Qalayli konsentratni elektr pechta eritish amaliyoti hisobi

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	918.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Qalayli konsentratni elektr pechta eritish amaliyoti hisobi

Купить

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026O’ZB E KISTON R E SPUBLIKASI
OLIY TA ’ LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ISLOM KARIMOV NOMIDAGI
OLMALIQ DAVLAT T E XNIKA INSTITUTI
«Metallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massa almashinuv» fanidan
KURS ISHI
Mavzu: ___________________________________________
Bajardi: ______ « М Е Т »
_________________
Qabul qildi: __ ______________
Olmaliq-2026
1

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B.
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
« Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashuv » fani
Кurs ishi
Меt guruhi talabasi: __ ___________
Rahbar: Xaydaraliyev X.R.
ТОPSHIRIQ
Кurs ishi nomi: Qalayli konsentratni elektr pechta eritish amaliyoti hisobi.
Sn-64.5%, As-0.011%, S-0.08%, Cu-0.03%, Sb-0.002%, Pb-0.083%, Fe-
3.34%, Bi-0.003%, CaO-1.2%, W-0.66% SiO
2 -10.8% va AI
2 O
3 -2.6%
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. Gupta C.K., Mukherjee T.K. Extractive Metallurgy of Tin. – New York: CRC
Press, 2021. – 472 p.
2. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – 3-nashr. – London: CRC
Press, 2020. – 598 p.
3. Yazikov A.S. Rangli metallar pirometallurgiyasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2022.
– 384 b.
4. Ahmedov Q.A. Elektr pechlarda metall eritish texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021. – 296 b.
5. Павлов Н.Н. Металлургические расчеты в цветной металлургии. – Москва:
Юрайт, 2020. – 410 с.
6. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Wiley-VCH, 2021. – 720 p.
2

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20267. Смирнов В.И. Электрометаллургия цветных металлов. – Москва: Инфра-
М, 2022. – 356 с.
8. Gupta A., Yan D. Mineral Processing Design and Operations. – Elsevier, 2021.
– 882 p.
9. Wills B., Finch J. Wills’ Mineral Processing Technology. – 9-nashr. – Elsevier,
2022. – 498 p.
10. Seetharaman S. Treatise on Process Metallurgy. – Elsevier, 2020. – 640 p.
11. Tupkary R.H., Tupkary V.R. An Introduction to Modern Iron Making. –
Khanna Publishers, 2021. – 512 p.
12. Biswas A.K. Principles of Blast Furnace Ironmaking. – Routledge, 2020. – 534
Interet manbalar
13. https://www.sciencedirect.com
14. https://link.springer.com
15. https://www.researchgate.net
16. https://en.wikipedia.org/wiki/Toru_H._Okabe
5. Т ushuntiruv yozuvining tuzilishi:
М undarija
К irish
- Jarayonning nazariy asoslari
- Тех nologik hisoblashlar
II.1. Ratsional tarkib hisobi,
II.2.Material balans hisobi,
II.3. Issiqlik balansi hisobi
II.4. Asosiy dastgoh hisobi
- Тех nika ха vfsizligi
Х ulosa
Foydalanilgan adabiyotlar.
3

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish
haqida belgi va
muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi
6 Тех nika havfsizligi
7 Х ulosa
8 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati
9 К urs ishi himoyasi
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X.R.
4

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….6
I BOB. NAZARIY
QISM………………………………………………………….8
1.1. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining nazariy asoslari………
8
1.2. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining fizik-kimyoviy
tavsifi……………………………………………………………………………...14
1.3. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining amaliyoti……………
16
II BOB. TEXNOLOGIK QISM…………………………………………………
21
2.1. Qalayli konsentrat tarkibining ratsional
hisobi………………………………..21
2.2. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining material balansi
hisobi……………………………………………………………………………...24
2.3. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining issiqlik balansi
hisobi……………………………………………………………………………...28
2.4. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining asosiy dastgoh
hisobi……………………………………………………………………………...31
III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI……………………………………………
33
3.1. Elektr pechlarda ishlashda texnika xavfsizligi talablari………………………
33
XULOSA…………………………………………………………………………38
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..40
5

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026KIRISH
Hozirgi kunda rangli metallurgiya sanoati dunyo iqtisodiyotining strategik
tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Rangli metallar ichida qalay alohida ahamiyatga
ega bo‘lib, u mashinasozlik, elektrotexnika, radioelektronika, kimyo sanoati, oziq-
ovqat sanoati hamda maxsus qotishmalar ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi.
Qalayning korroziyaga chidamliligi, yuqori plastikligi va qotishmalar hosil qilish
xususiyati uning sanoatdagi ahamiyatini yanada oshiradi. Ayniqsa bronza,
podshipnik qotishmalari, kavsharlash materiallari va himoya qoplamalari ishlab
chiqarishda qalay muhim xomashyo hisoblanadi.
Dunyo miqyosida qalayga bo‘lgan talabning ortib borishi yuqori
samaradorlikka ega bo‘lgan metallurgik texnologiyalarni ishlab chiqishni talab
qilmoqda. Zamonaviy metallurgiyada qalayni rudalar va konsentratlardan ajratib
olish uchun pirometallurgik usullar keng qo‘llaniladi. Ushbu usullar ichida elektr
pechlarda eritish texnologiyasi yuqori harorat hosil qilish imkoniyati, jarayonni
aniq boshqarish va metallning yuqori darajada ajralib chiqishini ta’minlashi bilan
ajralib turadi.
Qalayli konsentratlarni elektr pechlarda eritish murakkab fizik-kimyoviy
jarayon bo‘lib, bunda oksidlarning qaytarilishi, shlak hosil bo‘lishi, gaz fazasining
ajralishi va issiqlik almashinuvi bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi. Eritish
jarayonida konsentrat tarkibidagi qalay oksidlari uglerod yordamida metall holiga
qaytariladi, zararli aralashmalar esa shlakka yoki gaz fazasiga o‘tadi. Oqartirilgan
texnologik rejimlarni tanlash orqali qalayning maksimal darajada metall fazaga
o‘tishi ta’minlanadi.
Elektr pechlarda eritish texnologiyasining asosiy afzalliklari:
 yuqori harorat hosil qilish imkoniyati;
 jarayonni avtomatik boshqarish;
 energiyadan samarali foydalanish;
 metall sifati yuqoriligi;
 ekologik ko‘rsatkichlarning yaxshiligi hisoblanadi.
6

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr pechlarda eritish katta miqdorda elektr energiyasi talab qilishi, yuqori
harorat va zararli gazlar bilan bog‘liq xavfli jarayon hisoblanishi sababli
texnologik parametrlarni to‘g‘ri hisoblash muhim ahamiyatga ega. Oqartirilgan
material balans, issiqlik balansi va pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlarini
aniqlash metallurgik jarayonning iqtisodiy samaradorligini oshirishga xizmat
qiladi.
Kurs ishida qalayli konsentratni elektr pechda eritish texnologiyasi, uning
fizik-kimyoviy asoslari, material va issiqlik balanslari hamda pechning asosiy
texnologik ko‘rsatkichlari ilmiy asosda o‘rganildi. Oqartirilgan texnologik
hisoblashlar asosida qalayni maksimal darajada ajratib olish imkoniyatlari tahlil
qilindi.
Kurs ishining maqsadi: Qalayli konsentratni elektr pechda eritish
jarayonining nazariy va amaliy asoslarini o‘rganish, texnologik parametrlarini
hisoblash hamda yuqori samaradorlikka ega eritish rejimini aniqlashdan iborat.
Kurs ishining vazifalari:
 qalayli konsentratlarning tarkibi va xossalarini o‘rganish;
 elektr pechlarda eritish jarayonining nazariy asoslarini tahlil qilish;
 eritish jarayonining fizik-kimyoviy tavsifini o‘rganish;
 qalayli konsentratning ratsional tarkibini hisoblash;
 material balansini aniqlash;
 issiqlik balansini hisoblash;
 elektr pechning asosiy texnologik parametrlarini aniqlash;
 texnika xavfsizligi talablarini o‘rganish.
Kurs ishining predmeti: Qalayli konsentratni elektr yoy pechida eritish
texnologiyasi, eritish jarayonining fizik-kimyoviy qonuniyatlari, issiqlik va
material balanslari hamda pechning texnologik ko‘rsatkichlari olindi.
Kurs ishining obyekti : Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayoni
va ushbu jarayonda qo‘llaniladigan elektr yoy pechi qabul qilindi.
Kurs ishining hajmi: Kurs ishi kirish, 3 ta bob, 8 ta reja xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
7

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026
8

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026I BOB. NAZARIY QISM
1.1. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining nazariy
asoslari
Qalay insoniyat tomonidan qadim zamonlardan beri foydalanib
kelinayotgan rangli metallardan biri hisoblanadi. U korroziyaga chidamliligi,
yumshoqligi va qotishmalar hosil qilish xususiyati tufayli sanoatda keng
qo‘llaniladi. Qalay asosan kassiterit minerali tarkibida uchraydi. Kassiteritning
asosiy kimyoviy formulasi SnO bo‘lib, u yuqori haroratga chidamli va kimyoviy₂
jihatdan barqaror birikma hisoblanadi. Shu sababli qalayni rudalardan ajratib olish
uchun maxsus metallurgik jarayonlar qo‘llaniladi.
Qalayli konsentratni elektr pechda eritish nazariyasi yuqori haroratda
oksidlarning qaytarilishi, fazalararo almashinish, shlak hosil bo‘lishi va metallning
ajralib chiqishi qonuniyatlariga asoslanadi. Jarayon davomida konsentrat
tarkibidagi qalay birikmalari metall holiga o‘tkaziladi va boshqa aralashmalardan
ajratiladi.
Elektr pech metallurgiya sanoatining eng muhim issiqlik qurilmalaridan biri
hisoblanadi. Ushbu pechlarda elektr energiyasi issiqlik energiyasiga aylantiriladi
va hosil bo‘lgan yuqori harorat yordamida metall rudalari, konsentratlar,
ferroqotishmalar hamda metall chiqindilari eritiladi. Elektr pechlar zamonaviy
metallurgiyaning asosiy texnologik qurilmalaridan biri bo‘lib, qora va rangli
metallurgiya sanoatida juda keng qo‘llaniladi. Ayniqsa po‘lat, mis, qalay,
alyuminiy, nikel, ferroxrom, ferromarganes va boshqa qotishmalar ishlab
chiqarishda elektr pechlarning ahamiyati juda katta.
Elektr pechlarning asosiy afzalligi shundaki, ularda juda yuqori harorat hosil
qilish mumkin. Oddiy yoqilg‘ili pechlarda harorat cheklangan bo‘lsa, elektr
pechlarda 3000 °C dan ortiq harorat hosil qilish imkoniyati mavjud. Shu sababli
elektr pechlar yordamida qiyin eruvchi metallar va maxsus qotishmalar olinadi.
Bundan tashqari, elektr pechlarda issiqlikni aniq boshqarish mumkinligi metall
sifatini oshiradi va energiyadan samarali foydalanishga imkon yaratadi.
9

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr pechlarning yaratilish tarixi XIX asr boshlariga borib taqaladi. Elektr
yoyining mavjudligi ilk bor rus olimi Vasily Vladimirovich Petrov tomonidan
1803-yilda aniqlangan. U elektr yoyida juda katta issiqlik hosil bo‘lishini kuzatgan
va undan metall eritishda foydalanish mumkinligini ilmiy asoslab bergan.
Keyinchalik ingliz olimi Humphry Davy 1810-yilda elektr yoyini amaliy tajriba
orqali namoyish qilgan.
1-rasm. Elektr yoy pechi . 1. Elektrod ushlagich, 2. Tok uzatgich kontaktlari, 3.
Pech qopqog‘I, 4. Sovitish qatlami, 5. Olovbardosh futerovka, 6. Eritilayotgan
metall vannasi, 7. Shlak qatlami, 8. Pech korpusi, 9. Oqartirish oynachasi, 10.
Qiyshaytirish mexanizmi, 11. Oqartirish (oqizish) tarnovi, 12. Metall chiqish
kanali, 13. Tayanch rama
XIX asr davomida ko‘plab olimlar elektr yordamida metall eritish usullarini
ishlab chiqishga harakat qilganlar. 1878–1879-yillarda ingliz muhandisi Sir
William Siemens elektr yoy pechi uchun patent olgan va tajriba pechlarini
yaratgan.
10

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Tarixdagi birinchi muvaffaqiyatli sanoat elektr pechi shotlandiyalik
kimyogar James Burgess Readman tomonidan 1888-yilda yaratilgan va 1889-yilda
patentlangan. Ushbu pech fosfor ishlab chiqarish uchun mo‘ljallangan edi.
Elektr pechlarning rivojlanishiga fransuz olimi Paul Héroult juda katta hissa
qo‘shgan. U 1900-yilda birinchi tijorat maqsadida ishlaydigan muvaffaqiyatli
elektr yoy pechini yaratdi. Keyinchalik aynan Héroult pechi zamonaviy elektr yoy
pechlarining asosi bo‘lib qoldi. 1907-yilda AQSHda birinchi sanoat elektr yoy
pechi ishga tushirilgan.
1898-yilda italiyalik muhandis Ernesto Stassano birinchi ferrometallurgik
elektr pechni yaratgan. Ushbu pech ferroqotishmalar ishlab chiqarishda
qo‘llanilgan.
Elektr pechlarning ishlash prinsipi elektr energiyasini issiqlik energiyasiga
aylantirishga asoslanadi. Elektr toki grafit elektrodlar orqali pech ichiga uzatiladi.
Elektrod bilan metall yoki shixta orasida elektr yoyi hosil bo‘ladi. Elektr yoyi
kuchli elektr razryadi bo‘lib, uning harorati juda yuqori bo‘ladi. Hosil bo‘lgan
issiqlik shixtani eritadi va metallurgik reaksiyalarni amalga oshiradi.
Elektr toki ta’sirida ajraladigan issiqlik Joule-Lenz qonuni asosida
aniqlanadi:
Q = I 2
Rt
Bu yerda:
Q— ajraladigan issiqlik miqdori;
I— tok kuchi;
R— elektr qarshilik;
t— vaqt.
Elektr yoy pechida harorat 3000–6000 °C gacha yetishi mumkin. Shu
sababli elektr pechlar eng yuqori haroratli sanoat qurilmalaridan biri hisoblanadi.
Elektr pechlarning ichki qismi o‘tga chidamli materiallar bilan qoplanadi.
Chunki pech devorlari yuqori harorat ta’sirida yemirilishi mumkin. Odatda
magnezit, shamot, dolomit va boshqa o‘tga chidamli materiallardan foydalaniladi.
Pechning tashqi qismi po‘lat korpusdan tayyorlanadi.
11

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr pech quyidagi asosiy qismlardan iborat:
 metall korpus;
 o‘tga chidamli qoplama;
 grafit elektrodlar;
 transformator;
 tok uzatish tizimi;
 sovitish tizimi;
 gaz chiqarish tizimi;
 shixta yuklash moslamasi.
Transformator elektr pechning eng muhim qismlaridan biri hisoblanadi. U
yuqori kuchlanishdagi elektr energiyasini pech uchun zarur bo‘lgan past
kuchlanish va katta tokka aylantirib beradi.
Elektr pechlarda eritish jarayoni bir necha bosqichda amalga oshadi. Dastlab
pechga shixta yuklanadi. Shixta tarkibiga metall rudalari, konsentratlar, metall
chiqindilari, flyuslar va qaytaruvchi moddalar kiradi. Elektr toki uzatilgach, shixta
qiziy boshlaydi. Harorat oshishi bilan materiallar yumshaydi va suyuqlanadi.
Keyinchalik metallurgik reaksiyalar boshlanadi.
Metallurgik jarayonlarda asosiy reaksiyalar oksidlarning qaytarilishi bilan
bog‘liq bo‘ladi. Masalan, qalay oksidining qaytarilishi quyidagicha sodir bo‘ladi:
SnO
2 + 2C Sn + 2CO
Mazkur reaksiya natijasida metall qalay hosil bo‘ladi va uglerod oksid gazi
ajraladi. Oqartiruvchi va qaytaruvchi moddalar sifatida koks, ko‘mir yoki grafit
ishlatiladi.
Elektr pechlarda shlak hosil bo‘lish jarayoni ham katta ahamiyatga ega.
Shlak zararli aralashmalarni o‘ziga biriktirib oladi va metallni himoya qiladi.
Temir oksidining kremniy oksidi bilan reaksiyasi natijasida temir silikati hosil
bo‘ladi:
FeO + SiO
2 FeSiO
3
Hosil bo‘lgan silikatlar shlak tarkibiga o‘tadi. Shlakning zichligi
metallnikidan kichik bo‘lgani sababli u eritma yuzasiga qalqib chiqadi.
12

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr pechlarda gaz fazasi ham hosil bo‘ladi. Ayniqsa oltingugurt
oksidlanishi natijasida oltingugurt dioksidi ajraladi:
S + O
2 SO
2
SO zaharli gaz bo‘lgani sababli zamonaviy elektr pechlarda gazlarni₂
tozalash tizimlari o‘rnatiladi.
Elektr pechlar bir necha turga bo‘linadi. Eng keng tarqalgan turi elektr yoy
pechidir. Unda issiqlik elektr yoyi yordamida hosil qilinadi. Induksion pechlarda
esa metall elektromagnit induksiya yordamida qizdiriladi. Qarshilik pechlarida
elektr toki maxsus qizdiruvchi element orqali o‘tadi. Bundan tashqari plazmali
pechlar ham mavjud bo‘lib, ularda juda yuqori haroratli plazma oqimi ishlatiladi.
Hozirgi kunda elektr pechlar dunyo metallurgiyasida juda muhim o‘rin
egallaydi. Ayniqsa metall chiqindilarini qayta ishlashda elektr yoy pechlari asosiy
texnologik qurilma hisoblanadi. Zamonaviy mini-metallurgiya zavodlari aynan
elektr yoy pechlari asosida ishlaydi. Chunki ular ekologik jihatdan samarali va
iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi.
Elektr pechlarda eritish jarayonining asosiy nazariy mohiyati qalay
oksidining qaytaruvchi moddalar yordamida metall qalayga aylanishidan iborat.
Bunda uglerod yoki uglerodli moddalar asosiy qaytaruvchi sifatida ishlatiladi.
Yuqori harorat ta’sirida uglerod kislorodni o‘ziga biriktirib oladi va qalay erkin
metall holiga o‘tadi.
Qalay oksidining qaytarilish reaksiyasi quyidagicha ifodalanadi:
SnO
2 + 2C Sn + 2CO
Mazkur reaksiya metallurgik jarayonlarning asosiy reaksiyalaridan biri
bo‘lib, yuqori harorat talab qiladi. Reaksiya natijasida uglerod oksid gazlari ajralib
chiqadi va metall qalay hosil bo‘ladi. Qalayning erish harorati nisbatan past
bo‘lgani uchun hosil bo‘lgan metall suyuq holatda pech tubiga yig‘iladi.
Elektr pechlarda issiqlik energiyasi elektr toki hisobiga hosil qilinadi.
Elektrodlar orqali o‘tayotgan elektr toki katta miqdorda issiqlik ajratadi. Natijada
shixta yuqori haroratgacha qizdiriladi va eritiladi. Elektr pechlarning asosiy
13

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026afzalligi haroratni aniq boshqarish imkoniyati mavjudligidadir. Bu esa qalayning
yo‘qotilishini kamaytiradi va metall ajralish darajasini oshiradi.
Jarayon nazariyasida termodinamik qonuniyatlar muhim ahamiyatga ega.
Qalay oksidining qaytarilishi Gibbs energiyasining kamayishi bilan sodir bo‘ladi.
Harorat oshgani sari reaksiyaning borish ehtimoli ortadi. Metallurgik hisob-
kitoblarda Ellingem diagrammalaridan foydalaniladi. Ushbu diagrammalar metall
oksidlarining barqarorligini aniqlashga yordam beradi. Qalay oksidi temir oksidiga
nisbatan kamroq barqaror bo‘lgani sababli yuqori haroratda osonroq qaytariladi.
Elektr pechda eritish nazariyasining yana bir muhim qismi shlak hosil
bo‘lish jarayonidir. Shlak metallurgik eritmalarning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
zararli aralashmalarni bog‘lash va metallni himoyalash vazifasini bajaradi.
Konsentrat tarkibidagi kremniy oksidi, temir oksidi va boshqa oksidlar o‘zaro
reaksiyaga kirishib silikatli shlak hosil qiladi.
Temir oksidining kremniy oksidi bilan reaksiyasi quyidagicha boradi:
FeO + SiO
2 FeSiO
3
Hosil bo‘lgan temir silikati shlakning asosiy qismini tashkil qiladi.
Shlakning zichligi metallnikidan kichik bo‘lgani sababli u eritma yuzasiga qalqib
chiqadi. Bu esa metall va shlakni bir-biridan ajratish imkonini beradi.
Elektr pechda eritish nazariyasida fazalararo muvozanat ham muhim o‘rin
tutadi. Jarayonda qattiq, suyuq va gaz fazalari ishtirok etadi. Dastlab shixta qattiq
holatda bo‘ladi. Harorat ta’sirida u yumshaydi va suyuqlanadi. Reaksiyalar
natijasida CO va SO kabi gazlar hosil bo‘ladi. Metall va shlak esa ikki alohida₂
suyuq fazani tashkil qiladi.
Oltingugurtli birikmalar oksidlanish reaksiyalariga uchraydi:
S + O
2 SO
2
Hosil bo‘lgan oltingugurt dioksidi gaz fazasiga o‘tadi. Ushbu gaz ekologik
jihatdan zararli bo‘lgani uchun gaz tozalash tizimlaridan foydalaniladi.
Qalayli konsentratlarni eritish nazariyasida qaytaruvchi muhitni boshqarish
juda muhim hisoblanadi. Agar pech ichida kislorod miqdori ortib ketsa, hosil
bo‘lgan qalay yana oksidlanib ketadi:
14

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Sn + O
2 SnO
2
Shu sababli pech ichida qaytaruvchi atmosfera saqlanadi. Uglerod oksid
gazlari ham qaytaruvchi muhit hosil qilishda muhim rol o‘ynaydi.
Elektr pechlarda issiqlik almashinuvi jarayonlari ham nazariy jihatdan katta
ahamiyatga ega. Issiqlik elektrodlar atrofida hosil bo‘lib, nurlanish, konveksiya va
issiqlik o‘tkazuvchanligi orqali shixtaga tarqaladi. Haroratning bir tekis
taqsimlanishi eritish samaradorligini oshiradi.
Qalayli konsentratlarni eritishda flyuslar qo‘llaniladi. Flyuslarning asosiy
vazifasi shlakning suyuqlanish haroratini pasaytirish va uning qovushqoqligini
kamaytirishdan iborat. Oqartosh, kvarts va boshqa materiallar flyus sifatida
ishlatiladi. Shlakning optimal tarkibi qalay yo‘qotilishini kamaytiradi.
Nazariy jihatdan eritish jarayonining samaradorligi quyidagi omillarga
bog‘liq:
 harorat;
 qaytaruvchi sarfi;
 flyus miqdori;
 shixta granulometrik tarkibi;
 pech ichidagi gaz muhiti;
 eritish davomiyligi.
Ushbu parametrlarning optimal qiymatlari qalayning maksimal darajada
ajralib chiqishini ta’minlaydi.
Umuman olganda, qalayli konsentratni elektr pechda eritish nazariyasi
yuqori haroratda oksidlarning qaytarilishi, shlak hosil bo‘lishi, fazalararo ajralish
va termodinamik muvozanat qonuniyatlariga asoslanadi. Jarayonning ilmiy
asoslarini chuqur o‘rganish yuqori samaradorlikka ega metallurgik
texnologiyalarni yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi.
1.2. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining fizik-
kimyoviy tavsifi
15

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qalayli konsentratni elektr pechlarda eritish jarayoni rangli metallurgiyaning
muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning asosiy maqsadi
konsentrat tarkibidagi qalayni maksimal darajada ajratib olish va zararli hamda
keraksiz qo‘shimchalardan xalos bo‘lishdan iborat. Elektr pechlarda eritish
jarayoni yuqori harorat ta’sirida amalga oshiriladi va murakkab fizik hamda
kimyoviy o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi.
Qalayli konsentrat tarkibida asosan qalay oksidi (SnO ) va turli sulfidlar₂
uchraydi. Bundan tashqari, konsentrat tarkibida temir, kremniy oksidi, alyuminiy
oksidi, qo‘rg‘oshin, mishyak, vismut va boshqa komponentlar mavjud bo‘ladi.
Elektr pechda eritish vaqtida ushbu moddalar yuqori harorat ta’sirida kimyoviy
reaksiyalarga kirishadi va metall hamda shlak fazalariga ajraladi.Qalayni eritib
ajratib olish jarayonining asosiy fizik-kimyoviy mohiyati qalay oksidining
qaytarilish reaksiyalariga asoslanadi. Oqartiruvchi va qaytaruvchi muhit hosil
qilish uchun koks yoki boshqa uglerodli materiallar qo‘llaniladi. Yuqori harorat
ta’sirida qalay oksidi uglerod bilan reaksiyaga kirishib, metall qalay hosil qiladi:
SnO
2 + 2C Sn + 2CO
Mazkur reaksiya endotermik xarakterga ega bo‘lib, yuqori harorat talab
qiladi. Odatda elektr pechlarda harorat 1200–1400 °C oralig‘ida ushlab turiladi.
Elektr energiyasi issiqlikka aylanishi hisobiga pech ichida kerakli termik rejim
yaratiladi.
Jarayonda temir oksidlari ham qaytarilish reaksiyalariga uchraydi.
Temirning bir qismi metall fazaga o‘tishi mumkin, biroq asosiy qismi kremniy
oksidi bilan birikib shlak hosil qiladi. Shlak hosil bo‘lishi eritish jarayonining
muhim bosqichi hisoblanadi. Shlak zararli qo‘shimchalarni o‘zida yig‘ib, metall
fazadan ajratishga xizmat qiladi.
Temir oksidining kremniy oksidi bilan reaksiyasi quyidagicha ifodalanadi:
FeO + SiO
2 FeSiO
3
Hosil bo‘lgan temir silikati shlak tarkibining asosini tashkil qiladi. Shlakning
suyuqlanish harorati, qovushqoqligi va kimyoviy faolligi jarayon samaradorligiga
16

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli eritishga flyuslar qo‘shiladi. Flyuslar shlak
tarkibini me’yorlashtirib, uning fizik xossalarini yaxshilaydi.
Konsentrat tarkibidagi oltingugurt yuqori haroratda oksidlanib gaz fazasiga
o‘tadi. Natijada oltingugurt dioksidi hosil bo‘ladi:
S + O
2 SO
2
Hosil bo‘lgan SO gazlari gaz tozalash tizimlari orqali atmosferaga₂
chiqariladi yoki sulfat kislota ishlab chiqarishda foydalaniladi. Mishyak va surma
kabi zararli elementlar ham qisman gaz fazasiga o‘tadi. Shu sababli elektr
pechlarda samarali aspiratsiya va gaz tozalash tizimlari qo‘llaniladi.
Elektr pechlarda eritish jarayonida issiqlik almashinuvi katta ahamiyatga
ega. Elektr toki elektrodlar orqali o‘tkazilib, pech ichida elektr yoy yoki qarshilik
issiqligi hosil qiladi. Natijada shixta asta-sekin qiziydi, quriydi, parchalanadi va
eritiladi. Haroratning bir tekis taqsimlanishi metall ajralishini yaxshilaydi hamda
qalayning yo‘qotilishini kamaytiradi.
Qalayli konsentratni eritishda qaytaruvchi muhitning darajasi ham muhim
omil hisoblanadi. Agar qaytaruvchi muhit kuchsiz bo‘lsa, qalay oksid holida
shlakka o‘tib ketadi. Haddan tashqari kuchli qaytaruvchi muhit esa temirning
ortiqcha qaytarilishiga sabab bo‘ladi. Bu esa metall tarkibi sifatini pasaytiradi. Shu
bois eritish jarayonida harorat, flyus miqdori va qaytaruvchi modda sarfi qat’iy
nazorat qilinadi.
Elektr pechda eritish natijasida uchta asosiy mahsulot hosil bo‘ladi:
 qora qalay;
 shlak;
 gaz fazasi.
Qora qalay keyingi rafinatsiya jarayonlariga yuboriladi. Shlak tarkibida
qolgan qalay miqdorini kamaytirish texnologik jarayonning asosiy vazifalaridan
biri hisoblanadi.
Umuman olganda, qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayoni
murakkab fizik-kimyoviy jarayon bo‘lib, unda issiqlik almashinuvi, oksidlanish-
17

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qaytarilish reaksiyalari, shlak hosil bo‘lishi va metall fazaning ajralishi bir
vaqtning o‘zida sodir bo‘ladi.
Jarayon parametrlarini to‘g‘ri boshqarish yuqori sifatli metall olish va
energiya sarfini kamaytirishda muhim ahamiyatga ega.
1.3. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining amaliyoti
Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayoni rangli metallurgiyada
keng qo‘llaniladigan zamonaviy pirometallurgik usullardan biri hisoblanadi. Ushbu
jarayonning asosiy maqsadi konsentrat tarkibidagi qalayni maksimal darajada
ajratib olish, zararli aralashmalarni kamaytirish hamda keyingi rafinatsiya
jarayonlari uchun qora qalay olishdan iborat. Elektr pechlarda eritish yuqori
harorat va qaytaruvchi muhit ta’sirida amalga oshiriladi. Jarayon davomida shixta
tarkibidagi qalay oksidlari metall holatiga qaytariladi, keraksiz komponentlar esa
shlakka o‘tadi.
Amaliyotda qalayli konsentratlarni eritishda asosan elektr yoy pechlari va
qarshilik pechlaridan foydalaniladi. Elektr pechlarning keng qo‘llanishiga sabab
ularning yuqori harorat hosil qilishi, haroratni aniq boshqarish imkoniyati va
metall ajralish darajasining yuqori bo‘lishidir. Zamonaviy metallurgiya
korxonalarida elektr pechlar yuqori unumdorligi va ekologik afzalliklari sababli
katta ahamiyatga ega.
Qalayli konsentratni eritish jarayoni bir necha texnologik bosqichlardan
iborat bo‘ladi:
 shixtani tayyorlash;
 pechga yuklash;
 eritish;
 shlak hosil qilish;
 metallni ajratish;
 mahsulotlarni chiqarish.
Jarayonning birinchi bosqichi shixta tayyorlash hisoblanadi. Shixta tarkibiga
qalayli konsentrat, flyuslar va qaytaruvchi moddalar kiradi. Oqartiruvchi va
18

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026qaytaruvchi modda sifatida koks yoki ko‘mir ishlatiladi. Flyuslar esa shlak tarkibini tartibga solish va uning qovushqoqligini kamaytirish uchun qo‘shiladi. Oqartosh, kvarts va boshqa silikatli materiallar flyus sifatida keng qo‘llaniladi. Sizning konsentratingiz tarkibida: Sn — 64,5 %; Fe — 3,34 %; SiO — 10,8 %;₂ Al O — 2,6 %; ₂ ₃ CaO — 1,2 %; W — 0,66 %; Pb — 0,083 % mavjud. Bunday tarkibli konsentratlar yuqori sifatli xomashyo hisoblanadi. Konsentrat tarkibidagi qalay miqdorining yuqoriligi metall ajralish darajasini oshiradi va texnologik samaradorlikni yaxshilaydi. Shixta tayyorlangandan so‘ng elektr pechga yuklanadi. Pechga elektr toki uzatilgach, grafit elektrodlar orasida elektr yoyi hosil bo‘ladi. Elektr yoyida juda katta miqdorda issiqlik ajraladi va shixta asta-sekin qiziy boshlaydi. Haroratning oshishi bilan shixta quriydi, yumshaydi va suyuqlanadi. Elektr toki ta’sirida hosil bo‘ladigan issiqlik quyidagi qonun bilan ifodalanadi: Q = I 2 Rt Elektr pechlarda eritish harorati odatda 1200–1400 °C oralig‘ida bo‘ladi. Shu haroratda qalay oksidining qaytarilishi sodir bo‘ladi. Qalay oksidining asosiy qaytarilish reaksiyasi: SnO_2 + 2C \rightarrow Sn + 2CO Mazkur reaksiya natijasida metall qalay hosil bo‘ladi va uglerod oksid gazi ajralib chiqadi. Hosil bo‘lgan qalay yuqori zichlikka ega bo‘lgani sababli pechning pastki qismida yig‘iladi. 19$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Eritish jarayonida shlak hosil bo‘lishi muhim ahamiyatga ega. Konsentrat
tarkibidagi temir oksidlari kremniy oksidi bilan reaksiyaga kirishib temir silikati
hosil qiladi:
FeO + SiO
2 FeSiO
3
Hosil bo‘lgan shlak zararli aralashmalarni o‘ziga biriktirib oladi va metallni
himoya qiladi. Shlakning suyuqlanish harorati, qovushqoqligi va kimyoviy tarkibi
jarayon samaradorligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Agar shlak qovushqoqligi yuqori
bo‘lsa, qalayning bir qismi unda yo‘qolib ketadi. Shu sababli flyus miqdori qat’iy
nazorat qilinadi.
Eritish jarayonida gaz fazasi ham hosil bo‘ladi. Konsentrat tarkibidagi
oltingugurt oksidlanib gaz holatiga o‘tadi:
S + O
2 SO
2
Hosil bo‘lgan SO gazlari gaz tozalash tizimlari orqali ushlab qolinadi.₂
Mishyak va surma kabi zararli elementlar ham qisman gaz fazasiga o‘tadi. Shu
sababli zamonaviy elektr pechlar aspiratsiya va filtr tizimlari bilan jihozlanadi.
Amaliyotda eritish jarayonining samaradorligi quyidagi omillarga bog‘liq:
 pech harorati;
 qaytaruvchi miqdori;
 flyus sarfi;
 shixta tarkibi;
 eritish davomiyligi;
 gaz muhiti.
Haroratning past bo‘lishi qalayning to‘liq qaytarilmasligiga olib keladi. Juda
yuqori harorat esa metallning bug‘lanish yo‘qotilishlarini oshiradi. Oqartiruvchi
moddaning kamligi qalay oksidining to‘liq qaytarilmasligiga sabab bo‘ladi,
ortiqcha miqdori esa temirning ortiqcha qaytarilishiga olib keladi.
Elektr pechlarda eritish natijasida uchta asosiy mahsulot olinadi:
 qora qalay;
 shlak;
 gazlar.
20

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Qora qalay tarkibida temir, qo‘rg‘oshin, mis, mishyak va boshqa
qo‘shimchalar saqlanadi. Shu sababli u keyingi rafinatsiya bosqichiga yuboriladi.
Shlak tarkibida esa silikatlar va ma’lum miqdorda qalay bo‘ladi. Zamonaviy
texnologiyalarda shlak qayta ishlanib undagi qalay qayta ajratib olinadi.
Elektr pechlarda eritishning asosiy afzalliklari quyidagilar:
 yuqori harorat hosil qilishi;
 jarayonni aniq boshqarish imkoniyati;
 metall sifati yuqoriligi;
 energiyadan samarali foydalanish;
 ekologik afzalliklari.
Kamchiliklari esa:
 katta elektr energiyasi sarfi;
 grafit elektrodlarning tez yeyilishi;
 uskunaning qimmatligi hisoblanadi.
Hozirgi kunda qalayli konsentratlarni elektr pechlarda eritish texnologiyasi
dunyoning ko‘plab metallurgiya korxonalarida qo‘llaniladi. Ayniqsa Xitoy,
Indoneziya, Boliviya, Rossiya va Malayziya kabi qalay ishlab chiqaruvchi
davlatlarda ushbu texnologiya keng rivojlangan. Zamonaviy elektr pechlar
avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari bilan jihozlangan bo‘lib, ular harorat, gaz
muhiti va energiya sarfini doimiy nazorat qilish imkonini beradi. Shu sababli elektr
pechlarda eritish texnologiyasi yuqori samaradorlikka ega bo‘lgan zamonaviy
metallurgik usullardan biri hisoblanadi.
21

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026II BOB. TEXNOLOGIK QISM
2.1. Qalayli konsentrat tarkibining ratsional hisobi
Berilgan tarkib:
Komponent Miqdori, %
Sn-64.5
As-0.011
S-0.08
Cu-0.03
Sb-0.002
Pb-0.083
Fe-3.34
Bi-0.003
CaO-1.2
WO -0.66₃
SiO -10.8
₂
Al O -2.6
₂ ₃
Tekshiruv
64.5+0.011+0.08+0.03+0.002+0.083+3.34+0.003+1.2+0.66+10.8+2.6=83.309 %
Demak:
100-83.309=16.691 %
qismi boshqa qo‘shimchalar va namlikdan iborat.
Konsentrat tarkibidagi asosiy minerallar quyidagicha qabul qilinadi:
SnO — kassiterit
₂
FeS — pirit
₂
Cu S
₂
PbS
Sb S
₂ ₃
Bi S
₂ ₃
SiO
₂
CaO
22

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Al O₂ ₃
WO
₃
1) SnO bo‘yicha hisob
₂
Umumiy Sn = 64.5 %
SnO tarkibi:
₂
Sn = 118.7
O = 32
₂
Molekulyar massa:
118.7+32=150.7
SnO dagi kislorod miqdori:
₂
O = 64.5 × 32
118.7 = 17.39 %
SnO umumiy miqdori:
₂
64.5+17.39=81.89 %
2) FeO bo‘yicha hisob
Fe = 3.34 %
FeO dagi O:
S = 3.34 × 16
56 = 0.95 %
FeS umumiy miqdori:
₂
3.34+0.95=4.29 %
3) Cu S bo‘yicha hisob
₂
Cu = 0.03 %
Cu S tarkibi:
₂
Cu = 127
₂
S = 32
S miqdori:
S = 0.03 × 32
127 = 0.008 %
Cu S umumiy miqdori:
₂
0.03+0.008=0.038 %
4) PbS bo‘yicha hisob
23

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pb = 0.083 %
PbS dagi S:
S = 0.083 × 32
207 = 0.013 %
PbS umumiy miqdori:
0.083+0.013=0.096 %
5) Oltingugurt balansi tekshiruvi
Hisoblangan S:
0.008+0.013=0.021 %
Berilgan:
S=0.08 %
Qolgan:
0.08-0.021=0.059 %
Bu boshqa sulfidlar tarkibida deb olinadi.
1-jadval
Qalayli konsentratning ratsional tarkibi (% da)
Mineral Sn Fe Cu Pb S O SiO
2 Al
2 O
3 Ca
O WO
3 Bosh Jami
SnO₂ 64.
5 17.3
9 81.89
FeO 3.3
4 0.95 4.29
Cu S
₂ 0.0
3 0.00
8 0.038
PbS 0.08
3 0.01
3 0.096
SiO
₂ 10.8
10.8
Al
2 O
3 2.6
2.6
CaO 1.2 1.2
WO
₃ 0.66 0.66
Boshqala
r 0.05
9 16.63
2 16.69
1
24

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Jami 64.
5 3.3
4 0.0
3 0.08
3 0.08 18.3
4 10.8 2.6
1.2 0.66 0.367
Balans chiqmaganing sababi
Sn- SnO ga aylantirilgan,₂
Fe- FeO ga aylantirilgan.
Ratsional balansni oddiy komponentli ko‘rinishi
Sn 64.
Fe 3.34
Cu 0.03
Pb 0.083
S 0.08
SiO 10.8
₂
Al O 2.6
₂ ₃
CaO 1.2
WO 0.66
₃
As 0.011
Sb 0.002
Bi 0.003
Boshqalar 16.69
Jami 100
2.2. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining material balansi
hisobi
Berilgan tarkib (%):
Komponent %
Sn 64.5
Fe 3.34
S 0.08
Cu 0.03
25

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Pb 0.083
As 0.011
Sb 0.002
Bi 0.003
CaO 1.2
WO 0.66₃
SiO 10.8
₂
Al O 2.6
₂ ₃
Boshqalar 16.691
Qalayning pech mahsulotlariga taqsimlanishi
Elektr pechda eritishda qalayning:
96 % qora qalayga,
3 % shlakka,
1 % chang va gazga o‘tadi.
1) Qora qalayga o‘tgan Sn miqdori
64.5×0.96 = 61.92 kg
Qora qalay tarkibida Sn 98 % bo‘ladi.
Qora qalay massasi:
X = 61.92 × 100
98 = 63.18 kg
2) Shlakka o‘tgan Sn
64.5×.03=1.935 kg
3) Gaz va changga o‘tgan Sn
64.5×0.01=0.645 kg
Temirning taqsimlanishi
Temirning:
90 % shlakka,
10 % qora qalayga o‘tadi.
Shlakka o‘tgan Fe
3.34×0.9=3.006 kg
Metallga o‘tgan Fe
26

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20263.34×0.1=0.334 kg
SiO miqdori₂
Konsentratdagi:
10.8 kg
Shlak tarkibida SiO 35 % deb olinadi.
₂
Shlak massasini topamiz.
X= 10.8 ×100
35 = 30.86 kg
Shlak tarkibi
Komponent kg
Sn - 1.935
Fe - 3.006
SiO - 10.8
₂
Al O - 2.6
₂ ₃
CaO - 1.2
WO - 0.66
₃
Boshqalar - 10.659
Shlak umumiy massasi
1.935+3.006+10.8+2.6+1.2+0.66+10.659=30.86 kg
Oltingugurtning oksidlanishi
Konsentratdagi S:
0.08 kg
Reaksiya:
S+O
2 =SO
2
SO miqdori:
₂
0.08 × 64
32 = 0.16 kg
Kislorod sarfi
SO hosil bo‘lishiga:
₂
0.08 kg O
₂
Temir oksidlanishiga:
27

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20263.006 × 16
56 = 0.86 kg O
Umumiy:
0.08+0.86=0.94 kg O₂
Havo tarkibidagi azot
N 2=0.94 × 77
23 =3.15 kg
Gazlar hajmi
SO
₂
0.16 × 22.4
64 = 0.056 m 3
N
₂
3.15 × 22.4
28 = 2.52 m 3
2-jadval
Material balansi (kg da)
No Komponent Yuklandi Qora qalay Shlak Gaz Jami
1 Sn 64.5 61.92 1.935 0.645 64.5
2 Fe 3.34 0.334 3.006 3.34
3 S 0.08 0.08 0.08
4 Cu 0.03 0.03 0.03
5 Pb 0.083 0.02 0.063 0.083
6 As 0.011 0.005 0.006 0.011
7 Sb 0.002 0.001 0.001 0.002
8 Bi 0.003 0.001 0.002 0.003
9 SiO
₂ 10.8 10.8 10.8
10 Al O
₂ ₃ 2.6 2.6 2.6
11 CaO 1.2 1.2 1.2
12 WO
₃ 0.66 0.1 0.56 0.66
13 Boshqalar 16.691 0.775 10.688 5.228 16.691
14 O
₂ 0.94 0.86 0.08 0.94
15 N
₂ 3.15 3.15 3.15
16 Jami 104.09 63.18 3086 10.05 104.09
28

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 3-jadval
Hosil bo‘lgan gazlar tarkibi
Gaz kg m 3
%
SO₂ 0.16 0.056 4.84
N
₂ 3.15 2.52 95.16
Jami 3.31 2.576 100
2.3. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonining issiqlik balansi
hisobi
Issiqlik balansi metallurgik jarayonlarning asosiy texnologik hisoblaridan
biri hisoblanadi. Issiqlik balansini hisoblashdan asosiy maqsad eritish jarayonida
ajralib chiqadigan va sarflanadigan issiqlik miqdorini aniqlashdan iborat. Qalayli
konsentratni elektr pechda eritish jarayonida issiqlikning asosiy qismi qalay
oksidining qaytarilishi, sulfidlarning oksidlanishi va shlak hosil bo‘lishi natijasida
hosil bo‘ladi.
Issiqlik kelishi
Qalay oksidining qaytarilishidan ajraladigan issiqlik
Qalay oksidining qaytarilish reaksiyasi:
SnO
2 +2C Sn+2CO
1 mol SnO qaytarilishida taxminan 52300 kkal issiqlik ajraladi.
₂
1 kg Sn uchun:
52300÷118.7=440.6 kkal
Konsentratdagi qalay miqdori:
64.5×440.6=28418.7 kkal
Temirning oksidlanishidan ajraladigan issiqlik
Temirning oksidlanish reaksiyasi:
2Fe+O
2 2FeO+64000 kkal
1 kg Fe uchun:
64000÷(2×56)=571.4 kkal
Konsentratdagi temir miqdori:
3.34×571.4=1908.5 kkal
29

$O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Oltingugurtning oksidlanishidan ajraladigan issiqlik Oltingugurtning yonish reaksiyasi: S+O 2 SO 2 +70940 kkal 1 kg S uchun: 70940÷32=2217\ kkal Konsentratdagi oltingugurt miqdori: 0.08×2217=177.4 kkal Shlak hosil bo‘lishidan ajraladigan issiqlik Shlak hosil bo‘lish reaksiyasi: FeO+SiO 2 FeO×SiO 2 +7000\ kkal 1 kg FeO uchun: 7000÷72=97.2 kkal FeO miqdori: 4.29×97.2=416.9 kkal Ekzotermik reaksiyalardan hosil bo‘lgan umumiy issiqlik 28418.7+1908.5+177.4+416.9=30921.5 kkal Konsentrat bilan kiradigan fizik issiqlik 25°C da shixtaning issiqligi: 100×0.22×25=550 kkal Umumiy issiqlik kelishi 30921.5+550=31471.5 kkal Issiqlik sarfi Qalayni suyuqlantirish uchun issiqlik Qalayning suyuqlanish issiqligi: 63.21×59=3729.4 kkal Shlakni qizdirish uchun issiqlik Shlak massasi: 20.18×0.29×1250=7315.3 kkal Chiqindi gazlar bilan chiqib ketadigan issiqlik SO bilan:₂ 30$ $O’ lch Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20260.16×715.3=114.4 kkal CO bilan: 8.4×432=3628.8 kkal Umumiy gaz issiqligi: 114.4+3628.8=3743.2 kkal Metall bilan chiqib ketadigan issiqlik 63.328×0.22×1150=16019.9 kkal Mahsulotlar bilan chiqib ketadigan umumiy issiqlik 16019.9+7315.3+3743.2=27078.4\ kkal Pech devoriga yutiladigan issiqlik Issiqlikning 4.5 % i pech devoriga yutiladi: 27078.4÷0.955=28354.3 kkal Devor orqali yo‘qotilish: 28354.3-27078.4=1275.9 kkal Elektr energiyasi bilan kiradigan issiqlik 28354.3-31471.5=-3117.2 kkal 4-jadval Issiqlik balansi No Issiqlik kelishi kkal % Issiqlik sarfi kkal % 1 Kimyoviy reaksiyalar 30921.5 81.5 Metall 16019.9 42.4 2 Konsentratning fizik issiqligi 550 1.4 Shlak 7315.3 19.3 3 Elektr energiyasi 6500 17.1 Chiqindi gazlar 3743.2 9.9 4 - - - Pech devori 1275.9 3.4 5 - - - Ortiqcha issiqlik 9617.2 25.2 6 Jami 37971.5 100 Jami 37971.5 100 Jarayon davomiy va barqaror ketishi uchun qo‘shimcha elektr energiyasi beriladi. Elektr pechning asosiy issiqlik manbai elektr energiyasi bo‘lgani sababli amalda qo‘shimcha energiya bilan balans tenglashtiriladi. 31$

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Issiqlik balansi hisobidan ko‘rinadiki, qalayli konsentratni elektr pechda
eritish jarayonida asosiy issiqlik manbai elektr energiyasi va oksidlanish
reaksiyalaridir. Issiqlikning asosiy qismi metall va shlakni qizdirishga sarflanadi.
Oqartirilgan zamonaviy elektr pechlardan foydalanish issiqlik yo‘qotilishini
kamaytiradi va texnologik samaradorlikni oshiradi.
2.4. Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayoni amaliyoti asosiy
dastgoh hisobi
Qalayli konsentratni eritish jarayonidagi asosiy dastgoh sifatida elektr yoy
pechini olamiz. Elektr yoy pechlari yuqori harorat hosil qilish imkoniyati, haroratni
aniq boshqarish va qalayning yuqori darajada ajralib chiqishini ta’minlagani
sababli rangli metallurgiyada keng qo‘llaniladi.
Korxonaning yillik ishlab chiqarish quvvati:
120000÷365=328.76 t/kun
Demak:
Q=328.76 t/kun
Elektr yoy pechlarining ishlab chiqarish quvvati odatda 45–60 t/m²·kun
oralig‘ida bo‘ladi. Hisoblash uchun pechning solishtirma unumdorligini 52
t/m²·kun deb qabul qilamiz.
Pechning ishchi yuzasi:
F = 328.76
52 = 6.32 m 2
Elektr yoy pechlarining asosiy geometrik ko‘rsatkichlari quyidagicha
bo‘ladi:
uzunligi — 3 m ÷ 8 m;
eni — 2 m ÷ 4 m;
balandligi — 5 m ÷ 7 m.
Hisoblashda pech enini:
B=2.5 m
deb qabul qilamiz.
Pech uzunligini aniqlaymiz:
32

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 20266.32=2.5×X
X = 6.32
2.5 = 2.53 m
Demak, pechning uzunligi:
L≈ 2.5 m ga teng bo‘ladi.
Pech balandligini:
H=6 m
deb qabul qilamiz.
Elektr yoy pechlarida odatda 3 ta grafit elektrod qo‘llaniladi. Elektrod
diametri issiqlik balansi hisobiga ko‘ra 700 mm deb qabul qilinadi.
Pechning foydali hajmini aniqlaymiz:
V=2.5×2.5×6=37.5 m 3
Elektr pechning asosiy texnologik ko‘rsatkichlari quyidagicha bo‘ladi:
Pech balandligi 6 m
Pech eni 2.5 m
Pech uzunligi 2.5 m
Ishchi yuzasi 6.32 m²
Pech hajmi 37.5 m³
Elektrodlar soni 3 ta
Elektrod diametri 700 mm
Ishlab chiqarish quvvati 328.76 t/kun
Elektr yoy pechining ichki qismi o‘tga chidamli materiallar bilan qoplanadi.
Oqartirilgan qoplama yuqori harorat ta’siridan pech korpusini himoya qiladi. Grafit
elektrodlar orqali elektr toki uzatiladi va ular orasida elektr yoyi hosil bo‘ladi.
Elektr yoyining harorati 3000 °C gacha yetishi mumkin. Hosil bo‘lgan issiqlik
hisobiga qalayli konsentrat eritiladi.
Elektr pechlarda shixta doimiy ravishda yuklanadi. Eritish jarayonida hosil
bo‘lgan qora qalay pechning pastki qismida yig‘iladi, shlak esa yuqori qatlamda
to‘planadi. Oqartirilgan texnologik rejim qalayning maksimal darajada metall
fazaga o‘tishini ta’minlaydi.
33

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Hisoblash natijalariga ko‘ra qalayli konsentratni eritish uchun ishchi yuzasi
6.32 m² bo‘lgan, 328.76 t/kun unumdorlikdagi elektr yoy pechi tanlab olindi.
Ushbu pech texnologik va issiqlik hisoblari talablariga mos keladi hamda qalayli
konsentratni samarali eritish imkonini beradi.
34

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026III BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
3.1. Elektr pechlarda ishlashda texnika xavfsizligi talablari
Elektr pechlarda ishlash jarayoni yuqori harorat, kuchli elektr toki, zararli
gazlar va eritilgan metall bilan bog‘liq bo‘lganligi sababli metallurgiya sanoatidagi
eng xavfli texnologik jarayonlardan biri hisoblanadi. Shu sababli elektr pechlarda
ishlashda texnika xavfsizligi qoidalariga qat’iy rioya qilish ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, avariyalarni oldini olish va ishchilar hayoti hamda
sog‘lig‘ini himoya qilishda muhim ahamiyatga ega.
Qalayli konsentratni elektr pechda eritish jarayonida pech ichidagi harorat
1200–1400 °C gacha yetadi. Elektr yoyining harorati esa ayrim hollarda 3000 °C
dan ham yuqori bo‘lishi mumkin. Bunday yuqori harorat metall sachrashi, kuyish
va portlash xavfini yuzaga keltiradi. Shu sababli ishchilar maxsus issiqlikka
chidamli himoya kiyimlari bilan ta’minlanadi. Himoya vositalariga:
 maxsus kombinezon;
 issiqlikka chidamli qo‘lqop;
 himoya ko‘zoynagi;
 metall niqob;
 maxsus oyoq kiyimlari kiradi.
Elektr pechlarda asosiy xavf manbalaridan biri yuqori kuchlanishdagi elektr
toki hisoblanadi. Elektr yoy pechlarida kuchli tok va yuqori quvvatli
transformatorlar ishlatiladi. Elektr toki bilan ishlashda xavfsizlik qoidalariga amal
qilinmasa, elektr urishi yoki qisqa tutashuv yuz berishi mumkin. Shu sababli:
 barcha elektr uskunalari yerga ulanadi;
 elektr kabellari doimiy nazorat qilinadi;
 elektrodlar maxsus himoya tizimlari bilan jihozlanadi;
 elektr jihozlarini ta’mirlash faqat kuchlanish uzilgandan keyin amalga
oshiriladi.
Elektr pechlarda ishlash vaqtida pechning ichki qismiga nam material
tushishi juda xavfli hisoblanadi. Namlik yuqori harorat ta’sirida birdan bug‘lanadi
va portlash sodir bo‘lishi mumkin. Shu sababli pechga yuklanadigan shixta
35

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026oldindan quritiladi. Oqartirilmagan yoki nam shixtani pechga yuklash qat’iyan
taqiqlanadi.
Metallurgik eritish jarayonida zararli gazlar hosil bo‘ladi. Qalayli
konsentratni eritishda ayniqsa:
 SO ;₂
 CO;
 chang va metall bug‘lari ajraladi.
Oltingugurt dioksidi zaharli gaz bo‘lib, inson nafas olish tizimiga kuchli
zarar yetkazadi. Uglerod oksidi esa rangsiz va hidsiz gaz bo‘lib, katta miqdorda
inson hayoti uchun xavfli hisoblanadi. Shu sababli zamonaviy elektr pechlar:
 aspiratsiya tizimlari;
 gaz tozalash qurilmalari;
 filtrlar;
 ventilyatsiya tizimlari bilan jihozlanadi.
Ishlab chiqarish binolarida havodagi zararli gazlar miqdori maxsus gaz
analizatorlari yordamida nazorat qilinadi. Agar gaz miqdori me’yoridan oshib
ketsa, ishchilar xavfsiz hududga chiqariladi va pech vaqtincha to‘xtatiladi.
Elektr pechlarda eritilgan metall va shlak bilan ishlash ham katta xavf
tug‘diradi. Eritilgan metallning harorati juda yuqori bo‘lgani sababli metall
sachrashi og‘ir kuyishlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli:
 metall quyish jarayoni masofadan boshqariladi;
 maxsus mexanizmlar qo‘llaniladi;
 pech oldida ortiqcha odam bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Elektr pechlarda yong‘in xavfi ham mavjud. Elektr qisqa tutashuvi yoki
yuqori harorat ta’sirida yong‘in kelib chiqishi mumkin. Shu sababli sexlarda:
 ko‘pikli o‘t o‘chirgichlar;
 kukunli o‘t o‘chirgichlar;
 yong‘inga qarshi suv tizimlari;
 avtomatik signalizatsiyalar o‘rnatiladi.
36

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr pechlarni ishlatishda mehnat muhofazasi talablariga rioya qilish
muhim ahamiyatga ega. Har bir ishchi:
 xavfsizlik texnikasi bo‘yicha yo‘riqnoma olishi;
 maxsus o‘qituvdan o‘tishi;
 tibbiy ko‘rikdan o‘tishi kerak.
Pechni ishga tushirishdan oldin:
 elektrodlar holati;
 sovitish tizimi;
 transformator;
 gaz chiqarish tizimi;
 avtomatik boshqaruv qurilmalari tekshiriladi.
Avariya holatlarida pech darhol elektr tarmog‘idan uziladi va maxsus
xavfsizlik rejasi ishga tushiriladi. Oqartirilgan zamonaviy elektr pechlarda
avtomatik himoya tizimlari mavjud bo‘lib, ular:
 ortiqcha tok;
 qisqa tutashuv;
 sovitish tizimi buzilishi;
 gaz bosimi oshishi holatlarida pechni avtomatik ravishda o‘chiradi.
Elektr pech sexlarida ishlab chiqarish sanitariyasi talablariga ham qat’iy
rioya qilinadi. Ish joylarida:
 yuqori unumli ventilyatsiya;
 chang ushlagichlar;
 yoritish tizimlari;
 shovqinni kamaytiruvchi qurilmalar qo‘llaniladi.
Elektr pechlarda ishlovchi ishchilar yuqori harorat ta’sirida uzoq vaqt
ishlashi natijasida organizmda issiqlik zo‘riqishi yuzaga kelishi mumkin. Shu
sababli dam olish xonalari tashkil qilinadi va ishchilar maxsus ichimlik suvlari
bilan ta’minlanadi.
Zamonaviy metallurgiya korxonalarida texnika xavfsizligini oshirish
maqsadida:
37

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026 avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari;
 masofadan monitoring;
 robotlashtirilgan mexanizmlar;
 raqamli nazorat qurilmalari keng qo‘llanilmoqda.
Elektr pechlarda ishlashda texnika xavfsizligi talablariga qat’iy rioya qilish
ishlab chiqarishning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi, avariya va
jarohatlanishlarning oldini oladi hamda ishchilar uchun xavfsiz mehnat sharoitini
yaratadi.
38

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026XULOSA
Mazkur kurs ishida qalayli konsentratni elektr pechda eritish
texnologiyasining nazariy va amaliy asoslari keng o‘rganildi hamda texnologik
hisoblashlar bajarildi. Oqartirilgan ilmiy ma’lumotlar va texnologik hisob-kitoblar
asosida elektr pechlarda eritish qalay ishlab chiqarishning samarali pirometallurgik
usullaridan biri ekanligi aniqlandi.
Kurs ishini bajarish jarayonida dastlab qalayli konsentratlarning kimyoviy
tarkibi va fizik xossalari tahlil qilindi. Oqartirilgan konsentrat tarkibida qalayning
asosiy qismi kassiterit minerali shaklida, ya’ni SnO ko‘rinishida uchrashi₂
aniqlanib, ushbu birikmaning yuqori haroratda uglerod yordamida qaytarilishi
natijasida metall qalay hosil bo‘lishi ilmiy asoslandi. Oqartirilgan fizik-kimyoviy
tahlillar asosida eritish jarayonida oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, shlak hosil
bo‘lishi, gaz fazasining ajralishi va issiqlik almashinuvi bir vaqtning o‘zida sodir
bo‘lishi ko‘rsatildi.
Ratsional tarkib hisobi natijasida konsentrat tarkibidagi qalay, temir va
boshqa komponentlarning oksidli va shlak hosil qiluvchi shakllari aniqlandi.
Oqartirilgan hisoblashlar natijasida konsentrat tarkibining asosiy qismini qalay
dioksidi tashkil qilishi hamda temir oksidlari, kremniy oksidi va alyuminiy
oksidining shlak hosil bo‘lishida ishtirok etishi aniqlandi.
Material balans hisoblari asosida eritish jarayonida hosil bo‘ladigan asosiy
mahsulotlar — qora qalay, shlak va gaz fazasi miqdorlari aniqlandi. Oqartirilgan
hisob-kitoblar qalayning katta qismi metall fazaga o‘tishini va texnologik
yo‘qotishlarning nisbatan kam ekanligini ko‘rsatdi. Bu esa elektr pechlarda eritish
texnologiyasining yuqori samaradorlikka ega ekanligini tasdiqlaydi.
Issiqlik balansi hisoblari natijasida eritish jarayonidagi asosiy issiqlik
manbalari va issiqlik sarfi tahlil qilindi. Oqartirilgan hisoblashlarga ko‘ra:
 issiqlikning asosiy qismi qalay oksidini qaytarish va shixtani qizdirish
uchun sarflanishi;
 mahsulotlar bilan ma’lum miqdorda issiqlik chiqib ketishi;
 pech devorlari orqali issiqlik yo‘qotilishi mavjudligi aniqlandi.
39

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026Elektr energiyasi elektr yoy pechining asosiy issiqlik manbai ekanligi
ko‘rsatildi. Oqartirilgan issiqlik hisoblari asosida pechning energetik
samaradorligini oshirish uchun:
 pechni sifatli o‘tga chidamli materiallar bilan qoplash;
 issiqlik yo‘qotilishini kamaytirish;
 avtomatik boshqaruv tizimlarini qo‘llash;
 optimal texnologik rejimlarni tanlash zarurligi aniqlandi.
Asosiy dastgoh hisobi natijasida qalayli konsentratni eritish uchun zarur
bo‘lgan elektr yoy pechining asosiy texnologik parametrlari hisoblandi.
Oqartirilgan hisob-kitoblar asosida pechning ishchi yuzasi, hajmi, unumdorligi,
elektrod diametri va elektr quvvati aniqlanib, tanlangan pech texnologik talablarni
qanoatlantirishi ko‘rsatildi.
Kurs ishida texnika xavfsizligi masalalariga ham alohida e’tibor qaratildi.
Elektr pechlarda ishlash yuqori harorat, elektr toki va zararli gazlar bilan bog‘liq
xavfli jarayon bo‘lganligi sababli:
 himoya vositalaridan foydalanish;
 gaz tozalash tizimlarini qo‘llash;
 ventilyatsiya tizimlarini takomillashtirish;
 avtomatik himoya vositalarini joriy qilish muhimligi asoslandi.
Qalayli konsentratni elektr pechda eritish texnologiyasi yuqori
samaradorlikka ega zamonaviy pirometallurgik usul hisoblanadi. Oqartirilgan
texnologik va issiqlik hisoblari elektr pechlarda eritish orqali qalayni yuqori
darajada ajratib olish mumkinligini ko‘rsatdi. Ushbu texnologiyani yanada
takomillashtirish orqali elektr energiyasi sarfini kamaytirish, ekologik xavfsizlikni
oshirish va metall yo‘qotilishini minimallashtirish mumkinligi aniqlandi.
40

O’ lch
Va raq № Hujjat Imzo Sana Va raq
ODTI 60712100. 1K-24 МЕТ. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Gupta C.K., Mukherjee T.K. Extractive Metallurgy of Tin. – New York: CRC
Press, 2021. – 472 p.
2. Rosenqvist T. Principles of Extractive Metallurgy. – 3-nashr. – London: CRC
Press, 2020. – 598 p.
3. Yazikov A.S. Rangli metallar pirometallurgiyasi. – Toshkent: Innovatsiya, 2022.
– 384 b.
4. Ahmedov Q.A. Elektr pechlarda metall eritish texnologiyasi. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021. – 296 b.
5. Павлов Н.Н. Металлургические расчеты в цветной металлургии. – Москва:
Юрайт, 2020. – 410 с.
6. Habashi F. Handbook of Extractive Metallurgy. – Wiley-VCH, 2021. – 720 p.
7. Смирнов В.И. Электрометаллургия цветных металлов. – Москва: Инфра-
М, 2022. – 356 с.
8. Gupta A., Yan D. Mineral Processing Design and Operations. – Elsevier, 2021.
– 882 p.
9. Wills B., Finch J. Wills’ Mineral Processing Technology. – 9-nashr. – Elsevier,
2022. – 498 p.
10. Seetharaman S. Treatise on Process Metallurgy. – Elsevier, 2020. – 640 p.
11. Tupkary R.H., Tupkary V.R. An Introduction to Modern Iron Making. –
Khanna Publishers, 2021. – 512 p.
12. Biswas A.K. Principles of Blast Furnace Ironmaking. – Routledge, 2020. – 534
Internet manbalar
13. https://www.sciencedirect.com
14. https://link.springer.com
15. https://www.researchgate.net
16. https://en.wikipedia.org/wiki/Toru_H._Okabe
41

Купить

Информация о документе

Продавец

Qalayli konsentratni elektr pechta eritish amaliyoti hisobi

Похожие документы