Qadiryat tizimini ishlab chiqish metodologiyasi dialog, o‘yin,senariy - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	38.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qadiryat tizimini ishlab chiqish metodologiyasi dialog, o‘yin,senariy

Купить

Qadiryat tizimini ishlab chiqish metodologiyasi : dialog, o’yin,
s senariy .
Mundarija:
Kirish
I-bob. Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning qadriyat yo'nalishlarini
tarbiyalash xususiyatlari.
1.1 Qadriyat yo'nalishlarining mohiyati
1.2 Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning qadriyat yo'nalishlarining
xususiyatlari
II-bob. Kichik maktab o'quvchilarida qadriyat .
2.1 Qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish muammosining dolzarbligi.
Xulosa
Adabiyotlar ro'yxati

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Qadriyat yo'nalishlari insonning atrofidagi dunyoga
munosabatidagi asosiy mezondir. Ular odamlarning ijtimoiy o'zaro munosabatlarini,
ularning manfaatlari va talablarining kurashi va muvofiqlashtirilishini belgilaydi,
inson xatti-harakatlarini tartibga soladi, jamiyatdagi shaxs hayotining kelajagini
belgilaydi. Shuning uchun shaxsning qadriyat yo'nalishlarining tuzilishi va ularning
rivojlanish va shakllanish yo'llarini aniqlash ijtimoiy-psixologik va pedagogik tahlil
ob'ekti hisoblanadi. Bu yangi ijtimoiy sharoitlarda qadriyatlar tizimini aniqlash uchun
yanada muhimroq bo'lib, bu hayotiy munosabatlarning tuzilishini ajratib ko'rsatish va
ular asosida jamiyatning uyg'un rivojlanishi uchun zarur bo'lgan qiymat
yo'nalishlarini shakllantirish usullarini aniqlash imkonini beradi. bizning
kunlarimizdagi shaxs.
Zamonaviy jamiyatda bozor munosabatlarining rivojlanishi kattalar ham,
bolalar ham qadriyatlar tizimining o'zgarishiga olib keladi. Insonning ideali endi "ko'p
mehnat qilmasdan qanday qilib chiroyli yashashni biladigan" odamdir. Shu
munosabat bilan zamonaviy bolalarning qadriyatlar sohasini o'rganish dolzarb
ko'rinadi. Jamiyat qadriyatlarini shaxs tomonidan eng jadal egallash boshlang'ich
maktab yoshida sodir bo'ladi.
Zamonaviy boshlang'ich maktabda o'qituvchi oldida quyidagi vazifalar turibdi:
to'laqonli shaxsni tarbiyalash, kichik yoshdagi maktab o'quvchilari uchun qadriyatlar
tizimini shakllantirish. Ushbu maqsadga erishishda o'qish darslari muhim rol
o'ynaydi, bu shubhasiz bolani qadriyatlar dunyosiga yo'naltiradi.
Qadriyatlar va qadriyat yo'nalishlari muammosini rivojlantirishning ijtimoiy-
falsafiy asoslari Uyg'onish davri olimlari asarlarida, I.Kant, M.Veber ta'limotlarida
yoritilgan, shuningdek, V.I.Vernadskiyning falsafiy konsepsiyalarida o'z aksini
topgan. V.S.Solovyov, N. Berdyaev.L., insonning ma'naviy-axloqiy takomillashuvini
ochib, Drobnitskiy O.G. va Tugarinov V.P., qadriyatlar nazariyasi masalalari bilan

bog'liq aksiologiyaning fundamental muammolarini aks ettirgan . Ijtimoiy va shaxsiy
qadriyatlar tizimining tuzilishi va mazmuni, qadriyat yo'nalishlari bo'yicha bir qator
muhim nazariy xulosalar P. M. Ershov, A. G. Zdravomyslov, E. V. Zolotuxina-
Abolina, M. Rokeach, V. Frankl, V. Yadov asarlarida mavjud. A. Gumanistik
qadriyatlarni shakllantirish muammosi maishiy qadriyatlarning qarashlarida o'z aksini
topgan (Adamskiy A.I., Anikeeva N.P., Bodalev A.A., Blonskiy P.P., Vasilyeva Z.I.,
Gazman O.S., Karakovskiy A.A., Malkova Z.A., Novikova L.I., Rogova R.M.,
Stefanov. T.A. va boshqalar) va chet ellik (A. Maslou, K. Rojers) psixologlar va
o'qituvchilar.
Tadqiqot maqsadi: boshlang'ich maktab o'quvchilarida qadriyat yo'nalishini
shakllantirish xususiyatlarini aniqlash.
Tadqiqot ob'ekti: kichik maktab o'quvchilarining qadriyat yo'nalishlari
Tadqiqot mavzusi: boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning qadriyat
yo'nalishini shakllantirish shartlari.
Gipoteza: boshlang'ich maktab yoshidagi qadriyat yo'nalishlari hayotiy ma'no
yo'nalishlari, mexanizmlari va strategiyalari asosida shakllanadi, degan taxmindan
iborat.
Vazifalar:
* Maxsus adabiyotlarni o'rganish.
* Muammoni o'rganish uchun imkoniyatlarni aniqlash.
* Kichik maktab o'quvchilarining qadriyatlarini shakllantirishga ta'sir qiluvchi
omillarni aniqlash.
* Boshlang'ich maktab yoshida qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish
xususiyatlarini asoslang.

I-bob. Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning qadriyat yo'nalishlarini
tarbiyalash xususiyatlari
ma 1.1 Qadriyat yo'nalishlarining mohiyati
Jahon psixologiyasida qiymat yo'nalishlari muammosiga bag'ishlangan juda
ko'p asarlar mavjud.
"Qadriyat" va "qadriyatga yo'naltirilganlik" tushunchalari falsafa, sotsiologiya,
psixologiya, pedagogika kabi fanlarning o'rganish predmeti hisoblanadi.
Qadriyatlar va qadriyat yo'nalishlari falsafiy bilimlar bo'limi bo'lgan
aksiologiya tomonidan o'rganiladi. Qadriyat yo'nalishlari, shaxsiyatning tarkibiy
elementi sifatida, qadriyatlar ierarxiyasi va ulardagi shaxsiyat yo'nalishi psixologiya
tomonidan o'rganiladi. Shaxsiy-qiymatli yondashuvni shakllantirish, ya'ni.
Pedagogika qadriyatlarga shaxsiy yo'naltirish jarayonini boshqarish va qiymat
yo'nalishlarini shakllantirish masalalarini o'rganish bilan shug'ullanadi.
Birinchidan, keling, "qiymat" tushunchasining mohiyatini bilib olaylik.
"Qimmat" tushunchasining ko'plab ta'riflari mavjud bo'lib, ular umumiy, juda keng
ma'noga ega va bu tushunchani motivatsion jarayonning hodisalaridan biriga
qisqartiradi. Shunday qilib, masalan, E. Tolman qiymatni belgilaydi maqsadli
ob'ektning jozibadorligi sifatida, ya'ni. u ehtiyoj bilan birga maqsadning zarurligini
belgilaydi.
Frolov I.T. tomonidan tahrir qilingan Falsafiy lug'atda batafsil tavsif berilgan:
"Qadriyatlar - bu atrofdagi dunyo ob'ektlarining aniq ijtimoiy ta'riflari bo'lib, ularning
inson va jamiyat uchun ijobiy yoki salbiy ma'nosini ochib beradi (yaxshi, yaxshi va
yomon, go'zal va xunuk). , ijtimoiy hayot va tabiat hodisalarida mavjud). Tashqi
tomondan, qadriyatlar ob'ekt yoki hodisaning xususiyatlari sifatida namoyon bo'ladi,
lekin ular tabiatan unga xos emas, shunchaki ob'ektning ichki tuzilishi tufayli emas,
balki u insonning ijtimoiy mavjudligi sohasida ishtirok etgani va mavjud bo'lganligi
sababli. muayyan ijtimoiy munosabatlarning tashuvchisiga aylanadi”.

Tugarinov V.P. asarlarida. quyidagi ta'rifni o'z ichiga oladi: "Qadriyatlar - bu
ma'lum bir jamiyat yoki sinf odamlari va shaxsga ularning ehtiyojlari va
manfaatlarini, shuningdek, g'oyalar va motivatsiyalarni qondirish vositasi sifatida
zarur bo'lgan ob'ekt, hodisa va ularning xususiyatlarining mohiyati. norma, maqsad va
ideal sifatida”.
Shunday qilib, biz "qadriyat" tushunchasi madaniy rivojlanishning ma'lum bir
bosqichining ijtimoiy ustuvorliklariga muvofiq sifat standarti va ideal bo'lib xizmat
qiladigan ob'ektlar, hodisalar, toifalar va g'oyalarni belgilash uchun ishlatiladi degan
pozitsiyadan chiqamiz.
N.G.Nabiulinaning fikricha, qadriyat insoniyatning nima bo'lishi kerakligi
haqidagi g'oyalarini aks ettiruvchi va ko'p jihatdan uning xatti-harakatlarini
belgilovchi kategoriya sifatida mavjud bo'lib, qadriyatni bilish jarayonini amalga
oshirishga imkon beradi, degan fikr ayniqsa muhimdir.
Qadriyatlarning xilma-xilligi ularni tasniflash va guruhlarga bo'lish zarurligini
keltirib chiqaradi. Bu ularning bo'linish asosiga bog'liq. Zamonaviy fanda
qadriyatlarning bir qancha tasniflari mavjud. Keling, ulardan ba'zilarini ko'rib
chiqaylik.
M.Rokeach qadriyatlarning ikki sinfini ajratadi:
terminal qadriyatlar - shaxsiy yoki ijtimoiy nuqtai nazardan individual
mavjudlikning qandaydir yakuniy maqsadiga erishishga intilishga arziydigan
e'tiqodlar;
instrumental qadriyatlar - bu har qanday vaziyatda shaxsiy va ijtimoiy nuqtai
nazardan ma'lum bir harakat yo'nalishi afzalroq ekanligi haqidagi e'tiqodlar.
Terminal qiymatlari instrumental qiymatlarga qaraganda barqarorroq va ular
kamroq individual o'zgaruvchanlik bilan tavsiflanadi. Terminal va instrumental
qadriyatlar o'rtasidagi farq maqsadlar sifatida qadriyatlar va vositalar sifatidagi
qadriyatlar o'rtasidagi an'anaviy farqni takrorlaydi.
Anisimov S.F. quyidagi tasnifni taklif qiladi:

odamlar uchun o'zgarmas ma'noni saqlaydigan mutlaq qadriyatlar (hayot,
sog'liq, bilim, taraqqiyot, adolat, insonparvarlik, insonning ma'naviy kamoloti);
anti-qadriyatlar yoki psevdo-qadriyatlar (jaholat, bevaqt o'lim, kasallik, ochlik,
insonning tanazzulga uchrashi va boshqalar);
doimiy bo'lmagan nisbiy (nisbiy) qadriyatlar tarixiy, sinfiy, mafkuraviy
pozitsiyalarga (siyosiy, mafkuraviy, diniy, axloqiy, sinfiy) qarab o'zgaradi.
Sagatovskiy tomonidan qadriyatlar tasnifi V.N. har xil faoliyat turlari uchun
qadriyatlarni birlashtiradi, qiymatga yo'naltirilgan jihatni ajratib turadi. Shu asosda
quyidagi qadriyatlar ajratiladi: utilitarian; tarbiyaviy; boshqaruv; ahloqiy; estetik;
iste'molchi; ijodiy.
Shuni ta'kidlash kerakki, Sagatovskiyning axloqiy qadriyatlari V.N. maxsus
guruhga ajratilgan.
“Axloqiy qadriyat” toifasi falsafa, sotsiologiya, pedagogika va psixologiyaning
asosiy tushunchalaridan biridir. Pedagogik adabiyotlarda “axloqiy qadriyatlar”
tushunchasiga “inson nimani qadrlashi, shu jumladan erishilgan narsa” ma’nosi
berilgan va qadriyatlar insonga chidamlilik, chidamlilik va ishonchlilik beruvchi
omillar sifatida ta’riflanadi. Axloqiy shaxs noqulay sharoitlar ta'sirida siqilishi
mumkin bo'lgan, lekin odamning egilishi yoki sinishiga yo'l qo'ymaydigan maxsus
turdagi bahorga ega.
Axloqiy qadriyatlar butun ob'ektiv dunyoni qamrab oladi, uning tarkibiy
qismlarini insonga foyda keltiradimi, uning insonparvarlik tamoyillarini ko'taradimi
yoki zarar keltiradimi, unda ijtimoiy ahamiyatga ega fazilatlarning rivojlanishiga
to'sqinlik qiladimi, nuqtai nazaridan belgilaydi. Ular shaxsni rivojlantirish
vositalaridan biri, axloqiy tarbiyaning uslubiy asosi hisoblanadi.
Pedagogik adabiyotlarda umuminsoniy, axloqiy qadriyatlar ikki guruhga
bo'linadi:
Inson jamiyati va odamlar o'rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi axloqiy
me'yorlar mavjud bo'lgan kundalik ong qadriyatlari. Ular “axloqning oltin qoidasi”ga

asoslanadi. Undan axloqiy qadriyatlar kelib chiqadi: mehribonlik, odoblilik,
mehnatsevarlik, hayo va boshqalar.
Yer 21-asrning yangi tsivilizatsiyasiga kirgan insoniyatning uyidir, odamlar va
yovvoyi tabiat mamlakatidir. Vatan har bir inson uchun yagona, taqdir tomonidan
berilgan, ajdodlari vasiyat qilgan yagona Vatandir. Oila jamiyatning boshlang'ich
tarkibiy bo'g'ini, bolaning rivojlanishi uchun tabiiy muhit bo'lib, shaxsning
poydevorini qo'yadi. Mehnat inson mavjudligining asosidir. Bilim. Madaniyat.
Dunyo. Inson. Birinchi guruhning qadriyatlari jamiyatdagi odamlar o'rtasidagi
munosabatlarni, shaxsning axloqiy fazilatlarini va boshqalarni belgilaydi. Yuqori
darajadagi ikkinchi guruh qadriyatlari hozirgi vaqtda axloqiy tarbiya mazmuniga
aylanishi kerak bo'lgan qadriyatlardir.
Talabalarning axloqiy qadriyatlar yo'nalishlari tizimida bir qator mualliflar
yo'nalishlarning uchta guruhini ajratib ko'rsatishadi: eng yuqori daraja, uning axloqiy
ideali, hayotning mazmuni va maqsadlari haqidagi g'oyalarini tavsiflovchi; har xil
faoliyat turlariga nisbatan birinchisini aniqlaydigan yo'nalishlar; kundalik xulq-
atvorning asosiy normalariga (odob normalari) rioya qilishga yo'naltirilganlik. Bu
tasnif axloqiy qadriyatlar ierarxiyasiga asoslanadi. Axloqiy ongning qadriyat
yo'nalishlari konkretlashtiriladi, xulq-atvorning yanada aniq normalari va
imperativlariga ajratiladi va ularning tanlovini belgilaydi. Dunyo rasmidagi bu joy
tufayli axloqiy va qadriyat yo'nalishlari o'quvchilarning xatti-harakatlarini boshqaradi
va mazmunli tashkil qiladi.
Axloqiy qadriyatlar insonning yaxshilik va yomonlik, baxt va qayg'u, adolat va
adolatsizlik, sevgi va nafrat, sharaf va nomus, mehnatsevarlik va boshqalar haqidagi
g'oyalarini aks ettiradi, ular yordamida inson muayyan kundalik vaziyatlarni,
odamlarning xatti-harakatlarini baholashi mumkin. , va o'zining xatti-harakati. Ular
odamlarning atrofdagi hayot hodisalari va jarayonlariga ma'lum munosabatini qayd
etib, o'zlarining ma'qullashlarini yoki qoralashlarini bildiradilar.
Qadriyat inson ehtiyojlarining ob'ekti ekanligi va bunday ob'ekt narsa yoki

g'oya bo'lishi mumkinligi sababli, Sergaantov V.F. qadriyatlarni ikki toifaga ajratadi -
moddiy va ma'naviy.
Moddiy qadriyatlar - mehnat qurollari va vositalari, bevosita iste'mol
qilinadigan narsalar. Ma'naviy qadriyatlar - bu g'oyalar (siyosiy, huquqiy, axloqiy,
estetik, falsafiy va diniy).
Subyektning tashqi dunyoga bo'lgan qadriyat munosabatlari insonning boshqa
odamlarga, umuman jamiyatga, unda mavjud bo'lgan ideallarga, g'oyalarga va
normalarga yo'naltirilganligi bilan bog'liq. V.P.Tugarinov ta'kidlaganidek, shaxs faqat
jamiyatda mavjud bo'lgan qadriyatlardan foydalanishi mumkin. Demak, inson
hayotining qadriyatlari asosan uning atrofidagi ijtimoiy hayotning qadriyatlaridir.
U ularni taxminan uch toifaga ajratadi:
moddiy qadriyatlar - texnologiya va moddiy ne'matlar, ular faqat ijtimoiy-
siyosiy va ma'naviy qadriyatlar bilan birgalikda individual aqliy rivojlanish
stimulyatori vazifasini bajarishi mumkin;
ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar - erkinlik, birodarlik, tenglik, adolat;
ma'naviy qadriyatlar - ta'lim, fan, san'at.
Shuni ta'kidlash kerakki, yuqoridagi barcha tasniflarni tashkil etuvchi va butun
jamiyat tomonidan e'tirof etilgan juda ko'p miqdordagi qadriyatlar mavjud bo'lganda,
har bir shaxs ma'naviy qadriyatlar o'rtasida bog'lovchi bo'lib xizmat qiladigan
individual o'ziga xos qadriyatlar ierarxiyasiga ega. jamiyat madaniyati va shaxsning
ma'naviy dunyosi, ijtimoiy va individual mavjudlik o'rtasidagi.
Shaxsning ma'lum qadriyatlarga yo'naltirilganligi, V.P.Tugarinovning fikricha,
uning qadriyat yo'nalishlarini tashkil qiladi.
Demak, shaxsning yo'nalishi bilan bog'liq yana bir tushuncha - bu qiymat
yo'nalishlari. Ba'zi olimlar qiymat yo'nalishlarini qadriyatlarga yo'naltirilganlik
sifatida emas, balki qadriyatlarga munosabat sifatida belgilaydilar.
Qadriyat yo'nalishlari ijtimoiy tajribani o'zlashtirish jarayonida shakllanadi va
maqsadlar, ideallar, e'tiqodlar, qiziqishlar va shaxsning boshqa ko'rinishlarida topiladi.

Qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish inson shaxsini rivojlantirishning ajralmas
qismidir. Rivojlanishning o'tish, inqirozli davrlarida yangi qiymat yo'nalishlari, yangi
ehtiyojlar va qiziqishlar paydo bo'ladi va ular asosida oldingi davrga xos bo'lgan
shaxsiy xususiyatlar qayta quriladi. Shunday qilib, qadriyat yo'nalishlari shaxsni
shakllantiruvchi tizim sifatida ishlaydi va o'z-o'zini anglashni rivojlantirish, ijtimoiy
munosabatlar tizimidagi o'z "men" pozitsiyasini anglash bilan bog'liq. Qadriyat
yo'nalishlari shaxsiyat tuzilishining eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo'lib,
ularning shakllanish darajasi shaxsning rivojlanish darajasini baholash uchun
ishlatilishi mumkin. Qiymat yo'nalishlari nima? Keling, bizning fikrimizcha, inson
hayotidagi qadriyat yo'nalishlarining mazmuni va funktsiyalarini to'liq aks ettiradigan
ikkita ta'rifni keltiraylik.
Qadriyat yo'nalishlari - bu, birinchi navbatda, hayotni tashkil etuvchi printsiplar
sifatida ma'lum ma'nolarni afzal ko'rish yoki rad etish va ularga muvofiq o'zini
tutishga tayyor emas. Shuning uchun qadriyat yo'nalishlari shaxsning manfaatlari va
intilishlari uchun umumiy yo'nalishni belgilaydi; individual imtiyozlar va
naqshlarning ierarxiyasi; maqsadli va motivatsion dasturlar; intilishlar darajasi va
obro'li imtiyozlar; qanday bo'lishi kerakligi va muhimlik mezonlari bo'yicha tanlash
mexanizmlari haqidagi g'oyalar; o'z hayotiy loyihasini amalga oshirish orqali
(ixtiyoriy komponentlar orqali) tayyorlik va qat'iyat o'lchovi.
Qadriyat yo'nalishlari insonning individual rivojlanishida to'plangan barcha
hayotiy tajribani to'playdi, bu uning boshqa odamlar bilan munosabatlarini,
shaxsiyatning o'zgarishini, shu jumladan o'ziga bo'lgan munosabatini belgilaydi, bu
shaxsning turmush tarzining mohiyatini ochib beradi. Bu ta'rif, bizningcha, insonning
qadriyat yo'nalishlarining mazmunini, ularning dinamik tabiatini, inson hayotidagi,
uning shaxsiyatini rivojlantirishdagi funktsiyalari va ahamiyatini to'liq aks ettiradi.
Biroq, biz yana bir qiziqarli va foydali ta'rifni topamiz: qadriyat yo'nalishlari - bu
ajralmas (axborot-hissiy-irodaviy) xususiyat va shaxsning tabiiy va ijtimoiy muhitda
vaqt va makonda o'z o'rnini ongli ravishda aniqlash va baholashga, tanlashga

tayyorligi. shaxsiy tajribaga asoslangan va doimiy o'zgaruvchan vaziyatning o'ziga
xos shartlariga muvofiq xatti-harakatlar va yo'nalish faoliyati uslubi.
Ushbu ta'rif insonning xulq-atvori va faoliyatini tartibga soluvchi omillardan
biri sifatida uning qadriyat yo'nalishlarining eng muhim rolini ta'kidlaydi.
Pedagoglar qadriyat yo'nalishlarini jamiyatning ob'ektiv qadriyatlariga bo'lgan
qadriyat munosabati sifatida belgilaydilar, bu ularning xabardorligi va tajribasida
hozirgi xatti-harakatni rag'batlantiradigan va kelajakni dasturlaydigan ehtiyojlar
sifatida ifodalanadi. Shunday qilib, Zdravomyslov A.G. Qadriyat yo'nalishlari - bu
shaxsning hayotiy ehtiyojlarini qondirish ob'ektlari, maqsadlari yoki vositalari sifatida
qaraladigan moddiy va ma'naviy ne'matlar va ideallar yig'indisiga nisbatan barqaror,
ijtimoiy jihatdan shartlangan, tanlangan munosabati, deb hisoblaydi .
Shuni esda tutish kerakki, "qadriyat yo'nalishlari" tushunchasi, xuddi "qadriyat"
tushunchasi kabi, qadriyatlar muammolarini o'rganadigan turli gumanitar fanlarda
qo'llaniladi, ularning har biri o'ziga xos ta'rifdan foydalanadi. Shu bilan birga,
pedagogikada maqsad ham falsafa, psixologiya, sotsiologiyadagi qadriyat
yo‘nalishlarini tushunishning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunish, hamda ularning
umumiy ta’rifini ishlab chiqish bo‘lib, unga o‘qituvchi-tadqiqotchi tayanishi mumkin.
Qadriyat yo'nalishlari tizimi murakkab tuzilishga ega bo'lib, uning tarkibiy
qismlarini ijtimoiy munosabatlarning muayyan turlarida kuzatish mumkin: qiymat
yo'nalishlari, har qanday psixologik tizim kabi, har bir o'lchovi ma'lum bir turga mos
keladigan ko'p o'lchovli dinamik makon sifatida ifodalanishi mumkin. ijtimoiy
munosabatlar va har bir shaxs uchun har xil vaznga ega.
Qadriyat yo'nalishlari ham salbiy bo'lishi va axloqsiz harakatlar manbai bo'lishi
mumkin. V.V.Vodzinskayaning fikricha, qadriyat yo'nalishi, bir tomondan, shaxsning
voqelik faktlariga munosabatining o'ziga xos ko'rinishlari bo'lsa, ikkinchi tomondan,
har bir ma'lum vaqt davridagi xatti-harakatlarni tartibga soluvchi qat'iy munosabatlar
tizimi.
Shunday qilib, psixologiyada qadriyat yo'nalishlari shaxsning xatti-harakatining

motivatsiyasi, uning muayyan vaziyatda ongli ravishda reaktsiyaga tayyorligi uchun
asos sifatida qaraladi. Shaxs tuzilishiga kiritilgan qadriyat yo'nalishlari xatti-
harakatlar, yo'nalish, motivlar, tamoyillar, ehtiyojlar - faoliyatning tarkibiy elementlari
shaklida namoyon bo'ladi. Shu bilan birga, qadriyat yo'nalishlari shaxsning o'zagiga
aylanadi, uning barqarorligini ta'minlaydi, uning rivojlanishining omili hisoblanadi.
Qadriyatga yo'naltirilganlik shaxsning etukligi ko'rsatkichidir.
Pedagogik adabiyotlarda Axayan T.K., Vasilyeva Z.I., Gudechek Y., Duranova
M.E., Kazakina M.G., Kiryakova A.V., Kruglova B.S.ning asarlari qadriyat
yo nalishlari muammosiga bag ishlangan. h.k.Yuqorida tilga olingan olimlarningʻ ʻ
asarlarida qadriyat orientatsiyalarining talqini ularning psixologiyadagi
tushunchalariga yaqin. Ammo shu bilan birga, jamoada maxsus baholash faoliyatining
alohida pedagogik maqsadga muvofiqligi alohida ta'lim faoliyatining borishi va
amalga oshirilishi muhokama qilinganda ta'kidlanadi. Bunday tahlil va munozaralar
qiymatli aloqa, yangi qadriyatlarni yaratish va umume'tirof etilganlarni tarqatish
uchun asosdir.
O'qituvchilar uchun insonning qadriyat yo'nalishlari uning asosiy tarkibiy
tarkibiy qismi bo'lib, unda turli xil psixologik xususiyatlar birlashishi muhimdir.
Kiryakova A.V. insonning tevarak-atrofdagi voqelikka munosabatining xususiyatlari
va xarakterini belgilovchi va ma'lum darajada uning xulq-atvori xususiyatlarini
belgilovchi qiymat yo'nalishlari ekanligini ta'kidlaydi.
Shu sababli, shaxsni shakllantirish xususiyatlarini o'rganishda, birinchi
navbatda, uning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish jarayoniga ta'sir qiluvchi
nuqtalarni hisobga olish kerak.
Shunday qilib, biz insonning qadriyat yo'nalishlarining asosini tarbiya
jarayonida shakllangan ma'lum bir qadriyatlar tizimi, shu jumladan ma'naviy va
axloqiy qadriyatlar tashkil qiladi, degan xulosaga kelishimiz mumkin. Binobarin,
shaxsning shaxsiy xususiyatlarini tarbiyalash insonning jamiyatda mavjud bo'lgan
qadriyatlar tizimini anglash va qabul qilish jarayonlarini tashkil etishni anglatadi.

Qadriyat yo'nalishlari inson shaxsiyatining eng muhim xususiyatidir, chunki
ular uning atrofidagi dunyoga va uning xatti-harakatlariga munosabatini belgilaydi.
Insonning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish uzoq va murakkab jarayondir. Bunga
dunyodagi, mamlakatdagi, mintaqadagi ijtimoiy vaziyat, ommaviy axborot vositalari,
kichik guruhlarning qadriyatlari (oila, do'stlar) va boshqalar ta'sir qiladi. Shu bilan
birga, ta'lim insonning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
1.2 Boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning qadriyat yo'nalishlarining
xususiyatlari
Zamonaviy jamiyatga qanchalik chuqur istalmagan o'zgarishlar ta'sir qilishini
bolalar baholashi mumkin.
O'tgan 10 yil davomida biz bolalar va yoshlar rivojlanishi bilan bog'liq bir qator
muammolarga duch keldik.
Ayniqsa, “yomon harakatlar” sonining keskin ortib borayotgani diqqatga
sazovordir, bunda biz nafaqat masxara va itoatsizlikni, balki maktablardagi
zo'ravonlik, jinoyatchilik, giyohvandlik va alkogolizmni ham nazarda tutamiz.
Deviant xulq-atvorning namoyon bo'lishi nafaqat sotsiologlar, balki psixologlar,
pedagoglar, shifokorlar, siyosatchilar va iqtisodchilarning ham muammosidir. Bu
butun jamiyat uchun muammo.
Tan olishimiz kerakki, bizning zamonamizda bolalarda paydo bo'ladigan
tajovuzkorlik ochiq zo'ravonlik shaklida namoyon bo'ladi. Ba'zi umumta'lim
maktablari o'qituvchilarining fikriga ko'ra, bolalar va o'smirlarda muammoli xatti-
harakatlar maktabdan tashqarida paydo bo'la boshlagan va bu o'quvchilardan kutish
eng qiyin bo'lgan o'quvchilardan kelib chiqadi. Shu bilan birga, bolalar juda tez o'sadi.
Bolalar va o'smirlar uchun o'zgaruvchan talablarni hisobga olmaslik ham mumkin
emas. So'nggi o'n yil ichida kattalar bolalarga juda yuqori talablarni qo'yishni
boshladilar: ta'lim dasturlarini murakkablashtirish (boshlang'ich maktabda yangi

fanlarni kiritish), imtihonlarni, qisqa kurslarni va boshqalarni joriy etish.
Ammo biz bir narsani bilamiz: kichik yoshdagi maktab o'quvchilarida qadriyat
yo'nalishlarini shakllantirish zarur, chunki bolalikdan singdirilgan qadriyatlar bizning
kelajakdagi xatti-harakatlarimizni dasturlashtiradi; ular inson o'z yo'lini tanlaydigan
munosabatlardir.
Shaxs madaniyatini rivojlantirish jarayoni ma'lum bir hodisaga munosabat bilan
tavsiflanadi, shuning uchun shaxs madaniyatini shakllantirish, birinchi navbatda, unga
munosabatni tarbiyalashdir. Ta'lim jarayonida muvaffaqiyatga erishish uchun ichki
ehtiyojlar - motivlar va bilim, ko'nikma va ko'nikmalarni rivojlantirish - qadriyatlarga
asoslangan munosabat muhim ahamiyatga ega.
Faoliyat va xulq-atvordagi motivatsion-qiymat munosabatlari masalalari V.G.
Aseeva, L.A. Blokhina, A.N. Leontyeva, V.N. Myasishcheva, A.N. Piyanzina, S.L.
Rubinshteyn. Ushbu asarlarda ularning shakllanishining ba'zi mexanizmlari
muhokama qilinadi.
O'yin faoliyatining ustunligining ta'lim va o'yin faoliyatiga, ya'ni ko'proq ongli
faoliyatga o'tishi va faoliyatda xabardorlikning oshishi tufayli shaxsiy yangi
shakllarning shakllanishi boshlang'ich maktab yoshiga xosdir.
Boshlang'ich maktab yoshi - intensiv intellektual rivojlanish davri. Aql-idrok
boshqa barcha funktsiyalarning rivojlanishiga vositachilik qiladi, barcha aqliy
jarayonlarning intellektualizatsiyasi, ularning xabardorligi va o'zboshimchaliklari
yuzaga keladi. Ta'lim faoliyati psixikaning barcha jabhalariga juda yuqori talablar
qo'yadi.
Kichik maktab o'quvchilarining qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishga
ob'ektiv va sub'ektiv omillar ta'sir ko'rsatadi. Ob'ektiv ta'lim muassasasining moddiy-
texnik bazasini, yaqin atrof-muhit sharoitlarini, sub'ektiv bolalarning psixofizik
xususiyatlarini, ularning motivlari va xususiyatlarining umumiyligini o'z ichiga oladi.
Har bir bola turli tuzilishga ega oilada tarbiyalanadi. U yagona bo'lishi mumkin
yoki u bilan aloqada bo'lgan ukasi yoki singlisi bo'lishi mumkin, ular bilan muloqot

qilish uning shaxsiyatiga yangi xususiyatlarni beradi. Bundan tashqari, bolalar turli
guruhlar bilan muloqot qiladilar va turli odamlarning rollarini idrok etadilar. Hatto bir
xil irsiyatga ega bo'lgan egizaklar ham har doim boshqacha tarbiyalanadilar, chunki
ular doimo bir xil odamlar bilan uchrasha olmaydilar, ota-onalardan bir xil so'zlarni
eshita olmaydilar, bir xil quvonch va qayg'ularni boshdan kechira olmaydilar. Shu
munosabat bilan aytishimiz mumkinki, har bir shaxsiy tajriba o'ziga xosdir, chunki
hech kim uni aniq takrorlay olmaydi. Shuni ham ta'kidlash mumkinki, individual
tajribaning rasmi inson bu tajribani shunchaki umumlashtiribgina qolmay, balki uni
birlashtiradiganligi bilan murakkablashadi. Har bir inson o‘zi bilan bo‘lgan voqea va
hodisalarni devorga g‘isht qo‘ygandek qo‘shibgina qolmay, balki ularning ma’nosini
o‘zining o‘tmish tajribasi, shuningdek, ota-onasi, yaqinlari, tanishlari tajribasi orqali
aks ettiradi.
Bola maktabga kirgach, uning atrofidagi odamlar bilan munosabatlarida
o'zgarishlar yuz beradi. Maktabning birinchi sinflarida bolalar o'qituvchi bilan ko'proq
muloqot qiladilar, unga tengdoshlariga qaraganda ko'proq qiziqish bildiradilar, chunki
o'qituvchining obro'si ular uchun juda yuqori. Ammo 3-4 sinflarga kelib vaziyat
o'zgaradi. O'qituvchi shaxs sifatida bolalar uchun unchalik qiziq bo'lmagan,
ahamiyatsiz va obro'li shaxsga aylanadi va ularning tengdoshlari bilan muloqotga
bo'lgan qiziqishi o'sib boradi, keyinchalik o'rta va o'rta maktab yoshiga kelib asta-
sekin o'sib boradi. Muloqotning mavzulari va motivlari o'zgaradi. Bolalarning o'zini
o'zi anglashning yangi darajasi paydo bo'ladi, bu "ichki pozitsiya" iborasi bilan eng
aniq ifodalangan. Bu pozitsiya bolaning o'ziga, atrofidagi odamlarga, voqealar va
ishlarga ongli munosabatini ifodalaydi. Bunday pozitsiyani shakllantirish haqiqati
bolaning ongida axloqiy me'yorlar tizimi mavjudligida namoyon bo'ladi, u mavjud
sharoitlardan qat'i nazar, u doimo va hamma joyda amal qiladi yoki amal qilishga
harakat qiladi.
J. Piaget tomonidan olib borilgan tadqiqotlar tufayli biz turli yoshdagi bolalar
axloqiy me'yorlarni qanday baholashlari va ular qanday axloqiy va qadriyatlarga rioya

qilishlari haqida tasavvurga egamiz. Masalan, 5 yoshdan 12 yoshgacha bo'lgan davrda
bolaning axloq haqidagi g'oyalari axloqiy realizmdan axloqiy relativizmga o'zgarishi
aniqlandi.
Axloqiy realizm davrida bolalar odamlarning harakatlarini niyatlariga qarab
emas, balki oqibatlariga qarab baholaydilar. Ular uchun salbiy natijaga olib keladigan
har qanday harakat, u tasodifiy yoki qasddan qilingan, yomon yoki yaxshi niyatdan
qat'i nazar, yomondir. Relyativistik bolalar niyatlarga ko'proq ahamiyat berishadi va
harakatlarning tabiatini niyatlarga qarab baholaydilar. Biroq, bajarilgan xatti-
harakatlarning aniq salbiy oqibatlari bo'lsa, kichik yoshdagi bolalar ma'lum darajada
insonning niyatlarini hisobga olishlari, uning harakatlariga axloqiy baho berishlari
mumkin.
Har bir o'qituvchi biladigan narsalarni aytib o'tish kerak. Harakatlar haqida fikr
yuritish va ularni baholash qobiliyati talabaning axloqiy (yoki axloqsiz) xatti-harakati
bilan mos kelmasligi mumkin. "Nima yaxshi va nima yomon" degan savollarga aql
bilan javob berib, u bir vaqtning o'zida ushbu baholarga mos kelmaydigan harakatlar
qilishi mumkin.
Axloqiy hukmlarga bevosita ijtimoiy muhit, birinchi navbatda, oila ham
sezilarli ta'sir ko'rsatadi. Oqsoqollar o'z ishiga vijdonan munosabatda bo'lgan va
ularga o'z xatti-harakatlarining ma'nosini tushunarli shaklda tushuntirishga harakat
qiladigan oilalarning bolalari yanada mehnatsevar va vijdonli bo'ladi.
L.I.ning tadqiqot ishida. Bojovich, L.S. Slavina, T.V. Endovitskaya maktab
o'quvchilarining intellektual rivojlanishi va ularning axloqiy mavzu bo'yicha hukm
chiqarish qobiliyatlari o'rtasida murakkab bog'liqlik borligini isbotladi. Rivojlangan
"ongda" harakat qilish qobiliyati bilan bolalar axloqiy muammolarni hal qilishda
mustaqillikni kashf etadilar, ularda mustaqil fikr yuritish, shuningdek, axloqiy
mavzuda mustaqil ravishda muammo yaratish istagi paydo bo'ladi.
Shunday qilib, bizning tadqiqotimizning dolzarbligi kichik maktab
o'quvchilarida motivatsion-qiymatli munosabatlarni shakllantirish uchun shart-

sharoitlarni ishlab chiqish zarurati bilan oqlanadi.

II-bob. Kichik maktab o'quvchilarida qadriyat
2.1. Qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish muammosining dolzarbligi
Turli davrlarda ma'naviy-axloqiy qadriyatlarning shakllanishi va rivojlanishi
muammosi tadqiqot ob'ekti bo'lgan. Rus psixologiyasining klassiklari (B.G. Ananyev,
L.I. Bojovich, A.N. Leontyev, V.N. Myasishchev, S.L. Rubinshteyn va boshqalar)
shaxsiyat xususiyatlarini o'rganishning turli aspektlarida qadriyatlarning roli va o'rnini
ko'rib chiqadilar, uning asosiy xususiyati sifatida orientatsiyani ta'kidlaydilar. Aynan
shu yo'nalishda shaxsning voqelikning turli tomonlariga sub'ektiv qiymat
munosabatlari ifodalanadi. Shuning uchun psixologlar ko'pincha qiymat yo'nalishlari
tushunchasidan foydalanadilar, ular orqali ular shaxsning ma'lum qadriyatlarga
yo'naltirilganligini tushunadilar. Ilmiy adabiyotda shaxsning qadriyatlari va qadriyat
yo'nalishlari bo'yicha ko'plab nazariy va amaliy tadqiqotlar mavjud bo'lishiga
qaramay, yaqinda olingan natijalarni tizimlashtirishga urinishlar boshlandi (I. Bex, R.
Dilts, D. Leontiev, L. Smirnov va boshqalar).
Классификации ценностей и формированию ценностного отношения
личности посвящены педагогические работы (А.Г. Здравомыслов, В.А.
Караковский, Н.Б. Крылова, Б.Т. Лихачев, Р.С. Немов, М. Рокич, Н.Е. Щуркова
va boshq.).
V.A. Karakovskiy ta'lim faoliyati jarayonida asosiy qadriyatlarga murojaat
qilish kerak, deb hisoblaydi, unga yo'naltirilganlik insonda yaxshi fazilatlar, yuksak
axloqiy ehtiyojlar va harakatlarni keltirib chiqarishi kerak. U umuminsoniy
qadriyatlarning butun doirasi ichidan Inson, Oila, Mehnat, Bilim, Madaniyat, Vatan,
Yer, Tinchlik kabi sakkiztani ajratib ko‘rsatadi va ularning ta’lim jarayonining
mazmuni va tashkil etilishi uchun ahamiyatini ko‘rsatadi .
Z.I. Ravkinning ishonchi komilki, tarixiy taraqqiyot jarayonida "insonni
harakatga undaydigan va uning xulq-atvori va faoliyati baholanadigan mezonning
ahamiyatiga ega bo'lgan qiymat-motivatsion silsila" doimiy ravishda to'ldiriladi. U

quyidagi qadriyatlarni belgilaydi: “Inson eng oliy darajadagi ichki qadriyat sifatida,
Mehnat, Tinchlik, Erkinlik, Adolat, Tenglik, Yaxshilik, Haqiqat va Go'zallik - ular bir-
biri bilan o'zaro aloqada, ortga hisoblash boshlanadigan yangi chegarani belgilaydi.
butun qadriyatlar tizimining gumanistik madaniyatini rivojlantirishda.
Yu.N. Kulyutkin, M. Rokeach, V. Yadov va boshqalar terminal qiymatlarni
(yakuniy, yakuniy qadriyatlar - maqsadlar) va instrumental qiymatlarni (vositalarni)
ajratib turadilar. Terminal qadriyatlarga quyidagilar kiradi: sog'liq, qiziqarli ish, baxtli
oilaviy hayot, ijodkorlik, sevgi, bilim, harakatlar va harakatlardagi mustaqillik kabi
erkinlik va boshqalar. Instrumental qadriyatlarga: ozodalik, yaxshi xulq-atvor,
xushchaqchaqlik, mehnatsevarlik, mustaqillik, o'zining va boshqalarning
kamchiliklariga toqat qilmaslik, bilimlilik, halollik, sezgirlik va boshqalar kiradi.
Tadqiqotchi S.A. Artyuxova qadriyatlarni "shaxsiy ma'noga ega bo'lgan va
faoliyat motivi bo'lgan ma'naviy va moddiy hodisalar" deb hisoblaydi.
T.A. Serebryakovaning so'zlariga ko'ra, "qadriyatlar jamiyat tomonidan
to'plangan madaniy va tarixiy tajribani va shaxsiy tajribani, shaxsning hayoti
jarayonida "ishlab chiqilgan" tajribani ifodalaydi", qadriyatlar " e'tiqod, munosabatlar,
mas'uliyat va boshqalar kabi axloqiy toifalar bilan chambarchas bog'liq. va
boshqalar." . Olimning fikricha, "inson kiradigan ijtimoiy munosabatlar undan
qadriyat yo'nalishlari va munosabatlari tizimida namoyon bo'ladigan va aks ettirilgan
axloqiy, axloqiy va axloqiy me'yorlarning butun majmuasiga rioya qilishni talab qiladi
".
USTIDA. Astashova qadriyatlarni "shaxsning asosiy shakllanishi,
madaniyatning tizimli tarkibiy qismi, insoniylikka bo'lgan ehtiyojning ifodasi" deb
ta'riflaydi.
Z.I. Ravkin yosh avlodning hayoti va faoliyatining qadriyatlari jamiyatning
ijtimoiy, huquqiy va axloqiy me'yorlarini aks ettirishi kerakligini ta'kidlaydi.
A.N. Qadriyat yo‘nalishlarini “shaxs faoliyatining yo‘nalishi va mazmunini
tavsiflovchi, shaxs munosabatlari tizimining ajralmas qismi bo‘lgan, insonning

olamga, o‘ziga umumiy munosabatini belgilovchi, o‘z-o‘zini anglatuvchi murakkab
ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida qaraydi. shaxsiy pozitsiyalar, xatti-harakatlar va
harakatlarga ma'no va yo'nalish. Kirilova. Uning fikriga ko'ra, qiymat
yo'nalishlarining ko'p darajali tuzilmasining eng yuqori qismi "shaxsning ideallari va
hayotiy maqsadlari bilan bog'liq qadriyatlar" dir.
R.S. Nemov qadriyatlari - bu inson hayotda ayniqsa qadrlaydigan narsadir,
unga o'ziga xos ijobiy hayotiy ma'no bog'laydi; ular shaxsning ehtiyojlarini qondiradi
va munosabatlarda namoyon bo'ladi, harakatlar va ularning motivatsiyasida chiqish
yo'lini topadi. A.G. Zdravosmyslov qadriyatlar dunyosi, birinchi navbatda, so'zning
keng ma'nosida madaniyat olami deb hisoblaydi. Bu insonning ma'naviy faoliyati
sohasi, uning axloqiy ongi, qo'shimchalari - insonning ma'naviy boyligi o'lchovi
ifodalangan baholar. U qadriyatlarni butunlay ma'naviy madaniyat sohasiga bog'laydi.
Shunday qilib, biz ko'rib chiqilayotgan tushunchalarning mohiyati haqida
yagona fikr yo'q degan xulosaga kelamiz. Shu munosabat bilan, keling, A.M.
tomonidan tahrir qilingan Buyuk ensiklopedik lug'atda keltirilgan formulaga to'xtalib
o'tamiz. Proxorov: "Qimmat - bu atrofdagi dunyo ob'ektlarining shaxs, sinf, guruh,
umuman jamiyat uchun ijobiy yoki salbiy ahamiyati, ularning o'ziga xos xususiyatlari
bilan emas, balki inson hayoti, manfaatlari va hayotidagi ishtiroki bilan belgilanadi.
ehtiyojlar, ijtimoiy munosabatlar; axloqiy tamoyillar va me'yorlar, ideallar,
munosabatlar, maqsadlarda ifodalangan ushbu ahamiyatni baholash mezonlari va
usullari. "Qadriyatga yo'naltirilganlik - bu shaxsning moddiy va ma'naviy
qadriyatlarga, uning xulq-atvorida ifodalangan munosabatlari, e'tiqodlari, imtiyozlari
tizimiga tanlab munosabati." Bizning tadqiqotimizdagi ma'lumot manbasi E.V.
Bondarevskaya va N.D. Nikandrov, unda jahon madaniyatining ma'naviy-axloqiy
qadriyatlari ijtimoiylashuv va ta'limning asoslari sifatida belgilanadi; V.A. Slastenina,
G.I. Chijakova , bu erda ta'lim qadriyatlari ierarxiyasi taklif etiladi; V.P. O‘quvchilarni
umuminsoniy qadriyatlar bilan tanishtirishda ta’limning rolini asoslab bergan
Bezduxov; USTIDA. Astashova o‘quvchilarda qadriyat yo‘nalishini shakllantirish

bosqichlarini aniqlab berdi.
"Qadriyat" va "munosabat" tushunchalari bir-biridan ajralmas bo'lib, yangi
tushunchalarni keltirib chiqaradi: "qiymatli munosabat", "qiymatli yo'nalishlar".
Insonning ularni bilishi tabiat olamiga, boshqa odamlarga, jamiyatga, texnologiyaga,
madaniyatga - uning yaqin va uzoq atrofini tashkil etuvchi barcha narsalarga
munosabati orqali namoyon bo'ladi.
"Qadriyatga munosabat" toifasini L.I. Bojovich, A.G. Zdravomyslov, A.I.
Samsin va boshqalar. Qadriyat munosabatlarini tarbiyalashning psixologik asoslari
B.G. asarlarida shakllantirilgan. Ananyeva, L.S. Vygotskiy, A.G. Zdravomyslova,
D.A. Leontyeva, S.L. Rubinshteyn va boshqalar.Mahalliy psixologik-pedagogika
fanida madaniy-tarixiy tizim-faollik yondashuvi chuqur va har tomonlama ishlab
chiqilgan bo lib, u L.S. konsepsiyasining nazariy qoidalariga asoslanadi. Vygotskiy,ʻ
D.B. Elkonina, A.N. Leontyeva, P.Ya. Galperin. Faoliyat yondashuvi insonning
psixologik qobiliyatlari tashqi ob'ektiv faoliyatning ichki aqliy faoliyatga aylanishi
natijasidir, degan fikrga asoslanadi . Qadriyatlilik munosabati esa bilimlarni izchil
egallash, ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, dunyo qadriyatlarini anglash orqali
rivojlanadi.
Faoliyatning tabiati bo'yicha biz shaxsning o'zini baholaymiz. Shaxs va uning
faoliyati birlikda. Bu munosabat esa shaxsning psixologik nazariyasida
(S.L.Rubinshteyn, A.N.Leontyev, B.G.Ananyev, B.M.Teplov, B.F.Lomov va
boshqalar) o‘z ifodasini topgan. Qadriyatli munosabat shaxsning dunyoqarashi,
e'tiqodlari, refleksiv xususiyatlari va harakatlarida namoyon bo'ladi, u shaxs
tuzilishining ongli tarkibiy qismi bo'lib, dunyoni ijodiy izlashga hissa qo'shadi (V.N.
Myasishchev, A.V. Petrovskiy, K.K. Platonov va boshqalar). ).
Sovet olimlari ortidan A.G. Asmolov shaxsiy rivojlanish va fuqarolik o'ziga
xosligini shakllantirishga qaratilgan tizimli-faol yondashuvga e'tibor beradi.
Bilimning passiv iste'molchisidan talaba o'quv faoliyatining faol sub'ektiga
aylanadi. Faoliyatni o'zlashtirish bilan parallel ravishda o'quvchi jamiyat tomonidan

qo'llab-quvvatlanadigan o'z qadriyatlar tizimini shakllantirish imkoniyatiga ega
bo'ladi.
Ma'naviy-axloqiy qadriyatlar muammosi ilmiy bilimlarning turli sohalarida
ishlab chiqilgan va turli nazariy va uslubiy pozitsiyalardan ko'rib chiqilgan. Xorijiy va
mahalliy gumanistik pedagogikaning zamonaviy g'oyalari bolada o'ziga va dunyoga,
hayotning qadriga bo'lgan ijobiy munosabatni shakllantirishni o'z ichiga oladi.
Hayotga qadriyatga asoslangan munosabat deganda uning ahamiyatini anglash, uni
sovg'a sifatida qabul qilish va har kuni baxtni his qilish tushuniladi. Bu qadriyat
munosabatlari butun bir qator boshqa qadriyat munosabatlarini keltirib chiqaradi:
oilaga, tabiatga, insonga, madaniyatga va boshqa umuminsoniy qadriyatlarga.
Hayotning qadr-qimmatini anglash har bir insonning o'ziga xosligini tushunishga
imkon beradi.
Biroq, bizning fikrimizcha, psixologik va pedagogik maqsadlarga asoslanib,
I.D. tomonidan taklif qilingan qadriyatlarni tushunish eng ajralmas hisoblanadi. Bekh,
unga ko'ra, qadriyatlar - bu inson qadrlaydigan, u uchun muhim va muhim bo'lgan
hamma narsa, ya'ni. uning ongli semantik shakllanishlari. Bundan tashqari, shaxs
uzluksiz rivojlanayotgan tizim bo'lib, bu semantik shakllanishlar o'rtasidagi
munosabatlar beqaror, ular o'zaro ta'sir qiladi, bir-birini to'ldiradi va almashtiradi.
So'nggi bir necha yil ichida yoshlarning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishga
bag'ishlangan ko'plab nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari himoya qilindi (G.A.
Argunova, S.G. Bugaev, S.G. Gladneva, S.A. Kulikova, M.G. Reznichenko, S.M.
Yakovlyuk va boshqalar). T. _ Serebryakova.
Talabalarning qadriyat yo'nalishlarini, ularning munosabati va e'tiqodlari
tizimini shakllantirish o'qituvchining fikrini avtoritar tarzda ta'minlash orqali amalga
oshirilmaydi, u o'zaro hamkorlik va umumiy ishda manfaatdorlikka asoslanishi kerak.
Shu munosabat bilan N.A. Astashova quyidagi bosqichlarni o'z ichiga olgan qiymat
yo'nalishlarini shakllantirishning to'liq tsiklini ko'rib chiqadi: o'quvchiga qadriyatlarni
taqdim etish; shaxs tomonidan qiymat yo'nalishlarini bilish; qiymat yo'nalishlarini

qabul qilish; faoliyat va xulq-atvorda qiymat yo'nalishlarini amalga oshirish;
shaxsning yo'nalishidagi qiymat yo'nalishlarini birlashtirish va uni shaxsiyat sifati
maqomiga o'tkazish, ya'ni. bir turdagi potentsial holatga; o'qituvchining shaxsiy
fazilatlarida mavjud bo'lgan potentsial qadriyat yo'nalishlarini aktuallashtirish.Kichik
maktab o'quvchisining muhim ijtimoiy-psixologik xususiyatini axloqiy g'oyalarning
dinamikligi deb hisoblash mumkin. Shu sababli, kichik maktab o'quvchisi
qadriyatlarni qabul qilishi uchun bolaning ma'naviy-axloqiy rivojlanishi uchun
yagona tizimli faoliyat maydonini yaratish kerak; ta'lim muassasasida axloqiy
yo'naltirilgan faoliyatning har xil turlarini tizimli ravishda tashkil etish muhimdir,
ya'ni. ta'lim muassasasining ta'lim, axloqiy va qadriyatlarga yo'naltirilgan muhitini
yaratish
Kichik yoshdagi maktab o'quvchilarida hayotga qadriyatli munosabatni
shakllantirish ishlari alohida onglilik va mas'uliyatni, faoliyat shakllarini
o'zlashtirishni talab qiladi va zamonaviy o'qituvchi faoliyatining asosiy
yo'nalishlaridan biri bo'lib, unga modellashtirish va amalga oshirish imkoniyati
beriladi. bolalik tabiatiga, milliy va madaniy an'analarga mos keladigan ta'lim
faoliyati.
O'quvchi hayotidagi kichik maktab yoshi - axloqiy fazilatlarni rivojlantirishda
muhim va mas'uliyatli davrning boshlanishi, biz shaxsning qiymat-semantik
sohasining asosini yaratish haqida gapirishimiz mumkin. U amal qiladigan qadriyatlar
tizimi kichik maktab o'quvchisi ongida shakllana boshlaydi. Olti-etti yoshda qadriyat
yo'nalishini shakllantirish jarayoni eng dinamik tarzda sodir bo'ladi. Shuni ta'kidlash
kerakki, kichik maktab o'quvchilarining qadriyatlarni tanlashiga birinchi navbatda
kattalarning fikri, tanlovi, o'zlarining ijtimoiy va axloqiy tajribasi, badiiy adabiyot,
filmlar, teleko'rsatuvlar misollari, bolalar jamoasining fikri va tanlovi ta'sir qiladi. ,
yaqin do'stlar.
Zamonaviy tarbiya va ijtimoiylashuv jarayoni ko'p sub'ektiv bo'lishi juda
muhim, oila va maktab bolani tarbiyalash va ijtimoiylashtirishda o'z monopoliyasini

yo'qotdi. Boshlang'ich sinf o'quvchisi ommaviy axborot vositalari, Internet,
televidenie, boshqa ma'lumot manbalari, diniy va jamoat tashkilotlari, yoshlar
jamoalari va boshqalarning kuchli ta'lim va ijtimoiy ta'siriga (har doim ham ijobiy
emas) duchor bo'ladi. Boshlang'ich maktab yoshida o'sib borayotgan shaxs u yoki bu
tarzda turli xil ijtimoiy, axborot va kommunikativ faoliyatda ishtirok etadi, ularning
mazmuni turli xil, ko'pincha qarama-qarshi qadriyatlar va dunyoqarashlarni o'z ichiga
oladi.
Shuning uchun o'qituvchi va ota-onalarning asosiy vazifasi shunchaki
qadriyatlar to'plamini berish emas, balki bolaga ularni tushunish, asosiy
(universal)larini o'z hayotini tartibga soluvchi sifatida qabul qilish va ulardan amaliy
foydalanishni o'rganishga yordam berishdir. B. Bratusning fikricha, qadriyatlar
insonning ongli, aks ettirilgan eng umumiy semantik shakllanishlari bo'lib, uning
hayotiga ta'sir qiladi, xatti-harakatlari va boshqalarga munosabatini belgilaydi.
Qadriyatlarga ijobiy munosabatni rivojlantirish uchun ularning hissiy tajribasi va aks
ettirish tajribasi zarur, chunki ijtimoiy me'yorlar va qadriyatlarni bilish insonning turli
xil hayot sharoitlarida ularga ixtiyoriy ravishda amal qilishga tayyorligini
kafolatlamaydi. Maktabda o'quvchi o'zaro ta'sir jarayonida shunday tajribaga ega
bo'lishi mumkin:
o'qituvchi bilan - talabaning ijtimoiy normalar, jamiyat tuzilishi, jamiyatda
ijtimoiy ma'qullangan va ma'qullanmagan xatti-harakatlar shakllari haqida ijtimoiy
bilimlarni o'zlashtirishi va boshqalar);
do'stona bolalar muhiti (jamoa) bilan - o'quvchi tajriba va jamiyatning asosiy
qadriyatlariga ijobiy munosabatda bo'ladi;
ijtimoiy aktyorlar bilan - talaba mustaqil ijtimoiy harakat tajribasiga ega bo'ladi.
O'qishni tashkil etish
Boshlang'ich maktab yoshida qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishning o'ziga
xos xususiyatlarini aniqlash uchun boshlang'ich maktab yoshidagi bolalar hayotining
turli sohalarini o'rganishga qaratilgan bir qator usullar topildi.

Metodologiya "Fazullar lug'ati"
Maqsad: kichik maktab o'quvchilari o'rtasida axloqiy g'oyalar va
tushunchalarning rivojlanish darajasini aniqlash (to'liqlik, moddiylik darajasi,
umumiylik darajasi).
Funktsiyalari: diagnostik, rivojlanish, tuzatish.
Tashkilot: bolalar bilan an'anaviy "Oltiruvchi" o'yini "Sehrli sandiq" o'ynaladi.
U g'ayrioddiy tarzda tashkil etilgan: bolalar uch kun davomida alifboda "A" dan "Z"
gacha bo'lgan so'z-fazilatlar bilan to'xtash joylariga ko'ra "sayohat qilishadi":
. "Ozodalik - bu sevgi."
. "Tinchlik - mehr-shafqatdir."
. "Ijodkorlik - saxiylik".
To'xtash joyida o'qituvchi (tajribachi) bolalarga ko'rsatma beradi: har biri
"sehrli sandiq" dan noyob shakldagi, rang-barang kichkina kitobni - "fazilatlar lug'ati"
ni chiqaradi va unga imzo qo'yadi.
Lug'atning birinchi sahifasida barcha ezgu so'zlar yoziladi, bir xil so'zlar birma-
bir alohida sahifaga yoziladi.
Birinchi bekatda “Ozodalik – muhabbat” so‘zlari ishlab chiqish uchun berilgan:
ozodalik, minnatdorlik, xushmuomalalik, sadoqat, intizom, mehribonlik, do‘stlik,
g‘amxo‘rlik, muhabbat.
O'yin qoidalariga ko'ra, har bir bola kamida beshta so'zning ma'nosini yozma
ravishda (ixtiyoriy) tushuntirishi kerak. Bundan tashqari, u so'zlarning tushuntirishini
standart bilan tekshirishi kerak - bolalar tushuntirish beradigan har bir sahifada, pastki
qismida "Lug'at bilan tekshirish" yozuvi mavjud va lug'atga muvofiq tushunchaning
talqini berilgan.
Ishni tugatgandan so'ng, sinf mikroguruhlarga (5 kishidan ko'p bo'lmagan)
bo'linadi, ularda bolalar o'zaro fikr almashadilar, bolalar kitoblarini ko'rishadi,
tushuntirilgan fazilatli so'zlarning umumiy sonini hisoblashadi va hokazo.
Xuddi shunday, quyidagi bekatlarda ham ish o'ynoqi tarzda olib boriladi.

“Tinchlik – mehr-shafqat” bekatida osoyishtalik, mardlik, muloyimlik,
mas’uliyat, rostgo‘ylik, hayo, vijdonlilik, adolat, mehr-shafqat kabi so‘zlar
tushuntiriladi.
"Ijodkorlik - saxiylik" to'xtashi so'z va iboralarning ma'nosini tushuntirishni o'z
ichiga oladi: ijodkorlik, mehnatsevarlik, hurmat, kechirish qobiliyati, quvonish
qobiliyati, qat'iyatlilik, halollik, sezgirlik, saxiylik.
Ma'lumotlarni qayta ishlash: bolalar bilimlarining sifatli tahlili amalga
oshiriladi.
Eslatma: Fazilatlar lug'ati shaxsiy foydalanish uchun har bir bolada qoladi.
"Muammoni hal qilish" metodologiyasi
Maqsad: bolalarning boshqalarning harakatlariga munosabatini o'rganish.
Funktsiyalari: diagnostika, ta'lim.
Tashkilot: o'qituvchi bolalarni vaziyatlarni tahlil qilishga taklif qiladi, har kim
topshiriq savoliga qisqa yozma javob berishi kerak. Diagnostik tajriba bir necha
bosqichda tashkil etiladi.
Vazifa 1. Bo'ri bolasi onasi bilan o'rmonda yashardi. Onam ovga ketdi. Bir kishi
bo‘ri bolasini tutib, qopga solib, shaharga olib keldi. U sumkani xonaning o'rtasiga
qo'ydi. (E. Charushin)
Ovchiga nima deysiz?
Vazifa 2. Bo'ri bolasi onasi bilan o'rmonda yashardi. Ona ovga chiqdi, bo‘ri
bolasi adashib qoldi. Siz uni ko'rdingiz va sizga onasi uni tashlab ketgandek tuyuldi.
Sizning harakatlaringiz?
Muammo 3. Moviy o'rmonda hech qachon bitta uy hayvonini o'ldirmagan bo'ri
yashar edi. Ammo bir marta u qo'y go'shtini sinab ko'rmoqchi bo'ldi. Ammo u dalada
o'tlayotgan qo'ylarga qanday yashirincha borishni, qo'yni qanday tutishni bilmas edi .
U qo'ylar bilan birga yurgan cho'pondan juda qo'rqardi, chunki qo'lida qalin tayoq bor
edi. Agar bu tayoq bilan orqangizga ursa, barcha suyaklaringizni sindirib tashlaysiz.
Ammo Bo'ri bo'ri bo'lmaydi. Agar biror narsani o'g'irlamoqchi bo'lsa, uni o'g'irlaydi.

(Z. Bespaliy.)
Bo'rining niyatlariga munosabatingiz qanday?
"Sehrli stul" texnikasi
Maqsad: bolalarning sinfdoshlarining harakatlariga, ularning shaxsiy
fazilatlariga munosabatini aniqlash.
Funktsiyalari: diagnostik, tarbiyaviy, tuzatish.
Tashkilot: "Sehrli stul" o'yini tashkil etilmoqda (g'oya N.E. Shchurkova).
O'yindan oldin o'qituvchi bolalarning e'tiborini har bir insonning o'ziga xos
tarzda yaxshi ekanligiga qaratadi: biri chiroyli qo'shiq aytadi; ikkinchisi do'stona,
odamlarga mehribon, har doim yordam berishga tayyor; uchinchisi biznesda ishonchli
va hokazo.
Bolalar 4-5 kishidan iborat guruhlarga bo'lingan. Biri "sehrli" stulda o'tiradi,
qolganlari navbat bilan faqat uning yaxshi ishlari va shaxsiy fazilatlari haqida
gapiradi. Masalan: “Marina xushmuomala, chunki...”, “U mehribon, chunki...” va
hokazo. Barcha bolalar mikro-kollektivlarda xuddi shunday tarzda muhokama
qilishadi.
O'yinni bir necha bosqichda (kunlarda) tashkil qilish mumkin, shunda bolalar
charchamaydi yoki unga qiziqish yo'qoladi.
Ma'lumotlarni qayta ishlash: natijalarni sifatli tahlil qilish ma'lumotlarni yozib
olish asosida amalga oshiriladi (o'qituvchi bepul yozish shaklini tanlaydi). Asos
sinfdoshlarning harakatlarini, fazilatlarini baholash, ularning harakatlariga hissiy
jihatdan munosabat bildirish qobiliyati va boshqalar kabi ko'rsatkichlarga asoslanadi.
“Xarakterlash” metodologiyasi
Maqsad: bolalarning insonning axloqiy fazilatlari haqidagi g'oyalarini aniqlash.
O`quvchilarga shaxsning yaxshi axloqiy sifatlarini bildiruvchi so`zlarni,
so`ngra yomon sifatlarni ifodalovchi so`zlarni sanab o`tish vazifasi beriladi. So'zlar
soni qat'iy belgilanmagan.
Ma'lumotlarni qayta ishlash: bolalar bilimlarining sifatli tahlili amalga

Xulosa
Qadriyat yo'nalishlari inson shaxsiyatining eng muhim xususiyatidir, chunki
ular uning atrofidagi dunyoga va uning xatti-harakatlariga munosabatini belgilaydi.
Insonning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirish uzoq va murakkab jarayondir. Bunga
dunyodagi, mamlakatdagi, mintaqadagi ijtimoiy vaziyat, ommaviy axborot vositalari,
kichik guruhlarning qadriyatlari (oila, do'stlar) va boshqalar ta'sir qiladi. Shu bilan
birga, ta'lim insonning qadriyat yo'nalishlarini shakllantirishda muhim rol o'ynaydi.
Shaxsning qiymat-semantik sohasini o'rganish muammosi hozirgi kunda turli
ijtimoiy fanlarning predmeti bo'lib, tobora murakkablashib bormoqda va inson
haqidagi bilimlarning turli sohalari - falsafa, fizika, falsafa va boshqa sohalar
chorrahasida joylashgan muhim tadqiqot sohasini ifodalaydi. sotsiologiya,
psixologiya, pedagogika.
Qadriyat yo'nalishlari xulq-atvorni shaxsiy tartibga solishning psixologik
kontseptsiyalarini qurishda qo'llaniladigan asosiy tushunchalardan biridir. Zamonaviy
tadqiqotlarda ular shaxsning psixologik moslashuvi muammolari va uning o'zini o'zi
boshqarish jarayonlari kontekstida ko'rib chiqiladi.
Boshlang'ich maktab o'quvchilarining samaradorligi bevosita ularda qanday
hayotiy qadriyatlar ustunligiga bog'liq. Bolaning muhiti va uning kelajakdagi kattalar
hayoti uchun kelajakdagi ko'rsatmalari bunga bog'liq.
Qadriyat yo'nalishlari tizimi shaxs yo'nalishining mazmunli tomonini belgilaydi
va uning atrofdagi dunyoga, boshqa odamlarga, o'ziga bo'lgan munosabatining
asosini, dunyoqarashining asosini va hayot faoliyati uchun motivatsiyaning asosini
tashkil qiladi. hayot tushunchasi va "hayot falsafasi" va natijada shaxsning
mahsuldorligi.
Qadriyatlar tizimi shaxsning atrofdagi dunyoga, boshqa odamlarga va o'ziga
bo'lgan munosabatlarining asosini tashkil qiladi. Orientatsiyaning mazmunli tomoni
bo'lgan qadriyatlar dunyoqarashning asosi va motivatsion ehtiyoj sohasining yadrosi

bo'lib xizmat qiladi. Qadriyatlar tizimining shakllanishi erta yoshdan boshlanadi va
insonning shaxsiy va hayotiy o'zini o'zi belgilashi bilan bevosita bog'liq.
Adabiyotlar ro'yxati
1. Jahon entsiklopediyasi / Ed. A.A. Gritsanova. - Mn., 2001 yil.
2. Drobnitskiy O.G. Axloqiy muammolar. - M.: Ta'lim, 1977. -
3. Zdravomyslov A.G. Ehtiyojlar, manfaatlar, qadriyatlar. - M., 1988 yil.
4. Kapustin N.P. Moslashuvchan maktabning pedagogik texnologiyalari. - M., 1999
yil.
5. Kiryakova A.V. Maktab o'quvchilarining qiymat yo'nalishlarini diagnostikasi va
prognozi // Maktab o'quvchilarining yo'nalishi va faoliyati / Ed. T.K. Axayan, A.V.
Kiryakova. - M.: Pedagogika, 1991 yil.
6. Kiryakova A.V. Maktab o'quvchilarini ijtimoiy ahamiyatga molik qadriyatlarga
yo'naltirish: Dissertatsiya avtoreferati... doktor. ped. Sci. - Sankt-Peterburg, 1991 yil.
7. Kreyg G. Rivojlanish psixologiyasi. - Sankt-Peterburg. - 2000.
8. Leontyev D.A. Qadriyat yo'nalishlarini o'rganish metodologiyasi. - M., 1992 yil.
9. Matveeva L.I. Boshlang'ich sinf o'quvchisini o'quv faoliyati va axloqiy xulq-atvor
sub'ekti sifatida rivojlantirish. - L., 1989 yil.
10. Nabiulina N.G. O'rta maxsus ta'lim muassasalarida psixologik-pedagogik fanlar
siklini aksiologizatsiya qilish. - Ufa, 2003. - 116 b.

Qadiryat tizimini ishlab chiqish metodologiyasi dialog, o‘yin,senariy

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish