Qadimgi xett va urartu podsholigi - Педагогика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	234.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Qadimgi xett va urartu podsholigi

Купить

2MAVZU:QADIMGI XETT VA URARTU PODSHOLIGI.
MUNDARIJA
Kirish………………………………………………………………………………3
I BOB.QADIMGI XETT PODSHOLIGI…………………..……………………5
I .1 Xett podsholigi tarixi manbalari va tarixnavisligi…………..…………………..5
I .2 Yangi Xett podsholigi davrida Buyuk Xett davlati (Mil.avv. XIV-XII
asrlar)....9
I .3 .Xett podsholigining kuchsizlanishi va parchalanishi……….…………………15
I .4 Xett madaniyati..................................................................................................17
II BOB. QADIMGI URARTU PODSHOLIGI………………………………18
II .1 Qadimgi Urartu podsholigining davlat tuzumi va gullagan
davri…………….18
II .2 Urartuning zaiflashuvi va yemirilishi…………………………………….......26
II .3 Qadimgi Urartu madaniyati va diniy e’tiqodi………………………………..34
XULOSA………………………………………………………………………….3
8
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..39

3KIRISH.
Mavzuning dolzarbligi. Mil.avv. III mingyillik oxiri va II mingyillik
boshlarida Kichik Osiyoda juda ko‘p qabilalar yashagan. Ular birlashib Nesa,
Kanish, Burusxand, Kussar va Xattusa kabi alohida shahar-davlatlarni
tuzganlar. Mil.avv. XVIII asr boshlarida Kussar hukmdori Pitxan
yarimorolning sharqiy qismini birlashtirib, o‘zini podsho deb e’lon qilgan.
Pitxanning o‘gli Anitta uzoq davom etgan qattiq janglardan so‘ng Nesa
Xattusa, Zalpuva kabi shahar-davlatlarini bosib olib, Xett podsholigiga asos
soladi. Nesa Xett podsholigining poytaxtiga aylantiriladi. Mil.avv. 1680—
1650-yillarda hukmronlik qilgan Labarna (Tabarna) mamlakatni birlashtirishni
oxiriga yetkazadi. U mamlakatning ko‘p joylari va Qora dengizning janubiy
sohillarigacha boigan yerlarni istilo qiladi.
Ilk temir davri dagi yirik podsholiklardan biri bo‘lgan. Urartu so‘zi
ossuriycha bo‘lib, urartcha – Biaynili, Bibliya da – Ararat podsholigi nomi
bilan yuritilgan. G‘arbiy Osiyo dagi qadimgi davlat (mil. avv. IX-VI asrlar).
Urartu davlati ravnaq topgan davrida Armanistonning tog‘lik rayonlarini
(hozirgi Armanistonning butun hududi, Turkiya va Eronning bir qismi) ni
qamrab olgan. Aholisi asosan urartlar bo‘lgan. Poytaxti – Tushpa shahri bo‘lgan
(hozirgi Turkiyadagi Van shahri) bo‘lib, unda podsho Sarduri I davrida katta
qurilish ishlari olib borilgan. Mil. avv. IX asr oxiri – VIII asr birinchi yarmida
Urartu davlati ravnaq topgan. Menuya, Argishti I va Sarduri II podsholiklari
davrida Urartuning hududi ancha kengaygan. Bosib olingan viloyatlarda qal’alar
qurilgan (Ararat tog‘ining shimoliy yon bag‘rida Menuaxinili shahri; Erebuni –
Yerevan atrofidagi Arin-berd tepaligi; Araksning so‘l qirg‘og‘ida Argishtixinili).
Urartuda qullar mehnatidan keng foydalanilgan.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi. Mil.avv. II ming yillikda halokatga
uchragan Xett davlati to‘g‘risida tarixiy ma’lumotlar XX asr boshlarigacha deyarli
yo‘q darajada edi. Bu vaqtgacha Kichik Osiyo va shimoliy Suriyada sirli iyeroglif
yozuvlar va tasvirlar topilgan edi. 1887-yil tadqiqotchilar Tell-Amama arxividagi

4diplomatik yozishmalarda Xett podshosining Misr fir’avniga tengligi (uning
birodari) eslatib o‘tiladi Bu kashfiyot Old Osiyoda qadimda yana bir buyuk davlat
mavjud bo‘lganini ko‘rsatdi. 1906-yil nemis olimi Y. G. Vinkler Bugozgoyada
(Turkiya) xettlar poytaxti Xattusi xarobalarida arxeologik qazishmalaiga kirishdi.
Qazishmalar natijasida Yaqin Sharq tillarida bitilgan o‘n minglab taxtachalardan
iborat arxiv, jumladan, Xett — Misr tinchlik shartnomasining mixxat variant
topildi. Chex tadqiqotchisi B. Grozniy 1915-yilda chuqur tadqiqotlar natijasida xett
tili hind-yevropa tillar oilasiga mansub degan xulosani aytdi, natijada Xett davlati
tarixini o‘rganish kuchayib ketdi. Olim A.Getse 1933-yil Xett davlati tarixini
umumiy ocherkini yaratdi. Bundan tashqari, A. Getse 1933-yilda Kichik Osiyo
tarixi umumiy ocherkini chop etdi. Muallif Xett davlati harbiy va sulola tarixiga
asosiy e’tiborini qaratdi. U Xett jamiyatining bir qancha ijtimoiy-siyosiy
muassasalari o‘xshashligiga (yer-mulk, majburiyatli yer egaligi) asoslanib,
xettlaming ijtimoiy tizimini feodal tuzum deb ta’rifladi. Lingvist va arxeologlar
xett madaniyati asoslarini yaratishda protoxettlami, xurrit qabilalarini o‘mini
ko‘rsatadigan dalillarni topdilar.
Kurs ishining maqsad va vazifalari. Kurs ishida qadimgi Xett va Urartu
davlatlarining tarixiy manbashunosligi, ilk davlatchiligi, ijtimoiy tuzumi,
madaniyati kabi masalalar tarixiy manbalar asosida o‘rganish maqsad qilib olindi.
Kurs ishining tuzilishi. Kurs ishi kirish, 2 bob, 7 ta paragraph, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.

5I BOB.QADIMGI XETT PODSHOLIGI.
I .1 Xett podsholigi tarixi manbalari va tarixnavisligi .
Mil.avv. II ming yillikda halokatga uchragan Xett davlati to‘g‘risida tarixiy
ma’lumotlar XX asr boshlarigacha deyarli yo‘q darajada edi. Bu vaqtgacha
Kichik Osiyo va Shimoliy Suriyada sirli iyeroglif yozuvlar va tasvirlar topilgan
edi. 1887 - yil tadqiqotchilar Tell-Amarna arxividagi diplomatik yozishmalarda
Xett podshosining Misr fir’avniga tengligi (uning birodari ) eslatib o‘tiladi. Bu
kashfiyot Old Osiyoda qadimda yana bir buyuk davlat mavjud bo‘lganini
ko‘rsatadi. 1906-yil nemis olimi Y. G. Vinkler Bug‘ozqoyada (Turkiya) xettlar
poytaxti Xattusi xarobalarida arxeologik qazishmalarga kirishadi. Qazishmalar
natijasida Yaqin Sharq tillarida bitilgan o‘n minglab taxtachalardan iborat arxiv,
jumladan, Xett-Misr tinchlik shartnomasining mixxat varianti topiladi. Chex
tadqiqotchisi B. Grozniy 1915-yilda chuqur tadqiqotlar natijasida xett tili hind-
yevropa tillar oilasiga mansub degan xulosaga keladi. Natijada Xett davlati
tarixini o‘rganish kuchayib ketadi. Olim A.Getse 1933-yil Xett davlati tarixini
umumiy ocherkini yaratdi. Bundan tashqari A. Getse 1933-yilda Kichik Osiyo
tarixi umumiy ocherkini chop etadi. Muallif Xett davlatining harbiy va sulola
tarixiga asosiy e’tiborini qaratadi. U Xett jamiyatining bir qancha ijtimoiy-
siyosiy muassasalari o‘xshashligiga (yer-mulk, majburiyatli yer egaligi)
asoslanib, xettlarning ijtimoiy tizimini feodal tuzum deb ta`rifladi. Lingvist va
arxeologlar Xett madaniyati asoslarini yaratishda protoxettlar, xurrit qabilalarini

6o‘rnini ko‘rsatadigan dalillarni topdilar 1
.
Kichik Osiyo davlatchiligida bevosita Xettdan keyin Yunon tasiri kuchayib,
Troya davlati tashkil topib o‘z davrning qudratli davlatiga aylanadi. Qadim
Troyani tadqiq 1870-yildan etgan nemis olimi G. Shliman aynan Turkiyaning
shimoliy – g‘arbiy xududlarida eramizdan avvalgi 2 ming yillikning oxirlarida
o‘ziga hos davlatchilik bosqichi bo‘lganligini aniqladi..
Davlatchilikning shakllanishi. Qadimgi Xett podsholigi (Mil.avv. XVIII-
Mil.avv. XVI asrlar). Mil.avv. XX- XVIII asrlarda Kichik Osiyoda ashshurlik
savdogarlar bir necha savdo koloniyalarini barpo qiladilar. Bu savdo
koloniyalari orqali xalqaro savdo olib boriladi. Eng avvalo, metallar va yuqori
sifatli gazlamalar savdosi amalga oshiriladi. Bu davrda Sharqiy Kichik Osiyoda
xett qabilalari boshqa mahalliy tub joy aholini assimilyatsiya qiladilar.
Kichik Osiyodagi Nesa (Kanes), Burusxan, Kussar va Xattusi kabi
shaharlarni o‘z ichiga olgan siyosiy birlashmalar vujudga kela boshlaydi. Kichik
Osiyoning bu siyosiy birlashmalarining ilk birlashuvi Mil.avv. XVIII asrning
birinchi yarmida yuz beradi. Viloyatlarning birini hokimi Anitta Nesa
shahrini markaz qilib, Qora dengizdan Kichik Osiyodagi Tuz ko‘ligacha
bo‘lgan hududlarni egallab, bepoyon davlatni barpo qiladi.
Qadimgi Xett davlatida urug‘-jamoa qoldiqlari hali kuchli bo‘lgan. Xett
podsholari o‘z hokimiyatlarini xalq kengashlariga tayanib amalga oshirganlar.
Qurol ko‘tarishga qobiliyatli bo‘lgan barcha erkaklar podsho chiqaradigan
“pankus” deb ataladigan yig‘ilishga muntazam ishtirok etganlar. Zodagonlar
davlat boshqaruvida faol qatnashib, o‘zlarining kuchli tayanchi bo‘lgan
zodagonlar kengashi (Tuliya) orqali xalq yig‘iniga boshchilik qilganlar.
Zodagonlardan tashqari, davlat boshqaruvida podsho oilasi: aka-ukalari va
boshqa qarindoshlari muhim rol o‘ynaganlar 2
.
Qadimgi Xett an’anasiga ko‘ra, podshoning vorisi podsho oilasidan
tanlangan. Ko‘pincha voris tanlashda podshoning jiyanlari, uning opa-
singillarining o‘g‘illariga imtiyoz berilgan. Odatga ko‘ra, davlatni ikki hukmdor:
1
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

7podsho va malika boshqargan. Agar podsho vafot etsa, malika o‘z unvonini
yangi podsho hukmronligi davrida ham saqlab qolgan. Yangi podshoning
rafiqasi malika bo‘lish uchun, sobiq podshoning bevasi-malikaning o‘limini
kutib turgan. Anita vafotidan keyin, Mil.avv. XVII asr oxirida boshqa Xett
urug‘i hokimiyat tepasiga keladi. Xett davlati asoschilarining birlashtiruvchi
siyosatini istilochi va islohotchi podsho Labarna ( yoki Tabarna, er. vv.
1675-1650 yillar atrofida boshqargan) tugallaydi. U istilochilik yurishlarini
davom ettirib, Tavr tog‘ tizmasining shimoliy qismini egallaydi va Shimoliy
Qora dengizga chiqadi. Xett davlati chegaralarini “dengizdan-dengizgacha”
kengaytirdi. Uning ichki va tashqi siyosatidan kuchli ta`sirlangan va tan bergan
keyingi vorislari Labarna va uning rafiqasi Tavannanna nomlarini o‘zlariga
unvon sifatida qabul qildilar.
Labarna mavjud Xett an’analariga zid ravishda o‘g‘li Xattusilini o‘z
vorisi deb e’lon qiladi. Xattusili I (Mil.avv. 1650-1625-yillar atrofida) poytaxtni
xettlarning sobiq bosh markazi Xattusiga ko‘chiradi (Shu voqeadan keyin, davlat
rasmiy ravishda “Xatti” zamonaviy fanda “Xett” deb atala boshlanadi).
Uning vorisi Mursili I (Mil.avv. 1625-1590 - yillar atrofida) davrida Xett
podsholigida markazlashuv kuchayadi. U Mesopotamiyadan Finikiyaga
boradigan yo‘ldagi asosiy savdo markazi bo‘lgan Shimoliy Suriyadagi Xalpa
shahrini bosib oladi. Mursili I Mil.avv. 1595-yilda uzoq Bobilga yurish qilib,
Xammurapi sulolasini tugatadi. Ammo mamlakat ichida keskin vaziyat vujudga
keladi. Saroy fitnachilari podsho hokimiyatini kuchayishini istamay, taxt
vorisligiga ko‘pgina da’vogarlar bo‘lishiga imkoniyat beradigan an’analarni
saqlab qolishga urinadilar. Oqibatda Mursili I saroy fitnasi qurboni bo‘ladi. Xett
hukmron tabaqalari ichida o‘zaro kelishmovchiliklar boshlanadi 3
.
O‘zaro kelishmovchiliklarga Telepin I (Mil.avv. 1530-1500 yillar
atrofida) chek qo‘yadi. Uning davrida faqat podshoning o‘g‘li taxtga chiqish
huquqiga ega bo‘ladi. Agar podshoning o‘g‘illari bo‘lmasa, uning singlisining
o‘g‘li va eng so‘nggida podshoning kuyovlari taxtga davogar bo‘lish qoidasi
2
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .
3
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

8o‘rnatiladi. Taxt vorisligining bunday tartibi qat’iy bo‘lib, zodagonlar kengashi
«pankus»ning taxt vorisligi masalasidagi rolini tugatdi. Ammo qolgan
masalalarda «pankus» o‘z huquqini saqlab qoladi. Pankusning yuqori pog‘onasi
bo‘lgan «tuliya» hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Tuliyaning ruxsatisiz podsho uning
biror-bir a’zosi bo‘lgan zodagonni qatl qila olmas edi. Agarda tuliyaning ruxsati
bilan uning biror a’zosiga podsho tomonidan o‘lim jazosi berilgan taqdirda ham
podsho aybdorning oilasini ta’qib ostiga olish va mol-mulkini musodara qilish
huquqidan mahrum edi 4
. Tadqiqotchilar , bu davrni ( Mil . avv . XVIIII - Mil . avv .
XVI asrlar ) qadimgi Xett podsholigi davri deb hisoblaydilar .
Telepin va uning o‘g‘li hukmronligidan so‘ng, Xett davlatining tushkunlik
davri boshlanadi. Bu davr O‘rta Xett podsholigi davri (Mil.avv. XV asr ) deb
nom oladi. Bu davrda Xett podsholigining ahvoli yana og‘irlashadi. Bir asr
davomida Xett davlati va jamiyati go‘yoki tushkunlikni boshdan kechiradi 5
.
I .2 Yangi Xett podsholigi davrida Buyuk Xett davlati (Mil.avv. XIV –XII
asrlar).
Mil.avv. XIV asr boshlarida Old Osiyoda Misr, kassitlar Bobili va Mitanni
davlatlari zaiflashib, xalqaro munosabatlarda Xett davlatining kuchayishi uchun
qulay shart-sharoit tug‘iladi. Mil.avv. 1450-yillar atrofida kelib chiqishi xurrit
bo‘lgan omadli amaldor taxtni egallab, yangi Xett sulolasiga asos soladi. Yangi
sulola podsholari qadimgi Xett buyuk davlatchiligi g‘oyalarini qaytarishga da`vo
qilib, harbiy-byurokratik monarxiyani tashkil qiladilar. Podsho ilohiylashtirilgan
mutloq hukmdorga aylanadi va o‘ziga voris tayinlaydi (Bu voris alohida
“Tuxkante” lavozimiga aylanib, bu vazifadagi kishini zarur bo‘lganda
almashtirish mumkin edi). Endilikda saroy to‘ntarishlari isyonga aylanib
ketmaydi. Shu vaqtdan boshlab podsho alohida samoviy ilohiylik egasi
hisoblanib, “quyoshim” deb ulug‘landi.
Xett podsholari ichida eng taniqli diplomat, uzoqni ko‘ra oladigan
4
Davlat va huquq tarixi: IIV oliy ta’lim muassasalari uchun darslik // H. Odilqoriyev, N. Azizov, X. Madirimov. –
T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2012. – 345 b.
5
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 1 06 -b

9siyosatchi, mohir sarkarda Suppilium I (Mil.avv. 1380-1335-yillar atrofida)
davlatning harbiy qudratini oshiradi. U yengil, tez yuradigan jang aravalari bilan
qo‘shinni ta’minlaydi. Xett shaharlari, ayniqsa, poytaxt Xattusining mudofaa
inshootlari mustahkamlanadi. Suppilium I Sharqiy O‘rtayer dengizi qirg‘og‘i
mayda davlatchalarini va Mitanni davlatini o‘ziga bo‘ysundiradi. Mitanniga
tegishli Suriya viloyatlarini va shaharlarini bosib oladi. Suppilium I o‘z kuyovini
Mitanni taxtiga o‘tqazdi. U Suriyada markazi Karxemish va Xalpa bo‘lgan
xettlarga qaram davlatlarga asos solib, bu davlatlarni hukmdori qilib o‘z
o‘g‘illarini tayinlaydi. Bobil vaAxey (Miken Yunonistoni) davlatlari Suppilium
bilan do‘stlik aloqalarini o‘rnatishga majbur bo‘ladi. Uning vorisi Mursili II
( Mil.avv. 1335-1305 yillar atrofida) otasining davlatini to‘la hajmda saqlab
qoladi, lekin qaram hududlardagi isyonlar, qo‘zg‘olonlar va boshqa qudratli
davlatlarning mamlakat hududiga tazyiqiga qarshi to‘xtovsiz urushlar olib
borishga majbur bo‘ladi. Mursili II Kichik Osiyodagi Janubiy Frigiya va Lidiya,
Milavan (Milet) hokimlarini bo‘ysundiradi. U an’anaviy raqib Arsava
podsholigiga (Kichik Osiyo) qarshi g‘olibona yurish qilib, Egey dengizi
qirg‘og‘igacha chiqadi. Ammo Mursili II podsholigining so‘nggi yillarida
Misr XIX sulola davrida yanada kuchayadi va Sharqiy O‘rtayer dengizi qirg‘ogi
uchun Xett davlati bilan yana raqobat boshlaydi. Mil.avv. 1286 yilda Kades
shahri yonida har ikki tomon uchun hal qiluvchi janglardan biri bo‘lib o‘tadi.
Jangda Misr qo‘shinlari yengiladi. Shunga qaramasdan Misr fir’avni, iste’dodli
sarkarda Ramzes II yana urushga tayyorlanib, xettlarni Falastin, Finikiya va
Suriyaning katta qismidan siqib chiqaradi. Oxir-oqibatda Misr va Xett davlati
Mil.avv. 1280 - yilda tinchlik shartnomasini imzolaydilar. Shartnoma bo‘yicha
Suriyaning bir qismi, Shimoliy Finikiya Xett davlati ta’siri ostida qoladi. Har
ikki davlat o‘rtasida savdo aloqalari kuchayadi. Endilikda Xattusili III kuchayib
borayotgan Osuriyaning harbiy tazyiqiga qarshi Bobil bilan ittifoq tuzishga
harakat qiladi, lekin Osuriyani Yuqori Mesopotamiyadan siqib chiqara olmaydi.
Xett davlati kuchli qo‘shinga ega bo‘lgan Ossuriya tazyiqini qiyinchilik bilan

10qaytaradi 6
.
So‘nggi Xett podsholari Tutxaliya IV va uning ikki o‘g‘li davrida axeylar,
Bolqondan kelgan frigiyaliklarni Kichik Osiyoning g‘arbida hujumini zo‘rg‘a
qaytaradilar. Axeylar tor-mor qilinganidan keyin, Kichik Osiyo g‘arbidagi Ilion
shahri bosib olinadi. So‘nggi Xett podshosi Suppilium II Kipr orolini yana qayta
bosib oladi. Mil.avv. XII asr oxirida Egey dengizi qirg‘oqlari va orollarining
etnik jihatdan ola quroq «dengiz xalqlari» Xett davlatini tor-mor qildilar
(Mil.avv. 1190-yillar). Shunday qilib, yangi Xett davlati tarix sahnasidan
abadiy tushib ketdi. Markazlari Karxemish va Melida bo‘lgan so‘nggi Xett
podsholiklari qoldiqlari Mil.avv. VIII asr oxirlarida Osuriya tomonidan tugatildi.
Xett davlati istilochilik siyosatini muntazam va ko‘ngillilardan tashkil topgan,
yaxshi qurollangan qo‘shinga tayanib amalga oshiradi. Harbiy yurishlar asosan
bahorda boshlanib, kech kuzda tugagan. Yurishlar o‘rtasida muntazam
qo‘shinlarning bir qismi maxsus harbiy qarorgohlarda joylashtirilgan.
Xettlarning chegara shaharlarida maxsus harbiy garnizollar joylashtirilgan.
Qaram davlatlar Xett garnizollarini ozuqa bilan ta`minlashga majbur bo‘lganlar 7
.
Qo‘shin asosan og‘ir qurollangan piyodalar va jang aravalaridan tuzilgan.
Harbiy san`at tarixida xettlar qo‘shinda yengil jang aravalarini birinchi bo‘lib
qo‘llaganlar. Xett jang aravasida ikki ot qo‘shilgan bo‘lib, arava haydovchi,
nayzali jangchi va uni himoyaqilib turadigan qalqonbardordan iborat bo‘lgan.
Xettlarning jang aravalarini harbiy jangda qo‘llashi podsho Anitaning qadimgi
Xett matnida uchraydi. Matnda Anitaning 1400 piyoda askari va 40 jang aravasi
bo‘lganligi aytiladi. Kades yonidagi jang to‘g‘risidagi manbalarda Xett podshosi
Muvatalli qo‘shinlari taxminan 20 ming piyoda askarlar va 2500 jang
aravalaridan tashkil topgani to‘g‘risida ma`lumot beriladi.
Jang aravalari yuqori darajada texnik mohirlik bilan yasalgan bo‘lib, juda
qimmat turgan. Ularni yasash uchun yog‘ochning alohida navlari, teri va
metallar talab qilingan. Ko‘rinishidan jang aravalarini ishlab chiqarish
6
Александров Б. Е. Хеттская держава и Верхняя Месопотамия в Х III в. до н. э.: реконструкция
политических взаимоотношений : М ., 2002
7
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

11markazlashgan holda davlatning maxsus ustaxonalarida tashkil qilingan. Ustalar
uchun jang aravalarini yasash bo‘yicha Xett podsholarining yo‘riqnomalari
saqlanib qolgan. Jang aravalariga qo‘shiladigan otlarni tayyorlashni maxsus
usullar bo‘lgan. Xettlar shaharlarni bosib olish uchun maxsus qamal qurollaridan
foydalanganlar.
Xettlarning tashqi siyosatida diplomatiya muhim o‘rin tutgan. Ular Kichik
Osiyo va Old Osiyoning ko‘p davlatlari bilan diplomatik aloqalar o‘rnatganlar.
Bu aloqalar ko‘p hollarda maxsus shartnomalar bilan mustahkamlangan. Xett
arxivlarida Old Osiyoning boshqa mamlakatlari arxivlariga qaraganda, bir necha
marta ko‘p miqdorda diplomatik hujjatlar saqlanib qolgan. Xettlar boshqa
mamlakatlar bilan davriy ravishda elchilar orqali maktublar, sovg‘a-salomlar
almashib turganlar. Davlatlar o‘rtasidagi aloqalar sulolaviy nikoh shartnomalari
bilan mustahkamlangan.
Podsho devonxonasida xalqaro aloqalarga maxsus muassasa rahbarlik
qilgan. Bu yerda elchilar, tarjimonlar, mirzolar ishlagan va shartnomalar
matnlari tuzilgan. Shartnomalar odatda ikki tilda: biri xett tili, ikkinchisi akkat
tilida tuzilgan. Davlatlararo shartnomalar matnlari podsho oldidagi kengashda
muhokama qilingan. Shartnomalarga podsholar muhrlari tushirilgan. Matnlar
loy, metall (kumush, jez, temir) taxtachalarga bitilgan. Shartnomalar matnlari
yozilgan taxtachalar mamlakatning oliy xudolari haykallari oldida saqlangan.
Chunki xudolar shartnomaning bosh guvohlari sifatida kim uni buzsa, jazolash
huquqiga ega bo‘lganlar.
Xettlarning xalqaro shartnomalarning ko‘pchiligida Xett qo‘shinlarining
harbiy g‘alabalari mustahkamlangan. Shu sababli, ularda ko‘p hollarda
tomonlarning o‘zaro munosabatlarning teng huquqda bo‘lmagani ko‘rinadi. Xett
podsholari ko‘pincha qaram davlatni o‘lpon to‘lashga majbur qilganlar. O‘lpon
to‘lovchilar har yili Xett podshosi oldiga kelishga, qaram davlat hududida
joylashtirilgan Xett garnizonlariga g‘amxo‘rlik qilishga, birinchi chaqiriq bilan

12Xett hukmdoriga qo‘shin bilan yordamga kelishga majbur qilinganlar 8
.
Qaram davlat har yili (ba`zida yilida uch marta) shartnomani o‘qishlari
majbur bo‘lgan. Qaram mamlakat hukmdori o‘g‘illari, nevaralari va evaralari
shartnomaga rioya qilishlari shart qilib qo‘yilgan. Xett diplomatik amaliyotining
o‘ziga xos xususiyatlaridan biri xettlarning sulolaviy nikohlariga jiddiy e`tibor
berganlaridir. Xett podsholari o‘z qizlari va opa-singillarini boshqa
podsholarning nikohiga berishga harakat qilganlar. Bu nikohlar har ikki
tomonning o‘zaro munosabatlarini barqaror bo‘lishini ta`minlagan. Xettlar Xett
malikalari turmushga chiqqanda albatta bosh rafiqa bo‘lishi shartnomada alohida
qayt qilingan. Bunday nikohlar vositasida Xett podsholari boshqa davlatlarda
o‘z ta`sirlarini mustahkamlaganlar. Bundan tashqari, chet davlat taxtining
qonuniy vorislari hukmdorni bosh rafiqasining o‘g‘illari bo‘lgan.
Yangi Xett davrining xo‘jalik va ijtimoiy munosabatlarini tavsiflovchi
asosiy manba Xett qonunlaridir. Xo‘jalikning asosini dehqonchilik,
chorvachilik, hunarmandchilik (metallurgiya va metallardan mehnat qurollari
tayyorlash, kulolchilik, quruvchilik ishlari va h.k) tashkil qilgan.
Dehqonchilikda sun’iy sug‘orish sezilarli bo‘lmagan. Sun’iy sug‘orish
inshootlari cheklangan holatda barpo qilingan. Xo‘jalikda savdo ham muhim
o‘rin tutgan. Yer egaligi podsho yerlari, ibodatxona yerlari, jamoa yerlaridan
iborat bo‘lgan. Davlat yerlariga egalik qilish va foydalanish natural (saxan)va
mehnat (lussi) majburiyatlarini o‘tash bilan bog‘langan. Saxan va lussidan
ibodatxona yerlari ozod qilingan. Podsho xizmatida bo‘lgan xususiy kishilarning
yerlari, podshodan hadyaga olingan yerlar ham saxan va lussi bilan bog‘langan
majburiyatlardan ozod qilinishi mumkin bo‘lgan. Davlatning diniy markazlari
bo‘lgan Arinna, Nerika va Siplanda shaharlarining kohinlari, to‘quvchilari,
xizmatchilari majburiyatlarni o‘tashdan ozod qilinganlar.
Hunarmandchilikning rivojlangani to‘g‘risida ma`lumot beradigan
qonunlar va boshqa hujjatlarda temirchi, kulol, duradgor va tikuvchi kasblari
tilga olinadi. Mehnat qurollari va harbiy qurol-aslahalar ishlab chiqarish uchun
8
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

13asosiy xomashyo dastlab mis, keyinchalik qalay bo‘lgan. Temirdan faqat diniy
marosimlar uchun haykalcha va boshqa buyumlar yasashda oz miqdorda
foydalanilgan.
Xett davlatida podsho oilasi va podsho bosh kohin sifatida juda katta
miqdorda yerga egalik qilgan. Podsho va ibodatxona yerlarida ishlovchilar o‘z
yerlariga biriktiribqo‘yilib, turli soliq va majburiyatlarni o‘taganlar. Xett davlati
ma’muriyati qarori bilan ekin yerlari ishlovchilar bilan birga o‘z foydasiga soliq
yig‘ish huquqi bilan podsho amaldorlari va ibodatxonalar ixtiyoriga berilganlar.
Ayrim ibodatxonalar umumdavlat soliqlaridan ozod qiluvchi immunitet
yorliqlarini olgan. Davlat va ibodatxona yerlaridan tashqari, boshqa yerlar
xususiy mulk bo‘lib, oldi-sotdi qilingan.
Xett jamiyatida barcha aholi ikki guruhga bo‘lingan: soliq to‘lovlari va
boshqa majburiyatlarni o‘tovchi (podsho, ibodatxona yoki xususiy shaxs
foydasiga) kishilar erkin bo‘lmagan mavqega ega bo‘lib, kamsitilganlar. To‘la
ma’noda erkin kishilar deb zodagonlar, amaldorlar, kohinlar va katta yer egalari
hisoblanganlar. Xett davlati ma`muriyati tomonidan bosib olgan hududlarni
boshqarmagan, balki ulardan faqat xiroj olish bilan cheklagan. Qaram hududlar,
davlatlarni o‘z mahalliy hokimlari boshqargan. Lekin ular turli to‘lov va
majburiyatlarni o‘tashga majbur bo‘lgan.
Shaharlarning aholi yashash markazlari sifatida vujudga kelishi dunyo
tarixidagi eng uzoqqa cho‘zilgan bo‘linishni yuzaga keltirdi: shahar va
qishloqning bo‘linishi. Daryo bo‘yida joylashgan shaharlarda odamlar
ixtisoslashgan mehnatga va mahsulot ishlab chiqarishga asoslangan hayot
tarziga o‘tishdi. Bunga farqli ravishda, qishloq aholisi o‘z yerlari bilan qolishdi,
dehqonchilik va chorvachilik bilan shugùllanishdi, lekin ular donli va chorva
mahsulotlarini shahar markazlarida ishlab chiqarilgan mahsulotlarga
ayirboshladilar. Shu sabab ushbu bo‘linish ajralishni yuzaga keltirmadi, chunki
ikkala hayot tarsi o‘zaro bog‘liq edi. Shahar va qishloqning bo‘linishiga
qaramasdan , ikkala dunyo o‘rtasidagi aloqa saqlanib qoldi oilaviy rishtalar,
savdo, siyosat, va din orqali. Shaharlashuvning rivojlanishi intellektual

14siljishlarga zamin yaratdi. Ulkan siljishlardan biri yozuv tizimining kashf
etilishi, u odamlarga tovushlar va so‘zlarni tasviriy belgilar orqali ifodalash va
yozib qoldirish imkonini berdi. So‘zlar va fikrlarning ramziy belgilar bilan
ifodalanishi misli ko‘rilmagan madaniy inqilob bo‘lib, odamlarning muloqot
darajasi va xotirasini kengaytirdi: ulamolar og‘zaki gaplarni, oxir –oqibat esa
hattoki daryo havzalaridagi yashash hududlari haqidagi dostonlarni ham
yozuvga aylantirish yo‘llarini topishdi 9
.
I .3 . Xett podsholigining kuchsizlanishi va parchalanishi.
Mursili II podsholigining oxirlarida Old Osiyodagi siyosiy ahvol
o‘zgara di. Seti I va Ramzes II (m.av. 1290-1224) fir’avnlik qilgan davrda
m.av. 1337—1224-yillarda Misr podsholigi kuchayadi. Misr fir’avnlari
0‘rtayer dengizining sharqiy sohilidagi mamlakatlarni qaytadan q o i g a
kiritish uchun xettlar bilan qattiq kurash olib boradilar. Bu urush m. av. 1280-
yili Misr-Xett sulhi bilan yakunlanadi. Sulhga binoan Suriyaning katta qismi va
shimoliy Finikiya xettlar, Falastin va Janubiy Finikiya esa misrliklar ixtiyoriga
o‘tadi. Shu davrda Ossur podsholari Mitannini olib, xettlarga tahdid soladi.
Xett qo‘shinlari ularning hujumlarini arang qaytaradilar. Xettlar g‘arbda
Troyani istilo qilib, Lidiya shohligining poy taxti Sard shahrini vayron qiladilar.
M. av. XIII asr oxirida g‘arbdan Kichik Osiyo, O‘rta yer dengizining
sharqiy sohilidagi mamlakatlar va Misrga "Dengiz xalqlari” nomi bilan
mashhur b o i g a n qabilalar hujum boshlaydi. “Den giz xalqlari” - axevlar.
sardlik sherdonlar tursha-etrusk va boshqa qabilalarning ittifoqidan tashkil
topgan edi. Misr fir'avnlari juda qiyinchilik bilan ularning hujumlarini
qaytarishga muvaffaq bo‘lganlar. Kichik Osiyodagi katta-kichik davlatlar,
xususan Xett podsholigi ham "dengiz xalqlari” hujumiga bardosh bera
olmaganlar. Xettlarning jangovar aravali qismlari ham bosqinchilarning
qarsbiligini sindira olmagan. M.av. 1190-yili “Dengiz xalqlari”ning
lashkarlari Xett pod sholigi markazi Xattusani ishg‘ol qilib uni vayronaga
9
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

15aylantiradi. “Dengiz xalqlari”ning bergan zarbalari natijasida yaqinginada
qudratli hisoblangan Xett podsholigi barham topadi. M. av. X II- VIII
asrlarda bu qudratli podsholik mayda-mayda davlatlarga bo‘linib ketadi 10
.
I.4. Xett madaniyati.
Qadimda boshqa dinlarda bo‘lgani kabi xettlar e’tiqodi ham o‘ziga xos
belgilarga ega bo‘lgan. Ularda mingga yaqin ma’bud va ma’budalar afsona va
yozma manbalarda keltiriladi. Ammo, ko‘pincha aholining aksariyati oz
miqdordagi ilohlarga sig‘inishganligi ta’kidlanadi. Mamlakat poytaxti
Xattusaning oliy homiysi chaqmoq xudosi edi. Xurrit xalqlarining chaqmoq
xudosi Tesubga (yoki Teshub) ham e’tiqod qilganlar. Shu bilan birga quyosh
va hosildorlik xudosi Telepin va boshqa ilohlarga sig‘inganlar. “Rubaum”
(Podsho) quyoshga taqqoslab iloh sifatida ko‘rilgan. Ular o‘z podsholarini
“quyoshim” deb ulug‘lab, unga xudo sifatida qarashgan. Yozuvda mixxatdan
foydalanishgan va bu holat davlat ishlari, diniy marosimlar bilan chambarchas
bog‘lanib ketgan. Bizgacha yetib kelgan yozma manbalar asosini podsholar
qoldirgan bitiklar tashkil etadi. Ayniqsa, podsholar Xattusili I, Telepin va
Suppilulium I lar davrida yozilgan mixxat bitiklar qadrlidir. Yozma
ma’lumotlardan saqlanib qolgan hukmdorlarning “tarjimai hollari” o‘ziga
xosligi bilan e’tiborni tortadi 11
.
Xettlar arxitekturasi somiy xalqlarining madaniy yodgorliklarga juda
o‘xshash bo‘lgan. Xettlarning poytaxti Xattusani ark qismi (hozirgi
Buyukqal’a) tik qoyada joylashgan bo‘lib, o‘sha davr mudofaa tizimi
talablariga mos qilib qurilgan edi. Ark devorlari zich terilgan tosh bloklardan
iborat bo‘lgan. Shaharga kirishda darvoza chetlarida sherlar tasviri toshdan
o‘yib ishlangan. Bogaz Koy va Eyuk manzilgohlari ham tabiiy qoyalar
yonbag‘rida joylashgan bo‘lib, u yerdagi devoriy suratlar Xett madaniyatining
yuksak darajada bo‘lganligidan dalolat beradi. Eyukda mahobatli sfinks
10
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .
11
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 106- 113- b .

16haykallari topilgan va shu bilan birga Kichik Osiyo xalqlari madaniyatiga xos
ikki boshli burgut tasvirini ham uchratish mumkin. Xattusadan sharqda bir
necha kilometr uzoqlikda joylashgan Yazilik manzilgohi diniy marosimlar
maskani hisoblangan. Xettlarning toshdan yaratgan haykallari garchand Misr
va Mesopotamiyadagi kabi haybatli bo‘lmasada, ammo ulug‘vorligi jihatidan
ulardan qolishmas edi. Ayniqsa, toshdan qurilgan qal’a inshootlari, mudofaa
devorlariniqurish yuksak darajada bo‘lgan. Xett davlatini “dengiz xalqlari”
halokatga uchratganidan keyingi asrlarda ham ularning madaniy merosi
boshqa qo‘shni mamlakatlar madaniyatlarida o‘z izini qoldirgan 12
.
12
Александров Б. Е. Хеттская держава и Верхняя Месопотамия в Х III в. до н. э.: реконструкция
политических взаимоотношений: М., 2002

17II BOB. QADIMGI URARTU PODSHOLIGI.
II .1 Qadimgi Urartu podsholigining davlat tuzumi va gullagan davri.
Urartu – Osiyoning janubiy-g‘arbiy qismidagi qadimgi davlat bo‘lib,
uning markazi Qora dengiz janubiy-g‘arbiy qismining tog‘li hududlari va
Kaspiy dengizining janubiy-g‘arbiy qismi hisoblangan. Hozirgi kunda mazkur
joylar Armaniston, sharqiy Turkiya va janubiy-g‘arbiy Eron hududlariga
to‘g‘ri keladi. “Urartu” davlatining nomi qadimgi Ossuriya tilidan olingan.
Urartlar o‘zlarining mamlakatini Biaynili deb atashgan. Bibliyada esa,
“Ararat podsholigi” deb tilga olinadi. Urartu poytaxti hozirgi Van shahri
hududida bo‘lgan. O‘sha vaqtlarda esa, poytaxt Tushpa yoki Turushpa deb
nomlangan. Urartu manzilgohlarining katta qismi to‘rtta yirik ko‘llar Childir
va Van Turkiyada, Urmiya Eronda, hamda Sevan (hoz.Ko‘kcha)
Armanistonda, G‘arbda Frot daryosiga qadar joylashgan. Urartu hududi
barcha tomondan tog‘ tizmalari bilan himoya qilingan. SHu sababdan, tabiiy
shart-sharoitlar mazkur hududda mustaqil davlatning vujudga kelishiga katta
zamin yaratdi hamda qudratli qo‘shnilardan muvaffaqiyatli himoya qildi.
Urartu mamlakatida tog‘lar o‘tzorlar bilan qoplab olingan, chekka
hududlarining ayrim qismini esa o‘rmonzorlar tashkil qilgan. Araks va
Aratsani daryolarining vodiysi Ararat tekisliklari yoki
Mushk unumdor past-tekisliklarigacha kengayib boradi. Ayrim past-
tekisliklar cho‘l hududlarni, ba’zi joylari yarimcho‘l zonalarni o‘zida aks

18ettiradi 13
.
Afsuski, Urartu xalqining aniq kelib chiqishi haqida bugungi kunga
qadar kam ma’lumotlar saqlangan. Ayrim olimlarning fikricha, urartlar
G‘arbiy Yevropadan Kavkaz orti, Arman tog‘lari, Nairi hududlariga ko‘chib
o‘tganlar. O‘zlarining tadqiqotlariga asoslangan sovet tadqiqotchilari, Kavkaz
ortida juda qadim davrlardan o‘troq dehqonchilik turmush tarziga asoslangan
madaniy qabilalar yashaganligini qat’iy ishonch bilan qayd etadilar. Bunga
arxeologik yodgorliklar, xususan, Qizil-Vankdan topilgan naqshlangan sopol
buyumlari guvohlik beradi. Urartu qabila qatlami ko‘p munosabatlarda (til,
madaniyat, shuningdek, antropologik belgilar) xettlarga, xurritlarga va
subariylarga juda yaqin hisoblanadi. Aniqrog‘i, ko‘pgina zamonaviy
olimlarning fikriga ko‘ra, Old Osiyo qadimiy mahalliy aholisi “Osiyo tipiga
oid” xalq guruhlariga tegishlidir. Urartu tili xaldey yoki vannik tili deb
nomlanib, hind-evropa tili bo‘lmagan, kelib chiqishi bo‘yicha xurrit qadimgi
til oilasiga mansub bo‘lgan tilga borib taqaladi.
Miloddan avvalgi II ming yillikning o‘rtalarida Araks daryosi serunum
vodiysi va daryo vodiylarida janubda joylashgan xett-subariy qabilalari
orasidan urart xalqi ajralib chiqdi va keyinchalik o‘zining kuchli davlatini
tuzdi. Urartu davlati ilk bosqichlarda qabila boshliqlari tomonidan
boshqariladigan qabilalar ittifoqini o‘zida ask ettirardi. Manbalarning guvohlik
berishicha, Urartu qabilalar ittifoqi qadimda “Uruatri”, keyinchalik esa “Nairi”
nomini olgan 14
.
Van Tosp teokratik monarxiyasining taxti Biaynili - ilk davlatining
poytaxti hisoblangan Tushpa shahrida joylashgan. Arman tarixchisi Moysey
Xoren (Xorenatsi) Van to‘g‘risida “Tosp o‘lkasidagi viloyat” deb qayd
etadi..Urartu o‘z hukmronligi davrida qo‘shnisi kuchli Ossuriya davlati bilan
doimiy urushlarni olib borgan. Arxeologlar tomonidan topilgan ossur qadimiy
yozuvlari va hujjatlari Urartu haqida ko‘pgina ma’lumotlar beradi. SHunday
topilmalarning birida, “yangi shahar - Tuspasga asos solgan, Biaynili
13
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

19podshosi” haqidagi ma’lumot qayd etilgan. Ossuriya podshosi Tiglatpalasar I
mil. avv. 1114 - yilda Nairi mamlakatining 23- podshosini zabt etganligini
ta’kidlaydi. Boshqa Ossuriya podshosi Shulmanished (mil. avv. 1028-1017-
yy) zavq-shavq bilan shunday qayd etadi: uch kungina vaqt davomida “barcha
Uruatru mamlakatini” zabt etdim. Ashshurnatsirpal (mil. avv. 883-859- yy)
yozuv ma’lumotlarida mamlakat Uruadxu yoki zamonaviy nomi Urartu deb
nomlangan. Ossuriya podsholarining keyingi vakili, hozirda aksariyat
tarixchilar tomonidan Salmanasar III o‘zining qo‘shinlarini Urartu podshosi
Aramuga qarshi yuboradi. O‘sha vaqtda Urartu davlat poytaxti Van ko‘lidan
shimolda hozirgi Melazgerd Arzasku yoki Arzaskun shahrida joylashgan.
Podsho Aramu Urartu davlatining asoschisi hisoblangan. Aramu va Lutiprilar
siyosiy birlashma sifatida Urartuning ilk hukmdorlari bo‘lishgan. Aramuning
eng muhim xizmatlaridan biri , u eng avval “ Nairi mamlakatlari ” barcha
alohida qabilalar ittifoqini Xaldi ( Khaldis ) xudosi himoyasi ostida
konfederatsiyaga birlashtirdi .
Urartu podshosi Aramuning vorisi Lutipri xususida afsuski, ilm-fan
olamida kam ma’lumotlar saqlangan. Vannik yozma manbalarning guvohlik
berishicha, u buyuk podsho Sardur I ning otasi bo‘lgan. Ehtimol,u Tushpa
poytaxtiga asos solguniga qadar mil. avv. 844-834- yillarda boshqargan
bo‘lishi mumkin.
Ayrim tarixchilar urartuliklar qabilaviy konfederatsiyasi asoschisi
Aramu emas, balki uning nevarasi Sardur I (mil. avv. 834-828- yy ) bo‘lgan
deb hisoblaydilar. Sardur I, podsho Lutiprining o‘g‘li bo‘lib, o‘zidan oldingi
ajdodlariga qaraganda nisbattan ko‘proq shuhrat qozongan. U ossur tilida
yozuv qoldirib, o‘zini Sura qiroli deb atagan. Professor Albrext Gretsuning
ta’kidlashiga ko‘ra, bu o‘sha bizga ma’lum Subarudir. Agar bu shunday bo‘lsa,
Urartu podsholarining xurritlardan kelib chiqishiga da’vo qilishi, ularga
Subareyaga yoki Yuqori Mesopatamiyada ustunlik qilishiga imkon berardi.
Podsho Sardur I ossur va bobil yozuvlariga muvofiq, «Shar-Kishshati» ya’ni
14
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

20“Buyuk podsho” yoki “To‘rt iqlim podshosi” degan unvon bilan tilga olingan.
Urartu podshosi Sardur I o‘zining hukmronligi davomida, Salmansar I
davridan Urartuga tez-tez talonchilik hujumlarni amalga oshiruvchi Ossuriya
qo‘shiniga qarshi zarba berishga muvaffaq bo‘ldi. Ossurlar mollarni haydab
ketish va asirga olish kabi qo‘lga kiritilgan boy o‘ljalar bilan chegaralanib
qolmasdan, ular o‘lpon solishga va Ossuriya podsholari sharafiga turli xil
“hadyalar” qilishga majbur qilardilar. Ossuriya qo‘shinlari mazkur
yurishlarining natijasi o‘laroq, Frot va Araks daryolari boshiga, Van va
Urmiya ko‘llariga tomon yo‘l ochib, Urartu mamlakatining shimoliy
qismlariga qadar kirib borishga muvaffaq bo‘ldilar 15
.
Sardur I mudofaa maqsadida Urartuda yirik tosh bo‘laklaridan
mustahkam qal’alar qurdirtirdi. Keyinchalik bu Sardur I ning o‘g‘li
Ishpuinining qarorgohi va muqaddas ibodatxonasiga aylantirildi. Urartu
davlatini boshqargan Sardur I o‘zini g‘urur bilan “qudratli hukmdor, butun
olam podshosi, Naira mamlakatlarining hukimdori, “podsholarning podshosi”
deb ataydi.
Miloddan avvalgi IX asrning oxiri va VIII asrning boshlarida
hukmronlik qilgan keyingi Urartu podsholari Ishpuini va Menualar, Urartuning
davlatchiligi rivojlanishiga katta hissa qo‘shganlar. Ishpuini Ossuriya podshosi
Salamansar III ning o‘g‘li va Shammuramatning (Semiramida) eri Shamshi-
Adad V bilan zamondosh bo‘lgan. Podsho Ishpuini Ossuriya podshoi timsolida
qudratli raqibi bilan kurash olib bordi va g‘alabaga erishdi. Shu tarzda, u ikki
tilda – xaldey va ossur tillarida esdalik toshini barpo ettirib, Kelishinin
dovonidan g‘arbda, Mutsatsireda Xaldey koloniyasiga asos soldi. U va uning
vorisi Menua, Urartu davlatni yuksaltirdi. Uning chegara hududlarini sharqda
Zagros tog‘idan, to shimolda Palu va g‘arbda Malatiyagacha kengaytirdilar.
SHuningdek, ular Van va Urmiya ko‘llari orasidagi hududlarni o‘zlariga
mustahkam biriktirdilar. Urmiya ko‘lining janubiy sohiliga tutashuvchi
viloyatlarni bosib olib, shimolga ya’ni Araks daryosi tekisliklariga
15
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

21bosqinchilik yurishlarini amalga oshirdilar. Menua (mil. avv. 810-781 yy)
o‘z esdaliklarida Urmiya mamlakatini ishg‘ol etishi haqida va Frotdan
sharqda joylashgan Shashiluni shahrining bosib olinishi to‘g‘risida xabar
beradi. Urartu podsholari shaharlar, ibodatxonalar, qal’alar quradilar va
kanallar o‘tkazadilar.
Ishpuini Vandan 7 km uzoqlikda Urartu ilohlari uchun ibodatxona
qurdirtiradi. Bu haqda ustun shaklidagi yodgorlik yozuvlarida qayd etilgan.
Hozirgi vaqtda bu yodgorlik Tbilisi muzeyida saqlanmoqda. Mazkur
hukmdorlar davrida Van atrofida keng ko‘lamda qurilish ishlari olib borilgan.
Jumladan, 45 mil uzunlikdagi Shamiram-Su suvquviri bunga yorqin misoldir.
Mazkur osma quvur podsho Menua tomonidan qurib bitkazilgan. Natijada suvi
iste’mol qilish uchun yaroqsiz bo‘lgan Van ko‘li sharqiy sohillariga, Koshab
(Xoshab) daryosidan toza ichimlik suvi olib kelingan. O‘sha yerda aynan
Menuaning sharafiga yangi hashamatli shaharga asos solingan. Ming yil ilgari
qurilgan kanal bugungi kunda ham shaharni toza suv bilan ta’minlab turibdi.
Hozirda Gruziya muzeyida saqlanayotgan , Vandan 10 km uzoqlikda topilgan
qadimiy yozuvda , Ishpuinining o ‘ g ‘ li podsho Menua tomonidan saroy qurilishi
haqidagi ma ’ lumotlar qayd etilgan . Bu esa , qadimgi Urartuda yuqori darajada
qurilish ishlari olib borilganligidan dalolat beradi .
Kanallarda tozalikni saqlash , suvni o ‘ z vaqtida taqsimlash va kanallarda
suv toshishini oldini olish , samarali chora - tadbirlar qabul qilish va h . k . uchun
maxsus lavozimlar joriy qilingan . Menua buyrug ‘ i bilan , hashamatli bog ‘
barpo etiladi . SHuningdek , Menua Vaneda Xaldi ibodatxonasini qayta tiklab ,

22bezatish ishlarini olib bordi va Melazkert ulkan istehkomini qurdirtirdi 16
.
Yuqoridagi dalillar Sardur I vorislari davrida imperiya jadal sur’atlar
bilan rivojlanganligidan dalolat beradi. Sardur I, Ishpuini va Menua
hukmronligi davrida Urartu podsholigi gullab-yashnagan davr hisoblanadi.
Urartuning siyosiy hukmronligi bir vaqtlar qudratli qo‘shnisi hisoblangan
Ossuriyaning zaiflashuvi hisobiga kengaydi. Podsho Salamansar hukmronligi
davrida Ossuriyaning zaiflashuvi Urartu podsholari, ayniqsa, Argishti va
Sardur II larning qator muvaffaqiyatli harbiy urushlarni olib borishi hisobiga,
Kavkaz ortining bir talay viloyatlari, Frot daryosi o‘rta oqimi hududlari hamda
Suriyaviloyatiga qadar siljib borib, o‘zlarining chegaralarini yanada
kengaytirish uchun imkoniyat berdi. Shu tarzda, Urartu miloddan avvalgi VIII
asrning ikkinchi yarmida Kichik Osiyoning shimoliy qismida Ossuriyaning
raqibi bo‘libgina qolmasdan, Ossuriyaning mavqeini ancha pasaytirib, birinchi
darajali kuchga aylandi.
Urartu podshosi Argishti (mil. avv. 781-760 -yy) Ossuriya podshosi
Ashurdanni tor-mor etib, Ossuriya bilan bo‘lgan jangda g‘alabaga erishdi. U
boshqa Ossuriya hukimdorlari, jumladan, Salmanassar IV bilan nihoyasiga
yetmagan qator ixtiloflarda ishtirok etdi. Argishti, Suriyaning shimoliy qismini
bosib olib, Urartuni xettlardan keyingi Kichik Osiyoda eng qudratli davlatga
aylantirdi. Argishti Urartu davlatining shimoliy chegaralarini kengaytirib,
Kavkaz ortida joylashgan Etiuni mamlakatini bosib oldi. Mil. avv. 776 -yilda
mamlakat markazini Kavkaz ortida Araks shimoliy sohiliga, hozirgi
Armavir qishlog‘i yaqinida joylashgan Argishtixinili shahriga ko‘chirdi. Mil.
avv. 782- yilda esa, uning buyrug‘iga binoan, Hozirda Armaniston poytaxti
Erevan shahri bo‘lgan, Erebuni qal’asi (“Qon qal’asi”) qurildi.
Argishtining, mil. avv. 764-735- yillarda hukmronlik qilgan katta o‘g‘li
Sardur II ga meros qoldirdi. Uning davrida Urartu podsholigi har tomonlama
o‘zining rivojlanish cho‘qqisiga erishdi. Sardur II o‘zining hokimligiga shu
qadar ishonch bilan qarardiki, Tushpa shahri (hoz. Van) atrofiga ulkan devor
16
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

23qurdirib, quyidagi so‘zlarni qayd ettirdi: “Buyuk podsho, qudratli hukimdor,
butun olam podshoi, Naira eri podshosi, tengi yo‘q olampanoh, o‘z xalqi
tomonidan tasannolar aytiluvchi hukimdor, janglarda qo‘rqmas, uning kuchli
hokimiyatiga bo‘ysunmaydigan har qanday kishini jazolovchi podsho” deb
ataydi. Sardur II o‘zining otasi Argishtining zafarli yurishlarini davom ettirdi.
Sakkiz yil vaqt oralig‘ida amalga oshirgan harbiy yurishlari xususida, o‘zining
solnomasida batafsil xabar beradi. Uning matni Vaneda topilgan va akademik
N.Y. Mar tomonidan nashr etilgan. Mazkur qiziqarli solnomaga ko‘ra, Sardur
II Urmiya oldi viloyatida o‘zining hokimiyatini mustahkamladi. Sevan
ko‘lidan shimoliy- g‘arbda joylashgan Erax mamlakatiga yurishini amalga
oshirdi. Kavkaz ortiga va hattoki, shimoliy Suriyaga urush qilib, shu tarzda,
Urartu podsholigi chegarasini kengaytirdi. Bu davrda Urartu mamlakati
nafaqat siyosiy jihatdan taraqqiy etibgina qolmasdan, balki iqtisodiy jihatdan
ham ancha qudratli davlatga aylandi. Shuningdek, Sardur II o‘zining
solnomasida yaxshi haydaladigan, mo‘l hosil beradigan ziroatchilik yerlarini
egallab olgani xususida, son-sanoqsiz mollarni qo‘lga kiritgani to‘g‘risida,
qimmatbaho metallar, oltin, kumush, qo‘rg‘oshin va bronzaga ega bo‘lgani va
nihoyat, qulga aylantirilgan son-sanoqsiz asirni qo‘lga olgani haqida ma’lumot
beradi. Bu podshoga tegishli boshqa bir yozma manbalarda Sardur II ning
qurilish sohasida olib borgan faoliyati tilga olinadi. Xususan, ibodatxona
(Armavir yaqinidagi) qurilishi haqida, mazkur tumanda suv ta’minoti inshooti
to‘g‘risida, saroy qurilishi yangidan boshlanishi xususida ko‘plab ma’lumotlar
keltirilgan. Bularning barchasi, mazkur davrda Urartu podsholari tomonidan
bosib olingan Araks vodiysiga xaldey madaniyatining tarqalganligidan dalolat
beradi. Kichik Osiyoda ustunlik mash’alasini tutib turuvchi Urartuning keyingi
podshosi Sardur II ning o‘g‘li Rusa I bo‘ldi 17
.
Rusa I ning (m.a .735-713 -yy) hokimiyat tepasiga kelgunigacha, uning
otasi Sardur II davrida mamlakat hududi janubiy-sharqiy Anatoliyagacha
kengaytirilgan edi. Qisqa muddatli zaifligidan foydalanib, Ossuriya
17
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

24hukmronligi ostida bo‘lgan Anatoliya viloyatlari ham qaytarib olingan edi.
Rusa I ning o‘zi Kavkaz orti viloyatlarini to‘la bosib olish uchun shiddatli
kurash olib bordi. Hozirgi Nor- Boyazid rayonida qator qal’alar qurdirtirdi.
Rusa I taxtni meros qilib olganida, ossurlar podshosi Tiglatpalasar III
rahnamoligi ostida qaytadan birlashib, qisqa davr ichida yana Urartu
podsholigiga tahdid sola boshladi. Ossurlar bir necha marotaba Urartuga
bostirib kirib, xonavayron qiluvchi hujumlarni amalga oshirdilar. Rusa I
hukmronligining dastlabki yillarida Ossuriya bilan doimiy urushlarni olib
borishga majbur bo‘ldi. Mil. avv. 735- yilda Tiglatpalasar III o‘zining
qo‘shinlari bilan Urartu hududiga bostirib kirib, poytaxti Tushpa shahrigacha
yetib bordi. Ammo poytaxtni egallay olmadi va Mutsatsir shahrini talon-taroj
qilish bilan cheklandi, xolos. Tabiiyki, doimiy to‘qnashuvlar Urartuga katta
talofat keltirdi. Ayniqsa, bu mamlakatning iqtisodiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Ko‘pgina muvaffaqiyatsizlikni boshidan kechirgan Urartu Sardur II davrida
bosib olingan hududlarini yo‘qotdi. Ossuriyaga yillik o‘lpon to‘lashga majbur
bo‘ldi.
Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III o‘limidan keyin, uning vorisi
Salmansar V davrida Urartu biroz erkinliklikni qo‘lga kiritadi. Ammo bu
uzoqqa cho‘zilmadi. Mil. avv.722 -yilda taxtga o‘tirgan Ossuriya podshoi
Sargon II Urartuga nisbatan dushmanlik siyosatini olib borishni boshladi.
Ossuriyada o‘zining tasirini mustahkamlab, mil. avv. 715- yilda Urartuga
qarshi urush e’lon qildi. Qirg‘inbarot Urartu-Ossuriya urushi boshlandi.
To‘qnashuvning boshidayoq, Urartu hukmdori Rusa I qo‘shini tor-mor etildi.
Urartu yana Ossuriyaning temir iskanjasida qoldi. Yana g‘olib tomonga og‘ir
o‘lpon to‘lash majburiyatini oldi. Rusa I ning o‘zi esa qochib ketib, oxir-
oqibatda, mil. avv. 714- yilda o‘z joniga qasd qildi.
Biroq, Ossuriya Urartu podsholigini batamom bo‘ysundirishga
muvaffaq bo‘lmadi. Urartu xalqi hattoki, podshosi o‘lganidan keyin ham
Ossuriya bosqiniga qarshi muttasil va qahramonlarcha kurash olib bordilar.
Sargon II Urartu qo‘shinini tor-mor qilindi va butun mamlakatni talon-taroj

25qildi. Boy Urartu shahri Mutsatsirni bosib olib, Xaldi ibodatxonasini
xonavayron qildi. Shunday bo‘lsa ham, Urartu o‘zining ichki mustaqilligini
saqlab qoldi. Bundan tashqari, Ossuriyaning zaiflashuvi urartlar qarshiligining
asosiy sabablaridan biri bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
II .2 Urartuning zaiflashuvi va yemirilishi.
Urartu podshosi Rusa I o‘z joniga qasd qilganidan keyin, uning qonuniy
vorisi Argishti II taxtga chiqdi va mil. avv. 680- yilgacha hukmronlik qildi.
Urartu- Ossuriya urushi davrida Argishti II Ossuriya qo‘shiniga qarshi Urartu
qarshi hujumini tashkil etishga mas’ul bo‘ldi. Uning qo‘shini bir safar
ossurlarni Ossuriyaning urushdan oldingi chegarasi ichkarisigacha haydab
yuborishga muvaffaq bo‘ldi. Shuningdek, Van ko‘li shu jumladan, Mushashir,
Ushnu va Tepe kabi shahar atrofini ham o‘ziga bo‘ysundirib oldi. Harbiy
yurishlar davrida uzoq janubga borib, Tigr daryosi bo‘yidagi boy Nimrud
shahrini egallab olishga muvaffaq bo‘ldi. Argishti II ning keyingi hukmronlik
yillari, uzoq davr tinchlik va iqtisodiy taraqqiy etgan davr sifatida “Oltin
asr” deb ta’riflanadi. Keyingi Rusa II va Sardur III hukmdorlari davrida bu
tinchlik va iqtisodiy taraqqiyot muhim ahamiyat kasb etdi. Afsuski, bu
hukmdorlar to‘g‘risida bizgacha kam ma’lumotlar etib kelgan.
Rusa II mil. avv. 680 -yildan to 639- yilgacha Urartu podshosi bo‘lgan.
Uning hukmronligi davrida o‘sha vaqtda Teyshebani nomini olgan yirik
Karmir- Blur qal’a majmuasi qurildi. Teyshebani nomi qal’a joylashgan
tepalikning katta qismiga tegishli hisoblanadi 18
. Bu qal’a qadimgi Urartu
podsholigi Kavkazorti provinsiyasining yagona poytaxti sifatida xizmat qilgan.
U Armanistonda hozirgi Erevan shahri yaqinida joylashgan. Qachonlardir bu
joyda ulkan qal’a va devor burchaklarining barcha tomonlari yig‘indisi bo‘ylab
baland minoralar va katta darvozali devor hamda ichkarida ombor binolari
bilan hukumat markazi joylashgan. Shahar maydoni saroy majmuasi va qal’asi
bilan birgalikda 0.45km 2
gacha etadi. Karmir-Blur so‘zining tarjimasi, tepalik
18
Бонгард-Левин Г.М., Грантовский Э.А. От Скифии до Индии. Древние арии: мифы и история. - М., 1983.

26qizil rangda bo‘lgani uchun “Qizil tepalik” degan ma’noni beradi. Mazkur
tepalik shahar yondirilgani uchun shunday rangdagi tusga kirgan. Tufdan
qurilgan devorning tepa qismi esa yongan va qattiq qizishi oqibatida to‘kilgan.
Tuf qizishi bilan qizil rangga kirgan shuning uchun tepalik qizil bo‘lib qolgan.
Asosi o‘ta mustahkam bo‘lgani uchun ham devorning pastki qismi yong‘indan
keyin ham saqlanib qolgan. Teyshabani 901 metr (2,956 fut) balandlikda
joylashgan 19
.
Rusa II taxtga o‘tirganidan keyin mil. avv. 681- yilda Urartuning holati
ancha yaxshilandi. Bu Ossuriyada yangi fuqarolik urushi bilan bog‘liq bo‘ldi.
Urush tufayli Ossuriya ancha zaiflashib qoldi. Mazkur davrda Midiya Ossuriya
tarkibida edi. Bundan foydalangan Midiya mustaqillik uchun kurashni
kuchaytirdi. Mil. avv. 680- yilda Ossuriya hukmdori Sinaxxerib o‘ldirildi.
Uning qotillari esa, Urartuga Shubriya viloyatiga qochib ketdilar. Moisey
Xorenatsining “Armaniston tarixi”da, Ossuriya arxivlari va Bibliyada
(Podsholiklar To‘rtinchi kitobi va payg‘ambar Isayi Kitobida) mazkur voqea
haqida kuyidagi ma’lumotlar saqlangan: “... Ossuriya podshosi Sinnaxxerib
qaytib keldi va Nineviyada yashadi. U o‘zining xudosi Nisroxi uyida ibodat
qilayotganida Adramelex va Sharetser o‘g‘illari uni qilich bilan o‘ldirdi.
O‘zlari esa Ararat erlariga qochib ketdilar. Uning o‘rniga o‘g‘li Asardan
podsho bo‘ldi. ” Bu hodisalar zaiflashib borayotgan Ossuriyaning diqqat
e’tiborini tortmadi va Rusa II ga Urartuning oldingi shuhratini qaytarishga
imkon berdi. Rusa II Urartu bosh xudosi Xaldining diniy kuchini qayta
tiklanishiga katta e’tibor qaratdi. Van ko‘lining shimoliy sohilida Urartu
markazida bu xudo sharafiga yangi ibodat shahrini barpo ettirdi (Xudo
Xaldining ilgarigi diniy markazi Mutsatsirada edi. Mil. avv. 714- yilda
Ossuriya podshoi Sargon II tomonidan vayron etilgandi). Bundan tashqari
Rusa II bir necha marotaba g‘arbga harbiy yurishini amalga oshirib, ko‘p
sonli asirlarni qo‘lga oldi. Mamlakat ichida ko‘pgina qal’a inshootlari va
mahobatli binolar qurilishida ushbu asirlar mehnatidan foydalanilgan 20
.
19
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .
20
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

27Rusa II o‘limidan keyin Urartu davlati asta-sekinlik bilan yemirila
boshladi. Keyingi 100 yil davomida batamom barham topdi. Hattoki, oxir-
oqibatda antik mualliflar tomonidan tilga olinmay qoldi. Mazkur yillar
davomida Urartuda bir nechta hukmdorlar almashdi: Sardur III (mil. avv. 639
– 625 -yy), Sarduri IV (mil. avv. 625-620 -yy), Erimena (mil. avv. 620-605-
yy) Ossuriya halokatini ko‘rgan, Rusa III (mil. avv. 605 – 595 -yy)
shuningdek, Urartuning oxirgi podshosi Rusa IV (mil. avv. 595 – 585 -yy). Bu
podsholarning hukmronligi yillarida deyarli yangi qurilish ishlari amalga
oshirilmadi. Ossuriyaning chuqur inqirozli davriga qaramasdan, Urartu
o‘zining so‘nggi paytlarigacha ham biron marta Mesopotomiya va Kichik
Osiyo o‘rtasida strategik savdo yo‘li ustidan nazoratni qayta tiklashga harakat
qilmadi. Bundan tashqari, Sardur III ning Ashshurbanipal bilan olib borgan
yozishmalarini tahlil qilish asosida ayrim tadqiqotchilar, Rusa II ning o‘g‘li
Sardur III davrida Urartu Ossuriyaga vassal davlat bo‘lib qolgan degan
xulosaga keladilar. Mil. avv. 639 -yildan to 625 - yilgacha Rusa II ning o‘g‘li
Sardur III hukmronlik qilgan yillar hisoblanadi. Uning hukmronlik yillarida
mamlakat inqirozga yuz tutadi. Sardur III o‘zining kutubxonasi bilan mashhur
bo‘lgan Ossuriya podshoi Ashshurbanipal bilan zamondosh bo‘lgan.
Sardur III hukmronligi davrigacha Urartu shu qadar zaiflashib qolgan
ediki, u azaliy dushmani bo‘lgan Ossuriyaga yordam so‘rab murojaat qilishga
majbur bo‘ldi. Shunday fikrlar mavjudki, shu davrdan e’tiboran Urartu aslida
Ossuriyaga vassal davlat bo‘lib qolgan. Sardur III esa Ossuriya podshoini
“o‘zining ho‘jayini” deb atagan. Mil. avv. 638- yilda Ashshurbanipal
solnomasida quyidagi ma’lumotlar keltirilgan: “...Urartu podshosi Ishtarduri,
podsho, ota-bobolarim har doim “birodar” deb yozishgan, buyuk xudolar
tomonidan buyurilganidek, kuchi va qudrati haqida eshitib, endilikda
Ishtarduri doimo “podsho, olampanohimga” deb yozadigan bo‘ldi”. Hurmat
yuzasidan, o‘zining in’omlarini qabul qilishini samimiy so‘raydi. So‘ngra
Rusa III (mil. avv. 605-595-yy) Urartu taxtga chiqadi. Uning hukmronligi
yillari tanazzul davriga to‘g‘ri keladi. Rusa III hukmronligi yillarida Urartu o‘z

28davlatchiligining inqirozli davrini boshidan kechirdi. So‘nggi o‘n yillik
davomida Urartu podsholari asta-sekinlik bilan mamlakat markazi ustidan
nazoratni qo‘ldan boy berdi. Urartu poytaxti Van ko‘li sohilida joylashgan
Tushpa shahridan, Kavkaz ortida joylashgan Teyshebani shahriga o‘zgardi.
Biroq, bu voqealardan sal oldinroq Rusa III hukmronligi boshlangunga qadar,
mil. avv. 609 - yilda tashqi siyosatda muhim hodisa sodir bo‘ldi. Urartuning
janubiy qo‘shnisi va azaliy dushmani bo‘lgan Ossuriya midiyaliklar va
bobilliklarning hujumi ostida tanazzulga yuz tutdi. Shu tarzda, urartlar yana
mamlakat markazida va janub chegaralarida o‘zlarini xo‘jayin deb his
qiladilar. Lekin bu uzoqqa cho‘zilmadi. Urartu atrofida yangi dushmanlar
xalqasi birlasha boshladi 21
.
Ossuriyaning halokatidan xursand bo‘lgan Rusa III chamasi, xo‘jalik
ishlariga diqqat-e’tiborini qaratdi. Tushpada, Erebuni va Argishtixinilida yangi
don ombori qurilishi haqida Rusa III dan bir nechta yozuvlar saqlanib
qolgan.Old Osiyoda bu davrda muvozanat kuchi o‘zgardi. Urartuda ham
Ossuriyada ham yangi xavfli dushmanlar paydo bo‘ldiki, oxir-oqibatda, ular
ikkala davlatni ham vayron qildi. Skiflar va shimoldan kimmeriyliklar,
janubiy-sharqdan esa, midiyaliklar Urartuga qarshi chiqdi. Midiyaliklar
ko‘pgina Urartu qal’alarini, jumladan, qolgan Urartu qo‘shinini siqib chiqarib,
Urartu poytaxti Tushpa va Rusaxinilini tartibli ravishda vayron qildi. Bu
davrda Urartu poytaxti Kavkaz ortida joylashgan Teyshebaniga ko‘chirilgan.
Urartuni barbod qiluvchi so‘nggi zarba bilan bu qal’a vayron etildi. Garchi
Teyshebani midiyaliklar yoki bobilliklar tomonidan vayron etilgan degan
taxminlar bildirilganligiga qaramasdan, ko‘pchilik olimlar hozirgi vaqtda buni
skiflar va kimmeriyliklar amalga oshirgan deb hisoblaydilar.
Urartu qabilalari qadimgi davrlardan boshlab chorvachilik bilan
shug‘ullanib kelgan. Chorvachilik uzoq davr ko‘chmanchilik (yaylovlik)
xususiyatini o‘zida ifodalagan. Chorva mollari yozda tog‘li yaylovlarga
haydab borilgan. Qishda esa, yana vodiyga pasttekisliklarga qaytarilgan. Sevan
21
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

29ko‘li sohillarida olib borilgan qazish ishlari natijasida topilgan suyak qoldiqlari
sigir, qo‘y va cho‘chqa uy hayvonlarining keng tarqalgan turlaridan
bo‘lganligini tasdiqlaydi. Urartu ponasimon yozuvlarida mazkur
hayvonlarning nomlari Ossuriya ideogrammalariga muvofiq bayon qilinadi.
Salmansar III Balvat darvozasida Gilzan mamlakatidan (Urmiya ko‘li
yaqinida) chorvalarning haydab ketilishi tasvirlangan. Urartu podsholari
o‘zlarining yozuvlarida o‘lja sifatida olingan ko‘p sonli chorvalarni tilgan
olgan. Urartu podshosi Sardur II Kavkaz ortiga qilgan yurishidan keyin 110
ming bosh yirik va 200 ming bosh mayda shoxli mollarni haydab ketgan.
Ossuriya hukmdorlari Urartudan ko‘p sonli mollarni haydab ketgan.
Urartlarning chorvachilik xo‘jaligida yilqichilik muhim ahamiyat kasb etgan.
Urartuning ayrim viloyatlarida miniladigan otning alohida nasllari maxsus
ko‘paytirilib boqilgan. Ko‘pincha otlar g‘ildirakli aravalarga qo‘shilgan va yuk
tashish maqsadida foydalanilgan. Chavandoz va ikki g‘ildirakli arava tasviri
ayrim yodgorliklarda saqlanib qolgan. Ossuriya va Urartu podsholari
ko‘pincha o‘zlarining yozuvlarida ko‘p sonli otlarni harbiy o‘lja sifatida qo‘lga
olgani to‘g‘risida ma’lumot qoldirgan. Shuningdek, og‘ir yuklarni tashish
uchun ot bilan bir qatorda tuya va eshaklardan foydalanganlar. Urartu
podsholari yozuvlarida tuyalar tilga olinadi. Bu hayvonlardan sug‘orish
ishlarida, jumladan, to‘g‘on bostirish ishlarida keng foydalanilgan. Mil. avv.
VIII asrda tuyalar butun mamlakat bo‘ylab ma’lum bo‘lgan. Lekin ularning
soni nisbatan ozchilikni tashkil qilgan 22
.
Qadimgi urartlarning xo‘jaligida dehqonchilik katta ahamiyatga ega
bo‘lgan. Qadimgi Armaniston hududlarida qadimgi davrlardan buyon
bug‘doyning turli navlari yangi iqlimga moslashtirilgan. Yer haydash uchun
ikkita ho‘kiz qo‘shilgan, og‘ir omochlardan foydalanilgan. Shakli motigani
eslatuvchi bu omochlarning temir tishlari Toprax-qal’adan topilgan. Temir
o‘roq bilan bir qatorda oddiy yog‘och yoki obsidian qo‘shilgan chaqmoqtosh
bilan suyakdan yasalgan o‘roq qo‘llanilgan. Dehqonchilik qurollari texnikasi
22
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

30ancha soddalik xususiyatini saqlab qolgan. Dehqonchilik Urartu mamlakatida
keng tarqalgan.
Ossuriya yozuvlarida Urartu qal’alarida ko‘p miqdordagi bug‘doy
zahirasi tez-tez tilga olinadi. Karmir- Blur tepaligini qazish jarayonida katta
miqdorda bug‘doy, arpa, kunjut va bug‘doy uni topilgan. Bug‘doy va un yarmi
erga ko‘milgan, katta ko‘zada saqlangan. Bundan tashqari, Karmir-Blur
vayronalarida katta hajmda don ombori topilgan. Ehtimol, Arin-berde qal’asi
xarobalarida qazib olingan omborlardan biri ham bug‘doy saqlash uchun
xizmat qilgan. Uzumchilik va vinochilik dehqonchilik xo‘jaligi tizimida katta
o‘rin egallaydi. Asosan xo‘jalik binolari joylashgan Karmir-blur qal’asining
shimoliy qismida, 1949-1950 -yillarda anchagina yaxshi saqlangan ikkita katta
vino saqlash uchun omborxona ochib o‘rganilgan. Bu omborxonalardan o‘sha
zamonlarda qariyib 150 ming litr vino saqlangan 152 ta katta idishlar (karasa)
mavjud bo‘lgan. Va nihoyat, uchinchi omborxonadan vino saqlash uchun
mingdan ortiq sopol ko‘zalar topilgan. Karmir-Blur xarobalaridan topilgan
turli xil uzum navlari urug‘larining topilishi ham, uzumchilik ancha taraqqiy
etganidan dalolat beradi.Urartlarning dehqonchilik xo‘jaligi ma’lum darajada
sun’iy sug‘orishga asoslangan. Ururtu podsholarining ko‘pgina yozuvlarida
kanallar qurilishi bayon qilinadi. Ko‘pgina sug‘orish inshootlari, kanallar va
suv omborlari bizning davrimizgacha saqlanib qolgan. Ko‘p kanallar ayniqsa
davlat markazi joylashgan Van ko‘li hududida saqlangan. Ularning ayrimlari
mustahkam devor bilan mustahkamlangan. Menua tomonidan qurilgan katta
kanal muhim ahamiyat kasb etgan. Keyinchalik afsonaviy Ossuriya malikasi
nomi bilan “Shamir kanali” deb atalgan. Bu kanal Van ko‘li sohilida
joylashgan Urartu poytaxti Tushpa shahri aholisiga suv ta’minoti uchun
xizmat qilgan. Kanal suvlari yaqin hududlar bo‘yicha ariqlar orqali
taqsimlangan va ularning sug‘orilishi uchun foydalanilgan. Kanallar yordami
bilan suv tegirmoni harakati yo‘lga qo‘yilgan. Urartu suv tegirmoni Tbilisida
Gruziya Muzeyida saqlanmoqda. G‘alla xo‘jaligi bilan bir qatorda
bog‘dorchilik va uzumchilik yaxshi rivojlangan. Urartu hududida mavjud

31bo ‘ lgan asosiy xom - ashyo turlari – gil , tosh , yog ‘ och va metall bo ‘ lib , bular
hunarmandchilikning rivojlanishi uchun katta ahamiyat kasb etgan .
Ururtuliklar toshga ishlov berish bo‘yicha katta mahoratga ega bo‘lishgan.
Toshning turli xil jinslariga metall kesish asbobi yordamida qayta ishlov
berilgan. Ishlov berilgan toshdan boshqa rang va ko‘rinish hosil qilish, qadama
buyumlar yasash, toshga badiiy qayta ishlov berishning o‘ziga xos texnik
usullardan edi. Astoydil parmalangan va yaxshigina silliqlangan, yarim
qimmatbaho toshdan yasalgan munchoqlar toshga ishlov berishning yuqori
texnikasini o‘zida ifodalaydi 23
.
II .3 . Qadimgi Urartu madaniyati va diniy e’tiqodi
Urartu madaniyati to‘g‘risida kam ma’lumotlar saqlangan. Biroq
endilikda ururtuliklar Old Osiyoning boshqa xalqlari madaniy ijodi bilan
chambarchas bog‘liq holda yuqori madaniyat yaratganligi va jahon madaniyati
xazinasiga o‘zining sezilarlili hissasini qo‘shganligi o‘z tasdig‘ini topmoqda.
Urartu madaniyatining ko‘pgina xususiyatlari o‘ziga xoslik bilan ajralib turadi.
Urartlar o‘zlarining qadimiy ieroglif yozuviga ega bo‘lib, maxsus tasvirli
belgilar ayrim buyumlar va sopol parchasida o‘z aksini topgan. Arxitektura va
metallurgiya yuqori darajada taraqqiy etgan. Sargon saroyi devorlarida
saqlanib qolgan Mutsatsir ibodatxonasi tasvirlari badiiy nuqtai nazardan
alohida qiziqish uyg‘otadi. Bu ibodatxona mil. avv. IX—VIII asrlarda yuqori
platformada qurilgan. O‘zining ikki nishabli tomi, binoning old qismi va oltita
ustunlari bilan fasad qismining bezatilishi qadimgi grek inshootlarini esga
tushiradi. Ehtimol, ularning oldosiyo prototipi bo‘lgan bo‘lishi mumkin.
Asosining saqlanganligi arxitekturada ustunlarning qo‘llanganligidan dalolat
beradi. Ularning ayrimlari Gruziya Muzeyida saqlanmoqda. Metallurgiyaning
yuqori darajada rivojlanganligi bronzadan yasalgan badiiy buyumlarda o‘z
aksini topgan. Ularning orasida hashamatli taxtlarning inson qiyofasida qanotli
23
Ассман Я. Египет: теология благочестие ранней цивилизации / Пер. снем. Т. Баскаковой. - М., 1999.

32ho‘kiz tasvirida aks etishi va haykaltaroshlik qismini alohida ko‘rsatish
mumkin. Bu nafis ishlangan buyumlar mum modeli bo‘yicha bronzadan quyib
tayyorlangan. Qo‘shimcha tarzda o‘yma naqsh yordamida haykal
tarashlangan va yupqa oltinbilan qoplangan. Yuz qismi oq toshdan yasalgan.
Ko‘zi va qoshi qadama naqshli, qizil pasta bilan bezatilgan qanotlarining
chuqurlashuvi yorqin rang effektini bergan. Shunga o‘xshash ifodali Urartu
metallurgik haykaltaroshlik materiallari asarlari, qadimgi sharq xalqlari
san’atida muhim o‘rin egallaydi 24
.
Mil. avv. VIII asrda qurilgan Arin-berd tepaligi qal’a xarobalaridan
topilgan devoriy rasmlar Urartu rassomlik san’ati haqida ayrim tasavvurlarni
beradi. Topilgan topilmalar bo‘yicha fikr yuritilsa, 1 m gacha balandlikdagi
original ko‘p rang-barang bo‘yoqlardagi friz qadimgi zal devorlarini bezagan.
Mazkur friz yugurayotgan echki, ibodatga kelgan kishilar yaqinida turgan
muqaddas daraxt hayoti, ho‘kizlar, qanotli disklar va nihoyat, o‘simlik va
geometrik ornamentlar tasviridan tashkil topgan. Bu badiiy syujetlar qadimgi
sharq san’ati uchun o‘ziga xos bo‘lib, ammo o‘z vaqtida Urartu madaniyati
uchun xos bo‘lgan ayrim o‘ziga xos xususiyati bilan farq qiladi.
Urartu aholisi ossur-bobil sivilizatsiyasining yutuqlaridan yaxshigina
foydalanganlar. Ular ossurlardan mixxatni o‘zlashtirib olganlar. Ammo uni bir
muncha soddalashtirib, takomillashtirganlar. Urartuda metallurgiya va tasviriy
san’atning rivojlanishi, ossurlar va xettlar metall ishlab chiqarishi va badiiy
ijod texnikasi bilan chambarchas bog‘liq. Qanotli ho‘kizlar badiiy obrazi Old
Osiyoning qator xalqlari, ya’ni ossurlar, xettlar, mitannilar san’atida
saqlangan.Urartu dini qadimgi fetishizm va tabiat sig‘inishidan to xudolar
topinishigacha, ya’ni podsho va davlat homiysi rivojlanish yo‘lini bosib o‘tdi.
Urartlar daraxtlarni va ayniqsa tog‘larni ilohiylashtirganlar. “Xalda tog‘i” xudo
Xaldining sifatlashlaridan biri bo‘lgan. Urartu xudolari ro‘yxatida (Mxer
Kapusi) Xaldi darvozasi va Xaldi darvozasi xudosi tilga olinadi. Shubhasizki,
bu erda qoyalarda kesib o‘tilgan o‘yiq joy nazarda tutilgan. Urartu diniy
24
Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. : “ Fan va texnologiya ” , 2009. 125- 129- b .

33dunyoqarashi bo‘yicha tog‘da istiqomat qiluvchi iloh muqaddas qoyadan
chiqib kelgan. Urartu mamlakatida ilohiy daraxtlarga topinish keng tarqalgan.
Turli xil buyumlarda xususan, muhr izlarida, ilohiy daraxtga sig‘inish
manzaralari saqlanib qolgan. Bu marosimni podshoning o‘zi ham amalga
oshirgan. Shuni alohida qayd etish lozimki, ilohiy daraxtlar tasviri oldida
ilohiy tosh ustunlar, shuningdek, grifonlar tasviri saqlangan.
Urartuda Xaldi tog‘i xudosi ilohi bilan bir qatorda hayvonlar va
o‘simliklar homiysi hisoblangan tabiat va hosil xudosi ilohi ham mavjud
bo‘lgan. Momaqaldiroq va bo‘ron xudosi Teyshub va quyosh xudosi Ard
Urartu pantionida muhim o‘rin egallaydi. Urartu yozuvlarida asosan uchta
asosiy xudo – Xaldi, Teyshub va Arda tez-tez tilga olinadi. Ammo bularning
ichida Urartu aholisining oliy xudosi hisoblangan Xaldi xudosi birinchi o‘rinni
egallaydi. Vaqt o‘tgan sayin Xaldi xudosi podsho hamda Urartu davlati
homiysi va urush xudosiga aylangan. Nayza va qalqon jangovor xudo va
uning yerdagi vakili ilohiy hukumatining ramzi hisoblangan. Ba’zan Urartu
podsholari oliy kohin sifatida tasvirlangan.
Urartu ko‘p xudolik mamlakati bo i i b, ularning ota-bobolari dastlab
tabiat hodisalari, turli buyum va hayvonlarga e'tiqod qilishgan. Qadimgi
manbalarning birida ko‘p xudolarning nomi sanab o‘tiladi. Urartlarda
muqaddas daraxtlarga si g‘ inish ham keng tarqalgan. Ularda Xald tog‘ xudosi
hisoblanib. keyinchalik u urush xudosiga, podsho va davlatning homiysiga
aylantirilgan.
Urartuda Teyshub momaqaldiroq va bo‘ron, Ard esa quyosh xu dosi
hisoblangan. Turli buyumlarda “muqaddas daraxt”, Xald, Ard va boshqa
xudolarning rasm-tasvirlari saqlanib qolgan. Urartu podsholari dinning oliy
ruhoniylari hisoblartishgan va xudolarga bagi shlab turli marosimlar
o‘tkazishgan. Shuningdek, ular o‘z xudolariga atab hayvonlar so‘yib
qurbonlik qilganlar. Shunday qilib urartlar qo‘shni xalqlar madaniyatidan
bahramand bo‘ l i b, o‘zlariga xos madaniyat yaratganlar. Ular ham qo‘shni

34xalqlar madaniyatining rivojiga o‘zlarining munosib hissalarini qo‘shganlar 25
.
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni alohida ta’kidlash joizki, So‘nggi Xett podsholari
Tutxaliy IV va uning ikki o‘g‘li davrida mamlakatni axeylar, Bolqondan
kelgan frigiyaliklar, Kichik Osiyoni g‘arbidan kelgan qabilalar hujumini
zo‘rg‘a qaytaradilar. Axey qabilalari tor-mor qilinganidan keyin, Kichik
Osiyo g‘arbidagi Ilion shahri zabt etiladi. So‘nggi Xett podshosi Suppiliuma II
Kipr orolini yana qayta bosib oladi. Mil. avv.XII asr oxirida Egey dengizi
qirg‘oqlari va orollarining etnik jihatdan aralash “dengiz xalqlari” Xett
davlatini tor-mor qildilar (mil. avv.1190-yillar). Tarixda bu davr “Bronza
kalapsi” deb ham ataladi. Chunki, temirdan foydalanish monopoliyasiga chek
qo‘yilgan edi. Ushbu rudani eritish sirlari Yaqin sharq davlatlari orasida keng
tarqaladi. Dengiz xalqlari haqida Misr ierogliflarida ham ma’lumotlar
keltirilib o‘tilgan. Shunday qilib, Yangi Xett davlati tarixda tilga olinmay
qo‘yiladi. Markazlari Karxemish va Melida shaharlari bo‘lgan so‘nggi Xett
25
Амусин И.Д. Проблемы социальной структуры обществ

35podsholiklari qoldiqlari mil. avv.VIII asr oxirlariga qadar parchalangan holda
mavjud bo‘lib turadi. So‘ngra Ossuriya tomonidan tugatildi.
Urartu qo‘shni xalqlarga jumladan, ossurlar madaniyatining
rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan. Urartu madaniyati Ossuriya metallurgiyasi va
Ossuriya san’atining rivojlanishiga shak- shubhasiz, ta’sir etgan. Ayniqsa,
Urartu Kavkazorti qo‘shni xalqlari rivojlanishiga kuchli madaniy ta’sir
ko‘rsatgan. Armaniston hududida Urartu arxitekturasi ta’siri ostida qurilgan
qal’a xarobalari saqlanib qolgan. Urartu tili, dini va ossuriya- vavilon
madaniyatining ko‘pgina o‘ziga xos xususiyatlarini saqlagan afsonasi qadimgi
arman xalqi madaniyati rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan.
Shunday qilib, Urartu qadimgi sharq madaniyatining tarkibiy qismini bir
muncha kechroq vujudga kelgan xalqlarga xususan, qadimgi arman va
Kavkazortining boshqa xalqlariga topshirgan. Aholining asosiy qismini erkin
mehnat jamoalari va qullar tashkil qilgan. Yozma manbalar Urartu
podsholari tomonidan qo‘lga kiritilgan ko‘p sonli asirlar, qulga
aylantirilgan “o‘g‘il bolalar va o‘smirlar”, shuningdek, qulchilikka haydab
ketilgan ko‘p sonli kishilar va ehtimol ayrim holatlarda Urartu qo‘shini
tomonidan bosib olingan butun rayon aholisi xususan, ayollar haqida
ham ma’lumotlar saqlangan. Qo‘shni mamlakatlarni zabt etgan vaqtda qo‘lga
olinlan asirlar, qoidaga muvofiq qulga aylantirilgan. Yerevan shahri
yaqinida olib borilgan arxeologik qazish ishlari shuni ko‘rsatadiki, shahar
aholisi shaxsiy xo‘jaligiga ega bo‘lmagan. Shubhasizki, davlat tomonidan
mahsulot ta’minoti olib turishgan. B.B Piotrovskiy manbalarni tadqiq
etib, amaldorlar, harbiy va hunarmandlar, shuningdek, shahar atrofida
joylashgan davlat yerlariga qayta ishlov beruvchi ko‘p sonli qullar shahar
aholisi tarkibini tashkil qilgan degan xulosaga kelgan.

36FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. - T. Fan va texnologiya, 2009.
2. Davlat va huquq tarixi: IIV oliy ta’lim muassasalari uchun darslik // H.
Odilqoriyev, N. Azizov, X. Madirimov. – T.: O‘zbekiston Respublikasi
IIV Akademiyasi, 2012.
3. Эргашев Ш . Қадимги цивилизациялар . – Т .: O‘zbekiston, 2016.
4. Аветисян Г.М. Государство Митанни (Военно-политическая история в
XVII-XIIIвв. дон .э.). - Ереван, 1984.
5. Александров Б. Е. Хеттская держава и Верхняя Месопотамия в ХIII в.
до н. э.: реконструкция политических взаимоотношений : М., 2002
6. Амусин И.Д. Проблемы социальной структуры обществ древнего
Ближнего Востока по библейским источникам. - М., 1993.
7. Антонова Е.В. Месопотамия на путик первым государствам. - М., 1998.
8. Ардзинба В. Г. Ритуалы и мифы древней Анатолии. М., 1982.
9. Арутюнян Н. В. Корпус урартских клинообразных надписей. Ереван,
2001.
10. Ассман Я. Египет: теология благочестие ранней цивилизации / Пер.
снем. Т. Баскаковой. - М., 1999.
11. Берлев О. Д. Трудовое население Египта эпохи Среднего царства. - М.,
1972. Берлев О. Д. Общественные отношения в Египте эпохи Среднего
царства. - М.,1978.
12. Бонгард-Левин Г.М., Грантовский Э.А. От Скифии до Индии. Древние
арии: мифы и история. - М., 1983.
13. Бонгард-Левин Г.М., Ильин Г.Ф. Индия в древности. - М., 1985.

Qadimgi xett va urartu podsholigi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish