Qadimgi yunonistonda notiqlik san’ati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Qadimgi yunonistonda notiqlik san’ati

Купить

MAVZU : QADIMGI YUNONISTONDA NOTIQLIK SAN’ATI
REJA
1. Yunonistonda notiqlik san’ati sabablari va taraqqiyoti
2. Notiqlik san’ati va Aristotel ijodi
3. Demosfen beqiyos notiq, otashin vatanparvar.
4. Xulosa.

Klassik Afina demokratiyasi 6-asr oxiri — 5-asr boshlarida shakllangan. Miloddan
avvalgi. Solon, Kleisthenes, Ephialtes qabila jamoasining mashhur
islohotchilarining sa'y-harakatlari. Afinaning asosiy demokratik yutug'i davlatning
huquqiy tuzilishidir. Afina demokratiyasining asoschisi Solon hokimiyatga kelishi
bilan Afinada hakamlar hay’ati tashkil etildi. Bu demokratik oliy sud bo'lib, unda
o'ttiz yoshga to'lgan, nomulkiy malakaga ega bo'lgan har qanday Attika fuqarosi
sudya bo'lishi mumkin edi. Biroq, Solon sudida ayblov, tergov va himoya
qilishning zamonaviy institutlari yo'q edi. Odatda jabrlanuvchining o'zi ayblovchi
sifatida harakat qilgan, u himoya funktsiyalarini ham bajargan. Va faqat keyinroq -
yollangan ma'ruzachi. Shuning uchun ham sudda ishonchli, mantiqiy va yakuniy
so‘zlay oladigan, omma oldida o‘zini tuta oladigan odamlarga ehtiyoj bor edi,
buning ahamiyati kam emas edi.Notiqlik so'zining amaliy qo'llanilishi birinchi
marta Sitsiliyada qabul qilingan. Ritorikaning otasi va sofist-notiq Gorgiasning
o'qituvchisi Aristotel Empedoklni Agrigentum deb ataydi. Sitsiliyada 5-asrda
Afinada keng tarqalgan notiqlikning asosiy turlari allaqachon belgilab berilgan.
Miloddan avvalgi. Bu, birinchi navbatda, Femistokl va asosan Perikl nomlari bilan
ulug'langan siyosiy notiqlikdir. Sudning notiqligi ham kam tarqalgan emas edi.
Uchinchi turdagi notiqlik epideiktik, tantanali notiqlik bo'lib, Gorgias ayniqsa
mahoratli edi. Uning siyosiy risolalar rolini o‘ynagan murojaatlari gulli uslub bilan
ajralib turdi, alliteratsiya, antiteza, semantik qarama-qarshilik va metaforalarning
ko‘pligi bilan ajralib turardi. Nutqning teng qismlarga bo'linishi, ma'no jihatdan
qarama-qarshi bo'lgan, oxirida qofiya o'xshashligi qadimgi adabiyotda Gorgias
ritorik figuralari sifatida tanilgan. Gorgiasdan oldin hech kim bunday gapirmagan.
Binobarin, xalq majlisi bu siyosiy notiqga faqat o‘z fikrlarini chiroyli ifoda eta
olish qobiliyati uchun ustunlik berdi. Bir muncha vaqt o'tgach, muvaffaqiyatdan
ilhomlangan Gorgias Afinaga ko'chib o'tdi va notiqlik maktabini ochdi. Gorgias
nutqlarining zamondoshlar uchun jozibadorligi nutqning tovush, musiqiy tomonini
qo'llash qobiliyati edi. U birinchi marta afsunlarda, duolarda, she’rlarda
qo‘llaniladigan og‘zaki asboblarning tovush tashkil etilishini sinchiklab tahlil
qiladi va ularni nutqiga o‘tkazadi. Shunday qilib, Gorgias "sehrli sehr" dan iborat

bo'lgan tinglovchiga ta'sir qilish usulini ishlab chiqadi: ruhning jozibasi va "fikrni
aldash". Bu Gorgian ritorik ta'limotining axloqsizligi va nosamimiyligiga hujum
qilgan Platonning shiddatli reaktsiyasini keltirib chiqardi. Shunday qilib, notiqlik
paydo bo‘lgan paytdanoq ritorika va falsafa, publitsistika va ilm-fan o‘rtasidagi
keskin qarama-qarshilik boshlanadi va bu qarama-qarshilik bugungi kungacha
tugallanmagan.Gorgias umuman siyosiy yoki sud notiqi sifatida emas, balki
tantanali notiqlik ustasi yoki epideiktika (Aristotel ta'rifi bo'yicha) sifatida hayratni
uyg'otdi.Bu uch xil notiqlik bir-biridan mustaqil rivojlanmagan. Gorgias nafaqat
maqtovlar aytdi, balki sud nutqlarini tuzuvchi ham edi; Siyosiy notiq Perikl ham
panegiriklar, sud notiqlari Antifon esa siyosiy nutqlar bilan chiqishdi.Lisias
Afinada miloddan avvalgi 435 yilda tug'ilgan. Uning otasi badavlat sirakuzalik edi,
u Periklning taklifiga binoan Afinada metek (begona) sifatida joylashdi va u erda
qurol ustaxonasi bor edi. Foxy Demokratik partiyaga tegishli edi. 30 ta zolim
hukmronligi davrida u va ukasi o‘limga hukm qilingan, mol-mulki musodara
qilingan. Lisias qochishga muvaffaq bo'ldi, u Afinadan qochib ketdi va zolimlar
qulaganidan keyin u erga qaytib keldi. Aristotelning ta'kidlashicha, Lisiy o'zining
ritorika maktabini ochgan, ammo muvaffaqiyatsizlikka uchraganidan so'ng, u
akasining qotillarini ta'qib qilganda amaliy notiqlikni yo'lga qo'ygan. Lisiyning
hayoti Plutarxning "Tarjimai hollari" dan ma'lum. Lisias mashhur logografga
aylandi. U 200 dan ortiq ma'ruza yozgan bo'lsa, atigi 34 tasi bizgacha yetib kelgan,
ularning aksariyati xususiy sud jarayoniga oid himoya nutqlaridir. Ammo ularda
Lisiy siyosiy tuzumga o'z munosabatini bildirgan, faqat butun xalqning kuchini tan
olgan. Bu qarashlar uning bir qator nutqlarida, jumladan Eratosfenga qarshi
nutqida o'z ifodasini topdi, bu uning hukmdagi birinchi nutqi hisoblanadi. Lisis
nutqidagi asosiy narsa - badiiyatsiz soddalik, taqdimotning qisqaligi, ifodalilik,
dramatiklik bilan uyg'unligi - bularning barchasi badiiy hikoyaning rivojlanishi
uchun muhim edi. Eratosfenga qarshi nutq shunchaki vasvasachini ayblash emas,
balki u birodar Lisiyning qotiliga va 30 ta zolim hukmronligiga qarshi qaratilgan
va shu bilan siyosiy xarakterga ega bo'ladi. Lisias asosan hikoyaning beqiyos ustasi
sifatida tanilgan va hikoya qismlarida u bilan faqat Gerodot solishtirish

mumkin.Rimliklar orasida Lisiydan keyin qadimgi Attika soddaligi va uslubning
sofligi uchun kurashgan yozuvchilar bor edi; Tsitseron Lisiyning xizmatlarini tan
olib, Demosfenni undan afzal ko'rdi.Attika nasrining takomillashuviga Isokrat
katta ta'sir ko'rsatdi. Isokrat V asrning birinchi yarmida tug'ilgan. (miloddan
avvalgi 436-yil). U asosan ritorika o'qituvchisi va epidiktik nutqlar tuzuvchisi
sifatida tanilgan, garchi u o'z faoliyatining boshida sud nutqlarini yozgan bo'lsa-da,
o'zi buni e'tiborga loyiq emas deb hisoblagan. "Sofistlarga qarshi" nutqida Isokrat
o'z faoliyatining dasturini etkazadi. U ritorika bilan birlashtirgan haqiqiy falsafani
nutqdagi epchillikni o‘rganishga arziydigan yagona mavzu deb hisoblaydigan
sofistlarning nayranglari bilan aralashtirib yubormaslik kerak, deb
ta’kidlaydi.Haqiqiy notiq, Isokratning fikriga ko'ra, iste'dodga ega bo'lishi,
o'qimishli shaxs bo'lishi va mashq qilishi kerak, ya'ni. nutq yozishda ko'p harakat
qiling.
Isokrat kamolotga yetdi va o'z davrining eng ilg'or yozuvchilaridan biri
sifatida tanildi. U 21 ta nutq va 9 ta xat qoldirgan.Miloddan avvalgi 404 yilda
Afina mag'lubiyatga uchraganidan keyin. Isokrat doimo ittifoqda yoki Sparta va
Afina rahbarligida yoki hatto Filipp kabi ba'zi hukmdorlar hukmronligi ostida
najotini ko'rgan Yunonistonning falokatlarini tasvirlaydi. Uning nutqlari siyosiy
risolalar, yunon xalqi manfaatlarini himoya qiluvchi va Afinani ulug‘lovchi
murojaatlar sifatida nashr etilgan. Taxminan 10 yil ishlagan uning Panegirik
(umumiy ellin yig'ilishidagi nutqi) shunday edi. Katta ahamiyatga ega Isokratga
fikrni ifodalash san'atini beradi: bu borada so'zlarni tanlash va ularning
kombinatsiyasi muhim rol o'ynaydi. Isokrat metaforalarga alohida e'tibor qaratgan
holda, uslub, shu bilan birga, tugallangan va ulug'vor bo'lishi kerak, deb
hisoblaydi.Bezatish vositalaridan foydalanishda Gorgiasga ergashgan Isokrat,
ammo ularni suiiste'mol qilmadi. Uning fikricha, tovushlarning keskin va qiyin
kombinatsiyasidan va bir syujetdan ikkinchisiga keskin o'tishdan qochish kerak.
Oson va tabiiy o'tish san'atida uning tengi yo'q.Isokratlar ritmik boshlanishi va
ritmik tugashi bilan yumaloq ritmik davrni boshladi. Isokrat uslubi Aristotelning

“Ritorika”sida, Demosfenning nutqlarida, keyinroq Tsitseronning Rim adabiyotida
o z aksini topgan.Axloqshunos va murabbiy Isokrat 392-352 yillarda yaratadi.ʻ
Miloddan avvalgi. notiqlik maktabi, bu Hellasning eng yirik ritorik markaziga
aylandi. Maktab rahbari notiqlik san’atini o‘rganish ta’lim-tarbiya poydevorini
qo‘yishi, har qanday faoliyat turiga kasbiy mahoratni shakllantirishini
takrorlashdan charchamadi. Isokrat maktabi sofizmga nisbatan yangi davr maktabi
bo lib, u ritorikaning fan sifatidagi yuksak axloqiy jihatlarini tasdiqlaydi. Shu
ʻ
tufayli Isokrat umumta'lim maktabining yaratuvchisi sifatida tarixga kiradi. ilmiy
akademiyalar va Platon va Aristotel litseylari.V—VI-asrlar klassik yunon
ritorikasi. Miloddan avvalgi. tarixning o'zi oldindan belgilab qo'ygan avtokratiya
bilan teng bo'lmagan kurashda halok bo'lgan siyosiy va sud notiq Demosfenning
haqiqiy fojiali siymosi bilan toj kiygan.Ikkinchi Afina dengiz ittifoqining
parchalanishi natijasida Gretsiya parchalanib, chuqur iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy
inqiroz holatida edi. Gretsiyaga Fors va Makedoniya tahdid qildi. Filipp II Afinani
bo'ysundirish maqsadida yunon davlatlari o'rtasidagi zaiflikdan foydalangan.
Yunonlar orasida Fors bilan urush uchun Gretsiyani Makedoniya hukmronligi
ostida birlashtirish tarafdorlari edi. Ularga Makedoniyaga qarshi partiya qarshi
chiqdi, uning rahbari mashhur notiq Demosfen (miloddan avvalgi 384-322).
Demosfenning otasi badavlat odam edi, uning Afinada ikkita ustaxonasi bor edi -
qurol va mebel. Otasi vafotidan keyin Demosfenning boyligi vasiylari tomonidan
talon-taroj qilindi va ularga qarshi bir qancha erta nutqlar yozdi. Ularda
keyinchalik Demosfen tomonidan ajralib turadigan ishontirish kuchi allaqachon
namoyon bo'lgan. U sud nutqlarini ham yozgan. Ammo ko'pincha u o'z nutqlarini
fuqarolik burchlariga bag'ishlagan holda siyosiy notiq sifatida ishlaydi.
Demosfenning 60 ga yaqin nutqlari ma'lum bo'lib, uning Makedoniya qiroli
Filippga qarshi siyosiy chiqishlari va "Gulchambarda" sud nutqi eng mashhurlari.
Makedoniyaga qarshi partiyaning yetakchisi sifatida harakat qilgan Demosfen
yunonlarni qirol Filippga qarshi kurashda birlashishga chaqirdi va uning
chiqishlari “Filippiklar” nomini oldi. “Olinf nutqlari” asarida u davlat ehtiyojlari

uchun shaxsiy manfaatlarni unutib, moliyaviy islohotlar zarurligini ta’kidladi.
Demosfen o zining notiqlik iste dodining bor kuchini ishga solib, afinaliklarniʻ ʼ
Makedoniya qiroliga qarshi koalitsiya tuzish uchun kuchli harakatga chaqirdi.
Filippning zulmi va despotizmiga qarshi demokratik Afinaning ozodligi uchun
kurashga bo'lgan ishtiyoqli chaqiriqda davlatning o'limini oldini olmoqchi bo'lgan
vatanparvarning ovozi bor.Yunonistonning mustaqilligini tugatgan Xaeroneya
jangida Demosfen shaxsan ishtirok etdi. Unga epitafni - Chaeronea jangida halok
bo'lgan askarlar haqida nutq so'zlash buyurildi. Demosfenning xizmatlari unga
oltin gulchambar bilan toj kiyish bilan belgilanishi kerak edi. Biroq, uning siyosiy
raqibi Eschines bu taklifga norozilik bildirdi va Demosfen tomonidan
himoyalangan Ktesifonni sudga berishni talab qildi. Demosfenning Eschinesga
"Ktesifon uchun gulchambar haqida nutq" javobi notiqga g'alaba keltirdi. Ushbu
nutqida Demosfen assambleyaga o'zining vatanparvarlik tuyg'usi bilan bog'liq
siyosiy harakatlarining to'g'riligini isbotlaydi.Biroq, Demosfen o'z nazorati ostidagi
Akropolda qo'yilgan pullarni davlat ehtiyojlari uchun sarflaganini isbotlay
olmagach, unga bo'lgan ishonch larzaga keldi. Demosfen surgunga ketgan va faqat
Makedoniyalik Iskandar vafotidan keyin u Makedoniyaga qarshi harakatga
rahbarlik qilish uchun Afinaga qaytib kelgan. Iskandarning vorisi tez orada bu
harakatni bostirdi va uning rahbarlarini ekstraditsiya qilishni talab qildi. Demosfen
umidsizlikda zahar oldi.Demosfen antik davrning eng ko'zga ko'ringan notiqlaridan
biridir. Uning nutqlari yuqori pafos bilan ajralib turardi katta kuch e'tiqodlar.
Demosfen ko'p jihatdan o'zidan oldingi Liziy va Isokratlarni ortda qoldirdi.
Shunday qilib, Galikarnaslik Dionisiy Demosfen Fukididning ixchamligi va
pafosiga, Lisiy xarakteristikasining kuchliligiga, Isokrat qismlarining mohirona
taqsimlanishiga ergashganligini aytdi. Bularning barchasini uyg'unlashtirib, u
tomoshabinlarni hayratda qoldiradigan o'ziga xos nutq uslubini yaratdi. Ayniqsa,
uning dushmanlariga hujum qilgan ulkan pafosi va notiqlik kuchi hayratlanarli
edi.Demosfen nutqning mazmuni va yo‘nalishiga qarab boshqa uslubdan
foydalanadi. Agar sud nutqlarida u umumiy iboralar va so'zlarga ega bo'lsa, siyosiy
nutqlarda u ko'tarilgan uslubdan foydalanadi. Demosfen so'zlarni tanlashga katta

ahamiyat bergan, ammo u hech qachon nutqlarni "bezatish" bilan shug'ullanmagan.
Ko'pincha u fikrlash raqamlariga murojaat qildi. Uning nutqlarining ehtirosli
ishonchi dalil kuchi bilan bog'liq bo'lib, buning natijasida har bir, hatto ahamiyatsiz
epizod ishonchli dalil bo'lib xizmat qiladi. Tinglovchilarni o‘ziga rom etgan
Demosfen nutqlarining jonliligiga uning rang-barang hikoyalar, she’rlar, dialoglar
kiritishi, yorqin xususiyatlarni bera olishi bilan erishilgan. Uning nutqining
davrlari bandlarda (davr xulosalarida) o'zgacha euphony bilan uyg'un taassurot
qoldirdi.
Qadimgi ritorika Demosfen uslubini "kuchli" deb atagan. Tsitseron uni boshqa
barcha yunon notiqlaridan ustun qo'ygan va uni "mukammal notiq" deb atagan.
Demosfen (Demosthenes) (mil. av. 384—322) — yunon notig i, siyosiy arbobi.ʻ
Afinadagi demokratik kayfiyatdagi guruhning yo lboshchisi. Notiklik san atidan
ʻ ʼ
dars bergan, sud mahkamalarida, yig ilishlarda nutq so zlagan (61 nutqi, 56
ʻ ʻ
ma ruzasi saqlanib qolgan). Butun umri davomida Afinaning mustaqilligi va
ʼ
Yunoniston polislarining Makedoniyaga qarshi birlashishi uchun kurashgan.
Makedoniya podshosi Filippga qarshi qaratilgan bir qancha nutq so zlagan (bu
ʻ
nutklar "filippik" nomi bilan mashhur). Hayotining so nggida, dushmanlari
ʻ
ta qibiga uch-rab, Afinadan qochgan va zahar ichib o lgan.
ʼ ʻ Umrini ona-vatanining
gullab-yashnashiga bag ishlagan davlat arbobi, mashhur notiq Demosfen
ʻ
eramizdan avvalgi 384-yilda Afinada o ziga to q oilada dunyoga keldi. Otasining
ʻ ʻ
ismi ham Demosfen bo lib, qurol-yaroq ustaxonasining egasi edi.Bo lajak notiq 5
ʻ ʻ
yoshga to lganida otasidan ajraldi. Demosfen bilan singlisiga otasidan katta meros
ʻ
qoldi. Bolalarning tarbiyasi bilan ularning tog asi shug ullandi. Biroq tog asi
ʻ ʻ ʻ
hamma boyliklarni qo lga kiritgach, bolalarning tarbiyasi bilan qiziqmadi. Shuning
ʻ
uchun Demosfen juda nimjon va kasalmand bo lib o sadi.Demosfen voyaga
ʻ ʻ
yetgach, tog asi unga faqat qullari, uy va uy jihozlarini hamda pulning ma lum
ʻ ʼ
qisminigina berib aldaydi. Demosfen tog asidan qolgan mol-mulkni yaxshilik bilan
ʻ
qaytarib berishni so raydi. Biroq tog a bundan bosh tortganidan keyin u qolgan
ʻ ʻ
merosni sud orqali undirishga harakat qiladi. Sudda muvaffaqiyatli qozonish uchun

Afinaning davlat qonunlarini yaxshi bilish, shu bilan birga, ravon so zlash,ʻ
da vosining to g riligiga kishilarni ishontirish kerak edi. Shu sababli Demosfen
ʼ ʻ ʻ
notiqlik sa natini o rganish uchun o z davrining meros ishlari bo yicha mashhur
ʼ ʻ ʻ ʻ
advokat Isey maktabida ta lim olishga majbur bo ladi.
ʼ ʻ
Qadim zarnonlardan beri jamoat oldida so‘zga chiqib, odamlarga o‘z fikrini
tushuntirish, ular ongiga ta’sir etib, o ‘z ortidan ergashtirish, biror narsa, voqea,
hodisa haqida gapirganda ishontirish va isbotlab berishga intilish, insonlar orasidan
so‘zamol notiqlarning chiqishiga zarurat tug‘dirgan hamda notiqlik san’atining
paydo bo‘lishiga sabab bo‘lgan. Buning uchun esa, awalo, ma’lum ijtimoiy sharoit
va muhit zohir bo'lishi lozim edi. So‘z erkinligi ana shunday sharoitlardan muhimi
sanaladi. Qadim Yunonistonda demokratiya tuzumining o‘rnatilishi natijasi
o'laroq, xalq yig‘inlarida, senat kengashlarida, davlat ishlarida, sud ishlarida
mamlakatning har bir ozod kishisi erkin nutq so‘zlash huquqiga ega bo'lgan.
Davlat ishlarini boshqarishda qatnashishni istagan, lashkarboshilikni xohlagan har
bir kishi uchun chiroyli va ta’sirchan nutq so‘zlash san’atini egallash majburiy bir
ehtiyojga aylangan. Bunday shaxslar xalq yig£inlariga to‘plangan odamlar oldida
nutq so‘zlab yo yutuq, yoxud mag‘lubiyat quchganlar. Ular orasida so‘zga
chechanlari keskin dalillar bilan xalqni ishontirib, odob bilan so'zlagan davlat
arboblari xalq nazariga tushib yanada obro‘ orttirganlar, gapni eplab gapira
olmaganlari esa xalq nazaridan qolgan. 0‘sha davr notiqligi haqida keyingi davr
yozuvchilarining guvohlik berishlaricha, Fem istokl va P erikllar Afina
demokratiyasining yo'lboshchilari bolishlari bilan birga nihoyatda kuchli notiq
bo‘lganlar. Afinada notiqlik san’atining keng rivoj topishiga sud tartibot
qoidalarining ham kuchli ta’siri bo'lgan. 0 ‘sha davr sud majlislarida sudlanuvchi
yoki da’vogar o‘z fikrlarini ishonchli isbotlar asosida gapira olishi lozim bo‘lgan.
Biroq sudlashuvchilarda bunday so'zga chechanlik qobiliyatiga ega boMganlar
deyarli bo‘lmagan. Demak, ularga maslahat berib ko‘maklashadigan, ular ishi
yuzasidan sudda gapirishi kerak bo‘lgan gaplarni yozib beradigan zukko
shaxslarga ehtiyoj paydo bo‘ladi. 16 Natijada qadimgi yunon tilida “logograflar”
deb ataladigan, tajribali, qonunni biladigan “advokat”larga ehtiyoj tug£iladi.

Logograflar sudda qatnashayotgan jinoyatchi va da’vogarlarga nimani gapirishi
lozimligini yozib berganlar va shu mehnatlari evaziga haq olganlar. Logograflar
odamlaming hojatlarini chiqarish hisobiga qalam haqi olib kun kechira boshladilar.
Logografiyaning tirikchilik vositasiga aylanishi notiqlik san’atining rivojida
muhim rol o'ynaydi. Dastlab “Notiqlik san’ati”ning asta-sekin siyosiy va sud
notiqligi vujudga keladi, keyinroq mashhur voqealarni, ulug‘ zotlami madh
qiluvchi epidektik notiqlar maydonga keladi. Afmada eradan oldingi V asr
o‘rtalarida notiqlik san’ati shakllangan bo‘lsa-da, adabiy faoliyat o'rnida qabul
qilinmagan va u nutqlaming matnlari bosilmagan. Bu san’atni ilk bor adabiy janr
darajasiga ko‘targan hamda notiqlikka ilmiy yondoshgan kishilar sofistlar
hisoblangan. Ular o‘zlaridan oldin o‘tgan notiqlaming faoliyatlarini nazariy
asoslashga kirishib, “Ritorika” ilmini yaratadi. Oldin notiqlami “Ritor” so‘zi bilan
atashib so‘ngra notiqlik san’atidan saboq o'rgatuvchilarni “ Ritor” lar deb ataydilar.
Sitsiliya oroli ritorikaning asl vatani hisoblanadi. U joylarda V asr o‘rtalariga kelib
demokratiyaning yo‘lga qo‘yilishi, notiqlik taraqqiyoti uchun omil bo‘ldi. Qadimgi
yunonlar Sitsiliyalik Korak hamda Tisiylarni ritorikaning asoschilari deb tan
olganlari holda, ulardan bizgacha deyarli hech narsa yetib kelmagan. Biroq ularga
vatandosh bo‘lgan sofist Gorgiy (taxm inan 483—376) ni ritorikaning b irinchi
nam oyandasi deb bilishgan. A.Alimuhamedovning (“Antik adabiyot tarixi”, Т ., “0
‘qituvchi” 1969) ma’lumotiga ko‘ra: “Gorgiy 427-yilda o‘z shahri Leontina uchun
harbiy yordam so‘rab maxsus elchi sifatida Afinaga keldi va xalq majlisida
gapirgan nutqi bilan Afina yoshlarida juda kuchli taassurot qoldiradi. Shundan
keyin ko‘p o‘tmay Gorgiy butunlay Afinaga ko‘chib kelib, shu yerda ritorika
maktabi ochadi va o‘z shogirdlariga so‘z san’atini o'rgatish barobarida notiqlik
bilan ham shug'ullanadi. Gorgiy asosan mifologik ma’ruzalarda tantanali nutqlar
so‘zlagan, uning nomi ostida bizga qadar “Yelena” va “Palimed” sarlavhali ikkita
yozma nutq yetib kelgandir. Gorgiyning aytishicha, notiqning eng muhim vazifasi
tinglovchini ishontirish, uni maftun etish, rom qilishdir. Maftun etishning asosiy
vositasi 17 sifatida yozuvchi birinchi o‘ringa uslubni qo‘yadi va shu maqsad bilan
o‘zining asarlarida “go‘zal” uslubning namunalarini namoyish qilmoqchi bo‘ladi.

Agar siz Gorgiyning asarlarini ko‘zdan kechirsangiz, bu odam tashviq etgan
“fusunkor” uslubning faqatginajimjimadortashqi bezaklardan, balandparvoz
iboralardan boshqa narsa emasligiga aslo shubhangiz qolmaydi. Darhaqiqat,
notiqning bizga qadar yetib kelgan asarlarida tantanali epitetlar, majoziy ifodalar
haddan tashqari ko‘p uchraydi. Yozuvchi, hatto jumlalarni ham bo‘g‘in-
bo‘g‘inlarga bo‘lib, ularning har birini bir xil uzunlikda to‘qiydi va har qaysi
jumlaning oxirini bir-biriga o‘xshash qofiyadoshroq so‘zlar bilan tugatadi.
Qadimgi yunonlar Gorgiyning usulini “jimjimador uslub” yoki muallifning nomiga
nisbat berib “Gorgiy uslubi” deb ataganlar”. Gorgiyning bu uslubi
zamondoshlariga yoqib qolgan va ularda kuchli ta’sir uyg'otgan. Shuning uchun
ham uning ijodi uzoq yillar notiqlik prozasining asosiy namunasi sifatida mashhur
bo‘ladi. Ellinizm davrining olimlari Afinada yashab ijod etgan notiqlardan o‘nta
notiqni mashhur va ulug'laridan deb, ritorika ilmini o‘rganishda ularning
asarlaridan foydalanishni afzal bilganlar. Shuning uchun bo‘lsa kerak, Antifont,
Andokid, Lisiy, Isokrat, Isey, Likurg, Demosfen, Esxin, Giperd va Dinarxlaming
asarlari bizgacha yetib kelgan.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytishimiz kerakki Solon hukmronligi yillarida amaldagi
mavjud qonunga binoan har bir afinalik sudda o’zini o’zi himoya qila olish
huquqiga ega edi.Tabiiyki, bu jarayon kishilarni madaniyatli, o’z navbatida, ta’sirli
nutq ijod qilishga majbur qilar edi. Biroq besh qo’l barobar bo’lmagani kabi, bu
jarayonga barchaning ko’nika olmasligi tabiiy edi. Hamma ham nutq jarayonida
notiqlik mahoratini to’liq egallay olmadi. Shuning uchun nutq matnini yozib
beruvchilarga ehtiyoj tug’ildi.
yunonistonda boshqa san’at turlari kabi notiqlik san’ati ham o’z qadr-qimmatini
topa boshladi. Biroq chiroyli nutqdan ko’ra mazmun-li fikrni e’tirof etgan greklar
nutqning ko’proq shu jihatlariga e’tibor berar edi. Ayniqsa, yosh avlodga notiqlik
san’atini mukammal o’rgatishni mas’ulyatli vazifa deb qarardilar. Dunyo

tamaddunida muayyan o’rin egallagan bu yodgorliklarda eramizdan avvalgi XIII-
XII asrlarda Yunonistonda dong taratgan Nestor, Meneley, Odissey, Axill kabi
notiqlar haqida qiziqarli ma’lumotlar berilgan. Gomer o’z asarlarida notiqlik bilan
bog’liq voqyea-hodisalar tasviriga urg’u bermay, balki mashhur notiqlarning
hayoti va faoliyati haqida ko’proq fikr yuritadi. Gomer o’z asarlarida aynan
notiqlik san’ati uslublari va mashhur notiqlar to’g’risida keng va atroflicha
ma’lumot berganligi qadimda Yunonistonda notiqlik san’atining rivojlanib,
taraqqiyot bosqichiga ko’tarilganligidan dalolat beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.N.Bekmirzayev Toshkent — “Yangi nashr” — 2008
1.www.kutubxona.uz
2.www.ziyonet.uz
3.wikipedia.uz
4.www.google.com

Qadimgi yunonistonda notiqlik san’ati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish