish ishlari izchil rivojlanib bordi.
Shunday qilib, O‘rta Osiyoning salavkiylar davlati tarkibiga kirgan davri yunon -
makedon istilosi tufayli vayron etilgan iqtisodiy hayotni tiklash, baqtriyaliklar,
so‘g‘diylar, parvfiyaliklar va boshqa O‘rta Osiyo xalqlarining salavkiylarga
qarshi kurashish uchun birlashuvi davri bo‘ldi.
Mil. avv. III asrning 60 -50 -yillariga kelib Kichik Osiyo va Bolqon yarim orolida
salavkiy hukmdorlari o‘rtasida hokimiyat uchun kurashlar avj oldi. Natijada
salavkiylar davlatining sharqiy satraplari siyosiy hayotida o‘zgari shlar sodir
bo‘ldi. Mil. avv. 250 yilga kelib dastlab Parfiya, keyin esa Yunon -Baqtriya
davlatlari salavkiylar davlatidan ajralib chiqib o‘zlarini mustaqil deb e’lon
qildilar.
Parfiya haqidagi dastlabki ma’lumotlar mil. avv. VII asrga oid Ossuriya
hujjatla rida uchraydi. Mil. avv. VI asrning boshlarida Parfiya kuchli Midiya
hukmronligi ostiga tushib qoladi.

Adabiyotlar:

Karimov I.A. “Tarixiy xotirasiz kelajak” Toshkent 1998yil
Karimov I .A. “Yuksak ma’naviyat engilmas kuch” Tashkent 2008 yil
Elizavetin. G. “Pulnoma” Toshkent 1979 yil
Pidaev. Sh. “Tangalar davr ko’zgusi” Toshkent 1984yil
To’xtaev. I. “Tangalar tilga kirganda” Toshkent 1989yil
To’xtiev. I. “Amir Temur va temuriylarning m oliya -pul siyosati” Toshkent 2006
yil

Qadimgi So‘g‘diyonada tovar pul munosabatlarining shakllanishida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish