Qadimgi turkiy tillarda fe’l shakllari - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	942.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Qadimgi turkiy tillarda fe’l shakllari

Купить

Mavzu:Qadimgi turkiy tillarda fe’l shakllari.
Reja:
1.Qadimgi turkiy tilda fe’l haqida ma’lumot.
2.Fe’lning funksional shakllari.
3.Turkiy tillarda sifatdosh haqida ma’lumot.
4.Turkiy tillarda ravishdosh haqida ma’lumot.
5.Turkiy tillarda harakat nomi haqida ma’lumot.

•
Fe’l - predmetning harakati va holatini anglatadigan mustaqil
so’z turkumi. Fe’llar butun dunyo tillarida, jumladan, barcha
turkiy tillarda kelik chiqishi tarixiy taraqqiyoti va hozirgi
turkiy tillardagi semantik-gramatik xususiyatlari jihatidan eng
murakkab va munozarali so’z turkumlaridan biridir.
•
Fe’llar otllar kabi o’ziga xos semantik rang – barangligiga
ham ega.
•
Odatda,fe’llarga semantik xususiyatga ko’ra dastlab harakat
fe’llari va holat fe’llarga ajratiladi. Haqiqatdan ham fe’llarning
asosiy qismini harakat fe’llari tashkil qiladi
•

Fe’ldan anglashilgan har qanday harakat ma’lum
yo’nalishga ega bo’ladi. Shunga ko’ra fe’llarni ikki yirik
gorizontal yo’nalishdagi harakatni ifodalovchi fe’llar va
vertikal yo’nalishdagi harakatni ifodalovchi fe’llarga
ajratish maqsadga muvofiqqa o’xshab ko’rinadi .
Fe’llar tarkibiga ko’ra tub va yasama bo’ladi.
Tub fe’llar faqat o’zak morfemadan iborat bo’lgan so’zning
bosh, asosiy ma’nosini tashuvchi qismi bo’lib, qadim turkiy
va hozirgi turkiy tillar fe’l o’zaklari haqida mashhur
turkshunos olimlar B.B.Radlov, N.F.Katanov, B.Katvich,
Ramstedt, N.A.Baskakov, L.N.Xaritonov, B.Yunysalev va
boshqalar tomonidan qimmatli fikrlar aytilgan

Fe’llar sintetik va analitik usul bilan yasaladi.
Sintetik usul fe’l yasashning eng faol usulidir.
Affiksatsiya usuli bilan boshqa turkumlardan fe’l
yasash so’z yasashning eng qadimiy usularidan biri
bo’lib, ularning tarixi mo’g’ul va tungus – manchjur
tillar so’z yasalishi bilan aloqadordir.
Hozirgi turkiy tillardagi fe’l yasovchi affiklarning
deyarli ko’pchiligi qadimturkiy xarakterga ega
bo’lib, garchi ba’zilari hozirgi tillarda arxaiklashgan
bo’lma ham, ot, sifat, son, undov va taklidiy so’z
asoslariga qo’shilib, fe’l leksik qatlamini boyituvchi
barqaror affikslardir.

Fe’lning funksional shakllari
•
Turkshunoslik adabiyotlarida turkiy tillardagi fe’lning
hamma funksional shakllari (sifatdosh, ravishdosh,
harakat nomlari) sifatdoshlar ot va fe’llar oralig’idagi
so’zlar guruhi deb yuritiladi. Haqiqatdan ham, agar
sifatdoshlarga hozirgi turkiy tillar nuqtai nazardan
qaraladigan b o’l sa, sifatdoshdan shunday xususiyatga
ega bo’lgan – ham otlik(keng ma’noda, aslida
sifatlik), ham fe’llik ma’nolarini o’zda
mujassallashtirgan, matnga, nutq jarayoniga ko’ra
ham belgi, ham xarakat anglatadigan so’zlar
guruhidir.

Fe’lning
funksional
shakllariSifatdosh
Ravishdosh
Harakat nomi

Chuvash tilida sifatdosh va ravishdosh
shakllari ko'p. Bu tilda sifatdoshning
quyidagi turlari qo'llanadi: hozirgi zamon
sifatdoshi - kan, -ken affikslari yordamida
hosil bo‘ladi. O‘tgan zamon sifatdoshining
tasdiq shakli -na, -ne affikslari yordamida
voqelanadi. Inkor shakli esa -man, -men
affikslari yordamida yasaladi. Kelasi
zamon sifatdoshi -as, -yes, -mas, -mes
(inkor shakli)

Shartlilik sifatdoshi -malla, -m elle, yetarlilik sifatdoshi
esa -malax, -melex affikslari orqali hosil bo‘ladi. Imkon
sifatdoshi tasdiq-inkor yoki faqat inkor shaklida
qo'llanadi. -ansi, -yensi, -yes affikslari bahona sifatdoshi
hosil bo‘iishida qatnashadi. Qozoq tilida sifatdoshning -
at’in/-et’in/-1t’in-/-it’in; no‘g ‘av tilida –atagan -etegen;
qoraqalpoq tilida -at’ugun -et’ugun shakli qo‘llanadi; -
ajaq - ejekyoki -ayaq shakli uchramaydi .

•
Shuningdek, shevalarda qadimgi shakllar ishlatiladi:
bardim erza “borsam”. O‘g ‘uz-turkman guruhi
tillarida o‘tgan zamon sifatdoshi qo‘shimchasi
-an//en (-tjan/-gan), o'g'uz-saljuq guruhi tillarida -
dis-dis, -mis / m is; sifatdoshning bo'lishsiz shakli
( kelasi zamon) mar/mer, -maz/ mez tarzida
qo‘llanadi. O‘g ‘uz-saljuq kichik guruhi tillarida -
mar/mer shakllari qo‘llanmaydi. Hozirgi zamon
shakli o‘g‘uz-turkman guruhi tillarida -yar, O‘g‘uz
saljuq guruhi tillarida -yor shaklida ishlatiladi. Kelasi
zamon sifatdoshi o ‘g ‘uz-turkman guruhi tillarida a
orttirilib qo‘llanadi (-ajas-ejek), O'g ‘uz-saljuq kichik
guruhi tillarida esa a tushib qoladi (-jas/jek);

•
Qrim (tavriya) tatarlari tilida sifatdoshning
birinchi shaxs birlikdagi bo‘lishsiz shakli
~maz/-mez tarzida qo'llanadi, masalan: men
yazm am (men yazm azim ) “men
yozmayman”, men kelmen (men kelmezim)
“men kelmayrnan". Ravishdosh shakllari
oxirida keladigan у o‘g‘uz-turkman guruhi
tillarida tushib qoladi; ammo o ‘g ‘uz-saljuq
kichik guruhi tillarida saqlanadi: oquyup,
verm eyip.

Fe’l yasalishi
-la//-le sermahsul fe’l yasovchi affiks
bo‘lib, ot, sifat, son, olmosh, ravish, undov, taqlid
so‘zlardan turli m a’nodagi fe’l yasaydi: ozarb. ayagla-
"oxirlamoq". qaraim. tisla- “chekinmoq”, q.-balq. aqla-
“oqlamoq". tuv. sayla- “shaylamoq”. turkm. nagsla-
"naqshlamoq". xak. taygala- ‘‘taygaga bormoq”, cayla-
“yozlamoq”, qoz.tm da- “tinglamoq”, tuv. dmrjna-
“tinglamoq”, xak. palixta “bilqillamoq”, q.-balq. borkulda-
“selkillamoq’', no’g ‘. uvilda- “uvullamoq”, turk. caijirda-
“jiringlamoq”, turkm. lagirda- “shaldiramoq”.

-la nisbat shaklini hosil qiluvchi qo‘shimcha
bilan birikib, -lan, -lash murakkab affikslari
yuzaga kelgan. -la yasovchisining fonetik
varianti bo‘lgan -da taqlidiy so'zlardan fe’llar
yasashda faol qatnashadi: gag. cxsrda-
“chisirlamoq-”, no‘g‘. dbarda- “qimirlamoq”. -a:
ot, sifat, ravish, taqlidiy so'zlardan fe’l yasaydi:
boshq. yira- “kuylamoq", qar.bosa-
“bo‘shamoq”, tat. busa- “bo'shamoq", xak.
ada- “atamoq”, turkm. oyna- “o'ynam oq”,
turk. qapa- “yopmoq”, yoq.

Turkiy tillardagi mayl kategoriyasi yuzasidan quyidagilarni
umumlashtirish mumkin: 1. Qozoq va turkman tillarida
singarmonizm saqlangan. Bu hoi buyruq-istak shakllarida
ham o ‘z ifodasini topgan. 2. O'zbek, uyg‘ur, qozoq va
turkman tillari hudud jihatdan bir-biriga tutashdir. Shunga
ko'ra, bu tillarning o'zaro ta ’siri tabiiy. Bu ta’sir buyruqistak
shakllarida ham aks etadi. 3. O 'zbek tilining uyg'ur tiliga
o'xshashligi I va II shaxs buyruq-istak mayli shakllarida ham
ko'rinadi. Uchinchi shaxsda o'zbek tili qozoq tili bilan bir xillik
kasb etadi, ya’ni uchinchi shaxsda ikkala tilda ham yagona
umumiy {-sin bilan yasalgan) shakl qo'llanadi. 4 O'zbek,
uyg'ur, qozoq. turkman tillarida buyruq-istak maylining -
gin /-girj bilan yasalgan shakli mavjud. Bu shakl qozoq tilida
nisbatan kair, uchraydi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
•
1. Abdurahmonov G., Shukurov Sh. O
'zbek tilining tarixiy grammatikasi. -
Toshkent, 2009.
2. Абдурасулов Ё. Туркий
тилларнинг киёсий-тарихий
грамматикаси.-Тошкент: Фан,2009. -
259 б.

E’tiboringiz uchun tashakkur

Qadimgi turkiy tillarda fe’l shakllari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish