Qadimgi xett, urartu podsholigi, frigiya, lidiya davlatlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	245.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi xett, urartu podsholigi, frigiya, lidiya davlatlari

Купить

MAVZU: QADIMGI XETT, URARTU
PODSHOLIGI, FRIGIYA, LIDIYA
DAVLATLARI
Reja:
Kirish.
Asosiy qism.
I.Bob. Qadimgi Xett davlati tarixiga kirish va
manbashunoshlik asoslari.
I. 1. Xettlarning ijtimoiy tuzumi, xo'jaligi va
madaniyati.
I. 2. Xett podsholigining xo‘jaligi .
II. bob. Urartu podsholigi.
II.1.Urartu podsholigi. Urartuning tabiati va
aholisi.
II. 2. Argisbti I va Sarduri II lar davrlarida Urartu.
III. bob. Frigiya podsholigi.
II. 1. Frigiyaning xo'jaligi va madaniyati.
IV. Lidiya podsholigi.
IV.1.Qadimgi Lidiya podsholigining joylashuvi va tabiati.
IV.2. Merninadlar sulolasi davrida Lidiya .
Xulosa.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1

I.KIRISH .
Qadimgi Xett , Frigiya , Urartu va Lidiya davlatlari Kichik Osiyo
yarimoroli va Kavkaz o’lkasi hududlarida joylashgan. Ushbu hududlar
insoniyat qadimdan yashab kelgan o’lkalardan biri sanaladi. Xususan ,
arxeologik dalillarga ko’ra miloddan avvalgi VIII-VII mimgyilliklarda
Kichik Osiyo yarimoroli hududida bir qator qishloqlar tashkil topgan.
Ulardan eng yirigi Chatal Guyuk manzilgohi hisoblanib maydoni 12
gektarni tashkil etgan. Kichik Osiyo yarimorolining qulay geografik
sharoiti tufayli alohida madaniyatlat va etnik hilma-hillik shakllangan.
Arxeologlarning ta’kidlashicha kichik Osiyodagi qabilalar Misr va
Mesopotamiya hududlaridagi aholi vakillari bilan doimo yaqin
aloqada bo’lib turgan. Biroq Kichik Osiyo hududida sug’orma
dehqonchilik Misr va Mesopotamiyadan sust rivojlangan. Chunki
Kichik Osiyo hududida Nil , Dajla va Frot kabi sersuv va mineral
o’g’itlarga boy yirik daryolar mavjud bo’lmagan.
Kichik Osiyo yarimoroli hududida ishlab chiqaruvchi xo’jalik ya’ni
dehqonchilik va chorvachilik rivojlanib borishi bilan asta-sekin ibtidoiy
qishloqlar maydonlari kengayib shaharlarga aylandi. Keyingi
rivojlaninsh bosqichida esa shaharlar maydonlari kengaya borgan.
Ushbu rivojlanishlar va tashqi aloqalar tufayli miloddan avvalgi III
mingyillik oxirlarida Kichik Osiyo ya’ni Anatoliya ( hozirgi Turkiya
davlati ) hududidagi shaharlar davlatlarga aylana borishi uchun
sharoit vujudga keldi.
2

Keyingi davrdagi manbalarga asoslanib biz Xatti , Kanish , Busur ,
Xaxxa va Xanda kabi markazlarni sanashimiz mumkin. Ushbu
markazlar Misrdagi nomlarga o’xshar edi. Bu kabi markazlarning
rivojlanishi miloddan avvalgi XXIV-XXIII asrlarga to’g’ri keladi.
Asta-sekin ushbu hududda qadimgi davlatlar shakllana boshladi. Bular
Xett , Lidiya , Troya, Frigiya va Urartu davlatlari hisoblanadi.
3

I.Bob. 1. Qadimgi Xett davlati tarixiga kirish va
manbashunoshlik asoslari.
Biz Xett davlati tarixini o’rganishda avvalambor birinchi navbatda
Qadimgi Xett podsholigining manbalari va tarixnavisligi ko’rib chiqishimiz zarur
buladi. Bu manbalardan birinchi navbatda 1829-yilda F. J.F.Shampalon
tomonidan Ramzes II yozuvlarining o'qilishi va R.Lepsius tomonidan nashr
etilishi XIX asrning 40-yillarida "Kadesh yonidagi jang” Misr-Xett tinchlik
shartnomasining tuzilishi qudratli Xett davlatining mavjud boiganligini
aytishga imkon berdi.
1876-yilda esa xett iyeroglif yozuvi topilgan. 1906-1907-yillarda (hozirgi
Bo‘g‘ozqoya yaqinidagi joy, Anqara yaqinida) xettlar poytaxti Xattusa
xarobalari nemis ossurologi T. Vinklyer va turk arxeologi Makirdibey
tomonidan qazib ochilgan. Buyodgorlikning madaniy qatlamlaridan topilgan
buyumlar Xett davlati tarixi va madaniyati haqida birmuncha keng
ma’lumot to'plashga imkon berdi. Topilgan buyumlar orasida mixxat
(ponasimon) bilan akkad va xett tilida yozilgan katta bir arxiv topilgan.
Qadimgi xett yozuvlarini o'rganishda atoqli chex olimi B. Grozniyning
xizmatlari katta. U 1915—1917-yillarda xett yozuvini o‘qishga muyassar
bo‘lgan. 1
Xett yozuvlari asosan m. av. XIV asrga mansub bo'lib, mazmunan xett
yilnomalari, podsholarning yozishmalari va Xett qonunlar majmuasidan iborat
bo'lgan. Unda Xett diplomatiyasi, adabiyoti, Misr fir'avnlari, Ossur va Bobil
podsholari bilan yozishmalari, shuningdek, xalqaro va har xil shartnomalar
haqida qimmatli maiumotlar bor. Xett yozuvlarida xo'jalik va adabiy-diniy
testlar ham saqlanib qolgan. 2
1
ABDUJABBOR KABIROV :” QADIMGI SHARQ TARIXI” TOSHKENT - 2016 “Tafakkur”
nashriyoti
2
D. J. URAKOV “JAHON TARIXI”. Toshkent “Innovatsiya-Ziyo”2020
4

Xett davlati xaritasi.
B.Grozniy xett yozuvlari va tilini o'rganar ekan, xettlar tilini hindyevropa til
oilasiga mansub deb hisoblaydi. Ammo Turkiya olimlari xettlarni turk tili
oilasiga mansub deb hisoblavdlar. Ular xettlargacha bo'lgan yodgorliklar
"turkiy xususiyatga ega” deb hisoblaydilar.
Qadimgi Xett tarixi va madaniyati B. Landsberger, Y.Levi kabi nemis olimlari,
P.Garellidek i'ransuz, N.B.Yankovskiy, B.A.Turayev va V.V.Stmve kabi rus
olimlarining diqqat-e’tiborini o'ziga tortgan.
E.AMenabde, G.G.Giorgadze, V.V.Ivanov, LM.Dunayevskiy, G.LDovgaylo,
V.G.Ardzinba kabi olimlar Qadimgi Xett davlati tarixi, xo'jaligi, shuningdek,
5

tuzumi, uning o'ziga xos xususiyatlari, tili madaniyati bilan shug'ullanib.
tadqiqot ishlari olib borganlar. Xett davlati va qo'shnilarining geografiyasi
bilan G.Kapansan va V.N.Xachatryan shug'ullangan. Xettologlardan chex
olimi V. Zamarovskiyning ishlari ham tahsinga sazovordir. Shuningdek.
xettlar tarixi, tarixnavisligi bilan xorijiy olimlardan E.Vaydner, E. Forrera,
A.Getse, X.Otten, O.Gerni. S.Xaynxold-Kramer, rus olimlaridan V.LAvdiyev.
A.A.Vigasin, M.A.Dandamayev, V.M.Masson. V.I.Kuzishin va boshqa olimlar
jiddiy shug'ullanganlar. 3

M.av. Ill mingyillik oxiri va II mingyillik boshlarida Kichik Osiyoga
shimoldan hind-yevropa tilida so'ztashuvchi (B. Grozniyning fikricha
yevropoid) xett qabilalari kirib keladi. Taniqli olim S. U. Baueming
ta’kidlashicha, taxminan mil. avv. 2300-yiliarda ular Galis daryosigacha
bo‘lgan yerlami egallaydilar. Aynan ular temirdan birinchilardan (mil. avv. II
ming yillik) bo‘lib foydalanishni yaxshi bilganlar. Bu davrda Sharqiy Kichik
Osiyoda xett qabilalari boshqa mahalliy tub joy aholini assimilyatsiya
qiladilar. Xammurapi Mesopotamiyani egallab, uni kuch bilan
birlashtirayotgan bir paytda Kichik Osiyodagi hind yevropaliklar
qishloqlari mahalliy harbiy boshliqlar boshqaruvidagi uncha kata
bo‘lmagan podsholikka birlashadilar. Ularni kim bo‘lganini aytish qiyin.
Shu boisdan bu jarayonni to‘liq tasvirlashni iloji yo‘q. Faqatgina misrliklar
bu podsholik haqida eshitgani va ulaming aholisini yagona xalq deb
hisoblashganini bilish mumkin. Misrliklar ulami xett so‘zi bilan atashgan,
hamda mazkur xalqning yashash makoni bilan birga - xatti, ya’ni xettlar deb
nomlashgan. Xettlar yozuvni yaqin hududda yashagan Ashshur
savdogarlaridan o‘rganganlar. Mil. avv. 1790-yilga kelib xettlar markaziy
shahri Kussarda o‘z yozuvini yaratganlar. Shu tariqa xettlar tarixga kiradilar.
Kichik Osiyoda juda ko‘p qabilalar yashagan. Ular birlashib Nesa, Kanish,
3
A.G.XOLIYEV; “JAHON TARIXI” “NAVRO’Z” nashiryoti T -2018
6

Burusxand, Kussar va Xattusa kabi alohida shahar-davlatlarni tuzganlar.
M.av. XVIII asr boshlarida Kussar hukmdori Pitxan yarimorolning sharqiy
qismini birlashtirib, o‘zini podsho deb e’lon qilgan. Pitxanning o’g ii Anitta
uzoq davom etgan qattiq janglardan so'ng Nesa Xattusa, Zalpuva kabi
shahar-davlatlarini bosib olib, Xett podsholigiga asos soladi. Nesa Xett
podsholigining poytaxtiga aylantiriladi. Qora dengizdan Kichik Osiyodagi Tuz
ko‘ligacha bo‘lgan hududlami bosib oladi. Anitta dastlab otasining davrida
rasman kuzatuv minorasining boshlig‘i sifatida xizmat qilgan. Bu ish undan
kichik podsholik chegaralarini qo‘riqlaydigan barcha qo‘riqchilaming
hisobotini eshitishni talab qilar edi, xolos. Otasining vafotidan so‘ng o‘zini
shunchaki “Kussar shahzodasi” deb atagan.
Ammo, kelib chiqishi Kussarlik Pitxana va Anitta podsholigi davrida
mamlakat Xett deo atalganligi munozarali hisoblanadi. Anitta mahalliy Xatti
davlati bilan umsh olib borib, ulaming podshosi Piyustini jangda yengib,
Ullamma va Xarkiunu shaharlarini zabtetishga muvaffaq bo‘ladi. So‘ngra
Salpuva (Qora dengiz qirg‘oqlariga yaqin shahar-davlat) ga yurish qilib,
podshosi Xutsiyani asir olgach, u yerdan Siusumma ilohining haykalini
Nesaga qaytarib olib keladi. Kussar shahrining ahamiyati Nesa biian birga
oshib boradi. Anitta uzoq vaqt Xattusa shahar-davlati bilan qonli urush
olib borib, hatto uni vayron ham qilgan edi. Ko‘p o‘tmay xettlar
Salativaru shahrini ham egallaydilar, Purusxanda podshosi o‘zini Anittaning
vassali deb tan olib, unga temirdan yasalgan taxtini (temir hali
qimmatbaho hisoblangan) yuborishga majbur bo‘ladi. Podsho Anitta o‘z
davri uchun zamonaviy armiya (1400 kishilik doimiy qo‘shin) tuzib, unda
40 ta jang aravalari bo’lganligi haqida ma’lumotlar keltirilgan. Biroq, xett
hukmdori Anittaga otasidan Nesa shahri bilan birgalikdagi ikkita shahardan
iborat juda kichik podsholik meros qolgan edi.
7

0 ‘z vaqtida Dajla va Frot yerlarida kurashgan zamondoshi Xamurappi
kabi Anitta yangi xalqqa asos soldi. U “Men quyosh chiqadigan barcha
yerlami bosib oldim”, deb ta’kidlaydi va o‘zini “knyaz” emas, balki “buyuk
podsho” deb atay boshlaydi. Anitta o‘z davlatida to'liq qirq yildan ko'proq
hukmronlik qildi. Xattusa shahri qayta tiklangunga qadar Anitta tomonidan
asos solingan podsholik yana ikki avlod tomonidan Kussar shahri markaz
sifatida saqlandi. Xattusa yaqinida yettita kichik daryo bo'lib, uning
bo‘yidagi yerlar hosildor edi va u yerda qoya bo‘lib, oson
himoyalanadigan saroy qurish mumkin bo‘lgan.
Podsho Anita vafotidan keyin, mil. avv. XVII asr oxirida boshqa Xett sulolasi
hokimiyat tepasiga keladi. Xett davlati asoslarini birlashtiruvchi siyosatni
saroy a’yonlaridan Papaxdilmaning o‘g‘li podsho Labama (yoki Tabama
mil. avv. 1680-1650-yy) nihoyasiga yetkazdi.
U mamlakatning ko'p joylari va Qora dengizning janubiy sohillarigacha
boigan yerlarni istilo qiladi. Ularni Xett davlati tarkibiga qo'shib oladi. U
istilochilik yurishlarini davom ettirib, Xupisna, Tuvanuva, Nenassa, Landa,
Sallara, Purusxanda va Lusna shahar- davlatlarini egallab, joylarga o‘z
o‘g‘illarini hokim etib tayinlaydi. Bu vaqtda Xett davlati o‘z chegaralarini
“dengizdan-dengizgacha” kengaytirdi. Uning ichki va tashqi siyosatidan
kuchli ta’sirlangan va tan bergan keyingi vorislari (masalan Xattusili va
Telepinus va boshqalar) Labama va uning rafiqasi Tavanna nomlarini
o‘zlariga unvon sifatida qabul qildilar. . Xett davlati davriga oid arxiv
hujjatlari mil. avv. 1650-yildan boshlab mamlakat tarixini yorita boshlagan.
Keyinchalik qadimgi Xett podsholigi hukmdorlaridan biri Telepinus yozdirib
qoldirgan ma’lumotlar o‘z aniqligi bilan ajralib turadi.
Yangi hukmdor poytaxtni Kussardan Xattusaga ko‘chirganidan so‘ng, u
“Xattusalik sifatida” Xattusuli I nomini oldi. Labama Kichik Osiyodan 0‘rtayer
dengizi shimoliy-sharqiy sohillaridagi g‘arbiy somiy podsholigiga harbiy
8

yurishlar boshlaydi va bir nechta kichik shaharlami egallaydi. Anitta xett
xalqiga asos solgan bo‘lsa, Xattusili I bir necha xalqlami birlashtirgan
imperiyani barpo qildi.
Xattusuli I Xett podsholigining eng ko‘zga ko‘ringan hukmdorlaridan biri
bo‘lgan. U hukmdorligining birinchi yilidayoq Sanvittaga yurish uyushtiradi.
Xettlar bu shahar atrofmi talaydilar, ammo shaharga zarar yetkazmaydi.
Hududda o‘zining gamizon qo‘shinlarini qoldirib, Xattusulissalpa (bu Kichik
Osiyoning markaziy qismida joylashgan Salpa emas, balki, shimoliy Suriya
yo‘lidagi boshqa Salpa) shahriga qarab harakatlanadi, shahami egallab uni
to‘liq vayron qiladi.
So‘ngra Xattusuli I shimoliy Suriyaga bostirib kiradi. 0 ‘zming annallariga
ko‘ra Xattusuli I Alalax (xet. Alalxa) shahrini egallaydi va uni vayron qiladi.
So‘ngra Karxemishdan shimolroqda Frot daryosining o‘ng qirg‘og‘ida
joylashgan, yaxshi himoyalangan Urshu (xettcha Varsuva) shahrini qamal
qiladi. Xettlar Urshuni egallay olmaydilar, ular yaqin atrofdagi hududlami
vayron qilish bilan cheklangan. Ke‘p o‘tmay xettlar Igakalish (xettcha Ikakali),
Tasxiniya shaharlarini egallaydilar, shuningdek, Urshu, Luxutsanti shahrini
ham bo‘ysundirganlar. Shimoliy Suriya mil. avv. XVII asr oxirida Kichik Osiyo
shaharlariga qaraganda boyroq edi va bu yerda Xattusili I ko‘plab boylik
hamda boshqa hunarmandchilik buyumlarini qo‘lga kiritib, o‘zi tomonidan
qurilayotgan ibodatxona va saroylami ular bilan bezatadi.
Xattusuli I o‘z hukmronligining 3-yilida Kichik Osiyoning g'arbida
joylashgan Arsava mamlakatiga hujum uyushtiradi. Lekin xettlaming
qo‘shinlari Arsavada urush olib borayotgan bir paytda Xanigalbat (Mitanni)
xettlar davlatiga kutilmaganda hujum qiladi. Natijada ko‘p joylar xettlar
ta’siridan chiqib ketadilar. Xattusili I annallari faqatgina Xattusa shahri unga
sodiq qolgan ini ko‘rsatadi.
9

Xattusuli 1 ulaming bosqinini bartaraf qiladi va ulaming hujumi davrida
qo‘zg‘olon ko‘targan qaram hududlami qayta bo‘sundirishga kirishadi,
Podsholigining 4-yilidayoq ixtiyoriy ravishda dushmanga
darvozalarini ochib bergan Nenassa shahrini bo‘ysundirishga erishadi.
Shundan so‘ng xettlar Ulma shahar-davlati tomon harakatlana
boshlaydilar, janglarda qo‘zg‘olonchilami yengib, mamlakatni talon-taroj
qilib, shahami vayron qiladilar. Xattusili I Ulma yo’lidan qaytayotib
Salaxsuvu shahrini yoqib yuboradi va uning aholisini qulga aylantiradi.
Hukmronligi ning 5-yilida Xattusili 6 oylik qamaldan so‘ng Sanaxvitta
shahrini vayron qiladi. Keyin xettlar Appay va Ummay shaharlarini bosib
oladilar, ayniqsa, Ummay to‘liq vayronaga giriftor bo‘ladi. So‘ngra
xettlarga qarshi ittifoqni boshqargan Parmann shahri
podshosiga yurish qiladi, lekin qo‘zg‘olonchilar jangsiz taslim bo‘lib,
Xattusili I ga shahar darvozalarini ochib beradilar. So‘ngra Xattusili I Alaxxa
shahrini egallab, Xattusaga qaytadi.
U o‘z mamlakatining sharqiy va janubiy-sharqiy hududlaridagi
qo‘zg‘olonlami bostirib, shimoliy Suriyadagi shahar davlatlarga qarshi
harbiy harakatlarni qayta boshlaydi. Bu yerda mahalliy gegemoniyani
o‘matgan Yamxad (poytaxti Xalap yoki Xalpa) podsholigi bilan
to‘qnashishiga to‘g‘ri keladi. Xattusuli I hukmronligining 6-yilida Zarunti
(xettcha Saruna) shahrini bosib oladi va uni vayron qiladi. Shundan so‘ng
xett jangchilari yirik shahar Xashshuga (xettcha Xassuva) yurish boshlaydilar.
Xashshuga yordam berish uchun Xalpa podshosi Yarimlim III ikki
lashkarboshisi: Zugrashi (xettcha Sukrasi) — «Ukush» otryadi boshlig‘i va
Zaludi (xettcha Saluti) — «Manda qo‘shinlari» boshlig'i bilan shoshiladi.
Adalur tog‘larida (Karxemishdan shimolda) Yarimlim tor-mor qilinadi va
10

chamasi u yerda halok bo‘ladi. Bu haqda Alalax arxivida, Xalap «Ukush»
otryadi yo‘lboshchisi Zugrashi xabar beradi.
Xett qo‘shiniari raqibni izma-iz ta’qib qiladi, bir necha kundan so‘ng Purun
daiyosidan o‘tishadi so‘ngra ulami o‘z hududida yengadilar. Xashshu shahri
vayron qilinadi va o‘t qo‘yiladi. Xattusili I bo‘lsa, shaxsan o‘zi bu shahar
hukmdori o‘g‘lini boshini tanasidan judo qiladi. Shundan so‘ng
xettlar Sippasna shahrini egallaydilar va Xaxxa shahriga (xettcha Xaxxum,
zamonaviy Samsat yaqinida) yaqinlashadilar, bu shaharga hujum
jarayonida uchta jangda g‘alaba qozonib, uni egallaydilar. Xattusili I
o'zining annallarida Xaxxaga, hattoki akkadlik Sargon ham o‘t qo‘ya
olmaganini xabar beradi. Shu bilan birga, Xattusili I Xaxxani yoqibgina
qolmay, Xaxxa va Xashshu shohlarini o‘zining aravalariga ho‘kiz sifatida
qo‘shib, tahqirlaydi.
Xattusuli I annallari faqat hukmronligining dastlabki yillari, aniqrog‘i, uning
hukmronligining 10 yilini tasvirlaydi, unga ko‘ra, xettlar shu yillar ichida
Yamxadga sezilarli zarbalar bergan. Yamxadga qarshi yirik harbiy
ekspeditsiyalar keyingi yillarda Xalapning shimoliy ittifoqchilari Karxemish,
Zaruar, Хифапа , Ashtatalar tor-mor etilganda ham bo‘lgan. Yamxadga
qarshi kurash juda beshafqat ko‘rinish olgan. Aftidan o‘zining harbiy
yurishlaridan birida Xattusili 1 og‘ir yaralanadi, uning vorisi Mursili I
o‘zinining yozuvlarida “Xalapdan otasining qoni uchun o‘ch olganini”
ta’kidlaydi. Oxir oqibat aftidan Xalap bilan tinchlik sulhini tuzadi.
Xattusuli I davlati qabilalar konfederatsiyasi shaklida edi. Davlat tashqi
jihatdan kuchli ko'rinsada, ma’muriy boshqaruv tizimi kuchsiz bo‘lgan. U
hattoki eng muhim davlat amaldorlari va lashkarboshilarga ham har doim
tayana olmasdi.
11

Erishgan ko‘plab muvaffaqiyatlarga qaramasdan Xattusuli I Xattusada
emas, Kussarda vafot etadi. “Vasiyatnoma” nomli Xett hujjatida uning
o‘limidan oldin nevarasi Mursili I ga murojaatlari qayd qilingan.
So‘ngra taxtga Mursili I (taxminan mil. avv. 1620-1594-yy) o‘tirgan. Unga
yoshligida Xett knyazi Pimpira ustozlik qiladi. U o‘z shogirdini shunchaki
hukmdor emas, balki adolatli va shafqatli podsho bo‘lishini xohlagan. Shu
jihatdan xett yilnomalarida uning “Kim och bo‘lsa non ber, kim yalang‘och
bo‘lsa kiyim, kim sovuqdan qiynalayotgan bo‘lsa iliqlik” degan so‘zlari bejiz
keltirilmagan.
Mursili I eng janubiy hududlar bo‘lgan Kitssuvadnani (zamonaviy Tarsusa,
Mersina va Adana) egallaydi, buni arxeologik topilmalar ham tasdiqlaydi. Tars
(zamonaviy Tarsus) shahri vayron qilinadi. Shuningdek, и tomonidan
Xarruma va Xassuva shaharlari bosib olinadi.
Shu tariqa qator Kichik Osiyo hududlarini egallab, Mursili I Xattusili I
davrida bergan sodiqlik qasamini buzgan Xalapga qarshi yurish boshlaydi.
Xalap Mursili I tomonidan egallanadi va bu podsholikni butunlay tugatadi
(biroq, keyinroq qayta tiklanadi). Keyin Alalax shahrini ham vayron
qiladilar (arxeologik qazishmalar buni tasdiqlaydi). Muvaffaqiyatli
yurishlami davom ettirib, Mursili I shimoliy Mesopotamiyada Frotning
chap qirg‘og‘ida yashaydigan xurritlar ustidan g‘alaba qozonadi va Bobilni
egallash maqsadida o‘ziga ittifoqchilar yig‘adi.
Xammurapi sulolasining so‘nggi shohlari davrida jiddiy kuchsizlangan Bobil
xett bosqiniga qarshilik qila olmaydi. Mursili I taxminan 1595 yilda
shahami egallaydi va shoh Samsuditanni taxtdan qulatadi. Xammurapining
avlodlaridan bo‘lgan hukmdor qarshilik ko‘rsatolmaydi. Mursili I ning
shaxsiy qaydlariga ko‘ra, u shaharni talon-taroj qiladi, odamlarini asir olib,
12

podshosini zanjirband qiladi. Xammurapining so'nggi avlodini yakuniy taqdiri
ma’lum emas.
Mursili I Bobilni o‘z imperiyasiga qo‘shib olish niyatida bo‘lmagan. U
bobosi kabi dunyodagi eng qudratli bosqinchi ekanligini isbotlashga harakat
qilgan, xolos. Sababi, Bobil uzoqda joylashgan bo‘lib, Xattusadan uni
samarali boshqarish ancha mushkul edi. Buning o‘miga Mursili I shahami
vayrona holatida qoldirdi va poytaxtga g‘alaba bilan qaytadi. U yetarli
darajada uzoqlashganidan so‘ng tevarak-atrofdagi kassit sardorlari
xarobalarni egallab oladilar. Shu tariqa amoriylaming Bobildagi hukmronligi
nihoyasiga yetadi.
Mursili I Xattusaga o‘zi bilan asirlar va boylik bilan kirib keldi. Lekin
poytaxtda unga qarshi fitna tayyorlanayotgan edi. Fitnani ishonchli
kishilardan biri boigan qaynisi, soqiy Xantili uyushtirgan bo‘lib chiqadi.
Mursili I yo‘qligida Xantili podsho nomidan boshqarishga o‘rganib qolgan
edi; u to‘satdan o‘zining hukmdorligini cheklanib qolishiga toqat qila olmas
edi. Mursili I Bobildan qaytganidan so‘ng tez orada Xantili saroy amaldori
bilan birga podshoni o‘ldirib, taxtni egallab oladi. “Ular iblisiy qilmishni
sodir etdi. ”, deyiladi xettlar yilnomasida.
Podsho Xantili I (mil. avv. 1594-1560-yy) shimoliy Suriyada xettlar
hukmronligini mustahkamlashga harakat qiladi va u yerga muvaffaqiyatli
yurish uyushtiradi. Ashtat, Хифап va Karxemish podsholiklarini
bo‘ysundiriladi. Xantili I ning Tegaram (Toxma daryosi havzasidagi
zamonaviy Gyuryun) shahriga yurishi xurrit qabilalarining Kichik Osiyoga
yangi bosqiniga sabab bo‘ladi. Yaxshi saqlanmagan mixxat matnlarda bu
haqda to‘xtalib o'tilgan. 4
Xantili I davrida Kichik Osiyoning shimolida yashovchi kask qabilalari
harakatga keladi va Xett podsholigiga hujum boshlaydilar. Ular aynan shu
4
ABDUJABBOR KABIROV:” QADIMGI SHARQ TARIXI” TOSHKENT- 2018 qo’yoma
13

davrda xettlami Qora dengizdan butunlay uzib qo‘yadilar va avvalgi
qadimgi Xett podsholari davridagi “dengizdan- dengizgacha” hukmronligi
haqidagi fikrlar endi yangi xett matnlarida takrorlanmaydi. Xantili I darhol
Xett shaharlarini, shu jumladan, Xattusani mudofaa devorlari bilan
mustahkamlashga majbur bo‘ladi.
Xantili I vafot etgach, ichki kurashlar natijasida taxtga Telepin keladi.
Telepin yoki Telepinu- Xett podsholigini taxminan mil. avv.1525-1500-
yillarda boshqargan. U malika - tavanna huquqiga ega bo'lgan Xuttisi I
ning singlisi Istapariyaning eri bo‘lgan.
Fitnalar tufayli xotini Istapariya, keyinchalik o‘g‘li Ammuna halok bo‘lganligi
uchun, Telepin “podsho hokimiyati vorisligi haqida” yangi qonun chiqaradi.
Bu qonunga ko‘ra endilikda faqat podshoning o'g'illari voshiga qarab taxtga
chiqish huquqiga ega edi. Agar bunday bo’lmasa, qizining eri taxtga chiqishi
mumkin bo‘lib qoldi. Qolgan barcha hukmdor qarindoshlari taxtga
da’vogarlik qilishi mumkin emas, deb belgilandi. Xalq yig‘ini (panku) esa
bu qonunga rioya qilinishini kuzatib borishi shart edi.
Podsho hokimiyatini kuchli mustahkamlagan bu vorislik tartibi, keyingi
Xett podsholigi mavjud bo‘lgunga qadar amal qildi. Telepin panku (xalq
yig‘ini) hokimiyatini cheklab, unga faqatgina podsho bilan sulola a’zolaridan
biri o‘rtasida bahs kelib chiqqanda kelishtirish va sud qilish uchun kengash
(tuliya) chaqirish huquqini beradi. Panku qolgan davlat ishlariga aralashishi
mumkin emas edi.
Telepin Labama 1 dan boshlab, Xett podsholigi uyida bo’lgan barcha
voqealarni qisqacha tavsifini qoldirgan. Taxminan Telepin davriga kelib
xett qonunlarining dastlabki varianti tuzilganini aytish mumkin. Telepin
Kitsuvadna hukmdori Ishputaxshu bilan do‘stona shartnoma imzolab,
Kitssuvadnani Xett podsholigidan mustaqilligini tan oladi. Shunga qaramay
14

shimoliy Suriyaga boradigan yo‘lni o‘z qo‘lida tutib turishga harakat qildi.
Xashshu va Lavatsantiyaga yurishlar uyushtiradi. Manda, Sala, Tamalkiya,
Xatra, Salpa shaharlari imtiyozlarini bekor qiladi.
I. 2. Xettlarning ijtimoiy tuzumi, xo'jaligi va
madaniyati.
Ma’lumki, Kichik Osiyoda dastlab bir necha shahar-davlatlar tashkil topgan
edi. Bu davlatlarning o'ziga xos boshqaruv tizimi ham bo'lgan. Shahar-
davlatlarning hokimlari xalq yig'ini tomonidan ruhoniylariga tayanib
boshqargan. M.av. XVIII asr boshlarida Kussar hukmdori Pitxan bir necha
shahar-davlatlarni birlashtirib o'zini podsho deb e’lon qiladi. Anitta davrida
esa Xett podsholigiga asos solinadi. Shu davrdan boshlab podsholik taxti
otadan bolaga meros tariqasida o'tadigan bo'ldi. Tabarna davrida Xett
podsholigi birmuncha kuchayadi. U o'zini ''Ulug' podsho” deb e'lon qilgan.
Tabarna nomi podsholik unvoniga aylangan. Shundan boshlab Xett
podsholari o'zlarini „tabarna” deb ataganlar, O'sha vaqtdagi yozuvlarning
birida: ,,Ulug‘ podsho Tabarna o‘z shahri Kissirda kasal bo‘lib qoladi.
0‘g‘li Mursilnipodsholikka chaqirib, amaldorlariga endi men o‘g‘limni
sizlarning ustingizdan “tabarna"-podsho qildim”
deb yozilgan ekan. 5
Podsho Telepin da.vrida taxt vorisligi tartibga keltirilib. mustaxkamlanadi.
O'sha davrdagi qoidaga ko'ra podsholik taxti podsho o'g'illariga, o'g'illari
bo’lmasa aka-ukalariga, ular ham bo'lmasa kuyovlariga meros qilib
qoldirilgan. Xett davlatida podsho juda katta huquqlarga ega bo’lgan. Davlat
ahamiyatiga ega boTgan masalalarni hal etishda oqsoqollar kengashi -
tuliya va harbiylar yig'ini – pankusni chaqirgan. Podsho tuliya va pankusning
roziligini olmay turib jinoyatchilarni o'limga buyurmagan. Podsho qoshida
qarindosh urug‘laridan iborat aslzodalar kengashi ham faoliyat ko'rsatgan.
5
D. J. URAKOV “JAHON TARIXI”. Toshkent “Innovatsiya-Ziyo”2020
15

Yer podsho, amaldor, ruhoniy, erkin kishilar o'rtasida taqsimlangan.
Mamlakatda qullar ham ko'p bo’lgan. Harbiy asirlar qulga aylantirilgan. Ozod
kishilar jinoyat qilsalar jarima to Tab qutulib ketganlar. O'g'irlik qilib qo'lga
tushgan qullarning burni, qulog'i va boshqa a'zolari kesib tashlangan.
Jiddiyroq jinoyatchi qullar o'limga hukm qilingan.
Xett mamlakatining tabiiy sharoiti u yerda xo'jalikning hamma tarmoqlari
rivojlanishiga imkon bergan. Xett dehqonlari Qizilirmoq, Yashilirmoq,
Sayhun, Jayhun kabi katta-kichik daryo va soy vodiylarini o‘zlashtirganlar. Bu
joylarda kanallar qazilib. to'g'onlar qurilib. aholi sug'orma dehqonchilik
bilan shug‘ullangan. Ular sabzavot va poliz ekinlari ekib, ulardan moi hosil
olganlar. Suvsiz, sug'orilmaydigan yerlarga no‘xat, arpa, tariq, mosh, bug‘doy
ekib, lalmikor dehqonchilik bilan ham shug'illanganlar. U yerda sug'orma
dehqonchilikka ham alohida e’tibor berilgan. Qadimgi Xett qonunlarida
suvdan tejab-tergab foydalanish ta'kidlangan. Aholi olma, nok, o'rik. olxo‘ri,
anjir. uzum ekib bog'dorchilik bilan ham shug'ullangan. Ma’lumotlarga
qaraganda, mamlakatda qadimdan boshlab parrandachilik va asalarichilik ham
rivoj topgan ekan.
Kichik Osiyoning katta qismi sero't yaylovlardan iborat bo’lgani uchun u
yerda chorvachilik yaxshi rivojlangan edi. Chorvadorlar sergo'sht, dag'al junli
qo'y, echki va qoramol boqqanlar.
M.av. II mingyillikdan boshlab Kichik Osiyoda, shuningdek, Xettlar
mamlakatida yilqichilikka alohida e'tibor berganlar. Dashtlarda otlaming turli
zotlari parvarish qilingan. Chorva aholini sut, go'sht. yog', jun. teri va ishchi
kuchi bilan ta'minlagan. Ot, eshak va ho‘kizlardan xo'jalik maqsadlarida
keng foydalanilgan. Otlardan esa ko'proq harbiy maqsadlarda foydalanilgan.
Anatoliya tog'larida oltin, kumush, mis, qo‘rg‘oshin, temir, tuz, tosh va boshqa
ma’dan konlari kolp bo'lgan. Shuning uchun mamlakatda tog '-kon sanoati,
16

temirchilik, misgarlik, qurolsoziik zargarlik, asbob-uskunasozlik va
himarmandchilikning to ‘qimachilik, kulolchilik, duradgorlik va boshqa
tarmoqlari ham rivoj topgan edi.
Mamlakatda ichki va tashqi savdo yaxshigina rivojlangan bo'lib, xettlar
Kavkaz. Yunoniston, Misr, Ossuriya, Mesopotamiya va boshqa qo'shni
mamlakatlar bilan quruqlik va suv yo‘llari orqali qizg'in savdo-sotiq ishlarini
olib borganlar.
Qadimgi Xett dini va e’tiqodi. Qadimgi Xettlar hayoti va e’tiqodida
ibtidoiy e’tiqod shakllari keng tarqalgan edi. Ular yer, suv, tog’,
momaqaldiroq, chaqmoq xudolariga e’tiqod qilganlar. Ularda hosildorlik
xudosi ay о I qiyofasida tasvirlangan. Ayni pay- tda xettlar tog' cho'qqilaii.
momaqaldiroq, vashin, yog‘ingarchilik va hosildorlik xudosi Teshubni
ulugMagan va unga e’tiqod qilganlar. U “Os mo it podshosi, Xett mamlakati
homiysi” hisoblangan. Uning xotini Quyosh xudosi bo'lib, u ham mamlakat
homiysi va Xett podsholari malikalarining homiysi bo'lgan.
Teshubni beliga qilich taqqan va chap qo'lida bir tutam vashin, o'ng qoiida
jang boltasi ushlagan holda tasvirlagan. Boshqa Xett xudolari ham turli
qiyofada tasvir etilganlar. Xett podsholari mamlakatning bosh ruhoniylari
hisoblangan. Xettlarda podsholar xudo darajasiga ko'tarib ulug‘langan.
Mamlakat ahli podshoni “Quyosh” deb atagari va ulug' lagan.
II.bob. Urartu podsholigi.
Van-Urartu Kavqazortidagi qadimgi davlatlaridan biri hisoblanadi. Uning
katta qismini Kavkaz va Arman tog'lari egallab yotadi. Urartudan Kura, Araks,
17

Frot va Diyala daryolari oqib o'tadi. Tog’lar orasida Van, Urmiya va Sevan
ko’lari joylashgan. O’lkaning yozi u qadar issiq emas. Qish biroz sovuq
bo'lib. yogin-sochin asosan bahor. qish va kuz oylarida yog‘adi. Tog‘
yonbagirlari va daralarda har xil o"t-o'lanlar, butalar va daraxtlar o'sib yotadi. O
ikada tog' echldlari, bo‘ri, yovvoyi cho'chqa, qoplon, sudralib yuruvchilar va
qushlar yashaydi. Tog’larda temir, qo'rg'oshin, mis va boshqa ma’danlar serob.
Arxeolog olimlarning bergan ma'lumotlariga ko’ra, Kavkazorti va Urartu
hududida bir necha ming yillardan beri aholi yashab ke ladi. Ular hozirgi arman
va gruzin xalqlarining ota-bobolari bo'lib, keyinchalik ular urartlar deb nom
olgan. Qadimgi Urartu hududida xett, hurrit, ossur va boshqa qabilalar ham
yashaganlar.
Urartu va Kavkazorti mamlakatlari . Manbalar va tarixinavislik. Urartu va
Kavkazorti mamlakatlarining qadimgi tarixini va madaniyatini o‘rganishda
urartu yozuvlari katta ahamiyatga ega bo'lib, ular 1828-1829-villarga kelib
ma'lum boidi. XIX asrning oxirlariga kelib qadimgi sharq lingvistikasida ayrim
siljishlar ro'y berdi. Topilgan yozuvlami o'qib chiqish jonlandi.
Kavkazortidagi Urartu yozuvlari ilk bor M.V.Nikolskiy tomonidan o'qilgan va
nashr etilgan.
XX as;ming boshlarida I.A.Orbeli rahbarligidagi ekspeditsiya Van ko’li
sohilidagi yozuvlarni kashf etdi. Bu shoh Sardur II yozuvlari edi. Urartu
yozuvlari o’zining mazmuniga ko'ra Urartu podsholarining faoliyatini-yilma-
yil bayon etuvchi yilnomani eslatadi.
Qadimgi Urartu haqidagi ma’lumotlar ossur va bobilliklarning ayrim
manbalarida ham keltirilgan. Ularda Urartu davlati, uning qo'shni
mamlakatlar bilan munosabatlari, harbiy yurishlari va boshqalar haqida
bayon etiladi. Qadimgi Urartu tarixini o'rganishda Karmir-blur (Teyshabani),
Argishtixinili va Erebunida olib borilgan arxeologik qazish ishlari va u yerdan
18

topilgan juda ko'p moddiy va madaniy buyumlar majmuasi katta ahamiyatga
ega bo'ldi. Urartu tarixini o‘rganishda I.M.Dyakonovning ham xizmatlari
kattadir. U qadimgi Urartu tarixiga oid ossur-bobil yozuv manbalarini tarjima
qilib sharhlab bergan. Shuningdek, l.M.Dyakonov urartu tarixiga oid urartu
hujjatlarini ham o'qib chiqib ularni sharhlab bergan. G.A.Melikishvili ham
ururtu yozuvlarini nashr ettirib sharhlagan. B.B.Piotrovskiyning Urartu
bo'yicha to'plagan katta ilmiy ishi 1944-yilda bosilib chiqadi. Uning qayta
ishlangan nashri esa 1959-yilda bosilgan. B.B. Piotrovskiyning bu ilmiy ishida
Qadimgi Urartu tarixi va madaniyati haqida qimmatli ma'lumotlar bor.
Qadimgi Urartu tarixi va madaniyati haqida G.V.Sereteli, I.I.Meshaninov,
N.V.Arutyunyan, A.A.Martirosyan va boshqa olimlarning xizmatlari
katta.Keyingi yillarda Turkiya va Eronda urartu yodgorliklarini qazish ishlari
olib borildi. Qadimgi Urartu madaniyatini bilan A.Seys, K.F.Lemann-Xaunt,
R.Barnet. F.Kening va I.Fridrix kabi olimlar qizg'in ravishda oigandilar.
Urartu davlatinig xaritasi.
II.1. Urartuning tabiati va aholisi.
Urartuda ilk davlatlarning tashkil topishi va kuchayishi. M. av. XV-XIV
asrlarda Sevan, Van va Urmiya ko‘llari atrofida Urartu va ularga qarindosh
19

qabilalar yashar edilar. Ular alohida-alohida qabilalar ittifoqiga birlashib
yashaganlar. Bu qabilalar ittifoqi orasida Urartu ittifoqi kuchliroq edi.
M. av. XIII asrda Ossur qo'shinlari bir necha bor bu qabilalar ustiga bostirib
kirib, ular bilan jang qilgan. M.av. XII asrda Ossur podshosi Tiglatpalasar 1
Van ko’li atrofiga bostirib kirib, u yerdagi 23 podsho ustidan g'alaba
qozonganini qoyatoshga yozdirgan ekan.
M.av. X l-X asrlarda Van k o ii atrofidagi qabilalar Urartu atrofida birlashib,
Urartu podsholigini tashkil etadilar. Urartu davlatining hukmdori Aramu
m.av. 864-845-yillarda podsholik qilgan. U Ossuriya podshosi Salamansar I
II ning Urartuga bostirib kirgan qo'shinlariga qattiq zarba bergan.
Urartu podsholigining kuchayishi. M.av. 835—825-yi 11ar Sarduri I Urartu
podsholigini boshqargan. Sarduri I qo'shinlari ossur qo'shinlari ustidan bir
necha bor g'alabaga erishgan. U o'zini “Hamma podsholardan suvg 'a oluvchi
ulug ‘ qudratli podsho-shahanshoh ", deb e'lon qilgan. Sarduri I qo'shinlari
qo'shni qabilalar
ustiga yurish qilib, Urartu yerlarini kengaytirgan. Sarduri I bosib olingan
qabilalardan boj-xiroj olgan. U Van ko’li sohilida mustah-kam Tushpa
shahrini barpo qilib. uni Urartu podsholigining poytaxtiga aylantiradi.
Sarduri I vafot etgach taxtga uning o’g’li Ishpuini o’tiradi. Ishpuini (m.av.
825-810-yillar) davrida Urartu podsholigi yanada kuchayadi. Van ko'li
shimolidagi yerlar Urartuga qo'shib olinadi. Ishpuini qo'shinlari Urmiya
ko'lining janubi-g'arbidagi Manna podsholigining yerlarini bosib olib,
Ossuriyaga xavf soladilar. Urartu qo'shinlari Mannadan katta o’ljalar - qo’y,
echki, qoramol, ot va ko’p sonli asirlar bilan Urartuga qaytganlar. Ishpuini
vafotidan so'ng Urartu taxtiga uning o'g’li Menua o'tiradi. Menua (m. av.
810-786-yillar) davrida Urartu podsholigi kuchayadi. Menua shimolda Araks
daiyosi, janubi-g'arbda Frot daryosining yuqorisidagi mamlakatlar ustiga zafarli
20

yurishlar qiladi. O'sha vaqtdagi toshga bitilgan yozuvlarning birida “Menua
mingan ot — Arsibinni 22 tirsak - 11 metr-u 20 sm kenglikdagi jarlik ustidan
sakrab o'tgan" . deyiladi. Shu tufayli podsho mingan otning nomi "Arsibin” -
“Bur- gut'’ bo'lgan ekan. Manbalarda Menua qo’rqmas jangchi, mashhur shoh
va uzoqni ko'ruvchi dono siyosatchi kishi boiganligi hikoya qilinadi. U
mamlakat mudofaasi va obodonchiligiga katta e'tibor berib, Van ko'lidan suv
oluvchi 70km. lik '’Menua kanali”ni qazdirgan.
Menua davrida Urartu podsholigi har jihatdan gullab-yashnagan davlatga
aylangan.
II. 2. Argisbti I va Sarduri II lar davrlarida Urartu.
Menuaning o'g'li Argishti I davrida m.av. 786-764-yillarda Urartu
podsholigi yanada kuchaydi. Argishti I qo'shinlari shimolda Kolxidaga kirib
borib. Araks daiyosi bo'yida Argishtixinili shahrini qurdiradi. Argishti I
qo'shinlari Mannaga, Ossuriyaga hujum qilib, Diyala daiyosi sohili va Bobil
chegaralarigacha kirib boradilar. Janubi-g'arb tomonda Urartu qo'shinlari
Frot daryosining yuqorisidagi mamlakatlar. shuningdek, Suriyagacha kirib
boradi.
Argishti I harbiy yurishlari davrida juda ko'p boylik, chorva va 280000 erkak,
ayol va bolalardan iborat asirlarni mamlakatga olib keladi. 6
Argishti I vafotidan so'ng Urartu taxtiga Sarduri II o'tiradi. Sarduri II
davrida (M. av. 764-735-yillar ) Urartu podsholigi yanada
mustahkamlanadi. U harbiy islohot o'tkazib, ixtisoslashgan qo'shinni
kuchaytiradi. Urartu qo'shinlari shimolda Eriax mamlakatini bosib olib,
g'arbda Shimoliy Suriyaga kirib boradilar. Qo'shin janubda Ossuriya
qo‘shinlariga qaqshatqich zarbalar beradi. Sarduri 11 davrining birinehi
yarmida Urartu Old Osiyodagi eng qudratli davlat boiib qoladi.
6
ABDUJABBOR KABIROV:” QADIMGI SHARQ TARIXI” TOSHKENT - 2016 “Tafakkur”
nashriyoti
21

Urartu podsholigining ijtimoiy tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati. Urartuda ishlab
chiqarish, savdo-sotiqning rivojlanishi, va nihoyat talonchilik urushlari,
xususiy mulkning orta borishi hamda mulkiy terigsizlikni kuchayishiga olib
keladi. Bu hoi aholi orasida tabaqalanishni keltirib chiqardi. Urartu aholisi
boy-badavlat, o'rtahol, kambag'al va qullar tabaqasiga bo'linib ketadi.
Ayniqsa xalq yig'ini tomonidan saylangan oqsoqollar va harbiy boshliqlar boyib
keta boshladilar. Ular o'zlarini aslzoda, ya’ni zodagonlar deb hisoblay
boshlaydi. Ayrim-ayrim viloyatlaming hukmdorlari bo'lib oladilar. Bu
hukmdorlar o'z o'rinlarini o'g'illari yoki aka-ukalariga meros qilib qoldiradigan
bo’lganlar. Qabilalar ittifoqi birlashib. Urartu podsholigi tuzilar ekan, taxt
otadan bolagayoki aka-ukalarga meros qilib qoldirilgan.
Urartu podsholari huzurida uning aka-ukalari, qabila oqsoqollari va harbiy
boshliqlardan iborat aslzodalar kengashi faoliyat ko'rsatgan. Podsho
mamlakatni amaldorlar, harbiylar, ruhoniylar va aslzodalar kengashiga
tayanib boshqargan.
Qadimgi Urartu madaniyati. Qadimgi Urartu Old Osiyodagi yuksak
madaniyatli mamlakatlardan biri hisoblanadi. Urartu xalqlari
Mesopotamiyaning surat-belgili va mix-ponasimon yozuvlaridan foydalanib
o'z yozuvlarini yaratganlar. Arxeolog olimlar Qadimgi Urartu hududidan
shu yozuvda bitilgan yozuv namunalarini topishgan. Bu jihatdan Argishti I
ning xor-xor yozuvi va Sarduri II ning katta yozuvi diqqatga sazovordir.
Shuningdek, Van ko’li yaqinidagi qoya tokchasi - ”Mehr eshigi", Karmir-
Blurdan topilgan dubulg'a, sopol va jez idish sirtiga bitilgan Urartu yozuvlari
diqqatga sazovordir. Urartu hududidagi TuproqqaFadan ham sopol buyum
parchasiga bitilgan urartu yozuvlari topilgan. Qadimgi Urartu yozuvlarini
o'qish va o'rganishda M.V.Nikolskiy, M.Sibatyan, I.A.Orbeli va boshqa
olimlarning xizmatlari kattadir.
22

Qadimgi Urartu yozuvlarining o'lka tarixi va madaniyatini o'rganishda juda
katta ahamiyatga egadir. Qadimgi Urartuda tarix, matematika, astronomiya,
tabobat, veterenariya, geografiya bilimlari ancha rivoj topgan edi.
Urartuliklaming xalq og'zaki ijodiyoti va yozma adabiyoti ancha boy boigan.
Bu jihatdan M.Xorenning asarlari, Mard eposi, Dovud Sosuniy dostonlari
urartlar adabiyotining ajoyib namunalari hisoblanadi.
Qadimgi Urartuda me’morchilik, haykaltaroshlik. o‘yma, chizma, qabartma
rassomlik va san'atning boshqa turlari yuksak darajada taraqqiy etgan edi.
Ustalar qal'a devorlari, ibodatxona, shohsaroy larini har xil rasm va
haykallar bilan bezaganlar. Rassomlar qalqon sirti, dubulg'a va boshqa
buyumlarni echki, buqa, sher, qoplon va odam. muqaddas hayot daraxti
tasvirlari bilan bezaganlar.
Haykaltaroshlarning jezdan ishlagan yarim odam, yarim hayvon qiyofasidagi
haykali, ma'buda Teyshebuning haykalchasi, hosildorlik ma’budasining
oltindan ishlangan medalyonlari Urartu tasviriy san'atining nodir namunalari
hisoblanadi.
Urartularning diniy e’tiqodi . Urartu ko’p xudolik mamlakati bo’lib, ularning
ota-bobolari dastlab tabiat hodisalari, turli buyum va hayvonlarga e'tiqod
qilishgan. Qadimgi manbalarning birida ko'p xudolarning nomi sanab o'tiladi.
Urartlarda muqaddas daraxtlarga siginish ham keng tarqalgan. Ularda Xald
tog" xudosi hisoblanib. keyinchalik u urush xudosiga. podsho va davlatning
homiysiga aylantirilgan.
23

Shahar devorlariga o’yib ishlanga devoriy sur’atlar.
Urartuda Teyshub momaqaldiroq va bo'ron, Ard esa quyosh xudosi
hisoblangan. Turli buyumlarda "muqaddas daraxt”, Xald, Ard va boshqa
xudolarning rasm-tasvirlari saqlanib qolgan.
Urartu podsholari dinning oliy ruhoniylari hisoblartishgan va xudolarga
bagishlab turli marosimlar o'tkazishgan. Shuningdek, ular o'z xudolariga
atab hayvonlar so'yib qurbonlik qilganlar. Shunday qilib urartlar qo'shni
xalqlar madaniyatidan bahramand bo’lib, o'zlariga xos madaniyat
yaratganlar.
24

III. bob. Frigiya podsholigi
Frigiya podsholigi. Frigiya Kichik Osiyoning markaziy va g'arbiy
qismidagi qadimgi davlatlardan biri. Mamlakatdan ko'p irmoqli Sangariy
daryosi oqib o'tib. Qora dengizga quyiladi. Uning iqlimi mo'tadil boTib.
yog‘ingarchilik bahor va qish oylarida ko'proq bo’ladi. Qishi mo'tadil.
Qadimgi Frigiyada xettlarga qarindosh qabilalar yashagan.
M.av. II mingyillik o'rtalarida bu yerga Makedoniya va Fraki- vadan juda ko'p
qabilalar ko‘chib kelib joylashganlar. Ular o'zlarini frigiylar deb atagan va
mahalliy aholiga qo‘shilib ketgan.
M.av. II mingyillikning ikkinchi yarmida ular Frigiya podsholigiga asos
soladilar. Frigiyaliklar Troya-Yunon urushi davrida troyaliklar bilan yelkama-
yelka turib yunonlarga qarshi kurashgarlar. Troya yengilgach, Frigiya uni o‘z
ta’siriga olgan. M.av. XII asrda Frigiya qo'shinlari sharq tomonga bir necha bor
hujum uyushtiradi. Biroq ularning harbiy yurishlari Ossur qo'shinlari
tomonidan to'xtatilgan.
M.av. X-VIII asrlarda Frigiya podsholigi birmuncha kuchayadi. Sangariy
daryosining o'ng sohilida joylashgan Gordion shahri podsholikning markazi
edi. Frigiyaliklar oddiy dehqondan chiqqan podsholari Gordiva bilan
g'ururlanganlar. Gordiyaning o'g'li Midas davrida Frigiya podsholigi o'z kuch-
qudratini saqlab. podsholik yerlarini kengaytirish uchun Sharq tomon qo'shin
tortgan. .Vmmo Ossur shohi Sargon II firigiyaliklarni yengib, 300 qal’a, 10
shahar, 2400 nsir va behisob boyliklarni qo'lga kiritgan. Midas Ossuriya
hukmronligini tan olib, Ossur shohiga o’lpon to’lash majburiyatini olgan.
M.av. VIII asr oxiriga kelib Frigiya qo'shni qabilalarning shiddatli hujumi
girdobida qolgan. Frigiya qo'shinlari ketma-ket Mag’lubiyatga uchragach,
Midas o‘zini o‘zi o'ldirgan.
25

M. av. VII asr boshlarida Frigiya kuchsizlanib, dastlab Lidiya, Iron,
keyinchalik yunon-makedonlar, rimliklar va vizantiyaliklar ta’siriga tushib
qolgan.

Frigiya davlati xaritasi.
II. 1. Frigiyaning xo'jaligi va madaniyati.
Frigiyaning qulay tabiiy sharoiti va mehnatkash aholisi xo'jalikning
hamma tarmoqlarini rivojlanishiga imkon bergan. Gomer va Gerodotlaming
ma’lumotlariga ko'ra, frigiyaliklar bog'dorchilik va yilqichilikda shuhrat
qozonganlar. Mamlakat dehqonlari va bog'bonlari arpa, bug'doy, tariq,
kunjut. anjir, olma. nok, uzum ekib, ulardan yuqori hosil olgan. Ular qo'y,
echki, xachir, eshak va ot boqib, chorvachilikka ham katta e’tibor berganlar.
Ho'kiz, eshak. xachirdan xo'jalik maqsadlarida otlardan esa harbiy
maqsadlarda foydalanilgan. Frigiva tog'lari oltin. kumush, mis, temir,
qo'rg'oshin va boshqa ma'dan- larga boy bo'lgan. Shu bois u yerda tog’-kon
26

sanoati, temirchilik, qurolsozlik, zargarlik, me’morchilik, kulolchilik,
to'qimachilik va xo'jalikning boshqa sohalari yuksak darajada rivoj topgan edi.
Frigiya uzoq-yaqin qo'shni mamlakatlar va xalqlar - yunonlar, misrliklar,
lidiyaliklar, ossurlar, urartlar bilan qizg'in savdo-sotiq ishlarini olib borgan.
Frigiyaliklar qo'shni xalqlar madaniyatidan bahramand bo'lib, o'zlariga xos
madaniyat yaratganlar. Ularning Gordiya va Midas kabi shohlari ilm-fan,
san’at va madaniyat homiylari bo'lgan. Kichik Osiyo yunonlarining alifbosi
asosida o'z yozuvlarini ham yaratganlar.
Ilm-fanning turli sohalarida, shuningdek, adabiyot sohasida ham katta
yutuqlarga erishgan.
Frigiyaliklarning Darete nomi bilan mashhur bo'lgan shoiri Gomergacha
Frigiya Tliada”sini yozganligi ma’lum. Ularda kuv, raqs, qo'shiqchilik san’ati
ham ancha rivoj topgan ekan. Frigiyaliklar xilma-xil musiqa asboblari
yasash va ularni ijro etishda shuhrat qozonganlar.
Frigiyaliklar dastlab tabiat kuchlariga, buyumlarga va ba’zi hayvonlarga
e’tiqod qilgan. Ularda ko'pxudolik, totemizm, animizm, fetishizm va boshqa
diniy e’tiqodlar saqlanib qolgan edi.
27

IV. Lidiya podsholigi
IV.1.Qadimgi Lidiya podsholigining joylashuvi va tabiati.
Qadimgi Lidiya Kichik Osiyoning g'arbiy qismida joylashgan quldorlik
davlatlaridan biridir. Uning g'arbiy qismini Egey dengizining suvlari o'rab
turadi. Mamlakat hududi togTik va tekisliklardan iborat. Tog‘lar orasidan
katta-kichik soylar oqib chiqib, ularning ba'zilarigina Egey dengiziga borib
quyiladi. Mamlakat g'arbida iqlim mo'tadil, dengiz iqlimiga yaqin. Sharqiy
qismida iqlirn konti nental qishi sovuq, yozi issiq. Yog‘in-sochin ko‘proq kuz,
qish va bahor oylarida yog'adi. Hayvonot va o‘simliklar olami u qadar boy
emas. Uning togTik joylarida oltin, kumush, mis, temir va boshqa konlar bor.
Aholining asosiy qismi lidiyalik va yunonlardan iborat. Bu mamlakatda qadim
zamonlardan boshlab aholi yashab keladi.
Lidiya podsholigining tashkil topishi va rivoji. M. av. XIII asrda Sardi
shahri Assuva (Osiyo) mamlakatining poytaxti bo'lgan ekan. M. av. XIII
asrda Assuva xett qo'shinlari tomonidan bosib olinadi, uning poytaxti Sardi
talanib, so'ng unga o‘t qo‘yiladi. Xettlar katta o’lja va ko'pdan-ko'p harbiy
asirlar bilan vatanlariga qaytadilar. Xettlardan keyin mamlakatni yunonlar
osonlik bilan bosib oladi.
M.av. I mingyillik boshlarida Lidiya Frigiya podsholigi tomonidan bosib olinadi.
M.av. VII asr boshlariga kelib Frigiya podsholigi parchalanib ketadi. Lidiya
uning tarkibidan chiqib ketadi.
IV.2. Merninadlar sulolasi davrida Lidiya .
M.av. VII asr boshlarida Lidiya o‘zini tiklab oladi. Lidiya podsholigi
Mermnad sulolasining asoschisi Giges (m.av. 692-654) podsholik qilgan
davrda kuchayadi. Giges davrida Frigiyaning bir qismi. Karn. Troya va
Misiya Lidiya tarkibiga qo‘shib olinadi. Giges Egey dengizi sohillariga
28

Lidiya podsholigi xaritasi.
chiqishi uchun Milet va Smirna shaharlari ustiga qo‘shin tortadi. Gigesning
bu yurishi yaxshi natija bermaydi. Giges ossur podshosi bilan ittifoq tuzib,
Kappadokiyada kimmeriylar ustidan g‘alaba qozonadi. Shu yo'l bilan Ossuriya
Lidiyani o‘ziga tobe qilib olmoqchi edi. Lidiya Ossuriya asoratiga tushib
qolrnaslik uchun Misr va Bobil bilan bitim tuzadi. Shu vaqtda kimmeriylar
Lidiyaga bostirib kirib. Gigas qo'shinlarini yengadi. Jangda Giges halok
boTadi. Gigesning o‘g'li Ardis (m.av. 654-605) davrida Lidiya nozik siyosat
qoTlab. ossurlar va kimmeriylar asoratidan qutuladi. Ardis kimmeriylaming
yangidan boshlaganhujumini qavtarib, Egey dengiziga yo'l ochish uchun
kurash boshlaydi.
29

So‘nggi Mermnadlar davrida Lidiya podsholigi.
Lidiya shohlari Sadiatt va Aliatt davrlarida g‘arbda Milet bilan kurash olib
boradi. Midiya bilan urush m.av. 585-yil 28 maydagi sulh bilan tugaydi. Chunki
shu kuni quyosh tutilib, jang maydoni qop-qorong’i tunga aylanadi. Bu
hodisadan qo'rqib dahshatga tushib har ikki tomonning qo'shini jang
maydonini tashlab qochadi.
Sulhga binoan Galis daryosi ikki mamlakatning chegarasi boiib qoladi.
Sulhga ko'ra Alitta o"z qizini Midiya shahzodasi Astiagga uzatadi. Podsho
Krez davrida Lidiya qo'shinlari Kichik Osiyo sohilidagi yunon shaharlarini
bosib oladi. Shu davrda Eron Lidiyaga tahdid sola boshlaydi. M.av. 546-yili
Krez qo‘shinlari Kappadokiyadagi Pteriya shaliri yaqinida Eron qo'shinlari
bilan to'qnashadi. Urush har ikki tomon uchun natijasiz tugaydi. Shu yili
Eron shohi Kurush II qo'shinlari Sardi shahri yaqinida Lidiya qo'shiniarini tor-
mor etadi. Krez asir olinib o'ldiriladi. Shu bilan Lidiya podsholigi barham
topib, Ahamonivlar davlati tarkibiga qo'shib olinadi.Lidiyaning ijtimoiy
tuzumi, xo‘jaligi va madaniyati.
Lidiya Kichik Osiyodagi quldorlik davlatlaridan biri edi. Lidiya yakka hokimlikka
asoslangan davlat boiib, davlat tepasida shoh turardi. Shoh saroyida
qarindoshlari va oliy darajadagi aslzodalarning mavqeyi ham baland edi.
Davlatning asosiy tayanchi piyoda. otliq va jangovar aravalardan tuzilgan
qo'shin edi. Shoh huzurida aslzoda va harbivlardan tuzilgan kengash
faoliyat olib borar edi. Davlat ahamiyatiga ega boigan masalalarni hal
etish uchun xalq yig'ini ham chaqirilib turilardi. Lidiyada taxt albatta otadan
bolaga meros qilib qoldirilgan.
Lidiya xo'jaligining asosini dehqonchilik tashkil etgan. Genu, Pektol va
Meandr daryo lari vodiysining tuprog'i juda unumdor bo'lib, dehqonlar bu
yerlarga dukkakii o'simliklar, g'alla va sab- zavot ekishgan. Togk
30

yonbag'rlariga uzum, olma, anor, nok ekib bog'dorchilik bilan ham
shug'ullanganlar.
Lidiya yaylovlarida qo'y-echki, cho'chqa, qoramol podalari va yilqi uyuiiari
boqilgan. Lidiya togiaridan tilla, kumush, mis, temir va qalay qazib olingan.
Lidiyada hunarmandchilik ancha rivoj topgan boiib, ustalar ajoyib
zargarlik. kulolchilik buyumlari, xushbichim kiyimlar tayyorlashga mohir
boiishgan. Hunarmandlar pishiq gisht, turli bo'yoq va sard oxrasini
yaratganlar. Lidiyada savdo-sotiq rivojlangan edi. Savdogarlar Yunoniston
va Old Osiyo mamlakatlari bilan qizg'in savdo-sotiq ishlarini olib borganlar.
Shuni ta’kidlash kerakki, Lidiya shaharlarida uzoq-yaqin mamlakatlardan
kelgan savdogarlar va mehmonlar uchun maxsus mehmonxonalar bo'lgan.
M .av. VII asrda, va'ni Giges va Krez davrlarida kumush, oltin, oltin va
kumushning tabiiy qotishmasi elektrumdan tanga pullar zarb etilgan.
Lidiyaliklar o'zlariga xos madaniyat yaratgan. Ular yunon alifbosi asosida o'z
yozuvlarini yaratganlar. Lidiyada turli amaliy bilimlar, xususan tabobat ancha
rivoj topgan edi. Tabiblar bemorlarni davolashda shifobaxsh meva va
giyohlardan dori-darmon sifatida keng foydalanganlar. Lidiyalik ustalar
me’morchilikda shuhrat qo-zonib, ajoyib saroylar, ibodatxonalar va
mehmonxonalar qurgan. Qadimgi Lidiyada naqqoshlik, rassomlik va tasviriy
san’atning boshqa tarmoqlari ham rivoj topgan edi.
Zargarlar oltin, kumush, qimmatbaho toshlardan nafis zeb-ziynat buyumlari
yasab shuhrat qozongan. Lidiyaliklar musiqa, raqs va qo‘shiqchilikda ham
katta yutuqlarga erishganlar. Lidiyaliklar Sandon, Attis, Sabaziy va boshqa
xudolarga e’tiqod qilishgan. Ular Ulug' Ona, Ona Xudo. Kibeli kabi xudolarga
alohida ehtirom bildirilganlar. Lidiyaliklar qo'shni xalqlar madaniyatidan
keng foydalanib, ular madaniyatiga ijobiy ta’sir ko'rsatganlar.
31

Xulosa
Bu xulosamiz Xett , Frigiya , Urartu va Lidiya davlatlari
dastavval ular ham kichik qabilalar qo’shilishi natijasida sekin astalik
bilan o’zlarining dastlabki shaharlariga so’ngra esa davlatlarini
tuzganligini ko’rishimiz mumkin buladi.
Avvalambor davlatlarni tuzilishini sivilizatsiyaga quyoslashimiz kerak
buladi. bilsangiz dastlabki sivilizatsiyalar qadimgi sharqga borib
taqaladi.
O’zi sivilizatsiyani manosini bilib olishimiz kerak bo’ladi.
„ Sivilizatsiya “ soʻzi lotinchada fuqarolarga oid, ijtimoiy degan
maʼnolarni anglatadi. Bu tushuncha fanga fransuz faylasuflari
tomonidan nisbatan yaqin vaqt — ikki asr oldin kiritilgan boʻlib,
tafakkur va erkinlik hukmron boʻlgan jamiyatlarni tavsiflash uchun
qoʻllanilgan.
Biz bu kurs ishida xettlar, urartlar, lidiyaliklarni turmish tarzini , uf-
odatlarini, madaniyatlarini va eng muimi ularni kelib chiqishlarini
bilib olishimizga imkon beradi.
32

Foydalanilgan adabiyotlar:
ABDUJABBOR KABIROV:” QADIMGI SHARQ TARIXI” TOSHKENT -
2016 “Tafakkur” nashriyoti
D. J. URAKOV “JAHON TARIXI”. Toshkent “Innovatsiya-Ziyo”2020
ABDUJABBOR KABIROV:” QADIMGI SHARQ TARIXI” TOSHKENT-
2018 qo’yoma
A.G.XOLIYEV; “JAHON TARIXI” “NAVRO’Z” nashiryoti T -2018
Arxiv.uz
R . RAJABOV . QADIMGI DUNYO TARIXI. “Fan va texnologiya” 2009
33

Qadimgi xett, urartu podsholigi, frigiya, lidiya davlatlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish