Qadimgi va O‘rta Xett bosqichi tashqi siyosati va diplomatiyasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	695.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Qadimgi va O‘rta Xett bosqichi tashqi siyosati va diplomatiyasi

Купить

MAVZU: QADIMGI VA O'RTA XETT BOSQICHI
TASHQI SIYOSATI VA DIPLOMATIYASI
Reja :
1. Davlatchilikni sakllanishi
2. Xett davlati harbiy tashkiloti.
3. Xett diplomatiyasi.

•
Er. avv. II ming yillikda halokatga uchragan Xett davlati to`g`risida
tarixiy ma’lumotlar XX asr boshlarigacha deyarli yo`q darajada edi. Bu
vaqtgacha Kichik Osiyo va Shimoliy Suriyada sirli iyeroglif yozuvlar va
tasvirlar topilgan edi. 1887 yil tadqiqotchilar Tell-Amarna arxividagi
diplomatik yozishmalarda Xett podshosining Misr fir’avniga tengligi
(uning birodari ) eslatib o`tiladi. Bu kashfiyot Old Osiyoda qadimda yana
bir buyuk davlat mavjud bo`lganini ko`rsatadi. 1906 yil nemis olimi Y.
G. Vinkler Bug`ozqoyada (Turkiya) xettlar poytaxti Xattusi xarobalarida
arxeologik qazishmalarga kirishadi. Qazishmalar natijasida Yaqin Sharq
tillarida bitilgan o`n minglab taxtachalardan iborat arxiv, jumladan,
Xett-Misr tinchlik shartnomasining mixxat varianti topiladi. Chex
tadqiqotchisi B. Grozniy 1915 yilda chuqur tadqiqotlar natijasida xett tili
hind-yevropa tillar oilasiga mansub degan xulosaga keladi. Natijada Xett
davlati tarixini o`rganish kuchayib ketadi.

• Qadimgi Xett podsholigi (er. avv. XVIII-er. avv.
XVI asrlar). Er. avv. XX-XVIII asrlarda Kichik
Osiyoda ashshurlik savdogarlar bir necha savdo
koloniyalarini barpo qiladilar. Bu savdo
koloniyalari orqali xalqaro savdo olib boriladi. Eng
avvalo, metallar va yuqori sifatli gazlamalar savdosi
amalga oshiriladi. Bu davrda Sharqiy Kichik
Osiyoda xett qabilalari boshqa mahalliy tub joy
aholini assimilyatsiya qiladilar.
• Kichik Osiyodagi Nesa (Kanes), Burusxan, Kussar
va Xattusi kabi shaharlarni o`z ichiga olgan siyosiy
birlashmalar vujudga kela boshlaydi. Kichik
Osiyoning bu siyosiy birlashmalarining ilk
birlashuvi er. avv. XVIII asrning birinchi yarmida
yuz beradi. Viloyatlarning birini hokimi Anitta Nesa
shahrini markaz qilib, Qora dengizdan Kichik
Osiyodagi Tuz ko`ligacha bo`lgan hududlarni
egallab, bepoyon davlatni barpo qiladi.

• XVII asr oxirida boshqa Xett urug`i hokimiyat tepasiga keladi. Xett davlati asoschilarining birlashtiruvchi
siyosatini istilochi va islohotchi podsho Labarna ( yoki Tabarna, er. vv. 1675-1650 yillar atrofida
boshqargan) tugallaydi. U istilochilik yurishlarini davom ettirib, Tavr tog` tizmasining shimoliy qismini
egallaydi va Shimoliy Qora dengizga chiqadi. Xett davlati chegaralarini “dengizdan-dengizgacha”
kengaytirdi. Uning ichki va tashqi siyosatidan kuchli ta`sirlangan va tan bergan keyingi vorislari Labarna va
uning rafiqasi Tavannanna nomlarini o`zlariga unvon sifatida qabul qildilar.
• Labarna mavjud Xett an’analariga zid ravishda o`g`li Xattusilini o`z vorisi deb e’lon qiladi. Xattusili I (er.
avv. 1650-1625-yillar atrofida) poytaxtni xettlarning sobiq bosh markazi Xattusiga ko`chiradi (Shu
voqeadan keyin, davlat rasmiy ravishda “Xatti” zamonaviy fanda “Xett” deb atala boshlanadi).
• Uning vorisi Mursili I (er. avv. 1625-1590 yillar atrofida) davrida Xett podsholigida markazlashuv
kuchayadi. U Mesopotamiyadan Finikiyaga boradigan yo`ldagi asosiy savdo markazi bo`lgan Shimoliy
Suriyadagi Xalpa shahrini bosib oladi. Mursili I er. avv. 1595-yilda uzoq Bobilga yurish qilib, Xammurapi
sulolasini tugatadi. Ammo mamlakat ichida keskin vaziyat vujudga keladi. Saroy fitnachilari podsho
hokimiyatini kuchayishini istamay, taxt vorisligiga ko`pgina da’vogarlar bo`lishiga imkoniyat beradigan
an’analarni saqlab qolishga urinadilar. Oqibatda Mursili I saroy fitnasi qurboni bo`ladi. Xett hukmron
tabaqalari ichida o`zaro kelishmovchiliklar boshlanadi.

• O`zaro kelishmovchiliklarga Telepin I (er. avv. 1530-1500 yillar atrofida) chek qo`yadi. Uning
davrida faqat podshoning o`g`li taxtga chiqish huquqiga ega bo`ladi. Agar podshoning o`g`illari
bo`lmasa, uning singlisining o`g`li va eng so`nggida podshoning kuyovlari taxtga davogar bo`lish
qoidasi o`rnatiladi. Taxt vorisligining bunday tartibi qat’iy bo`lib, zodagonlar kengashi
«pankus»ning taxt vorisligi masalasidagi rolini tugatdi. Ammo qolgan masalalarda «pankus» o`z
huquqini saqlab qoladi. Pankusning yuqori pog`onasi bo`lgan «tuliya» hal qiluvchi rol o`ynaydi.
Tuliyaning ruxsatisiz podsho uning biror-bir a’zosi bo`lgan zodagonni qatl qila olmas edi. Agarda
tuliyaning ruxsati bilan uning biror a’zosiga podsho tomonidan o`lim jazosi berilgan taqdirda
ham podsho aybdorning oilasini ta’qib ostiga olish va mol-mulkini musodara qilish huquqidan
mahrum edi. Tadqiqotchilar, bu davrni (er. avv. XVIIII- er. avv. XVI asrlar) qadimgi Xett
podsholigi davri deb hisoblaydilar.
• Telepin va uning o`g`li hukmronligidan so`ng, Xett davlatining tushkunlik davri boshlanadi. Bu
davr O`rta Xett podsholigi davri (er. avv. XV asr ) deb nom oladi. Bu davrda Xett
podsholigining ahvoli yana og`irlashadi. Bir asr davomida Xett davlati va jamiyati go`yoki
tushkunlikni boshdan kechiradi.

• Xett davlati istilochilik siyosatini
muntazam va ko`ngillilardan tashkil
topgan, yaxshi qurollangan qo`shinga
tayanib amalga oshiradi. Harbiy
yurishlar asosan bahorda boshlanib,
kech kuzda tugagan. Yurishlar o`rtasida
muntazam qo`shinlarning bir qismi
maxsus harbiy qarorgohlarda
joylashtirilgan. Xettlarning chegara
shaharlarida maxsus harbiy garnizollar
joylashtirilgan. Qaram davlatlar Xett
garnizollarini ozuqa bilan ta`minlashga
majbur bo`lganlar.

• Xettlarning tashqi siyosatida diplomatiya
muhim o`rin tutgan. Ular Kichik Osiyo va
Old Osiyoning ko`p davlatlari bilan
diplomatik aloqalar o`rnatganlar. Bu
aloqalar ko`p hollarda maxsus
shartnomalar bilan mustahkamlangan.
Xett arxivlarida Old Osiyoning boshqa
mamlakatlari arxivlariga qaraganda, bir
necha marta ko`p miqdorda diplomatik
hujjatlar saqlanib qolgan. Xettlar boshqa
mamlakatlar bilan davriy ravishda
elchilar orqali maktublar, sovg`a-salomlar
almashib turganlar. Davlatlar o`rtasidagi
aloqalar sulolaviy nikoh shartnomalari
bilan mustahkamlangan.

• Podsho devonxonasida xalqaro aloqalarga maxsus muassasa rahbarlik qilgan. Bu yerda
elchilar, tarjimonlar, mirzolar ishlagan va shartnomalar matnlari tuzilgan. Shartnomalar
odatda ikki tilda: biri xett tili, ikkinchisi akkat tilida tuzilgan. Davlatlararo shartnomalar
matnlari podsho oldidagi kengashda muhokama qilingan. Shartnomalarga podsholar
muhrlari tushirilgan. Matnlar loy, metall (kumush, jez, temir) taxtachalarga bitilgan.
Shartnomalar matnlari yozilgan taxtachalar mamlakatning oliy xudolari haykallari oldida
saqlangan. Chunki xudolar shartnomaning bosh guvohlari sifatida kim uni buzsa, jazolash
huquqiga ega bo`lganlar.
• Xettlarning xalqaro shartnomalarning ko`pchiligida Xett qo`shinlarining harbiy g`alabalari
mustahkamlangan. Shu sababli, ularda ko`p hollarda tomonlarning o`zaro munosabatlarning
teng huquqda bo`lmagani ko`rinadi. Xett podsholari ko`pincha qaram davlatni o`lpon
to`lashga majbur qilganlar. O`lpon to`lovchilar har yili Xett podshosi oldiga kelishga, qaram
davlat hududida joylashtirilgan Xett garnizonlariga g`amxo`rlik qilishga, birinchi chaqiriq
bilan Xett hukmdoriga qo`shin bilan yordamga kelishga majbur qilinganlar.

Qaram davlat har yili (ba`zida yilida uch
marta) shartnomani o`qishlari majbur
bo`lgan. Qaram mamlakat hukmdori
o`g`illari, nevaralari va evaralari
shartnomaga rioya qilishlari shart qilib
qo`yilgan. Xett diplomatik amaliyotining
o`ziga xos xususiyatlaridan biri xettlarning
sulolaviy nikohlariga jiddiy e`tibor
berganlaridir. Xett podsholari o`z qizlari va
opa-singillarini boshqa podsholarning
nikohiga berishga harakat qilganlar. Bu
nikohlar har ikki tomonning o`zaro
munosabatlarini barqaror bo`lishini
ta`minlagan. Xettlar Xett malikalari
turmushga chiqqanda albatta bosh rafiqa
bo`lishi shartnomada alohida qayt qilingan.
Bunday nikohlar vositasida Xett podsholari
boshqa davlatlarda o`z ta`sirlarini
mustahkamlaganlar.

Xettlar Xett malikalari
turmushga chiqqanda albatta
bosh rafiqa bo`lishi shartnomada
alohida qayt qilingan. Bunday
nikohlar vositasida Xett
podsholari boshqa davlatlarda o`z
ta`sirlarini mustahkamlaganlar.
Bundan tashqari, chet davlat
taxtining qonuniy vorislari
hukmdorni bosh rafiqasining
o`g`illari bo`lgan.

ETIBORINGIZ UCHUN RAXMAT

Qadimgi va O‘rta Xett bosqichi tashqi siyosati va diplomatiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish