Qadrlash va qadrsizlanish muammolari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	50.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Qadrlash va qadrsizlanish muammolari

Купить

Qadrlash va qadrsizlanish muammolari .
1. Qadrlashning aksiologik mohiyati va mazmuni.
2. Qadrlash mezonlari va me’yorlari, ular buzilishining salbiy oqibatlari.
Qadrlashning shaxsiy, milliy, umuminsoniy va boshqa darajalari.
3. Moddiy, ma’naviy, siyosiy, mafkuraviy va boshqa sohalardagi
qadrsizlanishning o‘ziga xosligi va oqibatlari.

1. Qadrlashning aksiologik mohiyati va mazmuni.
XIX asr oxirida, ayniqsa birinchi jahon urushidan keyin klassik fan va falsafada
ishlab chiqilgan inson to‘g‘risidagi tasavvurlar, ta’limotlar ko‘p jihatdan asossiz
ekanligi namoyon bo‘ladi, insonning ratsionalistik talqini inqirozga uchradi. Inson
uning hayotini qadriyati, obyektiv bilim va qadriyat nisbati nihoyatda dolzarb
muammoga aylandi. XX asrning 20- yillaridan boshlab, ekzistensializm, falsafiy
antropologiya, germenevtika kabi gumanitar bilim yo‘nalishlari rivojlandi. Yangi
kantchilar esa qadriyat va uning mohiyati masalasini gumanitar sohadagi ilmlarni
bosh masalasi sifatida o‘rtaga qo‘y dilar . Insonni faoliyatini, o‘zligini qadriyatli
tomonini m uhokama si yagona konsensiyaga olib kelmadi.
«Qadriyat nima?» degan savolga bir xil ma’noga ega bo‘lgan javob
olinmadi. Tabiatda namoyon bo‘lgan xossalar dan farqli o‘laroq qadriyatda
obyektiv va subyektiv jihatlar mavjud. Bundan tashqari qadriyat fenomeni
(xodisasi) ehtiyojlar, manfaatlar. Shuning uchun bo‘lsa kerak qadriyat xususida
aniq ma’noga ega bo‘lgan, ko‘pchilik olimlar va faylasuflarni qoniqtiradigan ta’rif
yoki talqin hali etarlicha aniqlanmagan.
Qadriyat narsa, predmet emas, balki predmetda insonni ehtiyojini
qondiradigan, ezgu-niyatlarga monand keladigan xislatlar mavjud bo‘lgandagina
qadriyat paydo bo‘ladi. Bir xil ehtiyojlarni qondirish insonni kamol tomon olib
boradi, bunda qondirish vositalari qadriyatli bo‘ladi. Lekin Mussolini, Gitler kabi
fashist manyaklar ehtiyoj va manfaatlarini qondirish insoniyatni boshiga katta
kulfatlarni keltiradi. Inqirozga olib boradigan ta’limotlar, vositalar, qadriyatli
xislatlarga ega bo‘ladilarmi? Bo’larni bahosini beradigan, nimani qadriyati bor,
nimani qadr-qimmati yo‘qligini belgilaydigan mutloq hakam bormi?
Qadriyatlar jamiyatimizning noyob va bebaho boyligi bo‘lib, ular bizning
milliy g‘ururimiz va iftixorimizni tashkil etadi. Ularni himoya qilish, asrab-
avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish har birimizning sharafli burchimizdir.
Milliy qadriyatlarimizga chuqur hurmat bilan yondashish, millatimizga nisbatan

hurmatning asosiy nuqtasidir. Yillar davomida shakllangan va o‘zida xalqimizning
tarixiy va madaniy tajribasini mujassam etgan qadriyatlarimiz, bugungi kundagi
ma’naviy va madaniy rivojlanishimizni yanada jadallashtiradi, xalqimizni g‘oyaviy
va ma’naviy poklanish yo‘lida qo‘llab-quvvatlaydi. Ular jamiyatni o‘ziga xos
ma’naviy me’yorlar bilan to‘ldiradi va milliy birligimizni mustahkamlashga
yordam beradi. Shuningdek, ushbu qadriyatlar nafaqat bizning o'tmishimizni yodga
solib, balki kelajak avlodlarimizga ham an’analarimiz va urf-odatlarimizni,
jamiyatni rivojlantirishdagi asosiy g‘oyalarimizni meros sifatida qoldiradi.
Qadriyatlar insonning baxtli va erkin hayot kechishi, ma’naviy va axloqiy
o‘sishi uchun zarur vositalardir. Shuning uchun, ularni himoya qilish va
rivojlantirish, nafaqat shaxsiy, balki jamiyat taraqqiyoti uchun ham muhimdir.
Qadriyatlar ijtimoiy, siyosiy va falsafiy ahamiyatga ega bo‘lib, o‘tmish va hozirgi
davrni birlashtiradi. Millatning tarixi, madaniyati shu qadriyatlar orqali aks etadi.
Har bir davlat va siyosiy tizim qadriyatlarni o‘z manfaatlari yo‘lida ishlatgan va
ishlatishda davom etmoqda. Biroq, qadriyatlar o‘zi insonning turmush tarzini
belgilamaydi, balki jamiyatdagi siyosat va manfaatlar bilan bog‘liq. O‘zbek
xalqining qadriyatlari ham o‘tmish va hozirgi davrda o‘zgarishlarni ko‘rsatadi.
Qadriyatlar tarbiyaviy ahamiyati juda ham zaruriy hisoblanadi. Tarbiya
yoshlarda insoniylik xususiyatlarini tarbiyalash jarayonidir. Bu jarayon tarbiyani
aniq maqsadga yo‘naltirishni taqozo etadi. CHunki biz hayotda ko‘p narsa inson
uchun, uning sog‘lig‘i uchun zarurli ekanligini bilamiz, lekin o‘z bilganlarimizga
amal qilmaymiz.
Masalan, chekish, ichish, sog‘liqqa zarar keltirishini bilamiz, lekin bu
odatni tashlashga kelganda, o‘zimizda i roda, matonat etishmaydi. Odamiylik
jihatdan ota-ona va qarindosh-urug‘ni hurmat qilmaslik, jamoat transportlarida
kattalar, bolali ayollar va nogironlarga o‘rin bermaslik kabi ko‘plab odatlar
noto‘g‘ri hisoblanadi, qo‘pollik, betgachoparlik, axloqsizlik, uyat ekanligini
bilganmiz holda hamma vaqt ham ana shunday salbiy ko‘rinishlarning oldini
ololmaymiz.

Bu jarayon qadriyatlar tizimidan ikkinchi o‘tish davri, deyiladi. Ana shu
ma’noda, jamiyat rivojining muayyan bosqichini iqtisodiy, siyosiy va boshqa
nuqtai nazardan ham o‘rganish mumkin. Bunda biz muqarrar ravishda bir davrning
qadriyatlar tizimi boshqasiga xos tarzda farq qilishining guvohi bo‘lamiz. Bu esa
qadriyatlar tizimining ijtimoiy taraqqiyotiga bog‘liqligi qonunning asosiy
mazmunini ifodalaydi.
Masalan, erkinlik tushunchasining mazmuni jamiyat taraqqiyotining har
bir bosqichida qanday tushunilganini ochib berish zarur. Tarixda erkinlikni
tushungan va uni qadrlagan shaxsni tarbiyalash yetarli emas, balki erkinlikni
kundalik hayotimizning asosiy tamoyiliga aylantirish uchun kurashuvchan zamona
qahramonini tarbiyalashimiz zarur.
Insonlar o‘z faoliyatini shakllangan ko‘nikmalar va ilg‘or g‘oyalar
asosida amalga oshirsa, ma’naviy maqsad moddiylashadi. G‘oya ijtimoiy
haqiqatga aylanishi uchun tarbiyalanuvchi sog‘lom e’tiqod va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishi zarur. SHuni alohida takrorlash kerakki, biz atrofimizdagi mavjud
qadriyatlarni ko‘rishimiz, anglashimiz, ularni qadrlashimiz uchun o‘tmish bilan
hozirgi kunni taqqoslash imkoniyatiga ega bo‘lishimiz zarur.
2. Qadrlash mezonlari va me’yorlari, ular buzilishining salbiy oqibatlari.
Qadrsizlanish va uning salbiy oqibatlari.
Qadrlash va qadrsizlanish aksiologiyaning eng asosiy masalalaridan biridir.
Hamma zamonlarda kishilarda qadrlash tyg‘sini shakllantirish va to‘g‘ri
tarbiyalash nihoyatda muhim. Qadrlash tuyg‘usining qanday shakllanganligi
qadrlash darajalarida ko‘zga tashlanadi. Shaxsiy darajada u insonning ma’naviy
kamolotini, uning qanday qadriyatlarni barqaror qilishdagi faoliyatini ifodalaydi.
Ammo, hayotdagi doimo ham qadrlash mo‘ljallari to‘g‘ri belgilanavermaydi,
gohida qadrlash mezonlariga amal qilinmaydi yoki ularga ahamiyat berilmaydi. Bu
jarayon bir qator salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Jahon tarixida shaxsiy
cheklovlar, milliy manqurtlik, buyuk davlat shovinizmi, ma’nosiz kosmopolitizm,

fashistlar tomonidan ilgari surilgan oliy irq g‘oyalari kabi salbiy oqibatlarning
yuzaga kelmasligi uchun qadrlash mezonlari va qadriyatlar aniq belgilangan
bo‘lishi kerak. Bu qadriyatlar insonlarning hayoti va faoliyatini ma’naviy jihatdan
to‘g‘ri yo‘naltirishi, hayotlarining ma’naviy o‘lchovlariga mos kelishi zarur. Ular
faqat odamlarning individual hayotini emas, balki jamiyat va davlatning umumiy
taraqqiyoti uchun ham muhim ahamiyatga ega. Bu qadriyatlar o‘zaro hurmat va
inoyat, xalqaro tinchlik va hamjihatlikni ta’minlashga xizmat qilishi, jamiyatni
ichki va tashqi xavflardan himoya qilishi kerak.
Qadrlashning belgilab qo‘yilgan chegarasi bo‘lmasada, u cheksiz hissiy
jarayon emas. Balki muayyan qadrlash me’yorlari mavjud. Qadrlash me’yorlari
qadriyat mo‘ljallari va qadrlash mezonlari bilan uzviy bog‘langan. Qadrlash
tuyg‘usi natijasida shakllangan ma’naviy kamolot va ijtimoiy komillik darajasini,
axloqiy etuk, nafosat, madaniyatlilik, huquq va odillikning zaruriy talablarini
o‘zida aks ettiradigan aksiologik tushunchalaridir. Bu tushunchalar ostida
turmushning qog‘ozlarda yozilmagan, aql va idrok bilan anglab olinadigan, faqat
o‘qib emas, uqib o‘rganiladigan hayotiy qonunlari, talablari ifodalangan. U yoki bu
narsa, voqelik shakli, kishi, unga xos faoliyat va xususiyatni qadrlashda ana
shularga e’tibor bermoq kerak.
Qadriyatning qadrsizlanishi birdaniga va tasodifiy ro‘y bermaydi.
Qadrsizlanish muayyan aksiologik jarayondir. Yuqorida ta’kidlaganimizdek,
moddiy sohada qadrsizlanish ma’naviy sohadagidan farq qiladi. Bir moddiy asbob,
uskuna, jism yoki narsa vaqt o‘tishi bilan eskirishi, qadr-qimmatini yo‘qotishi
mumkin. Ammo biror narsaning kerakli yoki kerak bo‘lmay qolishi uning butunlay
qadrsizlanishini anglatmaydigan hollar ham uchraydi. Bunday hollarda kishilar
qadriyat “obyekt”ni esdalik sifatida saqlab yuradilar, ular muzeylardan joy oladi
yoki biror-bir tarzda asraladi. Fransiyaning poytaxti parijdagi Eyfel minorasi
o‘zining asl funksiyasini butunlay yo‘qotganida ham fransuzlar uchun qadrini
yo‘qotmaydigan qadriyat obyektidir. Ulug‘bek rasadxonasi qoldiqlari orasidan
topilgan usturlob (sekstant) ham bugungi kundagi astronomik izlanishlarda amaliy

foydalanishga yaramaydi. Ammo uni buyuk bobolarimizning nazari tushgan
yodgorlik sifatida o‘z qadrini yo‘qotgan, deb bo‘lmaydi.
Qadrsizlanish muammosi ustida fikr yuritish, muqarrar ravishda,
qadriyatlarni qadrlash mezonlari, qadrlash me’yori to‘g‘risidagi masalani chetlab
o‘ta olmaydi. Bu masala B.R.Karimov va B.O.To‘rayevlarning “Oqilona qadriyat
mo‘ljallari” risolasida ilmiy-aksiologik tahlil borasidagi tadqiqotlarning obyekti
sifatida kn tartibiga qo‘yilgan. Ular bu risolada “oqilona qadriyat maqsadlarini
shakllantirish, insonni ijtimoiy va ma’naviy taraqqiyotga yo‘naltirishda muhim
metodologik vosita bo‘lib, bu jarayon nafaqat shaxsiy rivojlanishga, balki
jamiyatning barqaror va tinch rivojlanishiga ham xizmat qiladi” 1
berganlar.
Har bir qadriyat obyektining qadrlash mezoni bor. Bu mezon u yoki bu
qadriyatni qadrlashning obyektiv me’yorini anglatadi. Ana shu me’yorning
buzilishi u yoki bu qadriyat qadrining, bir tomondan, xuddi ortiq mtlaqlashtirilishi,
ikkinchi tomondan esa, aksincha, bu qadrning mutloqo e’tiborga olinmasligiga
sabab bo‘ladi. Xullas, qadrlash me’yorining buzilishi, har qanday holatdan ham
qadrsizlanishning asosiy sabablaridan biridir.
Shaxsiy qadriyatlarni haddan ortiq mutlaqlashtirish oxir-oqibat shaxsiy
egoizmga, bu darajadagi qadriyatlarning qadrsizlanishiga olib keladi. Shaxs
qadriyatlarini mensimaslik esa insonni tahqirlashga, uni qadriyat obyekti sifatidagi
qadrini erga urishga, ma’naviy kamsitishga olib keladi. Bundan tashqari,
qadriyatning shaxsiy darajada qadrsizlanishi, ba’zida umr ma’nosining
qolmaganligi, ma’naviy tushkunlik, hayotdan to‘yish, yashashdan vos kechish
tarzida ham namoyon bo‘ladi.
Qadriyatlarning shaxsiy darajada qadrsizlanishida: birinchidan , shaxs
qadrini haddan ortiq bo‘rttirish; ikkinchidan , shaxsni qadriyat obyekti sifatida
qadrlamaslik; uchinchidan , ba’zi qadriyatlarning shaxs uchun individual tarzda
qadrsizlanishi; to‘rtinchidan , shaxsning qadriyatni yaxshi anglanmaganligi,
bilmasligi, tushinmasligi bilan bog‘liq sabablar mazmunini kuzatish mumkin.
1
Каримов.Б.Р, ТўраевБ.О. Оқилона қадрият мўлжаллари. – Т.: ТошДУ, 1994. 5-бет

Xulosa qilib aytganda, qadrlashning teskarisi bo‘lgan qadrsizlanish ko‘p
qirrali, murakkab aksiologik jarayondir. U xilma-xil sohalarda, turlicha tarzda,
o‘ziga xos shakllarda namoyon bo‘ladi. Mazkur muammoni o‘rganish, bu
jarayonga xayrixohlik kishi sifatida oddiy kuzatuvchi bo‘lib qolishni emas, balki
umuminsoniy qadriyatlarning haqiqiy mazmunini to‘g‘ri anglash, inson qadrini
yanada oshirish uchun kerakli dalillar olishni bildiradi.
3. Moddiy, ma’naviy, siyosiy, mafkuraviy va boshqa sohalardagi
qadrsizlanishning o‘ziga xosligi va oqibatlari.
Talon toroj q ilingan tabiiy va moddiy q adriyatlarimiz. Mamlakatimiz
tabiiy resurslar bilan yetarli darajada ta’minlangan va nisbatan kuchli iqtisodiy
salohiyatga ega hamda ishlab chiqarish texnologiyalari rivojlangan mamlakat
hisoblanadi. Respublikamizning hududida foydali qazilmalar va mineral resurslar
ko‘plab mavjud. Tabiiy iqlim sharoitlari ham qishloq xo‘jaligini rivojlantirish
uchun juda qulay, bu yerda turli mahsulotlarni yetishtirishga imkon beradigan eng
samarali mintaqalardan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonning o‘lkasi qadimdan ilm-fan, madaniyat va ta’lim sohalarining
markazlaridan biri bo‘lib kelgan. Bu yerda yashagan olimlar va yirik mutafakkirlar
jahon ilmiy tafakkuriga katta hissa qo‘shgan, o‘z kashfiyotlari va ilmiy izlanishlari
orqali insoniyatning bilim doirasini kengaytirganlar. O‘zbekistonning ilmiy va
madaniy merosi dunyo miqyosida yuksak baholangan, bu yerda yaratilgan ilmiy
asarlar va kashfiyotlar insoniyat tarixida muhim o‘rin tutadi. O‘zbek olimlarining
ilmiy faoliyatlari xalqaro miqyosda e’tirof etilgan bo‘lib, ular jahonda ilm-fan
rivojlanishiga o‘zining salmoqli hissasini qo‘shganlar.
O‘zbekistonning boyliklarini egallash maqsadida, rus imperatori Pyotr I
tomonidan tashqi siyosatning asoslari qo‘yilgan edi. Bu maqsadni amalga oshirish
uchun Pyotr O‘rta Osiyoga josuslar yuborgan, ular orasida Aleksandr Bekovich
Cherkasskiy va Florio Beneveni ham bor edi. Rossiya hukmdorlari keyinchalik bu
siyosatni davom ettirib, ko‘plab josuslar jo‘natishdi, ekspeditsiyalar uyushtirdilar.

1839-1840 yillarda Rossiya imperiyasidan Perovskiy boshchiligida Xivani egallab
olish uchun ulkan harbiy kuch va ekspeditsiya yubordi, ammo bu harakat
muvaffaqiyatsizlikka uchrab, qo’mondonlik katta yo‘qotishlar bilan ortga
qaytishga majbur bo‘ldi.
Respublika iqtisodiyoti asosan xom ashyo yetkazib berishga qaratildi, paxta
ekiniga katta e’tibor berildi. Sug‘oriladigan yerlarda uzluksiz paxta ekildi,
paxtachilikda zararli kimyoviy moddalardan foydalanildi, bu esa tuproqni zaharladi
va atrof-muhitni ifloslantirdi. Natijada, ko‘plab odamlar oshqozon-ichak
kasalliklari, sariq kasalliklariga chalingan, bolalar, ayollar va kattalar orasida o‘lim
holatlari ko‘paydi.
Paxta yakkaxokimligi va suv resurslarining noto‘g‘ri ishlatilishi Orol
dengizining sathining keskin pasayishiga olib keldi. Suvning kamayishi va
sifatining yomonlashuvi tuproq va o‘simliklar tanazzuliga, hayvonot dunyosining
o‘zgarishiga, baliqchilikning yo‘qolishiga va sug‘oriladigan yerlarda
samaradorlikning pasayishiga sabab bo‘ldi. Ekologik ahvolning yomonlashuvi
Orol dengizi havzasidagi 35 million aholiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi, ularning
turmushi va salomatligiga zarar yetkazdi, xo‘jalik faoliyatini buzdi. Bularning
barchasi mintaqadagi migratsiya jarayonlarini kuchaytirdi 2
.
Sotsialistik tizim tarkibidagi Respublikaning xalqi, sobiq sotsialistik lager
mamlakatlari va jahondagi boshqa matbuotlar oldida o‘z xalqaro majburiyatlarini
vijdonan bajarishga harakat qildi. Biroq, bu jarayon ko‘plab o‘zgartirilishi qiyin
bo‘lgan salbiy oqibatlarga olib keldi. Oq va qizil mustamlakachilik ta’sirida,
bizning xalqimiz, o‘zining noyob tabiiy boyliklari, imkoniyatlari, iste’dodi,
mehnatsevarligi va boy madaniyati bilan, ajoyib an’analarga, buyuk mutafakkirlar
va ulug‘ zotlarga ega bo‘lishiga qaramasdan, ko‘p vaqt davomida xom ashyo
manbaiga aylantirilgan va kamsitilgan edi. Mamlakatimizda buyuk tarixiy yutuqlar
va ulug‘ avlodlar merosi bo‘lsa ham, bu boyliklar va imkoniyatlar cheklangan va
2
“Ҳалқ сўзи”, 1995 йил 21 сентябрь

befoyda tarzda boshqalar tomonidan olib ketilgan, bu esa xalqimizni rivojlanish va
erkinlik yo‘lida ko‘plab qiyinchiliklarga duchor etdi.
Oliy qadriyat - inson hayotiga tahdid. Qaramlik tuzimi, oliy qadriyat
sifatida inson huquqlari va uning hayotini xavf ostiga qo‘ygan. Tarixiy nuqtai
nazardan, mustamlakachilik tuzumi va uning ichki tashkilotlari, xususan chorizm
va bolshevizm, mahalliy xalqning millatparvar ziyolilarini, yetuk davlat
arboblarini, qadimiy va o‘zgarmas milliy qadriyatlarni yovuzlik bilan yo‘q qilish
orqali o‘z hukmronliklarini mustahkamlashni maqsad qilgan edi. Bu jarayonning
eng xatarli va makkorona usuli sifatida millatparvar kadrlarni qatag‘on qilish,
ularni yo‘q qilish, xalqlarni qo‘rqitish va ular orasida milliy ong va g‘urur o‘sishini
to‘xtatish uchun amalga oshirilgan siyosat qo‘llanildi.
Milliy kadrlarni, ilm-fan va madaniyatni rivojlantirishga hissa qo‘shgan eng
buyuk mutafakkirlarni yo‘q qilish, o‘z xalqining tarixiy xotirasini butunlay
unutilishga olib kelishning eng nozik usuli sifatida ishlatildi.
Mustamlakachilarning bu nojo‘ya siyosati mahalliy xalqlarga o‘z huquqlarini talab
qilishga imkon bermaslik, ular orasidagi birligini parchalash va milliy g‘ururning
kuchayishiga to‘sqinlik qilishga qaratilgan edi. Shunday qilib, bu siyosat xalqni
nafaqat iqtisodiy jihatdan bo‘ysundirishni, balki ma’naviy va ruhiy jihatdan ham
ezishni maqsad qilgan.
1920-yillarning oxiridan boshlab, qatag‘on jarayoni keng tarqaldi. Kimdir
shubha ostiga olinsa, aybi bor-yo‘qligi tekshirilmasdan, darhol yo‘q qilinardi. Bu
davrda hech kim o‘zini xavfsiz deb hisoblashi mumkin emasdi, chunki kechasi
uyida tinch uxlay olishmasdi. Odamlar bir-biriga ishonmas, qo‘rqqan, ruhiy iztirob
va dahshat ichida yashagan. Aybni topish uchun ayg‘oqchilar istalgan odamni
quvib, begunohlarni nohaq ayblab, o‘nlab yillarga qamashgan yoki otishgan.
Qamoqxonada esa odamlar, qilmagan ishlarini bo‘yinga olishga va qalbaki
ko‘rsatmalarga imzo chekishga majbur bo‘lishgan. Bunday daxshatli fojialar
O‘zbekistonni ham chetlab o‘tmadi. 1937-1939 yillarida O‘zbekiston SSR Ichki
ishlar xalq komissarligining «uchlik»lari (troyka) tomonidan 41 ming nafardan

ko‘proq kishi sudlandi, 6 ming 920 kishi otib tashlandi. Bunday nohaqlik 19 50 -
yillarg acha hukm surgan edi . Umuman, 1939 - 1953 yillarda bitta bizning
jumhuriyatimizning o‘zidagina 61 ming 799 kishi qamaldi. S h ulardan 56 ming 112
kishi turli muddat bilan ozodlikdan maxrum etishga xukm qilindi. 7 ming 100 kishi
esa otib tashlandi» 3
.
Cheklangan demokratiya sharoitida ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning
ahvoli. O‘tmishda ruy bergan salbiy hodisalar tufayli O‘zbekiston o‘zining davlat
mustaqilligini yo‘qotib qo‘ygan edi. Boshqaruv usullarining xaddan tashqari
markazlashtirilgani oqibatida Ittifoqning xokim, jumxuriyatlarning esa tobe,
boshqacha aytganda, vassal bo‘lib qolganligi jamiyatimiz tarakqiyotiga g‘ov
bo‘ldi.
Shaxsga sig‘inish kuchayib, qatag‘onlar avj olgan davrda, respublika
huquqlari jiddiy ravishda cheklangan va poymol qilingan edi. Garchi asosiy qonun,
ya'ni Konstitutsiyada respublikalar mustaqil deb belgilangan bo‘lsa ham, ular
o‘zlarining asosiy insoniy huquqlari va vakolatlarini amalga oshirishda to‘liq
erkinlikka ega bo‘lmagan. Buning o‘rniga, barcha vakolatlar va huquqlar markaziy
hukumatning qo‘lida jamlangan, uning ta’siri va nazorati ostida bo‘lgan. Shu
tariqa, davlatning markaziy hukumatining diktatori uslubi va tamoyillari
respublikalarning mustaqilligi va erkinligini cheklab, ularning siyosiy va ijtimoiy
hayotiga to‘siqlar yaratgan. Markazning gapi gap, aytgani aytgan edi, u to‘g‘rimi
noto‘g‘rimi baribir, bajarilishi shart edi. Ishlab chiqlib amaliyotga tadbiq qilingan
qarorlar va qonunlarning ba'zi jihatlari, ayniqsa, respublikalar uchun to‘g‘ri va mos
kelmasligi mumkin bo‘lsa ham, ularni bajarish majburiyati va talab etilishi
shubhasiz edi. Bu holat, respublikalar o‘z yurisdiktsiyasidagi yer va yer osti
boyliklarini boshqarish, ichki va tashqi siyosatni tartibga solish, kadrlarni
tayyorlash va ish bilan ta'minlash, madaniyat, ilm-fan va boshqa sohalarda
rivojlanish darajasi kabi muhim masalalar bo‘yicha mustaqil qarorlar qabul qilish
huquqidan mahrum bo‘lganini anglatadi. Bu masalalar hamda umuman hayotiy
3
Ўзбекистон овози, 1991 йил 15 сентябрь

ahamiyatga ega bo‘lgan muammolarni hal etish huquqi markaziy hukumatga
o'tkazilgan bo‘lib, respublikalar faqat belgilangan siyosat va qarorlarni bajarishga
majbur bo‘lgan. Shunday qilib, jamiyatning rivojlanishi va ularni boshqarish
borasidagi asosiy qarorlar yuqori darajadagi markaziy hokimiyat tomonidan
amalga oshirilgan.
Ushbu ijtimoiy-siyosiy qadriyatlarning qadrsizlanishi va hech qanday jamiyat
qonunlari bilan bog‘lanmagan islohotlar K.Marksning hukmronligi davri va uninig
harakatlari bilan bevosita bog’liqdir. Uning maqsadi jamiyatni materialistik nuqtai
nazardan tahlil qilish, o‘ziga xos ta’limot – tarixiy materializmni yaratdi. U
jamiyatni murakkab tizim sifatida tasavvur qildi va uning taraqqiyoti tabiiy-tarixiy
jarayon sifatida, bir formasiyadan boshqasiga o‘tish shaklida amalga oshishini
ta’kidlash edi. Marksning kommunizm haqidagi fikrlari xristianlik dini va xayoliy
sosializm ta’sirida shakllangani e’tiborga olinishi kerak.
O’tmishdan ma’lum narsa shu ediki, Xristianlikka o‘tish «Bibiliya»da uch
bosqichda tasvirlangan: birinchi bosqichda odam xudodan va do‘zax azoblaridan
qo‘rqqan holda dinga e’tiqod qiladi, ikkinchisida esa xudoga iltimos qilib, taqdirini
yaxshilashni so‘raydi. Uchinchi bosqichda esa diniy g‘oyalar ongi va qalbini
egallab, individ erkin ravishda ibodat va urf-odatlarga amal qiladi. Marks ham
jamiyat taraqqiyotini shunga o‘xshash tarzda tasavvur qilib, quldorlikdan
kapitalizmga o‘tishda odamlar qo‘rquv va iltimos bilan yashashadi, kommunizmda
esa erkin mehnatkashlar jamiyati shakllanib, sinfsiz va davlatsiz jamiyatda farovon
yashashadi deb bashorat qilgan. Marksizmda mulkdorlar g’ayriinson deb qaralib,
ularga qarshi kurash qonuniy jarayon sifatida talqin qilingan. Bu esa marksizmning
jamiyat haqidagi ta’limotining qadrsizlanishiga olib keldi.
Qadim da xalqimiz insonlari boshiga kelgan ko‘plab kulfat va muammolarni,
ayniqsa, mamlakatda faqat bitta kommunistik partiya va uning yuqori organi -
Siyosiy byuro hukmronlik qilgani sabab bo‘lgan. Kommunistik partiya davlatni
to‘liq nazorat qilgan, uning xatolarini tanqid qiladigan yoki kamchiliklarini
ko‘rsatadigan boshqa partiyalar mavjud bo‘lmagan. Natijada, bu xatolar

tasdiqlanib, chuqurlashib borib, mamlakatni inqirozga va ko’p sohalarda
tanazzulga olib keldi.
Konstitutsiyada ko‘rsatilgan fuqarolarning huquqlari amalda har kadamda
poymol qilinib kelindi. Natijada jamiyatimizda barqarorlik, tinchlik urniga-
notinchlik doimiy siyosiy kurash xukmronlik qildi, Sobiq SSSR 74 yil xukmronlik
qilgan bo‘lsa, xalqimiz ana shu 74 yil mobaynida bir biri bilan kurashib kelishdi.
Oktyabr inqilobi fuqarolar urushiga tutashib ketdi, u esa kollektivlashtirish,
industrialtizatsiyalash jarayonida ruy bergan katta siyosiy kurashlarga aylanib
ketdi. Qatag‘on yillaridagi kurashlar o‘z navbatida 1941-1945 yillardagi fashizmga
qarshi olib borilgai urushlar bilan qushilishib ketdi. Bu esa o‘z navbatida 50-70
yillarda jamiyatimizda avj olib ketgan kosmopolitizm, dissidentlarga qarshi olib
borilgan siyosiy kurashlarni yuzaga keltirdi.
Ma’lumki, shaxsga sig‘inish va turg‘unlik yillarida iqtisodiyotning ijtimoiy
yo‘nalishi juda zaiflashib ketdi. Jamiyatning g‘oyat muhim prinsipi - mehnatga
yarasha taqsimlash tamoyillari buzila boshladi. Ba’- zan yuqori martabali shahslar
faoliyatida yuz bergan salbiy hodisalar mehnatkash insonning dilini qattiq ranjitib,
hafsalasini pir qildi, qadr qimmati va nafsoniyati kamsitilnshiga olib keldi.
Kapitalistik mamlakatlarda inson haq-huquqlari, erkinlik, qadriyatlari nest nobud
qilinayotganligi haqida istagancha gapirdiq shov-shuv ko‘tardik o‘zimizdagi uncha
muncha yutuqlarni esa mutlaqlashtirdik, keragidan ortiq maqtadik. Afsuski, o‘sha
kezlarda sobiq sovet jamiyatida insonning or nomusi va qadriyatlari istalgancha
oyoq osti qilinayottan edi. Ijtimoiy adolat buzilgan, qonun qoidalar, xuquq tartibot
suiste’mol qilingan edi. O‘sha davrlarda ko‘pchilik odamlar noxaq qamaldi,
jazolandi, aybsiz aybdor bo‘lib qolishdi, insoniy qadriyatlari erga urildi.
Mahkamachilik, ma’muriy-bo‘yruqbozlik xukmronlik qilgan sharoitda
umumiylikning yakkalikdan, ijtimoiy manfaatlarning shahsiy manfaatlardan
ustunligi barchasi ortida inson moddiy manfaatlarining oqilona chegaralari keskin
toraytirildi. Amalga oshmagan davatlar va va’dalar shu qadar ko‘p bo‘ldiki,

oqibatda ularga hech kim ishonmay qo‘ydi. Insonning manfaatlari moddiy
resurslar, xukuqiy kafolatlar bilan mustahkamlanmadi.
Iskanjaga olingan madaniy-ma’naviy qadriyatlarimiz. Chorizm
mustamlakachilari Turkiston xalqlarining ma’naviy jihatdan Rusiyaga qaraganda
yuqori bo‘lganini anglab, ularni savodsiz va bilimsiz holda ushlab turishga harakat
qilishgan. Ular fan, texnika va madaniyatdan bexabar qolgan, milliy ongi past
bo‘lgan xalqni bosib olish osonroq deb hisoblashgan. Bu haqda general Kaufman
ochiqchasiga aytgan edi: «Bu yurtni iloji boricha ko‘proq paxta ekishga va ko‘proq
mehnat qilishga majbur qilish va zo’rlik ishlatish kerak edi, shunda ular kundalik
bo’layotgan voqealarni anglash yoki o‘ylashga vaqt va xohish topolmasdi. Agar
ular dard va iztirobni ifodalashga moyil bo‘lsa, faqat dindan najot izlashlari kerak
deb hisoblashgan» 4
.
Shuning uchun qam chor xukumati mustamlakachilikning hamma
davrlarida o‘lkamizda fanning, ma’rifatning, madaniyatning, milliy ongning, milliy
g‘urur va milliy o‘zligini anglashning rivoj lanishiga yo‘l bermaslikka jon jaxdi
bilan kurashib keldilar. Bosib olingan xalqlarni oxir-oqibatda faqat qullikda
yashovchi, befarq olomonga aylantirish, ularning qalbida mavjud bo‘lgan ozodlik
va erkinlikka bo‘lgan intilishni butkul yo‘qotish mustamlakachilarning asosiy
maqsadlaridan biri edi. Bu jarayonni amalga oshirishda Rossiya imperiyasining
hukumatida ham istisno bo‘lmagan, ya'ni ular ham o‘z bosimlari ostida xalqni
butunlay boshqarish va ular orasidagi har qanday isyonkor ruhni bostirishga
intilganlar. Ular o‘zlarining hukmronliklarini mustahkamlash uchun xalqlarni
taraqqiyotdan orqaga surish, ularda mustahkam qullikni o‘rnatish, va biron bir
ozodlikka bo‘lgan umidlarni o‘chirishga harakat qilishgan.
Aynan bir shaxsni ulug’lash va shaxsga sig‘inish va totalitarizmning
kuchaygan davrida, boshqa respublikalarda bo‘lgani kabi, O‘zbekistonda ham
milliy qadriyatlarning rivojiga sun’iy to‘siqlar qo‘yildi. Til, madaniyat, va
tariximiz kamsitildi va e'tibordan chetda qoldi. Madaniy merosimizga e'tibor
4
Ўзбекистон овози, 1993 йил 26 июль.

berilmadi, alifbo ikki marta o‘zgartirildi, bu esa xalqni savodsiz qoldirdi. Arab
alifbosidan voz kechish, xalqni uzoq tarixidan ajratib qo‘ydi. Qatag‘on davrida
arab alifbosini biladigan ziyolilar ta’qib qilindi va yozilgan barcha kitoblar yoqib
yuborildi, natijada biz ma’naviy boylikdan mahrum bo‘ldik.
XX asrning 30-yillarida va undan keyin davrda ham Toshkent, Samarqand,
Buxoro, Urganch, Xiva, Qo‘qon, Shahrisabzdek shahar va qishloqlar va ovullarda
joylashgan masjidlar, madrasalar va tarixiy yodgorliklar dinga qarshi kurash niqobi
ostida buzib tashlandi. Xalqimizning mehnati va aqlli fikrlari bilan yaratilgan
qadimiy obidalar beparvo tarzda yo‘q qilindi. Ko‘p yillar davomida ziyorat qilinib
kelgan muqaddas joylar va avliyolar maqbaralari maqsadli ravishda buzildi,
ularning tarixiy va ma’naviy ahamiyati inobatga olinmadi.
S h axsiy, oilaviy qadriyatlarning poymol etilishi. Har bir shaxs va uning
oila a’zolarida (ota-ona, aka-uka, opa-singil, tog‘a-jiyan) o‘ziga xos qadriyatlar
mavjud. Bu qadriyatlarga oilaviy yodgorliklar, buyumlar, kiyim-kechaklar,
kitoblar, farzandlar yoki sevimli kishilarning rasmlari va xatlari kiradi. Ularni
asrab-avaylash va qadrlash katta tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyatga ega. Oila
a’zolarining tarixini bilish, milliy g‘ururni oshiradi va avlodlar o‘rtasida sadoqat,
o‘tmish qadriyatlarini saqlashga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, insoniy
fazilatlarni rivojlantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Shuni afsus bilan ta’kidlash lozimki, mustabid hukumatning zo‘ravon va
g‘ayri insoniy siyosati natijasida xalqimiz o‘z qadriyatlaridan mahrum bo‘lib qoldi.
Xalq dushmani, boy yoki quloq sifatida ayblanib, qatag‘on qilingan va o‘ldirilgan
shaxslarning oila a’zolari o‘z kimliklarini yashirishga majbur bo‘ldilar. Hatto, bu
kishilardan dunyoga kelgan farzandlar ham ota-onalarining kimligini bilmay o‘sib,
o‘z tarixlari haqida hech qanday ma’lumotga ega bo‘lishmadi. Bu hol, xalqning
ma’naviy merosidan uzilishi va tarixiy xotiraning yo‘qolishiga olib keldi.
O‘zbekistonning tabiiy va madaniy boyliklari tarixiy va iqtisodiy jihatdan juda
muhim. Mamlakatning boy foydali qazilmalari va tabiiy resurslari, shuningdek,
qishloq xo‘jaligi uchun qulay iqlimi uning iqtisodiy salohiyatini belgilaydi.

Shuningdek, O‘zbekiston ilm-fan va madaniyat sohalarida ham katta merosga ega
bo‘lib, ko‘plab buyuk olimlar va mutafakkirlar shu yerdan yetishgan.
Ammo tarixda, O‘zbekiston ko‘plab qiyinchiliklarga duch keldi. Rossiya
imperiyasi tomonidan bosib olinganidan so‘ng, yer resurslari va boyliklari tashqi
kuchlar tomonidan talon-toroj qilindi. Paxta yakkahokimligi va Orol dengizining
qurishi kabi ekologik muammolar ham xalqning hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi.
Shu bilan birga, kommunistik davrda milliy qadriyatlar, til va madaniyat
o‘zgartirildi, ma’naviy merosimizni yo‘qotishga olib kelgan.
Sotsialistik tizim va mustamlakachilik jarayonlari xalqning erkinligini
cheklab, tarixiy yodgorliklar va milliy qadriyatlarni unutishga sabab bo‘ldi. Bu, o‘z
navbatida, jamiyatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy rivojlanishiga salbiy ta’sir
ko‘rsatdi.

ADABIYOTLAR:
1 .Mirziyoyev Sh.M.YangiO‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi.-T.:“O‘ zbekiston” nashriyoti,
2022.
2 . Axloq - odobga oid hadis namunalar i . -T.: Fan. 1990.
3. Каримов.Б.Р, Тўраев Б.О. Оқилона қадрият мўлжаллари. – Т.: ТошДУ, 1994. 5-бет
4. “Ҳалқ сўзи”, 1995 йил 21 сентябрь
5.Ўзбекистон овози, 1991 йил 15 сентябрь
6.Ўзбекистон овози, 1993 йил 26 июль.

AXBOROT MANBALARI :
1. www . ziyonet . uz .
2. www . edu . uz .
3. www . google . uz .
4. www . gov . uz

Qadrlash va qadrsizlanish muammolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish