Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 48.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Qadriyatshunoslikning g‘arbdagi rivojlanish bosqichlari va asosiy yo‘nalishlari

Купить
Qadriyatshunoslikning g ’arbdagi rivojlanish bosqichlari va asosiy yo‘nalishlari . 1. Antik dunyo va G’arbda qadriyatlar to‘g’risidagi qarashlarning takomil bosqichlari. 2. XV-XVII asrlardagi ijtimoiy- siyosiy o‘zgarishlar va yangi zamon qadriyatlarining shakllanishi 3. XVIII va XIX asrda qadriyatlar sohasidagi o‘zgarishlar va hozirgi davr G’arb aksiologiyasi. 1 . Antik dunyo va G’arbda qadriyatlar to‘g’risidagi qarashlarning takomil bosqichlari. Voqea va hodisalarning ilm-fan, tadqiqot obyektiga aylanishi ijtimoiy borliqda yuz bergan o‘zgarishlar, inson aqlu idrokining ularni anglash jarayonlari bilan bog‘liqdir. Ijtimoiy hayotdagi o‘zgarishlar va ularni tushunish jarayonlari bir-biri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan hodisalardir. Bu jarayonlar yangi mavzularni, tushunchalarni va tadqiqot metodlarini yaratishga olib keladi. Jamiyatdagi dinamik o‘zgarishlar va insonlarning ijtimoiy hayotga qarab munosabatlarini chuqurroq tahlil qilish, yangi ilmiy yo‘nalishlar va usullarni shakllantirishga zamin yaratadi. Shu tariqa, ijtimoiy o‘zgarishlar va ularga nisbatan anglash jarayonlari bir-birini mustahkamlab, yangi ilmiy qidiruvlarga va innovatsion yondashuvlarga yo‘l ochadi, natijada u yoki bu mavzular, tushunchalar, usullarni kengroq, chuqurroq o‘rganishga ehtiyoj, qiziqish paydo bo‘ladi. Antik davr faylasuflari «qadriyat», «qadr», «qadrlash» atamalarini ijtimoiy hayot, insonning faoliyatini baholash, uning jamiyatdagi o‘rni va ahamiyatini aniqlash orqali tushunganlar. Ular, shuningdek, insonlarning boshqalar tomonidan muayyan normalar yoki axloqiy me'yorlar asosida qadrlanishi va baholanishini o‘rganishgan. Bu tushunchalar, odamlarning ijtimoiy rollari, axloqiy javobgarliklari va jamiyatdagi qadriyatlar tizimining shakllanishini o‘zida aks ettirgan. Antik mutafakkirlar uchun «qadr» insonning ma'naviy salohiyati, uning ijtimoiy hayotdagi ahamiyati va boshqalarga nisbatan mas'uliyatini ifodalagan. «Qadrlash» esa, odamning jamiyatdagi o‘rni va uning ko‘rsatgan mehnatining, axloqiy yutuqlarining tan olinishi sifatida qaralgan. Diogen Laertskiyning yozishiga ko‘ra, Zenon va stoiklar narsalarni ikkiga-«afzal va afzal bo‘lmagan»ga ajratishgan. «Qadrli bo‘lgan narsalar — eng afzal va muhim, qadri yo‘q narsalar esa ulardan past yoki arzimasdir. Stoik faylasuflarning ta'kidlashicha, qadriyat (axio), birinchi navbatda, insonning hayotiga to‘g‘ri keladigan barcha yuqori va ezgu fazilatlar, yaxshi xulq-atvor va ma'naviy qadriyatlarni ifodalaydi; ikkinchidan, tabiiy hayotga va inson tabiatiga mos bo‘lgan, ma'lum bir foyda yoki yordam keltiradigan narsalar, masalan, sog‘lik, boylik, qulayliklar va boshqalar ham qadriyat sifatida qaraladi; uchinchidan, biror narsaning bozor qiymati yoki savdoda ajralib turadigan bahosi, ya'ni uning tijorat yoki iqtisodiy qadri ham muhim ahamiyatga ega. Bu tushunchalar, ayniqsa, insonning haqiqiy baxtiga, uning ma'naviy va moddiy holatiga qanday ta'sir qilishini o‘rganishda muhim rol o‘ynaydi.» 1 . Shu tariqa stoiklar «afzal»larga iqtidor, san’at, farovon va go‘zal yashashiga yordam beradigan narsalarni qadrlaganlar. Stoiklar bergan mazkur ta’rif, substansional mohiyatiga ko‘ra, o‘z qimmatini yo‘qotmagan va u barcha faylasuflarning asarlarida, nazariy konsepsiyalarida davom ettirilgan. Aristotel ustozlari Suqrot va Platon qarashlarini davom ettiradi. Uning fikriga ko‘ra, hayotga, undagi barqarorlikni ta’minlashga, ezgulikka qaratilgan amallar, narsalar qadrlidir 2 . Aristotel baxt-saodatni inson amalga oshiradigan amallar, faoliyatning oxir- natijasi sifatida qaraladigan qadriyat ekanini ta’kidlaydi. « Biz, -deb yozadi u, — barcha ishlarni, amallarni va harakatlarni baxt va saodatga erishish uchun amalga oshiramiz, va bu holatni biz muhim, qadrlanadigan va ilohiy bir narsa sifatida ko‘ramiz. Boshqacha aytganda, bizning har bir faoliyatimiz, hayotdagi har bir qadamimiz, maqsadimiz va orzu-istaklarimiz baxtga erishish yo‘lida olib boriladi. Bu esa, o‘z navbatida, biz tomonidan oliy darajadagi qadriyat, ma'naviy va ruhiy ahamiyatga ega deb baholanadi» 3 . Faylasuf talqiniga ko‘ra, qadriyat nafaqat ezgulikka, shuningdek, «qalb faoliyati»ga muvofiq kelishi lozim. Shuning uchun u baxt-saodatni ilohiy qadriyat sifatida talqin qilganida, uni «qalb, ruh faoliyati bilan bog‘liq hodisa» 4 , deb ataydi. Aristotel qadriyatlarning eng muhimi, yuqori ko‘rinishi «siyosat (yoki davlat haqidagi fan)» 5 deb hisoblaydi. Buyuk tabiblar inson tanasini davolaydilar, siyosat, davlat boshqarishi bilan shug‘ullanuvchilar esa nafaqat kishilar qalbini, kasalini, 1 Қаранг: Лаэртский Д. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов. – М.: Мысль, 1979. – С. 306. 2 Аристотель. Сочинения. В четырех томах. Т.4. – М.: Мысль, 1983. – С. 71. 3 Ўша асар. – Б. 75. 4 Ўша асар. – Б. 74. 5 Ўша асар. – Б. 75. shuningdek, butun jamiyatni davolashi bilan ijtimoiy muhim qadriyat yaratadilar. Bu o‘rinda faylasuf siyosiy ijtimoiy faoliyatni jamiyat, taraqqiyot uchun eng muhim qadriyat darajasida talqin etishga yaqinlashganini sezamiz. Aristotel donishmandlikni, bilimga intilishni «o‘z tabiatiga ko‘ra eng ko‘proq qadrli» 6 narsalar qatoriga kiritadi. U qadrli narsalar, qadriyatlar ezgu amallar hammaga birdek qadrli ekanini uqtiradi 7 . Eng muhimi, Aristotel falsafada qaror topgan va barcha aksiologik ta’limotlar asosini belgilab bergan konsepsiyani ilgari surgan. Mazkur konsepsiya uning quyidagi g‘oyasida o‘z ifodasini topgan: «Qancha imkoniyat mavjud bo‘lsa, shuncha yuqoriga, oliy maqsadlarga intilish kerak va har bir ishni, hatto eng oddiy narsani ham, hayotning maqsadi, uning qiymati va ma'naviy yuksalishi uchun amalga oshirish lozim. Agar bu harakat kichik yoki oz miqdorda bo‘lsa ham, uning o‘zining kuchi, salohiyati va ahamiyati nuqtai nazaridan, u barcha boshqa narsalardan ustundir. Har bir inson o‘z ichidagi eng yuksak qadriyatni va ma'naviy kuchni rivojlantirishga intilish lozim, chunki bu uning hayoti uchun eng muhim va oliy maqsaddir» 8 . Demak, barcha xatti- harakatlar, amallar hayotga xizmat qilishi, uni e’zozlashi, ulug‘lashiga muvofiq qadrlidir. O‘sha davrda qadriyatlar asosan insonning ijtimoiy faoliyati, ezgu xulq- atvorlari va ahloqiy me'yorlari tizimida ko‘rib chiqilgan. Bu tushunchalar ko‘pincha yaxshilik, baxt-saodat, farovonlik, xotirjamlik, insof, qanoat, huzur-halovat, hayot va borliqni ulug‘lash kabi ijtimoiy va ma'naviy qadriyatlar bilan bog‘liq holda talqin qilingan. Shuningdek, boshqalarga nisbatan ko‘rsatiladigan mehr-oqibat, o‘zaro yordam va hamkorlik kabi voqealar ham qadriyatlar tizimiga kirgan. Ularning ichki mohiyati orqali bu tushunchalar, ko‘pincha, insonning ma'naviy kamolotini va hayotdagi haqiqiy maqsadga erishishni anglatgan. Hatto falsafa va etika fanlarini ilmiy darajaga ko‘targan buyuk mutafakkir Aristotelning asarlarida ham «qadr» va «qadriyat» tushunchalari keng va umumiy, falsafiy nuqtai nazardan ko‘rib chiqilgan, 6 Аристотель. Сочинения. В четырех томах. Т.4. – М.: Мысль, 1983. – С.179. 7 Ўша асар. – Б. 280. 8 Ўша жойда. shuningdek, ko‘plab hollarda etika va axloqiy prinsiplar bilan bog‘langan voqeliklar sifatida qaralgan. Ammo o‘sha davrdayoq «qadr» va «qadriyat»ning falsafiy, etikaviy mohiyati, hatto ta’rifi to‘g‘ri belgilab berilgan. Antik davrda «qadr» va «qadriyat» tushunchalari falsafiy mushohadalarning alohida obyekti bo‘lmagan, lekin ular ijtimoiy faoliyat va ezgu xulq-atvor tizimida, yaxshilik, baxt-saodat, farovonlik kabi ma'naviy qadriyatlar orqali talqin qilingan. Insonning hayoti va faoliyati, uning o‘ziga xos ahloqiy me'yorlari va boshqalarga ko‘rsatiladigan mehr-oqibat bu tushunchalar bilan chambarchas bog‘liq edi. Aristotel kabi buyuk faylasuflar ham bu tushunchalarni falsafiy va etik nuqtai nazardan o‘rganib, ularning axloqiy va ijtimoiy roli haqida chuqur fikr yuritgan. Shu tariqa, qadriyatlar insonning ma'naviy yuksalishi, uning ijtimoiy hayotdagi o‘rni va ahamiyatini shakllantiruvchi muhim omil bo‘lib qolgan. 2. XV-XVII asrlardagi ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar va yangi zamon qadriyatlarining shakllanishi Zamonaviy davr falsafasining asoschilari F.Bekon va R.Dekart asarlarida «qadr» va «qadriyat» tushunchalariga alohida voqelik sifatida qaralmaydi. Ular ilm-fanni, aqlu idrokni, olamni, borliqni ratsional anglashga xizmat qiluvchi «kuch-qudrat» sifatida qayd etsalar-da, bilimni irratsional kuch bilan bog‘lashga, natijada olamning aksiologik asosini transsendentdan izlashga moyildirlar. Mazkur dualistik yondashuv aqlu idrokni, ratsionalni insonning gnoseologik izlanishlariga xos qadr, qadriyat ekanini shubha ostiga qo‘ygan va turli teologik yondashishlarni keltirib chiqargan. Bu o‘rinda gap F.Bekon va R.Dekartning ilm, ong, aqlu idrok, ratsional to‘g‘risida bildirgan u yoki bu fikrlari ustida ketayotgani yo‘q. Bu borada ularning asarlaridan turli dalillar keltirish mumkin. Aytmoqchi bo‘lgan asosiy fikrimiz shundaki, F.Bekon ham, R.Dekart ham «qadr», «qadriyat» kategoriyalarini qo‘llamadilar. F.Bekon induksiyani ulug‘lab, B.Rassel iborasi bilan aytganda, o‘z falsafasini «ko‘p sohada qoniqarsiz qildi» 9 . R.Dekart esa « Yangi zamon bilimlari va sxolastik ta'lim o‘rtasida noaniqlik va izlanishlar davom 9 Рассел Б. История западный философии. – Новосибирск, Новосибирск. ун-та, 1999. – С. 505, 528. etdi 10 . "To‘g‘ri, ularning kamchiliklari to‘g‘ridan-to‘g‘ri «qadr» va «qadriyat» tushunchalari bilan bog‘liq bo‘lmasa ham, lekin ular amalga oshirgan ilmiy va falsafiy-nazariy tadqiqotlar, shuningdek, zamon talablarining ta'siri «qadr» hamda «qadriyat»ni yangi yo‘sinda tushunishga imkon yaratdi." Bu versiyada "ilmiy, falsafiy-nazariy izlanishlar" o‘rniga "ilmiy va falsafiy- nazariy tadqiqotlar", "davr taqozosi ehtiyoji" o‘rniga esa "zamon talablarining ta'siri" ishlatilgan. J. Lokk qiymatli narsalarni ikki turga bo‘ladi: birinchisi — tabiat tomonidan taqdim etilgan va inson tomonidan tayyor holatda qabul qilinadigan narsalar; ikkinchisi esa -insonning mehnati va harakatlari orqali yaratiladigan, unga xos bo‘lgan narsalar. Faylasufning fikriga ko‘ra, inson mehnati bilan yaratgan narsalar biz uchun qadrliroqdir 11 . D.Yum narsalarni qadrlashni affekt bilan bog‘laydi. Uning fikriga ko‘ra, inson ma’lum bir narsalarni o‘ziga e’zozli, kerak bo‘lgani uchun yuqori baholashga, ikkinchi narsalarni ko‘p yoki o‘ziga zarur bo‘lmagani uchun qadrlamaslikka moyil. Shuning uchun narsani e’zozli qilgan sabab yoki bizda qoniqish uyg‘otgan predmet bilan affektga ega «men» o‘rtasidagi bog‘liqlikni hisobga olish darkor 12 . Shu bilan birga D.Yum, narsalar o‘z sohasiga, ta’sir doirasiga ega, deb ko‘rsatadi. Demak, narsalarni baholash, qadriga etish, qadrlashda inson o‘zining obyektiga munosabatidan, o‘zining holati, baxtli yoki baxtsiz sezishi kabi affektlaridan kelib chiqadi 13 . U hatto shu ma’noda, «qadr, baho foydaga bevosita bog’liqdir» 14 , deb yozadi. Bu o‘rinda u narsaning affektiv nuqtai nazardan insonga keltiradigan foydasiga diqqatini qaratadi. 10 Локк Дж.Сочинения в трех томах. Т.3. – М.: Мысль, 1988. – С. 286. 11 Ўша жойда. 12 Юм Д. Сочинения в двух томах. Т.1. – М.: Мысль, 1986. – С. 421-422. 13 Юм Д. Сочинения в двух томах. Т.1. – М.: Мысль, 1986. – С. 512. 14 Ўша асар. – Б. 501. Shu bilan birga D.Yum ba’zan kishilar affekt ta’sirida narsa va hodisalarga «yuqori baho» berishlari mumkin, deb hisoblaydi. Narsa va hodisalarning asl qadrini bilmaslik «sun’iy qadrlash»ni keltirib chiqaradi 15 . Falsafada qadriyatlarni pozitiv voqelik sifatida klassifikatsiya qilishga intilgan D.Yumdir. U qadriyatlarni ijobiy (merit) va salbiy (demerit) ko‘rinishlarga ajratadi. Keyin u ijobiy qadriyatlarga olijanoblik, insonparvarlik, hamdardlik, minnatdorlik, do‘stlik, sadoqat, tirishqoqlik, beg‘arazlik, saxiylik kabi ezgu ishlarga yo‘naltirilgan sifatlarni kiritadi 16 . «Nozik affektlarga moyillik har doim insonni hayot uchun foydali va muloyim qiladi, aynan ushbu xislat jamiyat tomonidan qoralanadigan fazilatlarni to‘g‘ri yo‘lga soladi. Agar dovyuraklik va shuhratga intilish ezgu niyatlar bilan boshqarilmasa, ular kishini faqat tilanchi yoki qaroqchiga aylantiradi. Boshqa sifatlar ham shunday. O‘z holicha ularning jamiyat qiziqishlariga aloqasi yo‘q, ammo ular yuqoridagi affektlar yo‘naltirilishiga muvofiq insoniyatga yo yaxshilik yoki zarar keltirishi mumkin 17 . Milliy va umuminsoniy qadriyatlarning uyg‘unlashuvida qism va butun o‘rtasidagi dialektik aloqalar muhim o‘rin tutadi. Qism bilan butun munosabatlariga o‘ziga xos voqelik sifatida qaragan Platon va Aristotel g‘oyalarini D.Yum qadriyatlar misolida davom ettiradi. Uning fikriga ko‘ra, ijtimoiy fazilatlarga bog‘langan qadriyat asosan insoniyat va jamiyat manfaatlariga qaratilgan ezgu niyatlar tuyg‘usidan kelib chiqadi. Shuni esdan chiqarmaslik kerakki, D.Yum, B.Rassel iborasiga ko‘ra, «falsafadan substansiyani qo’ydi» 18 va barcha narsalarni affektga taqadi. Obyekt haqida u yoki bu qarash, unga xos sifat, « Uning qadri, unga nisbatan bo‘lgan ijobiy yoki salbiy ruhiy holatlar va his-tuyg‘ularga asoslanadi» 19 , deb yozadi faylasuf. Bu bilan u narsa va xatti-harakatlarning ijobiy yoki salbiy baholanishi, qadrlanishi, qadriyat ekanligi insonning affektidir, degan fikrni ilgari suradi. 15 Ўша асар. – Б. 735. 16 Ўша асар. – Б. 769. 17 Ўша жойда. 18 Рассел Б. История западной философии. – Новосибирск, Новосибирск. ун-т, 1999. – С. 613. 19 Юм Д. Сочинения в двух томах. Т.2. – М.: Мысль, 1966. – С. 675. Qolgan barcha narsalar, inson mayli, istagi, qiziqishi tufayli «nisbiy qadrga egadir» 20 . Nisbiy qadrga ega bo‘lgani uchun ular narsalar deb ataladi va inson ehtiyojlarini qondiruvchi vositalardir. Ongli mavjudotlar shaxslar deb ataladi, chunki ular subyektiv qadriyatlarga egadir. Shu bilan I.Kant falsafaga «absolyut qadriyat» kategoriyasini ham olib kirdi 21 . I.Kant «baho» va «qadriyat» tushunchalarini bir-biridan farqlaydi. Uning fikriga ko‘ra, kishilarning mayl va ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiluvchi narsalar «bozor baho»siga; ruhiy kuchlarning bemaqsad o‘yinlari yoki tahdidlar»ni qondirishga qaratilgan narsalar «affektli baho»ga va o‘zi o‘ziga maqsad narsalar «ichki qadrga», qimmatga egadir 22 . I.Kant ushbu «ichki qadr»ni, qimmatni faqat insonda, uning ongli mavjudot sifatida amalga oshiradigan ma’naviy-axloqiy fazilatlarida ko‘radi. Faqat inson «ichki qadriyat»dir, chunki u o‘zining xatti- harakatlari, axloqiy imperativi orqali haqiqiy ijtimoiy boylik yaratadi. SHuning uchun I.Kant, hamma narsani qonun belgilab bergan, qonun esa « cheksiz va so‘z bilan ifodalab bo‘lmaydigan qadr va qiymatga ega bo‘lishi kerak» 23 , deb yozadi. Bu o‘rinda faylasuf qadriyatni shaxsiy va umumiy ko‘rinishlarga ajratayotganini ilg‘ash mumkin. F.Nitsshening «Hokimiyatga iroda. Barcha qadriyatlarni qayta baholash tajribasi» deb atalgan asari G‘arbiy yevropa falsafasida, tafakkurida XIX asr oxirida yuzaga kelgan tushkunlik va ma’naviy tanglikni ifoda etadi. F.Nitsshening ta’kidiga ko‘ra, nigilizm bizning buyuk qadriyatlarimiz va ideallarimizning oxirigacha o‘ylangan mantig‘idir. Shuning uchun G‘arbiy Evropa yaratgan qadriyatlarni nigilistik qayta ko‘rib chiqish va « Bir payt kelib, bizga yangi qiymatlar va muhim tamoyillarni kashf qilish zarur bo‘ladi» 24 . Shu tariqa F.Nitsshe «Yevropaning ilk tugal nigilisti»ga aylanadi. 20 Кант И. Сочинения в шести томах. Т.4. Часть 1. – М.: Мысль, 1966. – С. 269. 21 Ўша жойда. 22 Кант И. Сочинения в шести томах. Т.4. Часть 1. – М.: Мысль, 1966. – С. 276-277. 23 Ўша асар. – Б. 277. 24 Ницше Ф. Воля к власти. Опыт переоценки всех ценностей (1884-1888). – М.: ТОО «Транспорт», 1995.– С. 30. Faylasufning falsafiy-aksiologik qarashlari haqida kelgusi mavzuda aniqroq to‘xtalamiz. Bu o‘rinda shuni aytishimiz lozimki, aynan F.Nitsshe asarlarida qadriyat alohida ijtimoiy voqelik, falsafiy tadqiqot obyekti darajasiga ko‘tariladi. Uning nigilistik qarashlari Evropa qo‘ynida tug‘ilayotgan revolyusiyalar va jahon urushlarining o‘ziga xos darakchisi edi. Demak, yuqoridagi misollar va tahlillar ko‘rsatadiki, qadriyat haqidagi qarashlarning genezisini antik davr falsafasidan izlash o‘rinlidir. Shunday qilib, qadriyatlar falsafasining rivojlanishi, tarixan, turli faylasuflarning ilmiy va falsafiy izlanishlari orqali shakllangan. Ularning qarashlari vaqt o‘tishi bilan bir-birini to‘ldirib, qadriyatlar haqidagi tushunchalarni yanada chuqurlashtirdi. Har bir faylasufning qadriyatlarni talqin qilishdagi o‘ziga xos yondashuvi, jamiyatning ijtimoiy, ma’naviy va axloqiy rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Bu jarayon bugungi kunda ham davom etmoqda, chunki qadriyatlar, vaqt o‘tgan sayin, yangi voqeliklar va ehtiyojlarga javob berishni talab qiladi. 3. XVIII va XIX asrda qadriyatlar sohasidagi o‘zgarishlar va hozirgi davr G’arb aksiologiyasi. Aksiologiya ijtimoiy fanlarning maxsus sohasi sifatida shakllangan. G‘arb mamlakatlarida bu sohada maxsus qo‘llanma va kitob chop etilmoqda, qadriyatshnoslik bo‘yicha mtaxssislar bor, xilma-xil ilmiy anjmanlar o‘tkazish yo‘lga qo‘yilgan, hozirgi davrda G‘arb mamlakatlarida aksiologiya bilan bog‘liq xilma-xil ilmiy yo‘nalishlar dunyoga keldi. G‘arb qadriyatshunosligida mashhur nemis faylasufi I.Kantning izdoshlari V.Vindelband, G.Rikkert, M,Sheler, N.Gartman, G.Elzenberg va boshqalarning qarashlari keng tarqalgan. Ushbu olimlar reallikdan alohida yashashi mumkin bo‘lgan muayyan qadriyatlar olami borligini e’tirof etadilar. Ularning qariyib hammasi uchun umumiy bo‘lgan mayyan qadriyatlar olami borligini e’tirof etadilar. Ularning qariyib hammasi uchun umumiy bo‘lgan ushbu qarash tarixi uzoq o‘tmishga, qadimgi falsafaning mashhur namoyandasi bo‘lgan Aflotun zamonlariga, uning g‘oyalar dunyosi bilan bog‘liq fikrlariga taqaladi. Nemis olimlari V.Vindelband (1848-1915) va G.Rikkert (1863-1936) qadriyatlar muammosi borasida qariyib bir xil mulohaza yuritganlar va ularning qarashlari haqli ravishda Vindelband-Rikkert aksiologik ta’limoti, deyildi. Ana shu ma’noda qadriyatlar olamdagi mavjud narsalardan ko‘ra bir qadar ulug‘ zohiriylik va mutlaq haqiqatlardir. Ayrim faylasuflar, aksiologlar borliqda qadriyat degan fenomenni borligi e’tirof qilsalarda, uni mohiyatini inson aqli bilishga ojizlik qiladi degan fikrni bildiradilar. Aksiologiya sohasida ijod qilgan faylasuflarni haqli ravishda ikki yo‘nalishga ya’ni obyektiv va subyektiv qadriyatshunoslarga bo‘lish mumkin. Obyektiv aksiologlar ya’ni qadriyatlar muammosiga obyektiv nuqtai nazardan yondashgan olimlar orasida M.Sheler (1874-1928) va N.Gartman (1882-1950) larni e’tirof etish joiz. M.Sheller shunday yozadi: «tajribani shunday turi borki, uning predmeti aql uchun yopiqdir: quloq rangni idrok qila olmagani kabi uni (tajribasi predmetini) bilishga aql ojizlik qilad. Shu tajriba orqali abadul-abad mangu bo‘lgan predmetlarni, masalan qadriyat va ularning ierarxiyasini o‘rganamiz». Gap ilohiy hissiyot va muloqot tajribasi haqida borayotgan bo‘lsa kerak. Shellerni fikricha xudo g‘oyasi oliy qadriyatdir. Borliqni eng muhim xususiyati uni fojealigidadir. Qadriyat bilan qiyoslanganda ma’lum bo‘ladiki, barcha narsalarda fojeaviy xislat bor. Borliqni fojealigini namoyon bo‘lishini bitta zamini-vaqtdir, unda barcha narsa paydo bo‘ladi (tug‘iladi) va yo‘qoladi (o‘ladi). Borliqni fojealigini, undagi narsalarni vaqtinchaligini bartaraf etadigan yoki yumshatadigan muhim-mangulik xislatiga ega bo‘lgan ma’naviy qadriyatlardir. Shellerni fikricha, ma’naviy qadriyatlar, masalan ezgulik, nafosat, adolat va boshqalar fazo va vaqtdan tashqari turadi. Tarixiy shart-sharoitga bog‘liq emas. Uning fikricha, ma’naviy qadriyatlarni tahlil qilishda ularni ideal obyektlar bo‘lib, shu ideal obyektlar, uning nazarida, kishilarga doimo ta’sir qilib turadi, ularning hayoti va faoliyatida muhim ahamiyat kasb etadi 25 . Garman esa o‘zgarmas axloqiy 25 Назаров Қ. Қадриятлар фалсафаси. Тошкент, “Академия” 2004,34-бет qadriyatlar nazariyasini ilgari surmoqchi bo‘ldi. Qadriyatlar obyektiv baholash esa subyektivdir. Subyektiv aksiologlar. G‘arbda aksiologiya sohasida ijod qilgan bir guruh faylasuflar, U.Jeyms, J.Dyui (1859-1952), A.Meynong (1879-1961), A.Bergson (1879-1961)lar qadriyatlarning vujudga kelishini inson, uning sifat va faoliyati bilan bog‘laydilar. Ularning g‘oyalari G‘arb mamlakatlarida keng tarqalgan. Masalan XX asrning boshlarida U.Jeyms qarashlari, keyinchalik J.Dyui g‘oyalari keng yoyilgan va G‘arb madaniyatining barcha sohalariga juda katta ta’sir ko‘rsatgan. G‘arb olimlari orasida V.Diltey, X.Erenfels, O.Shpengler, A.Toyinbi, P.Sorokinlarni alohida ta’kidlash lozim. Bu olimlar nazarida qadriyatlarni mavhum emas, balki aniq tahlil qilmoq kerak. Ana shunda ularning kelib chiqishi, mohiyati va namoyon bo‘lish shakllarini aniqlash oson bo‘ladi. Bu diqqatga sazovor fikr bo‘lib, undan hozirgi zamon qadriyatshunoslari ijodiy foydalanmoqdalar. Bizning fikrimizcha, qadriyatshunoslik muammolarini tahlil etish borasidagi qarashlarni hisobga olib, bu oqim vakillarini “ plyuralistik aksiologiya ” tarafdorlari, deb atash mumkin. G‘arb qadriyatshunosligining B.Esup, M.Roder, T.Munro kabi olimlar mansub bo‘lgan individual-psixalogik yo‘nalishi ham mavjud bo‘lib, bu yo‘nalish vakillari kishining shaxsiy-individual qadriyatlarini atroflicha talqin qilganlar. Aksiologiyaning rivojlanishi va G‘arb falsafasidagi qadriyatshunoslikning asosiy yo‘nalishlari yoritilgan. Aksiologiya — qadriyatlar haqida ilmiy tadqiqot olib boruvchi soha sifatida G‘arb mamlakatlarida alohida o‘rin egallaydi. Bu sohada nafaqat ilmiy anjumanlar, balki maxsus kitoblar va qo‘llanmalarning chop etilishi, shuningdek, qadriyatshunoslar tomonidan olib borilayotgan tadqiqotlar aksiyologiyaning muhim va rivojlanayotgan fan ekanini ko‘rsatadi. G‘arbda aksiologiyaning eng ko‘p e’tibor qaratilgan yo‘nalishlaridan biri, I.Kantning qarashlariga asoslangan "Vindelband-Rikkert aksiologik ta’limoti"dir. Ushbu ta’limotga ko‘ra, qadriyatlar olami mavjud bo‘lib, bu olam borliqdan alohida bo‘lishi mumkin. Ular zohiriylikdan va mutlaq haqiqatlardan iborat deb qaraladi. Shuningdek, aksiologiya sohasidagi faylasuflar, qadriyatlarni ikki asosiy yo‘nalishda tahlil qilishadi: obyektiv va subyektiv qadriyatshunoslik. Obyektiv aksiologiyada, masalan, M.Sheler va N.Gartman kabi faylasuflar qadriyatlarni obyektiv nuqtai nazardan tushunishga harakat qilishgan. Ular, qadriyatlarni inson aqlidan tashqarida mavjud bo‘lgan, ulug‘vor va mangu tushunchalar sifatida ko‘rishadi. Shelerning fikriga ko‘ra, ma’naviy qadriyatlar, masalan, ezgulik, adolat va nafosat, vaqt va fazodan tashqari bo‘lib, ular insoniyat hayotining asosiy ma’nosini belgilaydi. Gartman esa axloqiy qadriyatlarning o‘zgarishdan holi, doimiy va ahamiyatli ekanini ta’kidlaydi. Subyektiv aksiologiyaga kelganda, U.Jeyms, J.Dyui kabi faylasuflar qadriyatlarning paydo bo‘lishi inson faoliyati va ehtiyojlari bilan bog‘langanligini ko‘rsatadilar. Ularning qarashlariga ko‘ra, qadriyatlar insonning ijtimoiy va shaxsiy tajribalaridan kelib chiqadi. Ularning g‘oyalari G‘arb madaniyatida keng tarqalgan va ko‘plab sohalarda ta’sir ko‘rsatgan. Shuningdek, G‘arb qadriyatshunosligida “plyuralistik aksiologiya” ta’limoti mavjud bo‘lib, bu ta’limot vakillari qadriyatlarni bir nechta nuqtai nazardan tahlil qilishni maqsad qilganlar. Bunday fikr yuritish, qadriyatlarning turli ijtimoiy, madaniy va shaxsiy kontekstlarda qanday shakllanishini tushunishga yordam beradi. G‘arbdagi boshqa mashhur olimlar, masalan, V.Diltey, X.Erenfels va O.Shpengler ham qadriyatlarni aniq tahlil qilish zarurligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, individual-psixologik yo‘nalishga e’tibor qaratgan olimlar, B.Esup, M.Roder va T.Munro kabi nomlar, qadriyatlarni insonning shaxsiy tajribalari va psixologik holatlaridan kelib chiqqan holda o‘rganadilar. Aksiologiya sohasida G‘arbda yuzaga kelgan turli yo‘nalishlar qadriyatlarning mohiyati va vujudga kelishi borasida o‘zaro turlicha yondashuvlarni ko‘rsatadi. Bu yondashuvlar qadriyatlarning obyektiv va subyektiv tabiatini, ularning ijtimoiy, axloqiy va shaxsiy shakllarini tahlil qilishda muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, aksiologiyaning rivojlanishi, qadriyatlarni yanada chuqurroq va kengroq tushunishga imkon yaratmoqda. ADABIYOTLAR : .Қаранг: Лаэртский Д. О жизни, учениях и изречениях знаменитых философов.-М.: Мысль, 1979.- С. 306. 2.Афлотун. Қонунлар. –Т: Янги аср авлоди, 2002. – Б. 4. 3. Ўзбекистонда ижтимоий-фалсафий фикрлар тарихи. -Т.: Ўзбекистон, 1995, 6-бет 4.Фозила Сулаймонова. Шарқ ва Ғарб. -Тошкент: Ўзбекистон, 1997. - 23 б. 5.Қаранг: Брентано Ф.О. Происхождении нравственного познания. -Алетейя: СПб, 2000. – С.22. . 6.Рассел Б. История западный философии. -Новосибирск, Новосибирск. ун-та, 1999.- С. 505, 528. 7. Назаров Қ. Қадриятлар фалсафаси. Тошкент, “Академия” 2004,34-бет AXBOROT MANBALARI : 1. www . ziyonet . uz . 2. www . edu . uz . 3. www . google . uz . 4. www . gov . uz .

Qadriyatshunoslikning g‘arbdagi rivojlanish bosqichlari va asosiy yo‘nalishlari

Купить