Qadimgi Xett va Mitanni podsholigi

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	40.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi Xett va Mitanni podsholigi

Купить

Kirish
Aytish kerakki, miloddan avvalgi 13-asrgacha bo'lgan tarixiy davr haqida. e.
juda kam ma'lum. Bu tsivilizatsiyalar davri biz qadimgi yunon va qadimgi Rim deb
ataydigan sivilizatsiyalardan butunlay farq qiladigan davr edi. Barcha ilg'or va
ilg'or narsalar Mesopotamiya, Kichik Osiyo, Bolqon va Nil vodiysida to'plangan.
Bu yerda o'z chegaralarida juda ko'p sonli juda xilma-xil xalqlarni birlashtirgan bir
nechta kuchli shohliklar mavjud edi.
Bular Mesopotamiyadagi Ossuriya, Nil vodiysidagi Qadimgi Misr, Kichik
Osiyodagi Xet qirolligi va Bolqon yarim orolining janubidagi Miken sivilizatsiyasi
edi. Bundan tashqari, Finikiya shaharlari va Nubiya qirolligini ham eslatib
o'tishingiz mumkin. Ularning barchasi yuksak madaniyat, yaxshi qonunchilik
bazasi va munosib turmush darajasiga ega edi.
Xettlar Sharqiy O'rta er dengizida yashovchi xalqlar orasida oxirgidan uzoq
edi. Ularning saltanati Kichik Osiyoning deyarli butun hududini egallab, Ossuriya
va Misr bilan chegaradosh edi.
Kichik Osiyo hududiga Bolqon yarim orolidan kuchli va jasur xalq
kelganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Taxminlarga ko'ra, bu Xetlarning asl
vatani bo'lgan. Ammo ular eramizdan avvalgi 3-ming yillikning oxirida unumdor
yerlarni tark etishga majbur bo'ldilar. e. Ularni hind-evropa xalqlari siqib chiqardi.
Ular qanday qabilalar va qayerdan kelganlari noma'lum.
Kapadokiya Xettlarga boshpana bergan. Bular Kichik Osiyoning sharqiy
hududlari. Yangi yerlarda ko'chmanchilar Ossuriyaga juda yaqin bo'lishdi. Ular
uning madaniyatidan barcha eng yaxshi narsalarni olib, vaqt o'tishi bilan
madaniyatli xalqqa aylanishdi. Bu miloddan avvalgi 20-18-asrlarda namoyon
bo'lgan. e. Bir qancha shaharlar qurildi. Ular mustaqil davlatlar maqomiga ega
bo'lib, har biriga podshoh boshchilik qilgan.
Bu voqealarning yana bir talqini bor. Go'yoki Bolqondan quvilgan Xettlar
Kichik Osiyoda o'zlarini Hatti deb atagan bir xalqni bosib olishgan . Bu
madaniyatli saltanat edi va bosqinchilar tayyor holda kelishdi. Ular bosib olingan
shaharlarga joylashdilar va o'zlarining madaniy saviyasini aynan bosib olingan

xalqlar hisobiga oshirdilar. Hatto Xet Shohligi nomi biroz o'zgartirilgan Hatti
so'ziga juda o'xshaydi .
Qanday bo'lmasin, tez orada barcha shaharlar orasida Kussor shahri eng
katta ta'sirga ega bo'ldi . Miloddan avvalgi 18-asrning boshlarida. e. Qirol Pithana
bosqinchilik siyosatini boshladi. Uni o'g'li Anittas davom ettirdi . Aynan u poytaxti
Kussar bo'lgan Xet qirolligining asoschisi hisoblanadi .

1.1. Qadimgi Xet qirolligi
Anittas barcha shaharlarni zabt etdi, ammo uning o'limidan so'ng
zodagonlarning bir-biriga qarama-qarshi bo'lgan guruhlari o'rtasida hokimiyat
uchun kurash boshlandi. Natijada hokimiyat tepasiga Laparnaslar sulolasi keldi .
Qirol Laparnas miloddan avvalgi 1650 yilgacha 30 yil hukmronlik qildi. e. Keyin
qirollik taxti Hattusililiga o'tdi . Uning hukmronligi ham 30 yil davom etdi. U
saltanat chegaralarini sezilarli darajada kengaytirdi va uni kuchli kuchga aylantirdi.
Uning rahbarligida Suriya shimolida kampaniya olib borildi. U erda juda ko'p boy
shaharlar bor edi. Ular zabt etildi va talon-taroj qilindi.
Podshohning xotini oliy ruhoniy hisoblangan va uning kuchi erinikidan kam
emas edi. Shtatda nominal jihatdan qirolga bo'ysunadigan ko'plab yarim mustaqil
hududlar mavjud edi. Ba'zi hududlar butunlay yirik amaldorlarga bo'ysungan.
Demak, hukmdor o'z mamlakatida cheksiz vakolatlarga ega emas edi.
Xattusilidan keyin taxtga uning nabirasi Mursili meros bo‘lib o‘tdi . U
saltanatni miloddan avvalgi 16-asr boshlarigacha boshqargan. e. Uning qo'l ostida
Bobil shahri eramizdan avvalgi 1595 yilda qo'lga kiritilib, talon-taroj qilindi. e.
Ammo zabt etilgan erlar ancha uzoqda joylashganligi sababli qirollikka
qo'shilmadi. Podshoh Xet qirolligining yangi poytaxti Xattusaga qaytib keldi va
fitna natijasida o'ldirildi.
Bu o'limdan keyin davlatning sekin va barqaror tanazzulga uchrashi
boshlandi. Tarixda u Qadimgi Xet Shohligi deb atalgan. Keyingi barcha shohlar
saroy fitnalari natijasida o'ldirilgan. Oxirgi shoh Telepinu vaziyatni vaqtincha
barqarorlashtirdi. Ammo qirol hokimiyatining inqirozi shu qadar chuqur ildiz
otganki, bu podshoh vafotidan keyin Qadimgi Xet qirolligi quladi. Bu miloddan
avvalgi 16-asrning oxirida sodir bo'lgan.
Xet davlati bo'shashgan tuzilishga ega edi. To g ridan-to g ri qirolgaʻ ʻ ʻ ʻ
bo ysunuvchi shahar va viloyatlardan tashqari kichik yarim qaram podshohliklar
ʻ
(ba zan Xet shahzodalari uchun maxsus o yilgan, ba zan xetlar tomonidan bosib
ʼ ʻ ʼ
olingan), shuningdek, yirik amaldorlar (mansabdor shaxslar) boshqaruvi uchun
ajratilgan hududlar ham bo lgan. ). Bu yarim mustaqil viloyatlarning barcha
ʻ

hukmdorlarining Xet davlati bilan munosabatlari yozma kelishuvlar va Xet
podshosiga qasamyod qilish bilan shartlangan edi. Muqaddas ma'bad shaharlari va
ularning hududi, ko'rinishidan, avtonomiyaga ega va milliy soliq va
majburiyatlardan to'liq ozod qilingan.
Davlat boshlig'i qirol bo'lib, u quyidagi funktsiyalarni bajargan:
1) qurolli kuchlarni boshqargan va har yozda harbiy yurishlar o'tkazgan;
2) mamlakatning unumdorligi va farovonligini sehrli tarzda ifodalovchi
marosimlar;
3) butun davlat boshqaruvini boshqargan;
sud tomonidan amalga oshiriladi .
Qirollik lavozimi dastlab ma'lum bir urug' yoki urug'dan saylangan. Tanlovni
xalq yig'ini - pankus qildi . Biroq, allaqachon Qadimgi Xet shohligi davrida xalq
yig'ini faqat qirolning qarindoshlari va safdoshlari va uning shaxsiy otryadidan
iborat edi. 16-asr oxirida qirol Telepin islohotidan keyin. Miloddan avvalgi. taxtni
otadan o‘g‘ilga o‘tkazishning qat’iy tartibi o‘rnatildi va xalq yig‘ini faqat davlat
oqsoqollari bilan birgalikda qirolni rasman tasdiqlash huquqiga ega edi. Ammo
shoh, unga qaramay
Qadimgi Xet qirolligi
Keyingi davrlardagi Xet podshohlari odatda o'zlarining ajdodlarini qadimgi
qirol Labarnaga borib taqashgan. Shunday qilib, biz Xet qirolligining tarixi
Labarnadan boshlanadi, deb aytishga haqlimiz, garchi u aslida sulolaning asoschisi
bo'lmagan. Bu monarx hukmronligi davridan hech qanday haqiqiy yozuvlar
saqlanib qolmagan, ammo uning vorislaridan biri Labarnaning qilmishlari haqida
gapirgan va bizda bu yozuvning haqiqiyligiga shubha qilish uchun hech qanday
sabab yo'q.

“Labarna bir marta shoh bo'ldi; va uning o'g'illari, aka-uka va qarindoshlari
nikoh va qon birlashgan edi. Uning erlari kichik edi; lekin u har safar jangga
kirganda, u yerning kuchi bilan dushmanlarini mag'lub etdi. U bu yerlarni vayron
qildi va ularni kuchdan mahrum qildi; va u o'z kuchini dengizdan dengizga uzatdi.
U urushdan qaytgach, o‘g‘illari o‘sha yurtning barcha hududlariga – Xupisna,
Tuvanuva, Nenassa, Landa, Tsallara, Parsuxanda va Lusnaga borib, o‘sha yurtni
boshqargan, o‘sha yurtning buyuk shaharlari ularga ishonib topshirilgan. ”
Ushbu yozuv didaktik maqsadda, ya'ni davlatning mustahkamligi qirol oilasi
a'zolari o'rtasidagi munosabatlardagi uyg'unlikka bog'liqligini ko'rsatish uchun
qilingan. Bizning oldimizda o'z mulkini maqsadli ravishda har tomonlama
kengaytiradigan kuchli, birlashgan urug'ning qiyofasi paydo bo'ladi. Qayd etilgan
etti shaharga kelsak, Tuvanuva, shubhasiz, qadimgi Tiana va Xupisna odatda
Kibistra bilan belgilanadi; Landa va Lusna, ehtimol, qadimgi Laranda (zamonaviy
Karaman) va Listra bo'lib, ular bizga Yangi Ahd an'analaridan havoriy Pavlusning
missionerlik faoliyati haqida yaxshi ma'lum. Tsallara va Nenasani biron bir ma'lum
shahar bilan ishonchli tarzda aniqlash mumkin emas edi. Parsuxanda, aftidan,
boshqa aniqlangan shaharlar bilan bir hududda joylashgan: boshqa matnlarda u
"Quyi yerlar" deb ataladigan hududda - Toros tizmasining egilishi bilan
chegaralangan Tuzli ko'lning janubi-sharqidagi tekislikda joylashganligini
ko'rsatadi. Shunday qilib, bu shaharlarning barchasi Xattusosdan ancha uzoqda
joylashgan yaqin guruhni tashkil qiladi va shundan kelib chiqqan holda, o'sha
paytda qirollikning poytaxti Xattusas emas, balki qadimgi Kussar shahri bo'lgan
degan faraz juda to'g'ri ko'rinadi. Ikkinchisining joylashuvi aniqlanmagan, ammo
ba'zi dalillar bu shahar Xalisning janubida joylashganligini ko'rsatadi.
Labarnaning "dengizlarni o'z chegaralariga aylantirgan" haqidagi xabar
boshqa, ancha keyinroq hujjat bilan tasdiqlangan, unga ko'ra bu hukmdor Kichik
Osiyoning g'arbiy qismida joylashgan Arzava qirolligini zabt etgan (uning aniq
joylashuvi noma'lum). Shunday qilib, Xet qirolligi o'zining birinchi shohi davrida
allaqachon (hech bo'lmaganda janub va g'arbga) kengayishning eng uzoq

chegaralarigacha cho'zilgan hududni nazorat qilgan, keyinchalik imperatorlik
davrining eng kuchli monarxlari erishgan.
Labarnaning vorisi, qirol Xattusili I , uning avlodlari tomonidan shoh Kussar
sifatida esda qolgan. Aynan shu shaharda u nutq so'zladi, bu biz uchun Qadimgi
Xett qirolligi davridagi mamlakatdagi siyosiy vaziyat haqida asosiy ma'lumot
manbai bo'ldi. Ammo xuddi shu hujjatdan Xattusili I hukmronligining oxirida
mamlakatning ma muriy poytaxti Xattusha bo lganligi shubhasiz aniq bo ladi.ʼ ʻ ʻ
Bundan tashqari, biz bu qirolning o'zi dastlab otasi - Labarna bilan bir xil ismga
ega ekanligini bilib olamiz. Xulosa qilish mumkinki, bu monarx o'z davrida
poytaxtni Kussordan Xattusosga ko'chirgan va shunga muvofiq Xattusili nomini
olgan. Poytaxt qilib bu shimoliy qal'ani tanlashda qirol strategik mulohazalar
asosida ko'rinadi.
Hattusili ostida Men va uning vorisi Xetlar podsholigi janubga va sharqqa
kengaya boshladi. Bu shuni anglatadiki, Xet qo'shini tog'larning boshpanasini tark
etib, bir nechta tog' yo'llari o'tadigan dahshatli Toros tizmasini kesib o'tishga xavf
tug'dirdi. Ko'rinib turibdiki, xettlarni janubiy tekisliklarning boyliklari va qadimgi
sivilizatsiyalar o'ziga jalb qilgan. Xattusili, birinchi navbatda, poytaxti Halab (Xet
Xalap) bo'lgan gullab-yashnagan Yamhad podsholigiga hujum qildi, u o'sha paytda
Shimoliy Suriyaga tobe edi. Bu urushda Yamhadning mag‘lubiyatga uchraganiga
shubha yo‘q. Halab Xet podsholigiga qaram bo'lib qoldi, lekin bir muncha vaqt
o'tgach, aftidan, isyon ko'tardi, chunki keyingi Xet shohi Mursili I uni vayron
qilgani ma'lum . Ana shunday yurishlardan birida Urshu qamali bo‘lib o‘tdi, uning
adabiy tavsifi hozirgi kungacha saqlanib qolgan.
Mursiliy Suriya shimolini egallash bilan kifoyalanmay, Furot daryosi bo ylab
ʻ
yurib, buyuk Amoriylar podsholigi Bobilni bosib oldi. Bobil podshohlarining
birinchi sulolasining qulashiga olib kelgan bu voqea (eng mashhur vakili
Xammurapi) Bobil yilnomasida quyidagi yozuv bilan qayd etilgan: “Xatti
jangchilari Samsuditanga, O lkaga qarshi harakat qilishdi. Akkad”. Bu davrni
ʻ
bosib o'tish Xet xronologiyasini Bobil bilan mustahkam bog'ladi. Ammo, afsuski,

hatto ikkinchisida ham ko'p bahsli masalalar mavjud. Eng ishonarli variant
Bobilning xetlar tomonidan bosib olinishi miloddan avvalgi 16- asrning oxirgi o nʻ
yilligiga to g ri keladi; boshqa nazariyalarga ko'ra, bu voqea taxminan oltmish yil
ʻ ʻ
oldin yoki undan keyin sodir bo'lgan.
Ammo Xet podsholigining ichki siyosiy tashkiloti hali mamlakat bunday yirik
harbiy sarguzashtlar tangligiga bardosh bera oladigan darajaga yetmagan edi.
Beqarorlikning dastlabki belgilari Xattusiliy hukmronligi davridayoq o'zini his
qildi. U allaqachon o'zining vorisi deb e'lon qilgan Xattusilining o'g'li
boshchiligidagi qirollik xonadonining shahzodalari isyon ko'tarishdi, ammo
podshoh etarlicha kuchli bo'lib, qo'zg'olonni bostirdi. Taxt vorisi mol-mulkidan
mahrum qilingan va Xattusosdan haydalgan. Uning o'rnini o'sha paytda hali
voyaga etmagan bola Mursili egalladi. Taxtga o‘tirgan Mursiliy harbiy yurish
boshladi va poytaxtda uzoq vaqt yo‘qligi tufayli yana bir fitna qo‘zg‘atdi. Bobildan
qaytgach, u singlisining eri Hantili tomonidan o'ldirilgan. Shunday qilib, saroy
to'ntarishlari va intrigalar davri boshlandi, ular bir necha avlodlar davom etdi va
butun saltanatni to'liq anarxiyaga yaqin bo'lgan ayanchli holatga keltirdi.
1.2. O'rta Xet qirolligi
Bu tarixiy davr atigi 40 yilni tashkil etadi. Bu davlatning tashqi siyosat
maydonida ham, ichki ishlarda ham yanada tanazzulga uchrashi bilan tavsiflanadi .
Bu vaqtga kelib, sharqda juda kuchli Mitanniya qirolligi shakllangan edi. Bu
Yuqori Mesopotamiya mintaqasi.
Xettlar qiyin kunlarni boshdan kechirgan bo'lardi. Ammo qirollik Qadimgi
Misr bilan to'qnash keldi. Fir'avn Tutmos I qo'shinlaridan jiddiy mag'lubiyatga
uchradi. Shundan so'ng u zaiflashib, Bobil hukmronligi ostiga tushadi. Bu xettlarga
kuch to‘plash va ichki ishlarini tartibga solish imkoniyatini berdi. Miloddan
avvalgi 1460 yildan. e. Xet qirolligining kuchli yuksalishi boshlanadi.
Qirol Telepinu Qadimgi Xet qirolligining oxirgi hukmdori hisoblanadi. Uning
hukmronligining ikkinchi yarmi haqida bizda tarixiy ma'lumotlar yo'q va uning
bevosita vorislarining nomlarini to'liq aniqlik bilan aytib bo'lmaydi. Bu "qorong'u

davrlar" faqat yangi sulola asoschisi va Xet imperiyasining birinchi qiroli Tutaliya
II taxtga kirishi bilan tugadi . Telepinu vafotidan va Tutaliya taxtiga o'tirishgacha
bo'lgan davr taxminan yarim asr davom etdi. Arxeologik ma'lumotlarga ko'ra, bu
vaqt davomida uzluksizlikda jiddiy buzilish sodir bo'lmagan. Bundan tashqari, bu
davrga oid ba'zi yozma dalillar hali ham saqlanib qolgan. Bog'azko'yda topilgan
eng muhim matnlardan biri bo'lmagan qonunlar to'plami Telepinuning vorislaridan
biri tomonidan tuzilgan va shu bilan o'zidan oldingi rahbar tomonidan boshlangan
konsolidatsiya jarayonini davom ettirgan. Xuddi shu tendentsiyaning belgisi
sifatida faqat ushbu davr hujjatlari orasida qirollik muhri bosilgan shartli ravishda
taqdirlangan xatlarning alohida turi mavjudligini ko'rish mumkin.
Keyinchalik Xet imperiyasini yaratgan sulolaning asoschisi Tutaliya II haqida
aniq bilganimiz shundaki, u Halabni egallab, vayron qilgan. Binobarin, Xet
podsholigi ichki siyosiy barqarorlikni tikladi va yana isyonkor irmoqlarga o zʻ
xohish-irodasini bildira oldi.
15- asr Suriya tarixining xronikasiga yozilmagan . Mursiliy I ning o ldirilishi
ʻ
bilan boshlangan uzoq davom etgan tartibsizliklar davrida Shimoliy Suriya
miloddan avvalgi 1500-yillarda tashkil etilgan hurriy qabilalarining siyosiy ittifoqi
— Hanigalbat hukmronligi ostiga o tishga muvaffaq bo ldi. Xatti qirolligining
ʻ ʻ
kuchsizligidan dalolat beradiki, suriyaliklar, o'zlari hurriylarning irmoqlari Xet
erlariga jazosiz bostirib kirishlari mumkin edi. Miloddan avvalgi 1457 yilda.
Tutmos III ning sakkizinchi harbiy yurishidagi g‘alabalari hurriylar hukmronligiga
chek qo‘ydi va Suriya o‘ttiz yil davomida misrliklarga qaram bo‘lib qoldi. Biroq,
baquvvat Tutmosning o'limidan so'ng, misrliklar Shimoliy Suriyani uzoq vaqt
ushlab turolmadilar va Amenofis II taxtiga o'tirgandan so'ng, ular yangi Hurriy
kuchi - Mitanniga chekinishga majbur bo'lishdi. Oriy qirollari sulolasi davrida
Mitanni davlati butun G arbiy Osiyoda hukmronlikka erishdi. Bu sulola podsholari
ʻ
arxivlari hali topilmagani uchun bu jarayonning ichki siyosiy omillari nimadan
iborat bo‘lganini bilmaymiz. Ammo keyingi asrdan boshlab, Mitanni kuchi
allaqachon pasayishni boshlaganida, ko'plab yodgorliklar saqlanib qolgan, shundan

ma'lum bo'lishicha, Xurriy tili va umuman Hurriy madaniyati Xetlardan barcha
hududlarda juda sezilarli ta'sir ko'rsatishga muvaffaq bo'lgan. Anadoludan Kan'on
Falastiniga.
Xetlarning Aleppoga yurishi haqida xabar beruvchi hujjatda bu shaharning
Hanigalbat hukmronligi ostidagi jazosi sifatida amalga oshirilgan jazo kampaniyasi
ekanligi tushuntiriladi. Binobarin, bu miloddan avvalgi 1457 yildan kechiktirmay,
Hanigalbat Tutmos III tomonidan mag'lubiyatga uchraganida sodir bo'ldi . Xettlar
o'z yurishlarini Misr podshosi bilan ittifoqchilikda harakat qilib, Misr yurishiga
to'g'ri kelgan bo'lishi mumkin: o'sha paytda Tutmos "Buyuk Xeta" dan sovg'alarni
qabul qilgani ma'lum. Ushbu versiya nima uchun Misr kampaniyasi haqidagi
xabarlarda Alepponi qo'lga kiritish haqida hech qanday eslatma yo'qligini
tushuntirishga yordam beradi.
Mitannining yuksalishi Xet qirolligini yana bir inqirozga olib keldi. Ilgari Xet
ta siri orbitasiga tushib qolgan ko plab knyazliklar endi Xurriylar davlatiʼ ʻ
hukmronligi ostiga o tdi yoki o z mustaqilligini e lon qildi. Xattusili II va Tutaliya
ʻ ʻ ʼ
III davrida shohlik tubsizlikning eng chekkasiga keldi. Ko'rinib turibdiki, keyingi
podshohlardan biri qoldirgan tanqidiy vaziyatning tavsifi aynan shu davrga
tegishli:
“Qadimgi davrlarda Xatti yerlari chetdan talon-taroj qilingan. Kaskidan
dushman kelib, Xatti yerlarini talon-taroj qildi va Nenassani o‘z chegarasiga
aylantirdi. Artsavadan dushman Quyi erlardan tashqaridan keldi va u Xatti
yerlarini ham talon-taroj qildi va Tuvanuva va Udani o'z chegarasiga aylantirdi.
Tashqaridan, Arawnnadan dushman kelib, butun Xassiya erini talon-taroj
qildi
Va yana tashqaridan, Azzidan bir dushman kelib, butun Yuqori o'lkalarni
talon-taroj qildi va Samuxani o'z chegarasiga aylantirdi. Va Isuvadan dushman
kelib, Tegarama yurtini talon-taroj qildi. Yana bir dushman tashqaridan,
Armatadan keldi va u ham Hatti yerlarini talon-taroj qildi va Kizzuvatna shahrini

o ziga chegara qilib qo ydi. Xattusas, shahar yonib ketdi va... lekin Hestiningʻ ʻ
uyi ... omon qoldi”.
Bu hujumlarning barchasi bir vaqtning o'zida sodir bo'lganligi mutlaqo
mumkin emasdek tuyuladi, chunki bu holda butun shohlikdan qolgan narsa Xalis
janubidagi taqir er bo'lagi bo'lar edi. Ammo bu tavsif qisman o'sha davrdagi
vaziyatga oid ma'lum faktlarga mos keladi: Xettining sharqiy qo'shnilarining
bosqinlarini Mitanni ularga ko'rsatgan yordami bilan izohlash mumkin va
Arzavaning mustaqilligi va kengayishi faktlari Misr fir'avnining maktublari bilan
tasdiqlangan. bu davlat podshohi Tell el-Amarna arxividan topilgan.
Ushbu zaiflashuv davrining oxiri va yangi davrning boshlanishi Suppiluliuma
I ning qo'shilishi bilan belgilandi. Miloddan avvalgi 1380 yilda taxtga o'tirdi. u
Tuthalia III ning o'g'li bo'lganiga va bir necha yurishlarda otasiga hamroh
bo'lganiga qaramay, mutlaqo qonuniy sharoitlarda emas.
Biz bu qirol, ehtimol, o'z hukmronligining birinchi yillarini bag'ishlagan Hatti
erlarini birlashtirish va mustahkamlash uchun kurash haqida ko'p narsa bilmaymiz.
Xattusasning janubiy chegarasi bo'ylab katta mudofaa devorini va poytaxtdagi
boshqa istehkomlarni qurgan Suppiluliuma bo'lishi kerak, bu haqda quyida
muhokama qilinadi. Va shundan keyingina u o'zining asosiy vazifasini - dahshatli
dushman Mitanni bilan hisob-kitob qilishni boshlashga muvaffaq bo'ldi, uning aybi
bilan Xet qirolligi oldingi hukmdorlar davrida tanazzulga yuz tutdi.
Toros orqali Suriyaga qarshi birinchi yurish mag'lubiyat va og'ir
yo'qotishlarga aylandi; Mitanni qiroli Dushratta Xetitlardan qo'lga kiritilgan urush
kuboklarining bir qismini o'zining ittifoqchisi Misr shohiga yubordi. Keyingi
kampaniya puxtaroq tayyorlandi. Ko'rinishidan, Xettlar mitaniyaliklarning asosiy
mudofaa vositalari Shimoliy Suriyada to'planganligini aniqlashga muvaffaq
bo'lishdi. Ammo u yoki bu tarzda, yangi reja Malatyada Furotni kesib o'tish va
Mitanniya qirolligiga orqa tomondan hujum qilish edi. Bu xavfli yo'l edi, chunki
shimoliy tog'larda yovvoyi qabilalar yashagan va ularni bo'ysundirish uchun

avvalo alohida yurish qilishlari kerak edi. Natijada, ba'zi matnlarda "Azzi" deb
nomlangan ma'lum bir qirollik bilan tinchlik shartnomasi tuzildi va boshqalarida
"Xoyasa" Supoiluliumaning singlisi va ushbu tog'li mamlakat rahbari o'rtasida
nikoh imzolandi. Shunday qilib, Xettlar chap qanotdan himoyalanishdi. Armiyani
Furot bo'ylab olib o'tib, Suppiluliuma ilgari yo'qolgan Isuva hududini osongina o'z
hokimiyatiga qaytardi va to'satdan Mitanni poytaxti Vashshukkanna shahriga
tushib, uni egallab oldi va talon-taroj qildi. Aftidan, Mitaniya podshosi qarshilik
ko'rsata olmadi va jangdan qochadi. Shundan so'ng, Suppiluliuma yana Furotni
kesib o'tdi va Suriyaga qaytib keldi, u erda mahalliy qirollar Mitanni qo'llab-
quvvatlashini yo'qotib, unga to'liq itoatkorlik ko'rsatishga shoshilishdi. Ko'rinib
turibdiki, Misr bilan to'qnashuv Xet shohining rejalariga kiritilmagan va u Orontes
daryosi bo'ylab chegara o'rnatish bilan kifoyalangan bo'lishi mumkin edi. Ammo
Kadesh shohi - o'sha paytda Misr ta'siri ostida bo'lgan shahar - o'zi unga qarshi
jangga chiqdi. U Xet aravalariga qarshilik ko'rsata olmadi va natijada Xet qo'shini
Damashq yaqinidagi Abina shahriga (Injildagi Xoba, Ibt. 14:15) qadar janubga
qarab harakat qildi va Suppiluliuma Livan tizmasini o'z chegarasi deb e'lon qildi.
Uning baxtiga Misr podshohlari bu davrda o'z chegaralarini himoya qilishga e'tibor
berishni to'xtatdilar va mamlakat ichida diniy islohotlarni amalga oshira
boshladilar.
Miloddan avvalgi 1370-yillarda amalga oshirilgan bu ajoyib ekspeditsiya
natijasida Aleppo (Halab) va Alalah (Atshana) Xet podsholigi tarkibiga kirdi.
Ko'rinishidan, o'sha paytda bizgacha etib kelgan shartnomalar Livan hududi va
qirg'oqbo'yining katta qismini o'z ichiga olgan Nuxassi (Markaziy Suriya) va
Amurru podshohlari bilan tuzilgan. Ammo Furot daryosining asosiy o tish joyiniʻ
va Xetlar tomonidan “Astata” nomi bilan ma lum bo lgan va Furot bo ylab
ʼ ʻ ʻ
Karkemish janubidan Xabur og ziga qadar cho zilgan hududni nazorat qilgan
ʻ ʻ
Karkemish Xettlarga bo ysunmagan va haligacha umid qilishi mumkin edi. o'z
ʻ
obro'si evaziga qo'shinni saqlab qolgan Dushrattaning yordami.

Suppiluliumu shoshilinch ishlar tufayli poytaxtga qaytarildi. Qirol o'z o'g'li
Telepinga "ruhoniy" ishonib topshirgan Suriyani ushlab turish vazifasi juda qiyin
bo'lib chiqdi. Suriya knyazliklari bir-biriga qarama-qarshi bo lgan ikki toifagaʻ
bo lingan: biri xettlarni, ikkinchisi mitaniyaliklarni qo llab-quvvatlagan va ikkalasi
ʻ ʻ
ham ikki buyuk davlat o rtasidagi kurashni yaqindan kuzatib borardi. Ammo,
ʻ
Xettlarning baxtiga, Mitanni shohligining o'zi ichki nizolarga botgan edi. Qirol
Dushratta va uning o tmishdoshlari Misr bilan ittifoqchilik munosabatlarini saqlab
ʻ
turishgan va bu ikki davlat sulolalari diplomatik nikohlar orqali bog langan.
ʻ
Ammo so'nggi voqealarni hisobga olsak, Misrga umid kamligi ko'rindi va Mitan
qirollik oilasining raqib bo'limi Dushrattaning sharmandaligidan foydalanib,
hokimiyatni egallashga qaror qildi. Bu guruh kuchga chanqoq Ossuriya shohi
Ashuruballitga yordam va yordam so'rab murojaat qildi, uning o'tmishdoshlari
Mitanni shohlariga soliq to'lashdi. Natijada Dushratta o‘ldirildi, uning o‘rniga
yangi shoh Artatama va uning o‘g‘li Shuttarna Ossuriya mustaqilligini tan oldilar
va uning shohini saroyning boy sovg‘alari bilan taqdirladilar.
Dajla bo'yida yosh kuchlar bilan to'la yangi davlatning to'satdan paydo
bo'lishi xetlar uchun barcha xavf-xatarlarga qaramay, Mitanni qulagandan keyin
Suriyani bosib olish qiyin emas edi. Miloddan avvalgi 1340-yillarda Suriya
yerlariga qaytgan Suppiluliuma bor-yo g i sakkiz kunlik qamaldan so ng buyuk
ʻ ʻ ʻ
Karxemisha qal asini egallab oldi va Furotdan dengizgacha bo lgan butun Suriya
ʼ ʻ
Xettlar nazoratiga o tdi. Telepinu Aleppo shohi bo'ldi va shohning boshqa o'g'illari
ʻ
Piyassili Karchemish shohi bo'ldi. Kizzuvatna qirolligi o'zini yakkalab qo'ydi va
uni deyarli to'liq tenglik sharoitida do'stona kuch sifatida tan olgan Xettlar bilan
tinchlik o'rnatishga majbur bo'ldi.
Suppiluliumaning o'z davrida qanchalik mashhur bo'lganligini Xet qo'shini
Karchemish devorlari yonida qarorgohda bo'lganida sodir bo'lgan bir voqea bilan
baholash mumkin. Misrdan bir elchi Suppiluliumaga malikasining maktubi bilan
keldi, unda shunday deyilgan edi: “Mening erim vafot etdi, mening o'g'lim yo'q,
lekin ular siz haqingizda o'g'illaringiz ko'pligini aytishadi. Agar o‘g‘illaringizdan

birini menga yuborsangiz, u mening erim bo‘lardi. Men hech qachon o'z
fuqarolarimdan hech birini erim sifatida qabul qilmayman. Men juda qo'rqaman".
Suppiluliuma shunchalik hayron bo'ldiki, u aldanib qolmasligiga ishonch hosil
qilish uchun Misr saroyiga elchi yubordi. Elchi qirolichadan ikkinchi maktubni
olib qaytib keldi: “Nega “Meni aldayapti”, deyapsiz? O‘g‘lim bo‘lsa, musofirga
yozarmidim, o‘z baxtsizlikimni, yurtimning baxtsizligini oshkora e’lon
qilarmidim? Bu gaplaring bilan meni haqorat qilyapsan. Erim bo‘lgan kishi hozir
vafot etdi, mening o‘g‘lim yo‘q. Men o'z sub'ektimga hech narsa uchun turmushga
chiqmayman. Sizdan boshqa hech kimga yozmadim. Hamma sizning o'g'illaringiz
ko'pligini aytadi; Ulardan birini menga bering, u mening erim bo‘lsin”, dedi.
Ushbu maktublarni yozgan Misr malikasi "bid'atchi" qirol Akhenatonning uchinchi
qizi Anxesenamundan boshqa hech kim emas, u yoshligida o'n sakkiz yoshga
to'lmagan qirol Tutankhamunning bevasiga aylangan. Farzandsiz qolib, u (hech
bo'lmaganda rasmiy ravishda) ikkinchi erni mustaqil ravishda tanlash va shu bilan
Misr taxtining kelajakdagi taqdirini hal qilish huquqiga ega edi. Albatta,
Suppiluliuma bunday ajoyib imkoniyatni qo'ldan boy berishni istamadi. Ammo
reja barbod bo'ldi. Xet shahzodasi Misrga kelgach, darhol o'ldirildi - aftidan, sud
ruhoniysi Ey ko'rsatmasiga binoan, keyinchalik Tutankhamunning vorisi bo'lib,
Anxesenamun bilan xayoliy nikohga kirishdi va shu bilan taxtni tortib olishni
qonuniylashtirdi. Hech shubha yo'qki, aynan shu nikohdan Anxesenamun Xet
shohi yordamida qochishga harakat qilgan.
Ko'p o'tmay, o'limdan qutulgan marhum Dushrattaning o'g'li yordam so'rab
Suppiluliumaga murojaat qildi. Xet podshohi nozik siyosatchi bo'lganligi sababli
bu imkoniyatdan foydalanib, tez kuchayib borayotgan Xetlarni Ossuriyadan
himoya qiladigan bufer davlatni yaratishga shoshilmadi. U yosh arizachini
Piyassili boshchiligida yubordi. Ikki shahzoda birgalikda katta qo shin boshidaʻ
Furot daryosidan o tib, Mitanni poytaxti Vashshukkannani ikkinchi marta egalladi.
ʻ
Natijada, Mitannining yangi qaram qirolligi tashkil topdi, ammo u juda zaif bo'lib
chiqdi va Suppiluliuma o'limidan ko'p o'tmay bu hududni o'z mulkiga qo'shib

olgan Ashuruballitning hujumiga dosh bera olmadi. Shundan so'ng Xet erlarini
ossuriyaliklardan faqat Furot ajratib oldi.
Ammo Xetlarning Suriyadagi hukmronligi endi xavf ostida qolmadi. Kasallik
qirol Suppiluliumani qabrga olib ketganda ham, ko'p o'tmay uning katta o'g'li
Arnuvanda II va taxt tajribasiz kichik o'g'li Mursili II ga o'tganida ham, Halab va
Karchemish hokimlari unga sodiq qolishgan. Hozirda tahdid asosan imperiyaning
g'arbiy mintaqalaridan kelgan, ammo bu borada ko'p narsa noaniq bo'lib qolmoqda,
chunki o'sha davr hujjatlarida qayd etilgan ko'pgina aholi punktlarining aniq
joylashuvini aniqlash hali imkoni bo'lmagan. Bir paytlar Labarna tomonidan bosib
olingan qudratli Artsava shohligi Xet qirolligi tanazzulga uchragach, undan ajralib
chiqdi va Artsava shohi hatto Misr shohi bilan do'stona yozishmalarni olib bordi.
Suppiluliuma yana Artsavani zabt etdi, lekin Mursili II davrida u yana qo zg olonʻ ʻ
ko tardi va bu qo zg olonga bir qancha shahar-davlatlar qo shildi: Mira, Kuvaliya,
ʻ ʻ ʻ ʻ
Xapalla va “Seha daryosi mamlakati”. Biroq, Mursili otasining haqiqiy o'g'li bo'lib
chiqdi. Ikki yil davom etgan va to g risida batafsil ma lumot saqlanib qolgan keng
ʻ ʻ ʼ
ko lamli harbiy yurish natijasida Artsava tor-mor etildi, uning shohi o ldirildi va
ʻ ʻ
bir qancha kichik qirolliklarning taxtlariga Xet hokimlari o tqazildi. Ulardan
ʻ
kamida bittasi allaqachon Xet qirollik uyi bilan qarindoshlik aloqalari bilan
bog'langan: u Xet malikasiga uylangan. Bu holat Mursiliy vafotigacha davom etdi,
ammo Xet imperiyasining g'arbiy chekkasida tinchlik doimo zaif edi va har bir
keyingi podshoh yana bir qo'zg'olonni bostirishga majbur bo'ldi.
Shimoliy chegaralar ham boshqa sababga ko'ra ko'p muammolarni keltirib
chiqardi. Bu erda muammo kuchli raqibga yaqinlik emas, aksincha, Xet
imperiyasiga shimoldan qo'shni bo'lgan tinchlik shartnomasini tuzish mumkin
bo'lgan davlatning umuman yo'qligi edi. Xet garnizonlari strategik nuqtalarda
joylashgan edi, ammo, aftidan, ular Xetti shimolidagi tog' vodiylarida yashagan
zo'ravon Kaska vahshiylarining bosqinlarini to'xtatish uchun etarli kuchga ega
emas edi. Dubulg'alarga Xet qirolligining boshqa muxoliflaridan hech qanday
yordam ko'rsatilmagan deb ishonish uchun hech qanday asosimiz yo'q; ammo,

shunga qaramay, har bir necha yilda shoh shimoliy tog'larga qo'shin olib borishi va
bu zo'ravon qabilalarni tinchlantirishi kerak edi. Mursiliy II o nta shundayʻ
yurishlar o tkazgan – o z hukmronligining 1, 2, 5, 6, 7, 9, 19, 24 va 25-yillarida
ʻ ʻ
(bu sayohatlarning batafsil tavsiflari saqlanib qolgan). Barcha yurishlar
muvaffaqiyatli yakunlandi, ammo to'liq g'alabaga erishilmadi: imperiya zaiflikning
eng kichik belgilarini ko'rsatishi bilanoq, reydlar qayta boshlandi. Shu sababli, bu
muammolarning sabablari Xetlarning o'zlariga qaraganda chuqurroq ekanligiga
shubha qilish mumkin.
Mursiliy hukmronligining yettinchi yilida Azzi-Xayas podsholigi Xetlar
imperiyasidan tashlab ketilgan va uni qayta bosib olishga to‘g‘ri kelgan. Birinchi
bosqichda qo'mondonlik qirol qo'mondonlaridan biriga ishonib topshirilgan,
chunki o'sha paytda qirol Kummanni (qadimgi Komana) shahrida qonun bilan
o'ziga yuklangan diniy vazifalarni bajargan.
Ayni paytda, hatto Suriya ham isyon ko'tardi (bu erda, aftidan, bu o'sha
paytda qo'mondon Haremheb hokimiyatni egallab olgan Misr tomonidan
qo'zg'atilgan emas). Qarkemish hokimi, o ziga ishonib topshirilgan yerlarni o n yil
ʻ ʻ
muvaffaqiyatli boshqargan Mursilining ukasi Shar-Kushuh ham Qummannidagi
bayramga borib, kasal bo lib, o sha yerda vafot etadi. Uning yo'qligida kimdir
ʻ ʻ
Karkemishni qo'lga kiritganga o'xshaydi. Qanday bo'lmasin, qirolning shaxsiy
aralashuviga ehtiyoj paydo bo'ldi va uning hukmronligining to'qqizinchi yilida
Mursili Suriyaga qo'shin olib keldi. Suriya shohlarini tinchlantirish uchun Xet
qo'shinining paydo bo'lishining o'zi kifoya edi. Shar-Kushuhning o g li
ʻ ʻ
Karkemishda taxtga o tirdi va o sha yili Mursili shimolga qarab, Azzi-Hayasaga
ʻ ʻ
qarshi kurashga boshchilik qila oldi.
Bu qirolning boshqa yurishlarini ma'lum geografik joylar bilan bog'lashning
iloji yo'q. Qizig'i shundaki, uning hukmronligi davridagi hujjatlarda Kizzuvatnaga
qarshi yurish haqida hech narsa aytilmagan, ammo Mursiliy taxtga o'tirgandan
so'ng, bu hudud isyon ko'targani ma'lum. Suppiluliuma I vafotidan keyin
Kizzuvatna qirollariga oid ishoralar hujjatlardan butunlay yo qolib qolganligi va
ʻ

Mursiliy II davrida bu davlat o z mustaqilligini butunlay yo qotib, Hatti tarkibigaʻ ʻ
kirganligi sababli, Mursiliy uni yana zabt etgan deb taxmin qilish tabiiy bo lar edi.
ʻ
ushbu kampaniyani tavsiflovchi matn shunchaki yo'qoladi.
II o zining o g li va merosxo ri Muvatalliga ko plab qaram qirolliklar bilan
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
o ralgan kuchli, mustahkam imperiya qoldirdi. Muvatalli taxtga o‘tirgandan so‘ng
ʻ
jiddiy qiyinchiliklarga duch kelmadi. Faqat ma'lumki, g'arbiy chegaralarda kuch
namoyishi talab qilingan, ammo tarix yangi qirolning tinchligini buzgan dushman
nomini saqlab qolmagan. Muvatalli Xatti irmoqlari bo'lib qolgan Arzava
qirollarining vakolatlarini tasdiqladi va Arzava tarkibiga kirgan, ammo o'sha
paytdan beri Xattiga doimo sodiq bo'lib kelgan Vilusaning qiroli Alaksandu bilan
yangi tinchlik shartnomasi tuzdi. qirol Labarna. Shu tariqa g‘arbiy chegaralarni
qo‘riqlagan Muvatalli janubdan kelayotgan yangi tahdidga e’tiborini qarata oldi.
Misr kolossu uzoq uyqudan uyg'ondi. 19- sulola qirollari bir paytlar Tutmos III
tomonidan bosib olingan Suriya erlarini qayta zabt etishga intilgan , lekin faqat
uning diniy islohotlariga e'tibor bergan Axenaten davrida mag'lub bo'lgan.
Miloddan avvalgi 1300 yillar atrofida Seti Kan'onga qarshi yurishga chiqdim . U
erda qonun va tartibni tiklab, u yo'l oldi va Orontesdagi Kadeshning o'ziga etib
bordi. Ammo xetlar, shekilli, tezda uni qaytardilar va Seti I hukmronligining
oxirigacha Misr va Xet kuchlari o'rtasida tinchlik saqlanib qoldi. Biroq, miloddan
avvalgi 1290 yilda Ramses II taxtga o'tirgandan so'ng . ikki raqib imperiyalar
o‘rtasidagi keng ko‘lamli to‘qnashuvdan endi qutulib bo‘lmasligi ma’lum bo‘ldi.
Muvatalli barcha ittifoqchi davlatlardan qo shin to pladi. Ularning ro'yxati Misr
ʻ ʻ
ulamolari tomonidan berilgan (Muvatalli hukmronligi davridagi Xet yilnomalari
saqlanib qolmagan) va bu erda birinchi marta Gomerning "Iliada"sidan bizga
ma'lum bo'lgan Dardanlar va Filistlar, shuningdek Sherdonlar haqida so'z boradi. ,
nomi ko'pincha Misr yozuvlarida uchraydigan xalq paydo bo'ladi. Ammo bizgacha
yetib kelgan Xet hujjatlarida bu xalqlarning hech biri haqida so‘z yuritilmagan va
bizda o‘sha davrga oid xet solnomalari mavjud bo‘lmagani uchun ularning Xettlar
tomonidagi urushda qatnashish sabablari haqida faqat taxmin qilish mumkin. Ikki
imperiya qo'shinlari Ramses hukmronligining beshinchi yilida (miloddan avvalgi

$1286/1285) Kadesh devorlari yonida uchrashdilar. Misr ibodatxonasi devorlaridagi yozuvlar fir'avnni bu yurishdagi jasorati uchun maqtaydi, lekin aslida Xettlar Suriyani saqlab qolishdi. Muvatalli hatto Damashq yaqinidagi Abu (Abina) hududini bosib olib, o‘z mulkini kengaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Shunday qilib, Kadesh jangi Xetlarning g'alabasi bilan yakunlanganiga shubha yo'q . Ushbu jangning ba'zi tafsilotlari quyida keltirilgan. Muvatalli hukmronligi davrida Xet davlatining shimoli-sharqiy hududlari podshohning iste'dodli va shijoatli ukasi Xattusili hukmronlik qilgan poytaxti Hakpi shahrida joylashgan knyazlik maqomini oldi. Qirolning o'zi o'z qarorgohini janubga, Suriyadagi harbiy harakatlar teatriga yaqinroq bo'lgan Datassa shahriga ko'chirdi. Natijada Xattusiliyning mavqei juda kuchli bo‘lib, eramizdan avvalgi 1282-yillarda undan keyin taxtga o‘tirgan Muvatallining yosh o‘g‘li Urhi-Teshub http://annablaze.narod.ru/hett.htm - _ftn4 ajabmas. HYPERLINK "http://annablaze.narod.ru/hett.htm" \l "_ftn4" \o "" , amakingdan yerning bir qismini tortib olishga harakat qildi. U, ehtimol, Xattusilining mamlakatda hokimiyatni qo‘lga kiritish rejasini tuzayotganidan gumon qilgandir. Ammo bu podshohning qisqa davriga oid yozuvlar ham saqlanib qolmagan va biz u haqidagi ma'lumotlarni faqat Xattusiliyning tendentsiyali hikoyasidan to'plashimiz mumkin. Ikkinchisining ta'kidlashicha, u yetti yil davomida Urxa-Teshub tomonidan nomaqbul haqoratlarga duchor bo'lgan va oxir-oqibat jiyaniga urush e'lon qilib, uni ag'dargan. To‘ntarishning qiyinchiliksiz amalga oshishidan shunday xulosaga kelish mumkinki, Urhi-Teshub nomaqbul va uzoqni ko‘ra bilmaydigan hukmdor bo‘lgan. Amakisi uni bir muncha vaqt Samuxa shahrida (Malatya yaqinida) asirlikda ushlab turdi, lekin unga yumshoq munosabatda bo'ldi va keyin uni Suriyaning olis viloyatlaridan biri bo'lgan Nuhassi shahrida sharafli surgunga yubordi. Xattusili III eramizdan avvalgi 1275 yilda, taxminan ellik yoshida, allaqachon tajribali sarkarda taxtga o'tirdi. Uning hukmronligi davrida Xet imperiyasi nisbatan tinchlik va farovonlik davriga kirdi. To'g'ri, dastlab Misr bilan biroz$

kelishmovchiliklar bo'lgan va Kassit qiroli Kadashman-Turgu hatto Xattusiliga
urush bo'lsa, harbiy yordam berishga va'da bergan. Ammo kelishmovchiliklar tinch
yo'l bilan hal qilindi. Shubhasiz, Xetti va Misr kuchayib borayotgan yangi
dahshatli dushman - Ossuriya qarshisida birlashishga majbur bo'ldilar . O'shandan
beri ikki sobiq raqib o'rtasidagi do'stlik yil sayin mustahkamlanib bordi va
miloddan avvalgi 1269 yilda. Levant yerlarida tinchlik va xavfsizlikni ta'minlash
uchun mashhur tinchlik shartnomasi tuzildi. Bu munosabat bilan nafaqat
podshohlar, balki ikki davlat malikalari ham bir-birlariga tabrik yo‘llashdi; bu
harflardan biri bizgacha yetib kelgan. Nihoyat, shartnoma tuzilganidan o'n uch yil
o'tgach, ikki imperiya o'zlarining do'stligini nikoh bilan mustahkamladilar: Xet
malikasi Ramses II ning xotini bo'ldi . Oltmish to'qqiz yoshli Xattusilining nikoh
yoshidagi qizi borligi, uning o'zi bundan atigi yigirma to'qqiz yil oldin, unga qarshi
yurishdan qaytgach, Kizzuvatna ruhoniyining qizi Puduhepaga uylangani bilan
izohlanadi. u akasi qo'l ostida qatnashgan misrliklar.
Xattusili III davrida Xet qirolligining poytaxti yana Xattusaga aylandi,
Muvatalli janubda bo'lganida Kask qabilalari tomonidan talon-taroj qilindi. Shahar
qayta qurildi; Bundan tashqari, podshohning buyrug'i bilan ulamolar arxivlardan
nusxa ko'chirdilar. Xattusili va uning rafiqasi Puduhepa ko'plab diniy va ma'muriy
farmonlar chiqardilar, ularni bir qarashda mamlakatda tartib va farovonlik dalili
sifatida qabul qilish mumkin.

II BOB Xett sivilizatsiyasining tuzilishi
2.1 Xet qirolligi madaniyati
Xettlarning madaniyati sinkretik xususiyatga ega bo'lib, hind-evropa (aslida
Xet va Luvi ), Xettian, Hurrian va Mesopotamiya elementlarini o'zlashtirgan. Bu
sinkretizm, masalan, diniy sohada aniq namoyon bo'ldi. Oliy xudo momaqaldiroq
xudosi hisoblangan , kelib chiqishi hind-evropalik bo'lib, "osmon shohi, Xatti
mamlakatining xo'jayini" deb atalgan; keyinchalik u Hurriy momaqaldiroq xudosi
Tessob ( Teshshub ) bilan aniqlangan . Uning xotini Arinna shahridan Hatti quyosh
ma'budasi , "Xatti mamlakati, osmon va yerning bekasi, Hatti shohlari va
malikalarining bekasi" hisoblangan. Hurriylarning sevgi, halokat va urush
ma'budasi Sauskiga sig'inish Mesopotamiya Ishtari bilan o'xshash edi , juda keng
tarqalgan edi . Xattik Telepinu va Kilikiyalik Sandon kabi tug'ilish xudolari
hurmatga sazovor bo'lgan .
Yangi Xet qirolligi davri (miloddan avvalgi 15-asr), ehtimol, asosan xurriy
xudolarini o z ichiga olgan yagona milliy panteonning yaratilishiga to g ri keladi.ʻ ʻ ʻ
Rasmiy, davlat kultlari bilan bir qatorda mahalliy xudolar va ruhlarga hurmat
saqlanib qolgan, ammo ular haqida kam ma'lumot saqlanib qolgan; Masalan,
buloqlar ayniqsa hurmatga sazovor edi. Folbinlik (qurbonlik hayvonlarining
ichaklaridan, qushlarning uchishidan va hokazo) va turli sehrli marosimlar keng
tarqalgan.
Xet adabiyotining muhim yodgorliklari saqlanib qolgan, ularning aksariyati
Bog'ozko'yda olib borilgan qazishmalar paytida topilgan . Ular orasida rasmiy
xarakterdagi matnlar bor: qirollarning farmonlari (“ Telepinu farmoni ”), ularning
yozishmalari, shuningdek, qirollik yilnomalari va avtobiografiyalari (“ Xattusili III
avtobiografiyasi”), ehtimol saroy ulamolari tomonidan tuzilgan. Mifologik
mazmundagi ko'plab asarlar taqdim etilgan. Bularga, masalan, fasllarning
o'zgarishini tushuntiruvchi o'layotgan va tiriluvchi xudo haqidagi Xut afsonasi ("
Telepinu afsonasi "); xudolarning bir necha avlodlarining vorisligi va ularning oliy
xudo taxti uchun kurashi haqidagi afsonalar sikli, unda hind-evropa va hurriy,
ehtimol Mesopotamiya elementlari aralashgan; Xutning ilohiy qahramonning

yirtqich hayvon - ajdaho Illuyanka bilan jangi haqidagi afsonasi Yangi yilni
nishonlash marosimi bilan bog'liq (" Illuyanka afsonasi "). Tarjima adabiyotlar
ham bor edi, xususan, Gilgamish dostoni xet tiliga tarjima qilingan. Uch tilli Xet-
Sumer-Akkad lug'atlari topildi .
Xettlarning san'at sohasidagi yutuqlari qo'shni xalqlar (masalan, misrliklar,
minoslar yoki miken yunonlar) bilan solishtirganda juda kamtarona ko'rinadi.
Zamonaviy tadqiqotchilar ta'kidlaganidek, "umuman olganda, Xet madaniyati
oqilona samaradorlik, jamiyat va uning a'zolarining asosiy ehtiyojlariga pragmatik
yo'naltirilganligi bilan ajralib turadi, ular uchun harbiy muvaffaqiyatlar va
boshqaruvni kuchaytirish katta ahamiyatga ega edi". Shu sababli, Xettlar birinchi
navbatda o'zlarining monumental tosh me'morchiligi bilan mashhur bo'lgan, ba'zi
yodgorliklari hozirgi kungacha saqlanib qolganligi ajablanarli emas.
Qo rg onchilik san ati nihoyatda rivojlangan. Xet qal'alari va shaharlari bir-birigaʻ ʻ ʼ
mahkam o'rnashgan yoki xom g'ishtdan yasalgan ulkan bloklardan yasalgan tosh
devor (ba'zan qo'sh) bilan o'ralgan, mustahkam darvoza va minoralar bilan
o'ralgan. Poytaxt Hattusa istehkomlari ayniqsa ta'sirli edi . U erda arxeologlar
ma'bad binolarining ta'sirchan qoldiqlarini qazishdi.
Agar tasviriy san'at haqida gapiradigan bo'lsak, haykaltaroshlik Xet
davlatida eng yuqori rivojlanish darajasiga etgan. Masalan, Xattusa yaqinidagi
Yazilikaya qoyatosh ibodatxonasi majmuasining relyeflari bo'lib , ularda
xudolarning yaqinlashib kelayotgan ikki yurishi tasvirlangan va Tudaliya IV
(miloddan avvalgi 13-asr) davriga oid . Diniy xarakterdagi tasvirlardan tashqari,
ko'pincha Xet rel'eflarida dunyoviy mavzularni ko'rish mumkin: ov sahnalari,
musiqachilar va akrobatlarning tasvirlari, ba'zan esa gul naqshlari. Dumaloq haykal
ancha yomon saqlanib qolgan va faqat tosh haykallarning bir nechta og'ir
shikastlangan bo'laklari bilan ifodalangan. Matnlardan xettlar qimmatbaho
metallardan xudolar haykallarini yasaganliklarini ham bilib olamiz. Xettlar orasida
devor rasmlari mavjudligi haqida hech narsa ma'lum emas . Xet gliptikasiga misol
qilib , luviy va xet tillarida ieroglif va xanjar shaklidagi yozuvlari bo'lgan qirollik
muhrlarini keltirish mumkin .

Xett madaniyatining an analari Xet davlati qulagandan keyin ham saqlanibʼ
qolgan. Keyingi bir necha asrlar davomida ular Shimoliy Suriyaning kechki Xet
davlatlarida mavjud bo'lishda va rivojlanishda davom etdilar . Xet madaniyatining
alohida aks-sadolari G'arbiy va Markaziy Anadoluda ham saqlanib qolgan bo'lishi
mumkin.
2.2 Tashqi siyosat
Xet davlatining eng qadimgi shohlari barcha qo'shnilarida dushman ko'rgan.
Tashqi siyosatdagi o'zgarishlar qirol Telepinu va Kizzuvatna o'rtasidagi kelishuv
bilan belgilandi, deb ishonch bilan ayta olmaymiz, chunki bu shartnoma matni
saqlanib qolmagan. Suppiluliuma qo'shilish davrida G'arbiy Osiyoning butun
hududi uchta "buyuk shohlik" nazorati ostida edi: Misr (Misri, Bibliyadagi
Mizraim), Bobiliya (o'sha paytda Kar-Duniyash deb atalgan) va Mitanni (Hurriylar
qirolligi). , asli hind-eron rahbarlari boshchiligida). Bu kuchlar o'rtasida kuchlar
muvozanati o'rnatildi. Tell-el-Amarna shahridan topilgan diplomatik
yozishmalardan ko'rinib turibdiki, bu mamlakatlar monarxlari bir-birlari bilan iliq
va do'stona munosabatlarni saqlab turishgan. Ular muntazam ravishda boy
sovg'alar almashishdi, bir-birlarini "aka-uka" deb atashdi va diplomatik nikohlar
bilan do'stlikni muhrlashni unutmadilar. Ammo keyin Suppiluliuma Mitanni
mag'lub etdi va bu uch tomonlama ittifoqda Xet davlati tabiiy ravishda Xurriy
davlatining o'rnini egalladi.
"Buyuk podshohlar" o'rtasidagi shartnomalar to'liq tenglik va o'zaro
manfaatdorlik shartlarida tuzilgan. Bizgacha yetib kelgan yagona shunday
shartnoma miloddan avvalgi 1269-yilda Xattusili III va Ramses II o‘rtasida
tuzilgan , ammo ma’lumki, undan oldin Xatti va Misr o‘rtasida yana kamida yana
ikkita shartnoma tuzilgan bo‘lib, Bobil bilan do‘stligi shubhasizdir. bu ikki vakolat
bir xil shartnoma asosida tayangan. Bunday shartnomalarning asosiy ohangi
"birodarlik" munosabatlarining tasdiqlanishi bo'lib, bu kuchlar o'rtasida urushning
mumkin emasligini anglatadi va ularni hujumkor va mudofaa ittifoqlariga majbur
qildi. Ushbu shartlar biroz batafsil ishlab chiqilgan. Bundan tashqari, har bir

monarx, boshqasi vafot etgan taqdirda, taxtni o'z merosxo'riga qonuniy ravishda
topshirish haqida g'amxo'rlik qilishga va'da berdi. Ko'rib turganimizdek, sulolani
saqlab qolishning o'zaro kafolatlari qaram qirolliklar bilan tuzilgan shartnomalarda
ham muhim o'rin tutgan, chunki o'sha davrlarda davlat hukmron sulola bilan
birlashtirilgan va inqilob davlatning o'zi qanday bo'lishidan qat'i nazar, qulashiga
olib kelgan. xalqaro maydondagi holati. "Birodarlik" shartnomalarida qochqinlarni
topshirish bo'yicha o'zaro majburiyat ham bor edi. Aks holda, ikki davlatning
suvereniteti hech qanday tarzda cheklanmagan. Ularning ikkalasi ham istalgan
uchinchi tomon bilan diplomatik munosabatlar o'rnatish huquqini saqlab qoldi.
Shartnomaning barcha bandlarining matni har ikki tomonda ham mutlaqo bir xil
edi; Bundan tashqari, har bir tomon butun shartnomani tuzib, uni ko'rib chiqish va
tasdiqlash uchun boshqasiga yubordi. Shunday qilib, Ramses va Xattusili
o'rtasidagi shartnoma ikki xil ko'rinishda topilgan: biri Karnakdagi ibodatxona
devorlariga Misr ierogliflari bilan o'yilgan, ikkinchisi esa Akkad mixxat yozuvida
Bog'azkoydan olingan loy lavhaga yozilgan. Ba'zida shunga o'xshash imtiyoz
qaram podshohga alohida ne'mat sifatida berilgan.
U yoki bu siyosiy manevrlarni amalga oshirishda buyuk davlatlarning
hukmdorlari o‘zlarining qudratli “akalarini” xafa qilmaslikka ehtiyot bo‘lishgan.
Buning yaxshi namunasi Suppiluliuma va Kizzuvatna qiroli o'rtasidagi shartnoma
tarixi - bugungi kungacha saqlanib qolgan eng qadimgi Xet shartnomalaridan biri.
Kizzuvatnaning Xet qirolligi tomoniga olib kelinishi o'z taqdirini o'zi belgilash
masalasi sifatida taqdim etiladi va xuddi shunday printsip asosida Mitanni shohi
o'z ishini himoya qilgan pretsedentga asoslanadi. “Isuva xalqi Janobi Hazratimdan
qochib, Xurriylar mamlakatiga o‘tib ketishdi. Men, Quyosh, hurriylarga: «Menga
qo‘l ostidagilarimni qaytarib beringlar!» — deb xabar yubordim. Ammo hurriylar
hazratimga shunday xabar bilan javob berishdi: “Yo‘q! Bu shaharlar avvalo...
Hurri yurtiga kelib, o‘rnashib oldilar. To‘g‘ri, ular keyinchalik Hatti yurtiga
qochqin bo‘lib qaytganlar; Ammo endi chorva mollari nihoyat o'z joylarini
tanladilar, ular qat'iyat bilan mening yurtimga qaytib kelishdi. Xullas, hurriylar o‘z
qo‘l ostidagilarimni menga bermadilar... Va men, Quyosh, hurriylarga shunday

xabar yubordim: “Birorta davlat sizdan uzoqlashib, Hatti yurtiga ketsa, unda nima
bo‘ladi?”. Hurriylar menga: «Xuddi shunday», deb javob berishdi. Hozirgi kunda
Kizzuvatna aholisi Xet chorvasi; u o'z o'rindig'ini tanladi, u Hurriylarni tashlab,
Janobi Hazrati huzuriga keldi. ... Kizzuvatna yurti ozod bo'lganidan xursand
bo'ladi.
Albatta, bizning murakkab zamondoshimiz bu ochiq-oydin targ‘ibot matni
ekanligini yashira olmaydi. Va shunga qaramay, yuqoridagi parcha Xet shohi
ma'lum bir xalqaro jamoatchilik fikri bilan hisoblashishi va uning harakatlarini
uning nazarida oqlashi kerakligini ko'rsatadi.
Xet qirolligining qulashi.
"Dengiz xalqlari" . Xet qirolligining poytaxti - Xattusas (Bogaz-koe)dagi
davlat arxividan olingan so'nggi hujjatlar XII asrning birinchi o'n yilligiga to'g'ri
keladi. Miloddan avvalgi. Shahar dushmanlar tomonidan bosib olindi va halok
bo'ldi va u bilan Xet shohligining o'zi ham halok bo'ldi. Uning o'limi holatlari
haqida bizda faqat bilvosita ma'lumotlar mavjud.
13-asrning o rtalaridan boshlab. Miloddan avvalgi. Misr manbalari O'rta erʻ
dengizi qirg'oqlarini bezovta qilgan "dengiz xalqlari" deb ataladigan narsalarni
eslay boshlaydi. Ular orasida Kichik Osiyo qirg'oqlari aholisi, shuningdek, ko'plab
tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, axey yunonlar ( 'kvsh, 'kyvsh) .
“Dengiz xalqlari”ning bosqinchiligi Ramses III davrida (miloddan avvalgi 12-
asr boshlari) falokat xarakterini oldi. Bu fir’avnning yozuvida shunday deyilgan:
“Hattidan boshlab hech bir davlat ularning o‘ng tomonida turmagan; Kede,
Karkemish, Artsava, Alasiya vayron qilingan. Ular Amurru o'rtasida qarorgoh
qurishdi, ular (hech qachon) bo'lmagandek, uning xalqini o'ldirishdi. Ular Misrga
yurishdi... Yerning chekkasigacha bo‘lgan mamlakatlarga qo‘l qo‘ydilar, yuraklari
umidga to‘lib, “rejalarimiz amalga oshadi”, dedilar. Bu yerda tilga olingan dinlar
(var. dynyn ) aftidan Danaanlar, ya ni xuddi o sha Axay yunonlar, birinchisi esa
ʼ ʻ
Yaqin Sharq an analari bo yicha oroldan kelgan muhojirlar deb hisoblangan
ʼ ʻ

filistlardir. Krit, lekin ularning vatani Egey dengizining turli orollari, Gretsiya
materikining ba'zi hududlari va G'arbiy Kichik Osiyo bo'lishi mumkin. Qolganlari
noma'lum.
Misr manbasidan ma'lum bo'lishicha, ular Xet shohligini vayron qilganlar,
endi esa quruqlik orqali Suriya va Finikiya orqali ayollar va bolalarning katta
poezdi bilan janubga ko'chib o'tishgan; shu bilan birga, ularning dengiz otryadlari
liviyaliklar bilan kelishilgan holda Falastin va Misr qirg'oqlarida reydlar o'tkazdi.
Shunday qilib, ularning ittifoqi sharqiy O'rta er dengizining barcha qirg'oqlarini
qamrab oldi. Aynan shu davrga (miloddan avvalgi 12-asrning birinchi choragi)
yunon epik an anasi yunon shahar-davlatlari qo shinlarining materikʼ ʻ
Yunonistondan Troyaga (aks holda Kichik Osiyoning shimoli-g arbiy
ʻ
burchagidagi Ilion) dengiz yurishi bilan bog liq. , Hellespontga kiraverishda,
ʻ
hozirgi Dardanel bo'g'ozi) va uning vayron bo'lishi, undan keyin yunonlar Kichik
Osiyoning bir qator joylarida, Kipr orolida va boshqalarda joylashdilar.

Xulosa
Xet qirolligi 18-asrda mavjud bo lgan va miloddan avvalgi 1200-yillardaʻ
deyarli izsiz yo qolgan. Jamiyatning aniq, sodda tuzilishi, qulay geografik va iqlim
ʻ
sharoiti, boshqa xalqlar yutuqlarini o'zlashtira olish qobiliyati, shuningdek, harbiy
muvaffaqiyatlar tarixda munosib o'rin egallashiga yordam berdi. Xettlar kuchli
davlatlarga qanday qarshilik ko'rsatishni bilardilar. Xett madaniyatining ba'zi
an'analari davlat qulagandan keyin ham yo'qolmadi. Ularning ko'pchiligi Shimoliy
Suriyada va Anado'lining sharqiy chekkalarida kech davrgacha davom etdi.
Masalan, Vizantiya geraldik ramzi - keyinchalik Rossiya tomonidan qarzga
olingan ikki boshli burgut Xet madaniyatiga borib taqaladi degan taxmin mavjud.
Xet tsivilizatsiyasi hukmron sinfga tegishli bo'lishi mumkin bo'lgan jihatlar,
ya'ni urush, siyosiy tashkilot, qonunchilik va adolatni amalga oshirishda juda
rivojlangan edi. Adabiyot va din ko'plab qiziqarli xususiyatlarga ega bo'lsa-da,
ibtidoiy bo'lib qoldi va aholining xattik va hurriy unsurlaridan kelib chiqqan.
Qadimgi qirollikda qirol birinchi navbatda harbiy rahbar bo'lgan, ammo uning
diniy vazifalari keyinroq ahamiyat kasb eta boshlagan. San'atga kelsak, Xet xalqi
ma'lum darajada iste'dodga ega bo'lishi mumkin, garchi bu erda ham kech
imperiyaning qudratli tosh san'ati, ehtimol, Xet hukmdorlari tomonidan
rag'batlantirilgan.
Ko'plab qiziqarli muammolar hali ham o'z yechimini kutmoqda; Hind-
yevropaliklarning Kichik Osiyoga eng erta kirib borish vaqti va yo'llari shular
jumlasidandir; xet mixxat va ieroglif yozuvining kelib chiqishi va ikkinchisining
to liq shifrlanishi; xet qonunlari kodeksining Mesopotamiya qonunlari kodekslari
ʻ
bilan tarixiy aloqasi; va eng muhimi, Xet shohlarining harbiy yurishlari haqidagi
juda batafsil hisobotlarni tushunishga imkon beradigan Kichik Osiyoning aniq
xaritasini qurish. Umid qilish mumkinki, Bog'azko'yda va balki boshqa joylarda
olib borilgan qazishmalar natijasida ushbu asosiy mavzularga oydinlik kiritadigan
ko'plab yangi mixxat yozuvlari, shuningdek, bizda hali juda kam ma'lumotga ega
bo'lgan ko'plab ikkinchi darajali muammolar paydo bo'ladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1. McQueen J. G. Xettlar va ularning Kichik Osiyodagi zamondoshlari. M., 1983
yil.
2. Gurney O.R. Xett. M., 1987 yil.
3. Volkov A.V. Kichik Osiyoning noma'lum imperiyasi. - M.: Veche, 2004 yil.
4. Nagovitsin A.E. Xettlarning sehri. - M .: Akademik. Loyiha: Trixta , 2004 yil.
5. Zamarovskiy Voytech. Xettlarning sirlari. - M.: Veche, 2000 yil.
6. Giorgadze G. G. Ming xudolar mamlakati. - Tbilisi: Metsniereba , 1988 yil.

Qadimgi Xett va Mitanni podsholigi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Qadimgi Xett va Mitanni podsholigi

Похожие документы