Qadimgi xett va urartu davlati - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	213.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi xett va urartu davlati

Купить

MAVZU:QADIMGI XETT VA URARTU PODSHOLIGI.
MUNDARIJA
Kirish……………………………………………………………………...……….3
I BOB.QADIMGI XETT PODSHOLIGI…………………….………………….5
1.1. Xett podsholigi tarixi manbalari va tarixnavisligi……………….……….……5
1.2.Yangi Xett podsholigi davrida Buyuk Xett davlati (er. avv. XIV -XII asrlar)..8
1.3. Xett madaniyati…………………………………………………………...….13
II BOB. QADIMGI URARTU PODSHOLIGI ………….…………………….15
2.1.Qadimgi Urartu podsholigi ning davlat tuzumi va gullagan davri………….....15
2.2.Urartuning zaiflashuvi va yemirilishi…………………………………………22
2.3.Urartu madaniyati. ……………………………………………..……….…….29
XULOSA…………………………………………………………………………32
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……………………..…….…….…….33
1

Kirish.
Miloddan avvalgi II ming yillik boshlarida Kichik Osiyoda ,qabilalar ittifoqi
asosida hududiy jihatdan uncha katta bo‘lmaganshahar - davlatlar vujudga keldi.
Shahar-davlatlarshohlar tomonidan boshqarilishiga qaramay, ularning ichki
ishlariozod aholining umumiy majlislarida hal qilingan. Ozod aholi o‘rtasidaboy
savdogarlar, sudxo‘rlar katta mavqyega ega bo‘lgan. 137Kichik Osiyoda ilk bor
alohida yirik davlat tuzishga intilish miloddan avvalgi XVIII asrning birinchi
yarmidan boshlanganiniko‘ramiz. Kussar shahri hokimi Pitxan (Putxan)
qo‘qqisdan tunda Nesa shahriga hujum qilib uni bosib oladi. Pitxanning vorisi
shoh Anitta poytaxtni Nesaga ko‘chirib, bu yerda istehkomlar,ibodatxonalar barpo
etadi. Ko‘p o‘tmay, Xalpa shiddatli janglardanso‘ng, Xattusa shahrini bosib oladi.
Bundan xabar topgan Burusxandshahri hokimi Anittaga o‘z xohishi bilan taslim
bo‘ladi va taxtni topshiradi.
Ilk temir davri dagi yirik podsholiklardan biri bo‘lgan. Urartu so‘zi
ossuriycha bo‘lib, urartcha – Biaynili, Bibliya da – Ararat podsholigi nomi bilan
yuritilgan. G‘arbiy Osiyo dagi qadimgi davlat (mil. avv. IX-VI asrlar). Urartu
davlati ravnaq topgan davrida Armanistonning tog‘lik rayonlarini (hozirgi
Armanistonning butun hududi, Turkiya va Eronning bir qismi) ni qamrab olgan.
Aholisi asosan urartlar bo‘lgan. Poytaxti – Tushpa shahri bo‘lgan (hozirgi
Turkiyadagi Van shahri) bo‘lib, unda podsho Sarduri I davrida katta qurilish ishlari
olib borilgan. Mil. avv. IX asr oxiri – VIII asr birinchi yarmida Urartu davlati
ravnaq topgan. Menuya, Argishti I va Sarduri II podsholiklari davrida Urartuning
hududi ancha kengaygan. Bosib olingan viloyatlarda qal’alar qurilgan (Ararat
tog‘ining shimoliy yon bag‘rida Menuaxinili shahri; Erebuni – Yerevan atrofidagi
Arin-berd tepaligi; Araksning so‘l qirg‘og‘ida Argishtixinili). Urartuda qullar
mehnatidan keng foydalanilgan. Mil. avv. VIII asr o‘rtasida Ossuriya podshosi
Tiglatpalasar III (mil. avv. 745- 727) Urartu qo‘shinlarini bir necha marta
mag‘lubiyatga uchratgan va Urartu davlati tarkibiga kiruvchi
Shimoliy Mesopatamiya va Shimoliy Suriya ni egallagan. So‘ngra Rusa I davrida
Sargon II boshliq Ossuriya qo‘shinlarining yurishlari natijasida mamlakat
2

xonavayron bo‘lgan. Biroq mil. avv. VII asrda Urartu Janubiy Zakavkazeda hali
ham o‘z mavqeini saqlab qolgan edi. Rusa II (mil. avv. 685-645) bu yerda yangi
qal’alar bunyod etgan (jumladan Teyshebaini). Skif-kimmeriy yollanma qo‘shini
yordamida Urartu podsholari Frigiya podsholigini tor-mor qilganlar (mil. avv. 676
y.). Midiya podsholigining kuchayishi Urartuni Ossuriya bilan yaqinlashtirgan.
Biroq mil. avv. VI asr boshida Urartu Midiya tomonidan tor-mor etilgan va uning
tarkibiga qo‘shib yuborilgan.
3

I BOB.QADIMGI XETT PODSHOLIGI.
1.1. Xett podsholigi tarixi manbalari va tarixnavisligi .
Er. avv. II ming yillikda halokatga uchragan Xett davlati to`g`risida tarixiy
ma’lumotlar XX asr boshlarigacha deyarli yo`q darajada edi. Bu vaqtgacha Kichik
Osiyo va Shimoliy Suriyada sirli iyeroglif yozuvlar va tasvirlar topilgan edi. 1887
yil tadqiqotchilar Tell-Amarna arxividagi diplomatik yozishmalarda Xett
podshosining Misr fir’avniga tengligi (uning birodari ) eslatib o`tiladi. Bu
kashfiyot Old Osiyoda qadimda yana bir buyuk davlat mavjud bo`lganini
ko`rsatadi. 1906 yil nemis olimi Y. G. Vinkler Bug`ozqoyada (Turkiya) xettlar
poytaxti Xattusi xarobalarida arxeologik qazishmalarga kirishadi. Qazishmalar
natijasida Yaqin Sharq tillarida bitilgan o`n minglab taxtachalardan iborat arxiv,
jumladan, Xett-Misr tinchlik shartnomasining mixxat varianti topiladi. Chex
tadqiqotchisi B. Grozniy 1915 yilda chuqur tadqiqotlar natijasida xett tili hind-
yevropa tillar oilasiga mansub degan xulosaga keladi. Natijada Xett davlati
tarixini o`rganish kuchayib ketadi. Olim A.Getse 1933 yil Xett davlati tarixini
umumiy ocherkini yaratdi. Bundan tashqari A. Getse 1933 yilda Kichik Osiyo
tarixi umumiy ocherkini chop etadi. Muallif Xett davlatining harbiy va sulola
tarixiga asosiy e’tiborini qaratadi. U Xett jamiyatining bir qancha ijtimoiy-
siyosiy muassasalari o`xshashligiga (yer-mulk, majburiyatli yer egaligi)
asoslanib, xettlarning ijtimoiy tizimini feodal tuzum deb ta`rifladi. Lingvist va
arxeologlar Xett madaniyati asoslarini yaratishda protoxettlar, xurrit qabilalarini
o`rnini ko`rsatadigan dalillarni topdilar.
Kichik Osiyo davlatchiligida bevosita Xettdan keyin Yunon tasiri kuchayib,
Troya davlati tashkil topib o‘z davrning qudratli davlatiga aylanadi. Qadim
Troyani tadqiq 1870 yildan etgan nemis olimi G. SHliman aynan Turrkiyaning
shimoliy – g’arbiy xududlarida eramizdan avvalgi 2 min yillikning oxirlarida
o‘ziga hos davlatchilik bosqichi bo‘lganligini aniqladi..
4

Davlatchilikni shakllanishi
Qadimgi Xett podsholigi (er. avv. XVIII-er. avv. XVI asrlar). Er. avv. XX-
XVIII asrlarda Kichik Osiyoda ashshurlik savdogarlar bir necha savdo
koloniyalarini barpo qiladilar. Bu savdo koloniyalari orqali xalqaro savdo olib
boriladi. Eng avvalo, metallar va yuqori sifatli gazlamalar savdosi amalga
oshiriladi. Bu davrda Sharqiy Kichik Osiyoda xett qabilalari boshqa mahalliy tub
joy aholini assimilyatsiya qiladilar.
Kichik Osiyodagi Nesa (Kanes), Burusxan, Kussar va Xattusi kabi shaharlarni
o`z ichiga olgan siyosiy birlashmalar vujudga kela boshlaydi. Kichik Osiyoning
bu siyosiy birlashmalarining ilk birlashuvi er. avv. XVIII asrning birinchi
yarmida yuz beradi. Viloyatlarning birini hokimi Anitta Nesa shahrini markaz
qilib, Qora dengizdan Kichik Osiyodagi Tuz ko`ligacha bo`lgan hududlarni
egallab, bepoyon davlatni barpo qiladi.
Qadimgi Xett davlatida urug`-jamoa qoldiqlari hali kuchli bo`lgan. Xett
podsholari o`z hokimiyatlarini xalq kengashlariga tayanib amalga oshirganlar.
Qurol ko`tarishga qobiliyatli bo`lgan barcha erkaklar podsho chiqaradigan
«pankus» deb ataladigan yig`ilishga muntazam ishtirok etganlar. Zodagonlar
davlat boshqaruvida faol qatnashib, o`zlarining kuchli tayanchi bo`lgan
zodagonlar kengashi (Tuliya) orqali xalq yig`iniga boshchilik qilganlar.
Zodagonlardan tashqari, davlat boshqaruvida podsho oilasi: aka-ukalari va boshqa
qarindoshlari muhim rol o`ynaganlar.
Qadimgi Xett an’anasiga ko`ra, podshoning vorisi podsho oilasidan
tanlangan. Ko`pincha voris tanlashda podshoning jiyanlari, uning opa-
singillarining o`g`illariga imtiyoz berilgan. Odatga ko`ra, davlatni ikki hukmdor:
podsho va malika boshqargan. Agar podsho vafot etsa, malika o`z unvonini yangi
podsho hukmronligi davrida ham saqlab qolgan. Yangi podshoning rafiqasi malika
bo`lish uchun, sobiq podshoning bevasi-malikaning o`limini kutib turgan. Anita
vafotidan keyin, er. avv. XVII asr oxirida boshqa Xett urug`i hokimiyat tepasiga
keladi. Xett davlati asoschilarining birlashtiruvchi siyosatini istilochi va islohotchi
podsho Labarna ( yoki Tabarna, er. vv. 1675-1650 yillar atrofida boshqargan)
5

tugallaydi. U istilochilik yurishlarini davom ettirib, Tavr tog` tizmasining
shimoliy qismini egallaydi va Shimoliy Qora dengizga chiqadi. Xett davlati
chegaralarini “dengizdan-dengizgacha” kengaytirdi. Uning ichki va tashqi
siyosatidan kuchli ta`sirlangan va tan bergan keyingi vorislari Labarna va uning
rafiqasi Tavannanna nomlarini o`zlariga unvon sifatida qabul qildilar.
Labarna mavjud Xett an’analariga zid ravishda o`g`li Xattusilini o`z vorisi
deb e’lon qiladi. Xattusili I (er. avv. 1650-1625-yillar atrofida) poytaxtni
xettlarning sobiq bosh markazi Xattusiga ko`chiradi (Shu voqeadan keyin, davlat
rasmiy ravishda “Xatti” zamonaviy fanda “Xett” deb atala boshlanadi).
Uning vorisi Mursili I (er. avv. 1625-1590 yillar atrofida) davrida Xett
podsholigida markazlashuv kuchayadi. U Mesopotamiyadan Finikiyaga boradigan
yo`ldagi asosiy savdo markazi bo`lgan Shimoliy Suriyadagi Xalpa shahrini bosib
oladi. Mursili I er. avv. 1595-yilda uzoq Bobilga yurish qilib, Xammurapi
sulolasini tugatadi. Ammo mamlakat ichida keskin vaziyat vujudga keladi. Saroy
fitnachilari podsho hokimiyatini kuchayishini istamay, taxt vorisligiga ko`pgina
da’vogarlar bo`lishiga imkoniyat beradigan an’analarni saqlab qolishga
urinadilar. Oqibatda Mursili I saroy fitnasi qurboni bo`ladi. Xett hukmron
tabaqalari ichida o`zaro kelishmovchiliklar boshlanadi.
O`zaro kelishmovchiliklarga Telepin I (er. avv. 1530-1500 yillar atrofida)
chek qo`yadi. Uning davrida faqat podshoning o`g`li taxtga chiqish huquqiga ega
bo`ladi. Agar podshoning o`g`illari bo`lmasa, uning singlisining o`g`li va eng
so`nggida podshoning kuyovlari taxtga davogar bo`lish qoidasi o`rnatiladi. Taxt
vorisligining bunday tartibi qat’iy bo`lib, zodagonlar kengashi «pankus»ning taxt
vorisligi masalasidagi rolini tugatdi. Ammo qolgan masalalarda «pankus» o`z
huquqini saqlab qoladi. Pankusning yuqori pog`onasi bo`lgan «tuliya» hal
qiluvchi rol o`ynaydi. Tuliyaning ruxsatisiz podsho uning biror-bir a’zosi bo`lgan
zodagonni qatl qila olmas edi. Agarda tuliyaning ruxsati bilan uning biror a’zosiga
podsho tomonidan o`lim jazosi berilgan taqdirda ham podsho aybdorning oilasini
ta’qib ostiga olish va mol-mulkini musodara qilish huquqidan mahrum edi.
6

Tadqiqotchilar, bu davrni (er. avv. XVIIII- er. avv. XVI asrlar) qadimgi Xett
podsholigi davri deb hisoblaydilar.
Telepin va uning o`g`li hukmronligidan so`ng, Xett davlatining tushkunlik
davri boshlanadi. Bu davr O`rta Xett podsholigi davri (er. avv. XV asr ) deb nom
oladi. Bu davrda Xett podsholigining ahvoli yana og`irlashadi. Bir asr davomida
Xett davlati va jamiyati go`yoki tushkunlikni boshdan kechiradi.
1.2.Yangi Xett podsholigi davrida Buyuk Xett davlati (er. avv. XIV -XII
asrlar).
Er. avv. XIV asr boshlarida Old Osiyoda Misr, kassitlar Bobili va Mitanni
davlatlari zaiflashib, xalqaro munosabatlarda Xett davlatining kuchayishi uchun
qulay shart-sharoit tug`iladi. Er. avv. 1450-yillar atrofida kelib chiqishi xurrit
bo`lgan omadli amaldor taxtni egallab, yangi Xett sulolasiga asos soladi. Yangi
sulola podsholari qadimgi Xett buyuk davlatchiligi g`oyalarini qaytarishga da`vo
qilib, harbiy-byurokratik monarxiyani tashkil qiladilar. Podsho ilohiylashtirilgan
mutloq hukmdorga aylanadi va o`ziga voris tayinlaydi (Bu voris alohida
“Tuxkante” lavozimiga aylanib, bu vazifadagi kishini zarur bo`lganda almashtirish
mumkin edi). Endilikda saroy to`ntarishlari isyonga aylanib ketmaydi. Shu vaqtdan
boshlab podsho alohida samoviy ilohiylik egasi hisoblanib, “quyoshim” deb
ulug`landi.
Xett podsholari ichida eng taniqli diplomat, uzoqni ko`ra oladigan
siyosatchi, mohir sarkarda Suppilium I (er. avv. 1380-1335-yillar atrofida)
davlatning harbiy qudratini oshiradi. U yengil, tez yuradigan jang aravalari bilan
qo`shinni ta’minlaydi. Xett shaharlari, ayniqsa, poytaxt Xattusining mudofaa
inshootlari mustahkamlanadi. Suppilium I Sharqiy O`rtayer dengizi qirg`og`i
mayda davlatchalarini va Mitanni davlatini o`ziga bo`ysundiradi. Mitanniga
tegishli Suriya viloyatlarini va shaharlarini bosib oladi. Suppilium I o`z kuyovini
Mitanni taxtiga o`tqazdi. U Suriyada markazi Karxemish va Xalpa bo`lgan
xettlarga qaram davlatlarga asos solib, bu davlatlarni hukmdori qilib o`z
o`g`illarini tayinlaydi. Bobil vaAxey (Miken Yunonistoni) davlatlari Suppilium
bilan do`stlik aloqalarini o`rnatishga majbur bo`ladi.
7

Uning vorisi Mursili II ( er. avv. 1335-1305 yillar atrofida) otasining
davlatini to`la hajmda saqlab qoladi, lekin qaram hududlardagi isyonlar,
qo`zg`olonlar va boshqa qudratli davlatlarning mamlakat hududiga tazyiqiga qarshi
to`xtovsiz urushlar olib borishga majbur bo`ladi. Mursili II Kichik Osiyodagi
Janubiy Frigiya va Lidiya, Milavan (Milet) hokimlarini bo`ysundiradi. U an’anaviy
raqib Arsava podsholigiga (Kichik Osiyo) qarshi g`olibona yurish qilib, Egey
dengizi qirg`og`igacha chiqadi. Ammo Mursili II podsholigining so`nggi
yillarida Misr XIX sulola davrida yanada kuchayadi va Sharqiy O`rtayer dengizi
qirg`ogi uchun Xett davlati bilan yana raqobat boshlaydi. Er. avv. 1286 yilda
Kades shahri yonida har ikki tomon uchun hal qiluvchi janglardan biri bo`lib
o`tadi. Jangda Misr qo`shinlari yengiladi. Shunga qaramasdan Misr fir’avni,
iste’dodli sarkarda Ramzes II yana urushga tayyorlanib, xettlarni Falastin,
Finikiya va Suriyaning katta qismidan siqib chiqaradi. Oxir-oqibatda Misr va Xett
davlati er. avv. 1280 yilda tinchlik shartnomasini imzolaydilar. Shartnoma
bo`yicha Suriyaning bir qismi, Shimoliy Finikiya Xett davlati ta’siri ostida qoladi.
Har ikki davlat o`rtasida savdo aloqalari kuchayadi. Endilikda Xattusili III
kuchayib borayotgan Osuriyaning harbiy tazyiqiga qarshi Bobil bilan ittifoq
tuzishga harakat qiladi, lekin Osuriyani Yuqori Mesopotamiyadan siqib chiqara
olmaydi. Xett davlati kuchli qo`shinga ega bo`lgan Osuriya tazyiqini qiyinchilik
bilan qaytaradi.
So`nggi Xett podsholari Tutxaliya IV va uning ikki o`g`li davrida axeylar,
Bolqondan kelgan frigiyaliklarni Kichik Osiyoning g`arbida hujumini zo`rg`a
qaytaradilar. Axeylar tor-mor qilinganidan keyin, Kichik Osiyo g`arbidagi Ilion
shahri bosib olinadi. So`nggi Xett podshosi Suppilium II Kipr orolini yana qayta
bosib oladi. Er. avv. XII asr oxirida Egey dengizi qirg`oqlari va orollarining
etnik jihatdan ola quroq «dengiz xalqlari» Xett davlatini tor-mor qildilar (er. avv.
1190-yillar). Shunday qilib, yangi Xett davlati tarix sahnasidan abadiy tushib
ketdi. Markazlari Karxemish va Melida bo`lgan so`nggi Xett podsholiklari
qoldiqlari er. avv. VIII asr oxirlarida Osuriya tomonidan tugatildi.
8

Xett davlati istilochilik siyosatini muntazam va ko`ngillilardan tashkil
topgan, yaxshi qurollangan qo`shinga tayanib amalga oshiradi. Harbiy yurishlar
asosan bahorda boshlanib, kech kuzda tugagan. Yurishlar o`rtasida muntazam
qo`shinlarning bir qismi maxsus harbiy qarorgohlarda joylashtirilgan. Xettlarning
chegara shaharlarida maxsus harbiy garnizollar joylashtirilgan. Qaram davlatlar
Xett garnizollarini ozuqa bilan ta`minlashga majbur bo`lganlar.
Qo`shin asosan og`ir qurollangan piyodalar va jang aravalaridan tuzilgan.
Harbiy san`at tarixida xettlar qo`shinda yengil jang aravalarini birinchi bo`lib
qo`llaganlar. Xett jang aravasida ikki ot qo`shilgan bo`lib, arava haydovchi,
nayzali jangchi va uni himoyaqilib turadigan qalqonbardordan iborat bo`lgan.
Xettlarning jang aravalarini harbiy jangda qo`llashi podsho Anitaning qadimgi
Xett matnida uchraydi. Matnda Anitaning 1400 piyoda askari va 40 jang aravasi
bo`lganligi aytiladi. Kades yonidagi jang to`g`risidagi manbalarda Xett podshosi
Muvatalli qo`shinlari taxminan 20 ming piyoda askarlar va 2500 jang aravalaridan
tashkil topgani to`g`risida ma`lumot beriladi.
Jang aravalari yuqori darajada texnik mohirlik bilan yasalgan bo`lib, juda
qimmat turgan. Ularni yasash uchun yog`ochning alohida navlari, teri va metallar
talab qilingan. Ko`rinishidan jang aravalarini ishlab chiqarish markazlashgan holda
davlatning maxsus ustaxonalarida tashkil qilingan. Ustalar uchun jang aravalarini
yasash bo`yicha Xett podsholarining yo`riqnomalari saqlanib qolgan. Jang
aravalariga qo`shiladigan otlarni tayyorlashni maxsus usullar bo`lgan. Xettlar
shaharlarni bosib olish uchun maxsus qamal qurollaridan foydalanganlar.
Xettlarning tashqi siyosatida diplomatiya muhim o`rin tutgan. Ular Kichik
Osiyo va Old Osiyoning ko`p davlatlari bilan diplomatik aloqalar o`rnatganlar. Bu
aloqalar ko`p hollarda maxsus shartnomalar bilan mustahkamlangan. Xett
arxivlarida Old Osiyoning boshqa mamlakatlari arxivlariga qaraganda, bir necha
marta ko`p miqdorda diplomatik hujjatlar saqlanib qolgan. Xettlar boshqa
mamlakatlar bilan davriy ravishda elchilar orqali maktublar, sovg`a-salomlar
almashib turganlar. Davlatlar o`rtasidagi aloqalar sulolaviy nikoh shartnomalari
bilan mustahkamlangan.
9

Podsho devonxonasida xalqaro aloqalarga maxsus muassasa rahbarlik qilgan.
Bu yerda elchilar, tarjimonlar, mirzolar ishlagan va shartnomalar matnlari tuzilgan.
Shartnomalar odatda ikki tilda: biri xett tili, ikkinchisi akkat tilida tuzilgan.
Davlatlararo shartnomalar matnlari podsho oldidagi kengashda muhokama
qilingan. Shartnomalarga podsholar muhrlari tushirilgan. Matnlar loy, metall
(kumush, jez, temir) taxtachalarga bitilgan. Shartnomalar matnlari yozilgan
taxtachalar mamlakatning oliy xudolari haykallari oldida saqlangan. Chunki
xudolar shartnomaning bosh guvohlari sifatida kim uni buzsa, jazolash huquqiga
ega bo`lganlar.
Xettlarning xalqaro shartnomalarning ko`pchiligida Xett qo`shinlarining
harbiy g`alabalari mustahkamlangan. Shu sababli, ularda ko`p hollarda
tomonlarning o`zaro munosabatlarning teng huquqda bo`lmagani ko`rinadi. Xett
podsholari ko`pincha qaram davlatni o`lpon to`lashga majbur qilganlar. O`lpon
to`lovchilar har yili Xett podshosi oldiga kelishga, qaram davlat hududida
joylashtirilgan Xett garnizonlariga g`amxo`rlik qilishga, birinchi chaqiriq bilan
Xett hukmdoriga qo`shin bilan yordamga kelishga majbur qilinganlar.
Qaram davlat har yili (ba`zida yilida uch marta) shartnomani o`qishlari
majbur bo`lgan. Qaram mamlakat hukmdori o`g`illari, nevaralari va evaralari
shartnomaga rioya qilishlari shart qilib qo`yilgan. Xett diplomatik amaliyotining
o`ziga xos xususiyatlaridan biri xettlarning sulolaviy nikohlariga jiddiy e`tibor
berganlaridir. Xett podsholari o`z qizlari va opa-singillarini boshqa podsholarning
nikohiga berishga harakat qilganlar. Bu nikohlar har ikki tomonning o`zaro
munosabatlarini barqaror bo`lishini ta`minlagan. Xettlar Xett malikalari turmushga
chiqqanda albatta bosh rafiqa bo`lishi shartnomada alohida qayt qilingan. Bunday
nikohlar vositasida Xett podsholari boshqa davlatlarda o`z ta`sirlarini
mustahkamlaganlar. Bundan tashqari, chet davlat taxtining qonuniy vorislari
hukmdorni bosh rafiqasining o`g`illari bo`lgan.
Yangi Xett davrining xo`jalik va ijtimoiy munosabatlarini tavsiflovchi asosiy
manba Xett qonunlaridir. Xo`jalikning asosini dehqonchilik, chorvachilik,
hunarmandchilik (metallurgiya va metallardan mehnat qurollari tayyorlash,
10

kulolchilik, quruvchilik ishlari va h.k) tashkil qilgan. Dehqonchilikda sun’iy
sug`orish sezilarli bo`lmagan. Sun’iy sug`orish inshootlari cheklangan holatda
barpo qilingan. Xo`jalikda savdo ham muhim o`rin tutgan. Yer egaligi podsho
yerlari, ibodatxona yerlari, jamoa yerlaridan iborat bo`lgan. Davlat yerlariga
egalik qilish va foydalanish natural (saxan)va mehnat (lussi) majburiyatlarini
o`tash bilan bog`langan. Saxan va lussidan ibodatxona yerlari ozod qilingan.
Podsho xizmatida bo`lgan xususiy kishilarning yerlari, podshodan hadyaga olingan
yerlar ham saxan va lussi bilan bog`langan majburiyatlardan ozod qilinishi
mumkin bo`lgan. Davlatning diniy markazlari bo`lgan Arinna, Nerika va Siplanda
shaharlarining kohinlari, to`quvchilari, xizmatchilari majburiyatlarni o`tashdan
ozod qilinganlar.
Hunarmandchilikning rivojlangani to`g`risida ma`lumot beradigan qonunlar
va boshqa hujjatlarda temirchi, kulol, duradgor va tikuvchi kasblari tilga olinadi.
Mehnat qurollari va harbiy qurol-aslahalar ishlab chiqarish uchun asosiy
xomashyo dastlab mis, keyinchalik qalay bo`lgan. Temirdan faqat diniy
marosimlar uchun haykalcha va boshqa buyumlar yasashda oz miqdorda
foydalanilgan.
Xett davlatida podsho oilasi va podsho bosh kohin sifatida juda katta
miqdorda yerga egalik qilgan. Podsho va ibodatxona yerlarida ishlovchilar o`z
yerlariga biriktiribqo`yilib, turli soliq va majburiyatlarni o`taganlar. Xett davlati
ma’muriyati qarori bilan ekin yerlari ishlovchilar bilan birga o`z foydasiga soliq
yig`ish huquqi bilan podsho amaldorlari va ibodatxonalar ixtiyoriga berilganlar.
Ayrim ibodatxonalar umumdavlat soliqlaridan ozod qiluvchi immunitet
yorliqlarini olgan. Davlat va ibodatxona yerlaridan tashqari, boshqa yerlar xususiy
mulk bo`lib, oldi-sotdi qilingan.
Xett jamiyatida barcha aholi ikki guruhga bo`lingan: soliq to`lovlari va
boshqa majburiyatlarni o`tovchi (podsho, ibodatxona yoki xususiy shaxs
foydasiga) kishilar erkin bo`lmagan mavqega ega bo`lib, kamsitilganlar. To`la
ma’noda erkin kishilar deb zodagonlar, amaldorlar, kohinlar va katta yer egalari
hisoblanganlar. Xett davlati ma`muriyati tomonidan bosib olgan hududlarni
11

boshqarmagan, balki ulardan faqat xiroj olish bilan cheklagan. Qaram hududlar,
davlatlarni o`z mahalliy hokimlari boshqargan. Lekin ular turli to`lov va
majburiyatlarni o`tashga majbur bo`lgan.
Shaharlarning aholi yashash markazlari sifatida vujudga kelishi dunyo
tarixidagi eng uzoqqa cho`zilgan bo`linishni yuzaga keltirdi: shahar va qishloqning
bo`linishi. Daryo bo`yida joylashgan shaharlarda odamlar ixtisoslashgan mehnatga
va mahsulot ishlab chiqarishga asoslangan hayot tarziga o`tishdi. Bunga farqli
ravishda, qishloq aholisi o`z yerlari bilan qolishdi, dehqonchilik va chorvachilik
bilan shugùllanishdi, lekin ular donli va chorva mahsulotlarini shahar markazlarida
ishlab chiqarilgan mahsulotlarga ayirboshladilar. Shu sabab ushbu bo`linish
ajralishni yuzaga keltirmadi, chunki ikkala hayot tarsi o`zaro bog`liq edi. Shahar
va qishloqning bo`linishiga qaramasdan , ikkala dunyo o`rtasidagi aloqa saqlanib
qoldi oilaviy rishtalar, savdo, siyosat, va din orqali. Shaharlashuvning rivojlanishi
intellektual siljishlarga zamin yaratdi. Ulkan siljishlardan biri yozuv tizimining
kashf etilishi, u odamlarga tovushlar va so`zlarni tasviriy belgilar orqali ifodalash
va yozib qoldirish imkonini berdi. So`zlar va fikrlarning ramziy belgilar bilan
ifodalanishi misli ko`rilmagan madaniy inqilob bo`lib, odamlarning muloqot
darajasi va xotirasini kengaytirdi: ulamolar og`zaki gaplarni, oxir –oqibat esa
hattoki daryo havzalaridagi yashash hududlari haqidagi dostonlarni ham yozuvga
aylantirish yo`llarini topishdi.
1.3. X et t madaniy at i.
Qadimgi Xett jamiyatining yuksak madaniy taraqqiyotini
arxeologik topilmalarga asoslanib tadqiq etilsa, unda qadimgi Misr va
Mesopotamiya madaniyatlari ta ’ siri bo ‘ lganini ko ‘ rish mumkin . Xett
madaniyatida, ayniqsa, xurrit xaqlarining ta’siri kuchli bo‘lgan.
Qadimda boshqa dinlarda bo‘lgani kabi xettlar e’tiqodi ham o‘ziga xos
belgilarga ega bo‘lgan. Ularda mingga yaqin ma’bud va ma’budalar afsona va
yozma manbalarda keltiriladi. Ammo, ko‘pincha aholining aksariyati oz
miqdordagi ilohlarga sig‘inishganligi ta’kidlanadi. Mamlakat poytaxti
Xattusaning oliy homiysi chaqmoq xudosi edi. Xurrit xalqlarining chaqmoq
12

xudosi Tesubga (yoki Teshub) ham e’tiqod qilganlar. Shu bilan birga quyosh va
hosildorlik xudosi Telepin va boshqa ilohlarga sig‘inganlar. “Rubaum” (Podsho)
quyoshga taqqoslab iloh sifatida ko‘rilgan. Ular o‘z podsholarini “quyoshim” deb
ulug‘lab, unga xudo sifatida qarashgan. Yozuvda mixxatdan foydalanishgan va
bu holat davlat ishlari, diniy marosimlar bilan chambarchas bog‘lanib ketgan.
Bizgacha yetib kelgan yozma manbalar asosini podsholar qoldirgan bitiklar
tashkil etadi. Ayniqsa, podsholar Xattusili I, Telepin va Suppilulium I lar davrida
yozilgan mixxat bitiklar qadrlidir. Yozma ma’lumotlardan saqlanib qolgan
hukmdorlarning “tarjimai hollari” o‘ziga xosligi bilan e’tiborni tortadi.
Xettlar arxitekturasi somiy xalqlarining madaniy yodgorliklarga juda o‘xshash
bo‘lgan. Xettlarning poytaxti Xattusani ark qismi (hozirgi Buyukqal’a) tik
qoyada joylashgan bo‘lib, o‘sha davr mudofaa tizimi talablariga mos qilib
qurilgan edi. Ark devorlari zich terilgan tosh bloklardan iborat bo‘lgan. Shaharga
kirishda darvoza chetlarida sherlar tasviri toshdan o‘yib ishlangan. Bogaz Koy va
Eyuk manzilgohlari ham tabiiy qoyalar yonbag‘rida joylashgan bo‘lib, u yerdagi
devoriy suratlar Xett madaniyatining yuksak darajada bo‘lganligidan dalolat
beradi. Eyukda mahobatli sfinks haykallari topilgan va shu bilan birga Kichik
Osiyo xalqlari madaniyatiga xos ikki boshli burgut tasvirini ham uchratish
mumkin. Xattusadan sharqda bir necha kilometr uzoqlikda joylashgan Yazilik
manzilgohi diniy marosimlar maskani hisoblangan.
Xettlarning toshdan yaratgan haykallari garchand Misr va
Mesopotamiyadagi kabi haybatli bo‘lmasada, ammo ulug‘vorligi jihatidan
ulardan qolishmas edi. Ayniqsa, toshdan qurilgan qal’a inshootlari, mudofaa
devorlariniqurish yuksak darajada bo‘lgan. Xett davlatini “dengiz xalqlari”
halokatga uchratganidan keyingi asrlarda ham ularning madaniy merosi boshqa
qo‘shni mamlakatlar madaniyatlarida o‘z izini qoldirgan.
13

II BOB. QADIMGI URARTU PODSHOLIGI.
2.1.Qadimgi Urartu podsholigining davlat tuzumi va gullagan davri.
Urartu – Osiyoning janubiy-g‘arbiy qismidagi qadimgi davlat bo‘lib, uning
markazi Qora dengiz janubiy-g‘arbiy qismining tog‘li hududlari va Kaspiy
dengizining janubiy-g‘arbiy qismi hisoblangan. Hozirgi kunda mazkur joylar
Armaniston, sharqiy Turkiya va janubiy-g‘arbiy Eron hududlariga to‘g‘ri keladi.
“Urartu” davlatining nomi qadimgi Ossuriya tilidan olingan. Urartlar o‘zlarining
mamlakatini Biaynili deb atashgan. Bibliyada esa, “Ararat podsholigi” deb tilga
olinadi. Urartu poytaxti hozirgi Van shahri hududida bo‘lgan. O‘sha vaqtlarda
esa, poytaxt Tushpa yoki Turushpa deb nomlangan. Urartu manzilgohlarining
katta qismi to‘rtta yirik ko‘llar Childir va Van Turkiyada, Urmiya Eronda, hamda
Sevan (hoz.Ko‘kcha) Armanistonda, G‘arbda Frot daryosiga qadar joylashgan.
Urartu hududi barcha tomondan tog‘ tizmalari bilan himoya qilingan. SHu
sababdan, tabiiy shart-sharoitlar mazkur hududda mustaqil davlatning vujudga
kelishiga katta zamin yaratdi hamda qudratli qo‘shnilardan muvaffaqiyatli
himoya qildi. Urartu mamlakatida tog‘lar o‘tzorlar bilan qoplab olingan, chekka
hududlarining ayrim qismini esa o‘rmonzorlar tashkil qilgan. Araks va Aratsani
daryolarining vodiysi Ararat tekisliklari yoki Mushk unumdor past-
tekisliklarigacha kengayib boradi. Ayrim past-tekisliklar cho‘l hududlarni, ba’zi
joylari yarimcho‘l zonalarni o‘zida aks ettiradi.
Afsuski, Urartu xalqining aniq kelib chiqishi haqida bugungi kunga qadar
kam ma’lumotlar saqlangan. Ayrim olimlarning fikricha, urartlar G‘arbiy
Yevropadan Kavkaz orti, Arman tog‘lari, Nairi hududlariga ko‘chib o‘tganlar.
O‘zlarining tadqiqotlariga asoslangan sovet tadqiqotchilari, Kavkaz ortida juda
qadim davrlardan o‘troq dehqonchilik turmush tarziga asoslangan madaniy
qabilalar yashaganligini qat’iy ishonch bilan qayd etadilar. Bunga arxeologik
yodgorliklar, xususan, Qizil-Vankdan topilgan naqshlangan sopol buyumlari
guvohlik beradi. Urartu qabila qatlami ko‘p munosabatlarda (til, madaniyat,
shuningdek, antropologik belgilar) xettlarga, xurritlarga va subariylarga juda
yaqin hisoblanadi. Aniqrog‘i, ko‘pgina zamonaviy olimlarning fikriga ko‘ra, Old
14

Osiyo qadimiy mahalliy aholisi “osiyo tipiga oid” xalq guruhlariga tegishlidir.
Urartu tili xaldey yoki vannik tili deb nomlanib, hind-evropa tili bo‘lmagan,
kelib chiqishi bo‘yicha xurrit qadimgi til oilasiga mansub bo‘lgan tilga borib
taqaladi.
Miloddan avvalgi II ming yillikning o‘rtalarida Araks daryosi serunum
vodiysi va daryo vodiylarida janubda joylashgan xett-subariy qabilalari orasidan
urart xalqi ajralib chiqdi va keyinchalik o‘zining kuchli davlatini tuzdi. Urartu
davlati ilk bosqichlarda qabila boshliqlari tomonidan boshqariladigan qabilalar
ittifoqini o‘zida ask ettirardi. Manbalarning guvohlik berishicha, Urartu qabilalar
ittifoqi qadimda “Uruatri”, keyinchalik esa “Nairi” nomini olgan.
Van Tosp teokratik monarxiyasining taxti Biaynili - ilk davlatining
poytaxti hisoblangan Tushpa shahrida joylashgan. Arman tarixchisi Moysey
Xoren (Xorenatsi) Van to‘g‘risida “Tosp o‘lkasidagi viloyat” deb qayd
etadi.. Urartu o‘z hukmronligi davrida qo‘shnisi kuchli Ossuriya davlati bilan
doimiy urushlarni olib borgan. Arxeologlar tomonidan topilgan ossur qadimiy
yozuvlari va hujjatlari Urartu haqida ko‘pgina ma’lumotlar beradi. SHunday
topilmalarning birida, “yangi shahar - Tuspasga asos solgan, Biaynili podshosi”
haqidagi ma’lumot qayd etilgan. Ossuriya podshosi Tiglatpalasar I mil. avv.
1114 - yilda Nairi mamlakatining 23- podshosini zabt etganligini ta’kidlaydi.
Boshqa Ossuriya podshosi Shulmanished (mil. avv. 1028-1017- yy) zavq-shavq
bilan shunday qayd etadi: uch kungina vaqt davomida “barcha Uruatru
mamlakatini” zabt etdim. Ashshurnatsirpal (mil. avv. 883-859- yy) yozuv
ma’lumotlarida mamlakat Uruadxu yoki zamonaviy nomi Urartu deb nomlangan.
Ossuriya podsholarining keyingi vakili, hozirda aksariyat tarixchilar tomonidan
Salmanasar III o‘zining qo‘shinlarini Urartu podshosi Aramuga qarshi yuboradi.
O‘sha vaqtda Urartu davlat poytaxti Van ko‘lidan shimolda hozirgi Melazgerd
Arzasku yoki Arzaskun shahrida joylashgan. Podsho Aramu Urartu davlatining
asoschisi hisoblangan. Aramu va Lutiprilar siyosiy birlashma sifatida Urartuning
ilk hukmdorlari bo‘lishgan.
15

Aramuning eng muhim xizmatlaridan biri, u eng avval “Nairi mamlakatlari”
barcha alohida qabilalar ittifoqini Xaldi (Khaldis) xudosi himoyasi ostida
konfederatsiyaga birlashtirdi.
Urartu podshosi Aramuning vorisi Lutipri xususida afsuski, ilm-fan
olamida kam ma’lumotlar saqlangan. Vannik yozma manbalarning guvohlik
berishicha, u buyuk podsho Sardur I ning otasi bo‘lgan. Ehtimol,u Tushpa
poytaxtiga asos solguniga qadar mil. avv. 844-834- yillarda boshqargan bo‘lishi
mumkin.
Ayrim tarixchilar urartuliklar qabilaviy konfederatsiyasi asoschisi Aramu
emas, balki uning nevarasi Sardur I (mil. avv. 834-828- yy ) bo‘lgan deb
hisoblaydilar. Sardur I, podsho Lutiprining o‘g‘li bo‘lib, o‘zidan oldingi
ajdodlariga qaraganda nisbattan ko‘proq shuhrat qozongan. U ossur tilida yozuv
qoldirib, o‘zini Sura qiroli deb atagan. Professor Albrext Gretsuning
ta’kidlashiga ko‘ra, bu o‘sha bizga ma’lum Subarudir. Agar bu shunday bo‘lsa,
Urartu podsholarining xurritlardan kelib chiqishiga da’vo qilishi, ularga
Subareyaga yoki Yuqori Mesopatamiyada ustunlik qilishiga imkon berardi.
Podsho Sardur I ossur va bobil yozuvlariga muvofiq, «Shar-Kishshati» ya’ni
“Buyuk podsho” yoki “To‘rt iqlim podshosi” degan unvon bilan tilga olingan.
Urartu podshosi Sardur I o‘zining hukmronligi davomida, Salmansar I davridan
Urartuga tez-tez talonchilik hujumlarni amalga oshiruvchi Ossuriya qo‘shiniga
qarshi zarba berishga muvaffaq bo‘ldi. Ossurlar mollarni haydab ketish va asirga
olish kabi qo‘lga kiritilgan boy o‘ljalar bilan chegaralanib qolmasdan, ular o‘lpon
solishga va Ossuriya podsholari sharafiga turli xil “hadyalar” qilishga majbur
qilardilar. Ossuriya qo‘shinlari mazkur yurishlarining natijasi o‘laroq, Frot va
Araks daryolari boshiga, Van va Urmiya ko‘llariga tomon yo‘l ochib, Urartu
mamlakatining shimoliy qismlariga qadar kirib borishga muvaffaq bo‘ldilar.
Sardur I mudofaa maqsadida Urartuda yirik tosh bo‘laklaridan mustahkam
qal’alar qurdirtirdi. Keyinchalik bu Sardur I ning o‘g‘li Ishpuinining qarorgohi
va muqaddas ibodatxonasiga aylantirildi. Urartu davlatini boshqargan Sardur I
16

o‘zini g‘urur bilan “qudratli hukmdor, butun olam podshosi, Naira
mamlakatlarining hukimdori, “podsholarning podshosi” deb ataydi.
Miloddan avvalgi IX asrning oxiri va VIII asrning boshlarida hukmronlik
qilgan keyingi Urartu podsholari Ishpuini va Menualar, Urartuning davlatchiligi
rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar. Ishpuini Ossuriya podshosi Salamansar III
ning o‘g‘li va Shammuramatning (Semiramida) eri Shamshi-Adad V bilan
zamondosh bo‘lgan. Podsho Ishpuini Ossuriya podshoi timsolida qudratli raqibi
bilan kurash olib bordi va g‘alabaga erishdi. Shu tarzda, u ikki tilda – xaldey va
ossur tillarida esdalik toshini barpo ettirib, Kelishinin dovonidan g‘arbda,
Mutsatsireda Xaldey koloniyasiga asos soldi. U va uning vorisi Menua, Urartu
davlatni yuksaltirdi. Uning chegara hududlarini sharqda Zagros tog‘idan, to
shimolda Palu va g‘arbda Malatiyagacha kengaytirdilar. SHuningdek, ular Van
va Urmiya ko‘llari orasidagi hududlarni o‘zlariga mustahkam biriktirdilar.
Urmiya ko‘lining janubiy sohiliga tutashuvchi viloyatlarni bosib olib, shimolga
ya’ni Araks daryosi tekisliklariga bosqinchilik yurishlarini amalga oshirdilar.
Menua (mil. avv. 810-781 yy) o‘z esdaliklarida Urmiya mamlakatini ishg‘ol
etishi haqida va Frotdan sharqda joylashgan Shashiluni shahrining bosib olinishi
to‘g‘risida xabar beradi. Urartu podsholari shaharlar, ibodatxonalar, qal’alar
quradilar va kanallar o‘tkazadilar.
Ishpuini Vandan 7 km uzoqlikda Urartu ilohlari uchun ibodatxona qurdirtiradi.
Bu haqda ustun shaklidagi yodgorlik yozuvlarida qayd etilgan. Hozirgi vaqtda bu
yodgorlik Tbilisi muzeyida saqlanmoqda.
Mazkur hukmdorlar davrida Van atrofida keng ko‘lamda qurilish ishlari olib
borilgan. Jumladan, 45 mil uzunlikdagi Shamiram-Su suvquviri bunga yorqin
misoldir. Mazkur osma quvur podsho Menua tomonidan qurib bitkazilgan.
Natijada suvi iste’mol qilish uchun yaroqsiz bo‘lgan Van ko‘li sharqiy
sohillariga, Koshab (Xoshab) daryosidan toza ichimlik suvi olib kelingan. O‘sha
yerda aynan Menuaning sharafiga yangi hashamatli shaharga asos solingan.
Ming yil ilgari qurilgan kanal bugungi kunda ham shaharni toza suv bilan
ta’minlab turibdi.
17

Hozirda Gruziya muzeyida saqlanayotgan, Vandan 10 km uzoqlikda topilgan
qadimiy yozuvda, Ishpuinining o‘g‘li podsho Menua tomonidan saroy qurilishi
haqidagi ma’lumotlar qayd etilgan. Bu esa, qadimgi Urartuda yuqori darajada
qurilish ishlari olib borilganligidan dalolat beradi.
Kanallarda tozalikni saqlash, suvni o‘z vaqtida taqsimlash va kanallarda
suv toshishini oldini olish, samarali chora-tadbirlar qabul qilish va h.k. uchun
maxsus lavozimlar joriy qilingan. Menua buyrug‘i bilan, hashamatli bog‘ barpo
etiladi. SHuningdek, Menua Vaneda Xaldi ibodatxonasini qayta tiklab, bezatish
ishlarini olib bordi va Melazkert ulkan istehkomini qurdirtirdi.
Yuqoridagi dalillar Sardur I vorislari davrida imperiya jadal sur’atlar bilan
rivojlanganligidan dalolat beradi. Sardur I, Ishpuini va Menua hukmronligi
davrida Urartu podsholigi gullab-yashnagan davr hisoblanadi.
Urartuning siyosiy hukmronligi bir vaqtlar qudratli qo‘shnisi hisoblangan
Ossuriyaning zaiflashuvi hisobiga kengaydi. Podsho Salamansar hukmronligi
davrida Ossuriyaning zaiflashuvi Urartu podsholari, ayniqsa, Argishti va Sardur
II larning qator muvaffaqiyatli harbiy urushlarni olib borishi hisobiga, Kavkaz
ortining bir talay viloyatlari, Frot daryosi o‘rta oqimi hududlari hamda
Suriyaviloyatiga qadar siljib borib, o‘zlarining chegaralarini yanada kengaytirish
uchun imkoniyat berdi. Shu tarzda, Urartu miloddan avvalgi VIII asrning
ikkinchi yarmida Kichik Osiyoning shimoliy qismida Ossuriyaning raqibi
bo‘libgina qolmasdan, Ossuriyaning mavqeini ancha pasaytirib, birinchi darajali
kuchga aylandi.
Urartu podshosi Argishti (mil. avv. 781-760 -yy) Ossuriya podshosi
Ashurdanni tor-mor etib, Ossuriya bilan bo‘lgan jangda g‘alabaga erishdi. U
boshqa Ossuriya hukimdorlari, jumladan, Salmanassar IV bilan nihoyasiga
yetmagan qator ixtiloflarda ishtirok etdi. Argishti, Suriyaning shimoliy qismini
bosib olib, Urartuni xettlardan keyingi Kichik Osiyoda eng qudratli davlatga
aylantirdi. Argishti Urartu davlatining shimoliy chegaralarini kengaytirib,
Kavkaz ortida joylashgan Etiuni mamlakatini bosib oldi. Mil. avv. 776 -yilda
mamlakat markazini Kavkaz ortida Araks shimoliy sohiliga, hozirgi Armavir
18

qishlog‘i yaqinida joylashgan Argishtixinili shahriga ko‘chirdi. Mil. avv. 782-
yilda esa, uning buyrug‘iga binoan, Hozirda Armaniston poytaxti Erevan shahri
bo‘lgan, Erebuni qal’asi (“Qon qal’asi”) qurildi.
Argishtining, mil. avv. 764-735- yillarda hukmronlik qilgan katta o‘g‘li
Sardur II ga meros qoldirdi. Uning davrida Urartu podsholigi har tomonlama
o‘zining rivojlanish cho‘qqisiga erishdi.
Sardur II o‘zining hokimligiga shu qadar ishonch bilan qarardiki, Tushpa shahri
(hoz. Van) atrofiga ulkan devor qurdirib, quyidagi so‘zlarni qayd ettirdi: “Buyuk
podsho, qudratli hukimdor, butun olam podshoi, Naira eri podshosi, tengi yo‘q
olampanoh, o‘z xalqi tomonidan tasannolar aytiluvchi hukimdor, janglarda
qo‘rqmas, uning kuchli hokimiyatiga bo‘ysunmaydigan har qanday kishini
jazolovchi podsho” deb ataydi.
Sardur II o‘zining otasi Argishtining zafarli yurishlarini davom ettirdi. Sakkiz yil
vaqt oralig‘ida amalga oshirgan harbiy yurishlari xususida, o‘zining solnomasida
batafsil xabar beradi. Uning matni Vaneda topilgan va akademik N.Y. Mar
tomonidan nashr etilgan. Mazkur qiziqarli solnomaga ko‘ra, Sardur II Urmiya
oldi viloyatida o‘zining hokimiyatini mustahkamladi. Sevan ko‘lidan shimoliy-
g‘arbda joylashgan Erax mamlakatiga yurishini amalga oshirdi. Kavkaz ortiga va
hattoki, shimoliy Suriyaga urush qilib, shu tarzda, Urartu podsholigi chegarasini
kengaytirdi. Bu davrda Urartu mamlakati nafaqat siyosiy jihatdan taraqqiy
etibgina qolmasdan, balki iqtisodiy jihatdan ham ancha qudratli davlatga aylandi.
Shuningdek, Sardur II o‘zining solnomasida yaxshi haydaladigan, mo‘l hosil
beradigan ziroatchilik yerlarini egallab olgani xususida, son-sanoqsiz mollarni
qo‘lga kiritgani to‘g‘risida, qimmatbaho metallar, oltin, kumush, qo‘rg‘oshin va
bronzaga ega bo‘lgani va nihoyat, qulga aylantirilgan son-sanoqsiz asirni qo‘lga
olgani haqida ma’lumot beradi. Bu podshoga tegishli boshqa bir yozma
manbalarda Sardur II ning qurilish sohasida olib borgan faoliyati tilga olinadi.
Xususan, ibodatxona (Armavir yaqinidagi) qurilishi haqida, mazkur tumanda suv
ta’minoti inshooti to‘g‘risida, saroy qurilishi yangidan boshlanishi xususida
ko‘plab ma’lumotlar keltirilgan. Bularning barchasi, mazkur davrda Urartu
19

podsholari tomonidan bosib olingan Araks vodiysiga xaldey madaniyatining
tarqalganligidan dalolat beradi.
Kichik Osiyoda ustunlik mash’alasini tutib turuvchi Urartuning keyingi podshosi
Sardur II ning o‘g‘li Rusa I bo‘ldi.
Rusa I ning (m.a .735-713 -yy) hokimiyat tepasiga kelgunigacha, uning
otasi Sardur II davrida mamlakat hududi janubiy-sharqiy Anatoliyagacha
kengaytirilgan edi. Qisqa muddatli zaifligidan foydalanib, Ossuriya hukmronligi
ostida bo‘lgan Anatoliya viloyatlari ham qaytarib olingan edi. Rusa I ning o‘zi
Kavkaz orti viloyatlarini to‘la bosib olish uchun shiddatli kurash olib bordi.
Hozirgi Nor- Boyazid rayonida qator qal’alar qurdirtirdi.
Rusa I taxtni meros qilib olganida, ossurlar podshosi Tiglatpalasar III
rahnamoligi ostida qaytadan birlashib, qisqa davr ichida yana Urartu
podsholigiga tahdid sola boshladi. Ossurlar bir necha marotaba Urartuga bostirib
kirib, xonavayron qiluvchi hujumlarni amalga oshirdilar. Rusa I hukmronligining
dastlabki yillarida Ossuriya bilan doimiy urushlarni olib borishga majbur bo‘ldi.
Mil. avv. 735- yilda Tiglatpalasar III o‘zining qo‘shinlari bilan Urartu hududiga
bostirib kirib, poytaxti Tushpa shahrigacha yetib bordi. Ammo poytaxtni egallay
olmadi va Mutsatsir shahrini talon-taroj qilish bilan cheklandi, xolos. Tabiiyki,
doimiy to‘qnashuvlar Urartuga katta talofat keltirdi. Ayniqsa, bu mamlakatning
iqtisodiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Ko‘pgina muvaffaqiyatsizlikni boshidan
kechirgan Urartu Sardur II davrida bosib olingan hududlarini yo‘qotdi.
Ossuriyaga yillik o‘lpon to‘lashga majbur bo‘ldi.
Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III o‘limidan keyin, uning vorisi
Salmansar V davrida Urartu biroz erkinliklikni qo‘lga kiritadi. Ammo bu uzoqqa
cho‘zilmadi. Mil. avv.722 -yilda taxtga o‘tirgan Ossuriya podshoi Sargon II
Urartuga nisbatan dushmanlik siyosatini olib borishni boshladi. Ossuriyada
o‘zining tasirini mustahkamlab, mil. avv. 715- yilda Urartuga qarshi urush e’lon
qildi. Qirg‘inbarot Urartu-Ossuriya urushi boshlandi. To‘qnashuvning
boshidayoq, Urartu hukmdori Rusa I qo‘shini tor-mor etildi. Urartu yana
Ossuriyaning temir iskanjasida qoldi. Yana g‘olib tomonga og‘ir o‘lpon to‘lash
20

majburiyatini oldi. Rusa I ning o‘zi esa qochib ketib, oxir-oqibatda, mil. avv.
714- yilda o‘z joniga qasd qildi.
Biroq, Ossuriya Urartu podsholigini batamom bo‘ysundirishga muvaffaq
bo‘lmadi. Urartu xalqi hattoki, podshosi o‘lganidan keyin ham Ossuriya
bosqiniga qarshi muttasil va qahramonlarcha kurash olib bordilar. Sargon II
Urartu qo‘shinini tor-mor qilindi va butun mamlakatni talon-taroj qildi. Boy
Urartu shahri Mutsatsirni bosib olib, Xaldi ibodatxonasini xonavayron qildi.
Shunday bo‘lsa ham, Urartu o‘zining ichki mustaqilligini saqlab qoldi. Bundan
tashqari, Ossuriyaning zaiflashuvi urartlar qarshiligining asosiy sabablaridan biri
bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
2.2.Urartuning zaiflashuvi va yemirilishi.
Urartu podshosi Rusa I o‘z joniga qasd qilganidan keyin, uning qonuniy
vorisi Argishti II taxtga chiqdi va mil. avv. 680- yilgacha hukmronlik qildi.
Urartu- Ossuriya urushi davrida Argishti II Ossuriya qo‘shiniga qarshi Urartu
qarshi hujumini tashkil etishga mas’ul bo‘ldi. Uning qo‘shini bir safar ossurlarni
Ossuriyaning urushdan oldingi chegarasi ichkarisigacha haydab yuborishga
muvaffaq bo‘ldi. Shuningdek, Van ko‘li shu jumladan, Mushashir, Ushnu va
Tepe kabi shahar atrofini ham o‘ziga bo‘ysundirib oldi. Harbiy yurishlar davrida
uzoq janubga borib, Tigr daryosi bo‘yidagi boy Nimrud shahrini egallab olishga
muvaffaq bo‘ldi. Argishti II ning keyingi hukmronlik yillari, uzoq davr tinchlik
va iqtisodiy taraqqiy etgan davr sifatida “Oltin asr” deb ta’riflanadi. Keyingi
Rusa II va Sardur III hukmdorlari davrida bu tinchlik va iqtisodiy taraqqiyot
muhim ahamiyat kasb etdi. Afsuski, bu hukmdorlar to‘g‘risida bizgacha kam
ma’lumotlar etib kelgan.
Rusa II mil. avv. 680 -yildan to 639- yilgacha Urartu podshosi bo‘lgan. Uning
hukmronligi davrida o‘sha vaqtda Teyshebani nomini olgan yirik Karmir- Blur
qal’a majmuasi qurildi. Teyshebani nomi qal’a joylashgan tepalikning katta
qismiga tegishli hisoblanadi. Bu qal’a qadimgi Urartu podsholigi Kavkazorti
provinsiyasining yagona poytaxti sifatida xizmat qilgan. U Armanistonda hozirgi
21

Erevan shahri yaqinida joylashgan. Qachonlardir bu joyda ulkan qal’a va devor
burchaklarining barcha tomonlari yig‘indisi bo‘ylab baland minoralar va katta
darvozali devor hamda ichkarida ombor binolari bilan hukumat markazi
joylashgan. Shahar maydoni saroy majmuasi va qal’asi bilan birgalikda 0.45km 2
gacha etadi. Karmir-Blur so‘zining tarjimasi, tepalik qizil rangda bo‘lgani uchun
“Qizil tepalik” degan ma’noni beradi. Mazkur tepalik shahar yondirilgani uchun
shunday rangdagi tusga kirgan. Tufdan qurilgan devorning tepa qismi esa yongan
va qattiq qizishi oqibatida to‘kilgan. Tuf qizishi bilan qizil rangga kirgan shuning
uchun tepalik qizil bo‘lib qolgan. Asosi o‘ta mustahkam bo‘lgani uchun ham
devorning pastki qismi yong‘indan keyin ham saqlanib qolgan. Teyshabani 901
metr (2,956 fut) balandlikda joylashgan.
Rusa II taxtga o‘tirganidan keyin mil. avv. 681- yilda Urartuning holati
ancha yaxshilandi. Bu Ossuriyada yangi fuqarolik urushi bilan bog‘liq bo‘ldi.
Urush tufayli Ossuriya ancha zaiflashib qoldi. Mazkur davrda Midiya Ossuriya
tarkibida edi. Bundan foydalangan Midiya mustaqillik uchun kurashni
kuchaytirdi. Mil. avv. 680- yilda Ossuriya hukmdori Sinaxxerib o‘ldirildi. Uning
qotillari esa, Urartuga Shubriya viloyatiga qochib ketdilar. Moisey Xorenatsining
“Armaniston tarixi”da, Ossuriya arxivlari va Bibliyada (Podsholiklar To‘rtinchi
kitobi va payg‘ambar Isayi Kitobida) mazkur voqea haqida kuyidagi ma’lumotlar
saqlangan: “... Ossuriya podshosi Sinnaxxerib qaytib keldi va Nineviyada
yashadi. U o‘zining xudosi Nisroxi uyida ibodat qilayotganida Adramelex va
Sharetser o‘g‘illari uni qilich bilan o‘ldirdi. O‘zlari esa Ararat erlariga qochib
ketdilar. Uning o‘rniga o‘g‘li Asardan podsho bo‘ldi. ” Bu hodisalar zaiflashib
borayotgan Ossuriyaning diqqat e’tiborini tortmadi va Rusa II ga Urartuning
oldingi shuhratini qaytarishga imkon berdi. Rusa II Urartu bosh xudosi Xaldining
diniy kuchini qayta tiklanishiga katta e’tibor qaratdi. Van ko‘lining shimoliy
sohilida Urartu markazida bu xudo sharafiga yangi ibodat shahrini barpo ettirdi
(Xudo Xaldining ilgarigi diniy markazi Mutsatsirada edi. Mil. avv. 714- yilda
Ossuriya podshoi Sargon II tomonidan vayron etilgandi). Bundan tashqari Rusa
II bir necha marotaba g‘arbga harbiy yurishini amalga oshirib, ko‘p sonli
22

asirlarni qo‘lga oldi. Mamlakat ichida ko‘pgina qal’a inshootlari va mahobatli
binolar qurilishida ushbu asirlar mehnatidan foydalanilgan.
Rusa II o‘limidan keyin Urartu davlati asta-sekinlik bilan yemirila boshladi.
Keyingi 100 yil davomida batamom barham topdi. Hattoki, oxir-oqibatda antik
mualliflar tomonidan tilga olinmay qoldi. Mazkur yillar davomida Urartuda bir
nechta hukmdorlar almashdi: Sardur III (mil. avv. 639 – 625 -yy), Sarduri IV
(mil. avv. 625-620 -yy), Erimena (mil. avv. 620-605- yy) Ossuriya halokatini
ko‘rgan, Rusa III (mil. avv. 605 – 595 -yy) shuningdek, Urartuning oxirgi
podshosi Rusa IV (mil. avv. 595 – 585 -yy). Bu podsholarning hukmronligi
yillarida deyarli yangi qurilish ishlari amalga oshirilmadi. Ossuriyaning chuqur
inqirozli davriga qaramasdan, Urartu o‘zining so‘nggi paytlarigacha ham biron
marta Mesopotomiya va Kichik Osiyo o‘rtasida strategik savdo yo‘li ustidan
nazoratni qayta tiklashga harakat qilmadi. Bundan tashqari, Sardur III ning
Ashshurbanipal bilan olib borgan yozishmalarini tahlil qilish asosida ayrim
tadqiqotchilar, Rusa II ning o‘g‘li Sardur III davrida Urartu Ossuriyaga vassal
davlat bo‘lib qolgan degan xulosaga keladilar. Mil. avv. 639 -yildan to 625 -
yilgacha Rusa II ning o‘g‘li Sardur III hukmronlik qilgan yillar hisoblanadi.
Uning hukmronlik yillarida mamlakat inqirozga yuz tutadi. Sardur III o‘zining
kutubxonasi bilan mashhur bo‘lgan Ossuriya podshoi Ashshurbanipal bilan
zamondosh bo‘lgan.
Sardur III hukmronligi davrigacha Urartu shu qadar zaiflashib qolgan
ediki, u azaliy dushmani bo‘lgan Ossuriyaga yordam so‘rab murojaat qilishga
majbur bo‘ldi. Shunday fikrlar mavjudki, shu davrdan e’tiboran Urartu aslida
Ossuriyaga vassal davlat bo‘lib qolgan. Sardur III esa Ossuriya podshoini
“o‘zining ho‘jayini” deb atagan. Mil. avv. 638- yilda Ashshurbanipal
solnomasida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan:
“... Urartu podshosi Ishtarduri, podsho, ota-bobolarim har doim “birodar” deb
yozishgan, buyuk xudolar tomonidan buyurilganidek, kuchi va qudrati haqida
eshitib, endilikda Ishtarduri doimo “podsho, olampanohimga” deb yozadigan
23

bo‘ldi”. Hurmat yuzasidan, o‘zining in’omlarini qabul qilishini samimiy
so‘raydi.
So‘ngra Rusa III (mil. avv. 605-595-yy) Urartu taxtga chiqadi. Uning
hukmronligi yillari tanazzul davriga to‘g‘ri keladi. Rusa III hukmronligi yillarida
Urartu o‘z davlatchiligining inqirozli davrini boshidan kechirdi. So‘nggi o‘n
yillik davomida Urartu podsholari asta-sekinlik bilan mamlakat markazi ustidan
nazoratni qo‘ldan boy berdi. Urartu poytaxti Van ko‘li sohilida joylashgan
Tushpa shahridan, Kavkaz ortida joylashgan Teyshebani shahriga o‘zgardi.
Biroq, bu voqealardan sal oldinroq Rusa III hukmronligi boshlangunga qadar,
mil. avv. 609 - yilda tashqi siyosatda muhim hodisa sodir bo‘ldi. Urartuning
janubiy qo‘shnisi va azaliy dushmani bo‘lgan Ossuriya midiyaliklar va
bobilliklarning hujumi ostida tanazzulga yuz tutdi. Shu tarzda, urartlar yana
mamlakat markazida va janub chegaralarida o‘zlarini xo‘jayin deb his qiladilar.
Lekin bu uzoqqa cho‘zilmadi. Urartu atrofida yangi dushmanlar xalqasi birlasha
boshladi.
Ossuriyaning halokatidan xursand bo‘lgan Rusa III chamasi, xo‘jalik
ishlariga diqqat-e’tiborini qaratdi. Tushpada, Erebuni va Argishtixinilida yangi
don ombori qurilishi haqida Rusa III dan bir nechta yozuvlar saqlanib qolgan.Old
Osiyoda bu davrda muvozanat kuchi o‘zgardi. Urartuda ham Ossuriyada ham
yangi xavfli dushmanlar paydo bo‘ldiki, oxir-oqibatda, ular ikkala davlatni ham
vayron qildi. Skiflar va shimoldan kimmeriyliklar, janubiy-sharqdan esa,
midiyaliklar Urartuga qarshi chiqdi. Midiyaliklar ko‘pgina Urartu qal’alarini,
jumladan, qolgan Urartu qo‘shinini siqib chiqarib, Urartu poytaxti Tushpa va
Rusaxinilini tartibli ravishda vayron qildi. Bu davrda Urartu poytaxti Kavkaz
ortida joylashgan Teyshebaniga ko‘chirilgan. Urartuni barbod qiluvchi so‘nggi
zarba bilan bu qal’a vayron etildi. Garchi Teyshebani midiyaliklar yoki
bobilliklar tomonidan vayron etilgan degan taxminlar bildirilganligiga
qaramasdan, ko‘pchilik olimlar hozirgi vaqtda buni skiflar va kimmeriyliklar
amalga oshirgan deb hisoblaydilar.
24

Urartu qabilalari qadimgi davrlardan boshlab chorvachilik bilan
shug‘ullanib kelgan. Chorvachilik uzoq davr ko‘chmanchilik (yaylovlik)
xususiyatini o‘zida ifodalagan. Chorva mollari yozda tog‘li yaylovlarga haydab
borilgan. Qishda esa, yana vodiyga pasttekisliklarga qaytarilgan. Sevan ko‘li
sohillarida olib borilgan qazish ishlari natijasida topilgan suyak qoldiqlari sigir,
qo‘y va cho‘chqa uy hayvonlarining keng tarqalgan turlaridan bo‘lganligini
tasdiqlaydi. Urartu ponasimon yozuvlarida mazkur hayvonlarning nomlari
Ossuriya ideogrammalariga muvofiq bayon qilinadi. Salmansar III Balvat
darvozasida Gilzan mamlakatidan (Urmiya ko‘li yaqinida) chorvalarning haydab
ketilishi tasvirlangan. Urartu podsholari o‘zlarining yozuvlarida o‘lja sifatida
olingan ko‘p sonli chorvalarni tilgan olgan. Urartu podshosi Sardur II Kavkaz
ortiga qilgan yurishidan keyin 110 ming bosh yirik va 200 ming bosh mayda
shoxli mollarni haydab ketgan. Ossuriya hukmdorlari Urartudan ko‘p sonli
mollarni haydab ketgan. Urartlarning chorvachilik xo‘jaligida yilqichilik muhim
ahamiyat kasb etgan. Urartuning ayrim viloyatlarida miniladigan otning alohida
nasllari maxsus ko‘paytirilib boqilgan. Ko‘pincha otlar g‘ildirakli aravalarga
qo‘shilgan va yuk tashish maqsadida foydalanilgan. Chavandoz va ikki
g‘ildirakli arava tasviri ayrim yodgorliklarda saqlanib qolgan. Ossuriya va Urartu
podsholari ko‘pincha o‘zlarining yozuvlarida ko‘p sonli otlarni harbiy o‘lja
sifatida qo‘lga olgani to‘g‘risida ma’lumot qoldirgan. Shuningdek, og‘ir yuklarni
tashish uchun ot bilan bir qatorda tuya va eshaklardan foydalanganlar. Urartu
podsholari yozuvlarida tuyalar tilga olinadi. Bu hayvonlardan sug‘orish ishlarida,
jumladan, to‘g‘on bostirish ishlarida keng foydalanilgan. Mil. avv. VIII asrda
tuyalar butun mamlakat bo‘ylab ma’lum bo‘lgan. Lekin ularning soni nisbatan
ozchilikni tashkil qilgan.
Qadimgi urartlarning xo‘jaligida dehqonchilik katta ahamiyatga ega
bo‘lgan. Qadimgi Armaniston hududlarida qadimgi davrlardan buyon
bug‘doyning turli navlari yangi iqlimga moslashtirilgan. Yer haydash uchun
ikkita ho‘kiz qo‘shilgan, og‘ir omochlardan foydalanilgan. Shakli motigani
eslatuvchi bu omochlarning temir tishlari Toprax-qal’adan topilgan. Temir o‘roq
25

bilan bir qatorda oddiy yog‘och yoki obsidian qo‘shilgan chaqmoqtosh bilan
suyakdan yasalgan o‘roq qo‘llanilgan. Dehqonchilik qurollari texnikasi ancha
soddalik xususiyatini saqlab qolgan. Dehqonchilik Urartu mamlakatida keng
tarqalgan. Ossuriya yozuvlarida Urartu qal’alarida ko‘p miqdordagi bug‘doy
zahirasi tez-tez tilga olinadi. Karmir- Blur tepaligini qazish jarayonida katta
miqdorda bug‘doy, arpa, kunjut va bug‘doy uni topilgan. Bug‘doy va un yarmi
erga ko‘milgan, katta ko‘zada saqlangan. Bundan tashqari, Karmir-Blur
vayronalarida katta hajmda don ombori topilgan. Ehtimol, Arin-berde qal’asi
xarobalarida qazib olingan omborlardan biri ham bug‘doy saqlash uchun xizmat
qilgan. Uzumchilik va vinochilik dehqonchilik xo‘jaligi tizimida katta o‘rin
egallaydi. Asosan xo‘jalik binolari joylashgan Karmir-blur qal’asining shimoliy
qismida, 1949-1950 -yillarda anchagina yaxshi saqlangan ikkita katta vino
saqlash uchun omborxona ochib o‘rganilgan. Bu omborxonalardan o‘sha
zamonlarda qariyib 150 ming litr vino saqlangan 152 ta katta idishlar (karasa)
mavjud bo‘lgan. Va nihoyat, uchinchi omborxonadan vino saqlash uchun
mingdan ortiq sopol ko‘zalar topilgan. Karmir-Blur xarobalaridan topilgan turli
xil uzum navlari urug‘larining topilishi ham, uzumchilik ancha taraqqiy
etganidan dalolat beradi.Urartlarning dehqonchilik xo‘jaligi ma’lum darajada
sun’iy sug‘orishga asoslangan. Ururtu podsholarining ko‘pgina yozuvlarida
kanallar qurilishi bayon qilinadi. Ko‘pgina sug‘orish inshootlari, kanallar va suv
omborlari bizning davrimizgacha saqlanib qolgan. Ko‘p kanallar ayniqsa davlat
markazi joylashgan Van ko‘li hududida saqlangan. Ularning ayrimlari
mustahkam devor bilan mustahkamlangan. Menua tomonidan qurilgan katta
kanal muhim ahamiyat kasb etgan. Keyinchalik afsonaviy Ossuriya malikasi
nomi bilan “Shamir kanali” deb atalgan. Bu kanal Van ko‘li sohilida joylashgan
Urartu poytaxti Tushpa shahri aholisiga suv ta’minoti uchun xizmat qilgan.
Kanal suvlari yaqin hududlar bo‘yicha ariqlar orqali taqsimlangan va ularning
sug‘orilishi uchun foydalanilgan. Kanallar yordami bilan suv tegirmoni harakati
yo‘lga qo‘yilgan. Urartu suv tegirmoni Tbilisida Gruziya Muzeyida
saqlanmoqda. G‘alla xo‘jaligi bilan bir qatorda bog‘dorchilik va uzumchilik
26

yaxshi rivojlangan. Uzumzor tog‘ qoyalariga qurilgan sun’iy ayvonlarda
etishtirilgan.
Urartu hududida mavjud bo‘lgan asosiy xom-ashyo turlari – gil, tosh,
yog‘och va metall bo‘lib, bular hunarmandchilikning rivojlanishi uchun katta
ahamiyat kasb etgan. Ururtuliklar toshga ishlov berish bo‘yicha katta mahoratga
ega bo‘lishgan. Toshning turli xil jinslariga metall kesish asbobi yordamida qayta
ishlov berilgan. Ishlov berilgan toshdan boshqa rang va ko‘rinish hosil qilish,
qadama buyumlar yasash, toshga badiiy qayta ishlov berishning o‘ziga xos
texnik usullardan edi. Astoydil parmalangan va yaxshigina silliqlangan, yarim
qimmatbaho toshdan yasalgan munchoqlar toshga ishlov berishning yuqori
texnikasini o‘zida ifodalaydi.
Qadimgi urartlar mohir quruvchilar bo‘lishgan. O‘zlarining binolarini xom
g‘ishtdan yoki katta tosh plita yoki katta palaxsadan qurishgan. Ayniqsa, qal’a
devorlari puxta qurilgan. Pastki qismi qalinligi 1 m .ga etadigan katta tosh
bo‘laklaridan terilgan. Urartu poytaxti Tushpa joylashgan Van ko‘li sohilida
mahobatli qal’a inshootlari qurilgan. Qazish jarayonida qal’a devorlarining ayrim
joylari 20 m balandlikkacha borib etishi aniqlangan. Toprax-qal’ada yirik
ohaktoshdan terilgan ibodatxona fundamenti ochib o‘rganilgan. Toprax-qal’ada
I.A. Orbeli topilmalari, dabdabali bezatilgan binolar devorlari marmar friz bilan
naqshlab qoplanganligidan dalolat beradi. Urartu davri qator qal’alari Sovet
Armanistoni hududidan topilgan. Ular orasidan Erevan yaqinida Karmir-Blur
tepaligida qazib o‘rganilgan qal’ani alohida ko‘rsatish mumkin. Bu qal’a
ehtimol, Urartu davlati chegarasini shimoldan himoya qilgan bo‘lishi mumkin.
Arin-berd tepaligida qal’a qoldiqlari tadqiq qilinganda, devorning pastki qismi 2-
3 m balandlikkacha yo‘nib tekislangan bazalt plita va tufdan terilganligi
aniqlangan.
Metallurgiya hunarmandchilik ishlab chiqarilishi rivojlanishida katta ahamiyatga
ega bo‘lgan. Temir ancha keng tarqalgan Shimoliy Mesopotamiya va Kichik
Osiyo bilan birga Kavkaz orti ham metallurgiya yaxshi rivojlangan qadimgi
hududlardan bo‘lgan. Xususan, Urartu mamlakatida ham metallurgiya yuqori
27

darajada ravnaq topgan. Toprax-qal’a va Karmir-Blurda olib borilgan tadqiqot
ishlari natijasida, urartlar qurol tayyorlashda va asbob-uskunalar yasashda asosan
temirdan foydalanganligidan dalolat beradi. Urartu aholisi qo‘rg‘oshin va
qalaydan foydalanishni va bronza qotishmasini tayyorlashni, bronzadan turli xil
narsalar ishlab chiqarishni bilganlar. Badiiy jimjimador pichoqlar va bronzadan
quyilgan taxtning haykaltaroshlik qismi bularning barchasi metallurgik
texnikaning yuqori darajada taraqqiy etganidan guvohlik beradi. Urartu shahri
Musasirani zabt etishida qo‘lga kiritilgan o‘ljalar haqida bayon qiluvchi Ossuriya
podshoi Sargon yozuvlarida, ko‘p miqdordagi turli xil metall buyumlar sanab
o‘tiladi. Oltin va kumush zeb-ziynat buyumlarini tayyorlash uchun xizmat
qilgan.
2.3.Urartu madaniyati.
Urartu madaniyati to‘g‘risida kam ma’lumotlar saqlangan. Biroq endilikda
ururtuliklar Old Osiyoning boshqa xalqlari madaniy ijodi bilan chambarchas
bog‘liq holda yuqori madaniyat yaratganligi va jahon madaniyati xazinasiga
o‘zining sezilarlili hissasini qo‘shganligi o‘z tasdig‘ini topmoqda. Urartu
madaniyatining ko‘pgina xususiyatlari o‘ziga xoslik bilan ajralib turadi. Urartlar
o‘zlarining qadimiy ieroglif yozuviga ega bo‘lib, maxsus tasvirli belgilar ayrim
buyumlar va sopol parchasida o‘z aksini topgan. Arxitektura va metallurgiya
yuqori darajada taraqqiy etgan. Sargon saroyi devorlarida saqlanib qolgan
Mutsatsir ibodatxonasi tasvirlari badiiy nuqtai nazardan alohida qiziqish
uyg‘otadi. Bu ibodatxona mil. avv. IX—VIII asrlarda yuqori platformada
qurilgan. O‘zining ikki nishabli tomi, binoning old qismi va oltita ustunlari bilan
fasad qismining bezatilishi qadimgi grek inshootlarini esga tushiradi. Ehtimol,
ularning oldosiyo prototipi bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Asosining saqlanganligi
arxitekturada ustunlarning qo‘llanganligidan dalolat beradi. Ularning ayrimlari
Gruziya Muzeyida saqlanmoqda. Metallurgiyaning yuqori darajada
rivojlanganligi bronzadan yasalgan badiiy buyumlarda o‘z aksini topgan.
Ularning orasida hashamatli taxtlarning inson qiyofasida qanotli ho‘kiz tasvirida
aks etishi va haykaltaroshlik qismini alohida ko‘rsatish mumkin. Bu nafis
28

ishlangan buyumlar mum modeli bo‘yicha bronzadan quyib tayyorlangan.
Qo‘shimcha tarzda o‘yma naqsh yordamida haykal tarashlangan va yupqa oltin
bilan qoplangan. Yuz qismi oq toshdan yasalgan. Ko‘zi va qoshi qadama naqshli,
qizil pasta bilan bezatilgan qanotlarining chuqurlashuvi yorqin rang effektini
bergan. Shunga o‘xshash ifodali Urartu metallurgik haykaltaroshlik materiallari
asarlari, qadimgi sharq xalqlari san’atida muhim o‘rin egallaydi.
Mil. avv. VIII asrda qurilgan Arin-berd tepaligi qal’a xarobalaridan topilgan
devoriy rasmlar Urartu rassomlik san’ati haqida ayrim tasavvurlarni beradi.
Topilgan topilmalar bo‘yicha fikr yuritilsa, 1 m gacha balandlikdagi original ko‘p
rang-barang bo‘yoqlardagi friz qadimgi zal devorlarini bezagan. Mazkur friz
yugurayotgan echki, ibodatga kelgan kishilar yaqinida turgan muqaddas daraxt
hayoti, ho‘kizlar, qanotli disklar va nihoyat, o‘simlik va geometrik ornamentlar
tasviridan tashkil topgan. Bu badiiy syujetlar qadimgi sharq san’ati uchun o‘ziga
xos bo‘lib, ammo o‘z vaqtida Urartu madaniyati uchun xos bo‘lgan ayrim o‘ziga
xos xususiyati bilan farq qiladi.
Urartu aholisi ossur-bobil sivilizatsiyasining yutuqlaridan yaxshigina
foydalanganlar. Ular ossurlardan mixxatni o‘zlashtirib olganlar. Ammo uni bir
muncha soddalashtirib, takomillashtirganlar. Urartuda metallurgiya va tasviriy
san’atning rivojlanishi, ossurlar va xettlar metall ishlab chiqarishi va badiiy ijod
texnikasi bilan chambarchas bog‘liq. Qanotli ho‘kizlar badiiy obrazi Old
Osiyoning qator xalqlari, ya’ni ossurlar, xettlar, mitannilar san’atida
saqlangan.Urartu dini qadimgi fetishizm va tabiat sig‘inishidan to xudolar
topinishigacha, ya’ni podsho va davlat homiysi rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi.
Urartlar daraxtlarni va ayniqsa tog‘larni ilohiylashtirganlar. “Xalda tog‘i” xudo
Xaldining sifatlashlaridan biri bo‘lgan. Urartu xudolari ro‘yxatida (Mxer Kapusi)
Xaldi darvozasi va Xaldi darvozasi xudosi tilga olinadi. Shubhasizki, bu erda
qoyalarda kesib o‘tilgan o‘yiq joy nazarda tutilgan. Urartu diniy dunyoqarashi
bo‘yicha tog‘da istiqomat qiluvchi iloh muqaddas qoyadan chiqib kelgan. Urartu
mamlakatida ilohiy daraxtlarga topinish keng tarqalgan. Turli xil buyumlarda
xususan, muhr izlarida, ilohiy daraxtga sig‘inish manzaralari saqlanib qolgan. Bu
29

marosimni podshoning o‘zi ham amalga oshirgan. Shuni alohida qayd etish
lozimki, ilohiy daraxtlar tasviri oldida ilohiy tosh ustunlar, shuningdek, grifonlar
tasviri saqlangan. Urartuda Xaldi tog‘i xudosi ilohi bilan bir qatorda hayvonlar
va o‘simliklar homiysi hisoblangan tabiat va hosil xudosi ilohi ham mavjud
bo‘lgan. Momaqaldiroq va bo‘ron xudosi Teyshub va quyosh xudosi Ard Urartu
pantionida muhim o‘rin egallaydi. Urartu yozuvlarida asosan uchta asosiy xudo –
Xaldi, Teyshub va Arda tez-tez tilga olinadi. Ammo bularning ichida Urartu
aholisining oliy xudosi hisoblangan Xaldi xudosi birinchi o‘rinni egallaydi. Vaqt
o‘tgan sayin Xaldi xudosi podsho hamda Urartu davlati homiysi va urush
xudosiga aylangan. Nayza va qalqon jangovor xudo va uning yerdagi vakili
ilohiy hukumatining ramzi hisoblangan. Ba’zan Urartu podsholari oliy kohin
sifatida tasvirlangan.
30

X ULOSA .
Xulosa o‘rnida shuni alohida ta’kidlash joizki, So‘nggi Xett podsholari
Tutxaliy IV va uning ikki o‘g‘li davrida mamlakatni axeylar, Bolqondan kelgan
frigiyaliklar, Kichik Osiyoni g‘arbidan kelgan qabilalar hujumini zo‘rg‘a
qaytaradilar. Axey qabilalari tor-mor qilinganidan keyin, Kichik Osiyo
g‘arbidagi Ilion shahri zabt etiladi. So‘nggi Xett podshosi Suppiliuma II Kipr
orolini yana qayta bosib oladi. Mil. avv.XII asr oxirida Egey dengizi qirg‘oqlari
va orollarining etnik jihatdan aralash “dengiz xalqlari” Xett davlatini tor-mor
qildilar (mil. avv.1190-yillar). Tarixda bu davr “Bronza kalapsi” deb ham ataladi.
Chunki, temirdan foydalanish monopoliyasiga chek qo‘yilgan edi. Ushbu rudani
eritish sirlari Yaqin sharq davlatlari orasida keng tarqaladi. Dengiz xalqlari
haqida Misr ierogliflarida ham ma’lumotlar keltirilib o‘tilgan. Shunday qilib,
Yangi Xett davlati tarixda tilga olinmay qo‘yiladi. Markazlari Karxemish va
Melida shaharlari bo‘lgan so‘nggi Xett podsholiklari qoldiqlari mil. avv.VIII asr
oxirlariga qadar parchalangan holda mavjud bo‘lib turadi. So‘ngra Ossuriya
tomonidan tugatildi.
Urartu qo‘shni xalqlarga jumladan, ossurlar madaniyatining rivojlanishiga
ta’sir ko‘rsatgan. Urartu madaniyati Ossuriya metallurgiyasi va Ossuriya
san’atining rivojlanishiga shak- shubhasiz, ta’sir etgan. Ayniqsa, Urartu
Kavkazorti qo‘shni xalqlari rivojlanishiga kuchli madaniy ta’sir ko‘rsatgan.
Armaniston hududida Urartu arxitekturasi ta’siri ostida qurilgan qal’a xarobalari
saqlanib qolgan. Urartu tili, dini va ossuriya- vavilon madaniyatining ko‘pgina
o‘ziga xos xususiyatlarini saqlagan afsonasi qadimgi arman xalqi madaniyati
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Shunday qilib, Urartu qadimgi sharq madaniyatining tarkibiy qismini bir muncha
kechroq vujudga kelgan xalqlarga xususan, qadimgi arman va Kavkazortining
boshqa xalqlariga topshirgan.
31

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Davlat va huquq tarixi: IIV oliy ta’lim muassasalari uchun darslik // H.
Odilqoriyev, N. Azizov, X. Madirimov. – T.: O‘zbekiston Respublikasi
IIV Akademiyasi, 2012. – 345 b.
2. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009.
3. Эргашев Ш . Қадимги цивилизациялар . – Т .: O‘zbekiston, 2016. -360 б .
4. Аветисян Г.М. Государство Митанни (Военно-политическая история
в XVII-XIIIвв. дон .э.). - Ереван, 1984.
5. Александров Б. Е. Хеттская держава и Верхняя Месопотамия в ХIII в.
до н. э.: реконструкция политических взаимоотношений : М., 2002
6. Амусин И.Д. Проблемы социальной структуры обществ
древнего Ближнего Востока по библейским источникам. - М., 1993.
7. Антонова Е.В. Месопотамия на путик первым государствам. - М., 1998.
8. Ардзинба В. Г. Ритуалы и мифы древней Анатолии. М., 1982.
9. Арутюнян Н. В. Корпус урартских клинообразных надписей. Ереван,
2001.
10. Ассман Я. Египет: теология благочестие ранней цивилизации / Пер.
снем. Т. Баскаковой. - М., 1999.
11. Берлев О. Д. Трудовое население Египта эпохи Среднего царства. -
М., 1972. Берлев О. Д. Общественные отношения в Египте эпохи
Среднего царства. - М.,1978.
12. Бонгард-Левин Г.М., Грантовский Э.А. От Скифии до Индии.
Древние арии: мифы и история. - М., 1983.
13. Бонгард-Левин Г.М., Ильин Г.Ф. Индия в древности. - М., 1985.
32

Qadimgi xett va urartu davlati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish