Qandli diabet va uni laboratoriyada aniqlash usullari

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	2.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Педагогика

Qandli diabet va uni laboratoriyada aniqlash usullari

Купить

Samarqand Davlat Tibbiyot Universiteti
Diplomdan Keyingi Ta’lim
Fakulteti
KURS ISHI
Mavzu: Qandli diabet va uni laboratoriyada
aniqlash usullari.

SAMARQAND – 2024
REJA:

KIRISH:
1. Diabet rivojlanishi sabablari
2. Patogenez
2.1. Pankreatik yetishmovchilik (1-tip diabet)
2.2. Ekstrapankreatik yetishmovchilik (2-tip diabet)
3. Alomatlari
4. Tashxislash
5. Kasallik darajalari
6. Qand miqdorining me’yori
7.Glyukozaning aniqlash usullari :
7.1 Qonda aniqlash usullari
7.2 Siydikda aniqlash usullari
7.3. Qandli diabet kasalligini glikirlangan Hb usulida
aniqlash
7.4 Glyukoz tolerantlik testi (GTT)
8. Tajribaviy qism

XULOSA……………………………………………………
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ……
KIRISH

Qandli diabet , qand kasalligi — organizmda insulin tanqisligi
va moddalar almashinuvi buzilishi natijasida kelib chiqadigan kasallik .
Qand kasalligi sharq xalq tabobat tarixida juda qadimdan ma lum. Abuʼ
Ali ibn Sino bu dardga alohida e tibor beradi. "Suv qanday ichilgan
ʼ
bo lsa, shu holda chiqadi", deb yozadi u. Bemorning ko p suv ichishi
ʻ ʻ
boshqa kasalliklarni ham keltirib chiqaradi va bemor juda ozib ketadi.
Davolarga to xtab tabib: "Bemorga sovuq mizojli suyuqliklar ichir,
ʻ
sovuqjomga sol, nordon ayron ichir, mevalar ber, yalpiz damlab ichir,
ya ni bemorni ho lla, sovut", deydi. Bu — kasallik odam badanida
ʼ ʻ
issiqlikning oshib ketishi tufayli paydo bo lishini bildiradi. Qand
ʻ
kasalligi tarixiy tibbiy manbalarga ko ra, nasliy bo lishi ham mumkin.
ʻ ʻ
Qandli diabetda qonda qand moddasi keskin ko payib, siydik bilan
ʻ
chikib turadi (tarkibida qand moddasi bo ladi), tashnalik, ozib ketish,
ʻ
quvvatsizlik, badan qichishishi va boshqalar alomatlar kuzatiladi.
Kasallikning irsiy yoki hayotda orttirilgan, shuningdek, insulinga
bog liq (diabetning 1turi) va insulinga bog liq bo lmagan (diabetning
ʻ ʻ ʻ
2turi) turi farq qilinadi.
Diabetning 1turi ko pincha o smirlik yoshida uchraydi. Bunda bemor
ʻ ʻ
organizmida me da osti bezi hujayralari insulin ishlab chiqara olmaydi
ʼ
va ularni davolashda qand miqdorini pasaytirish maqsadida insulin
preparatlari qo llanadi.
ʻ
Qandli diabetning 2turida me da osti bezi orolcha hujayralaridan insulin
ʼ
ishlab chiqarish saqlanib qoladi, bunda qon tarkibidagi insulin miqdori
me yorida yoki undan sal yuqoriroq bo ladi.
ʼ ʻ
Biroq, to qimalarning insulinga nisbatan sezgirligi keskin pasayishi
ʻ
tufayli to qimalar tomonidan glyukozani o zlashtirish hamda
ʻ ʻ
foydalanish kamayadi va u qon tarkibida to planib qoladi, natijada
ʻ
qonda qand ko payib, siydik bilan chiqib turadi, bemor juda semirib
ʻ
ketadi. Diabetning bu turi bilan, asosan, o rta va keksa yoshdagilar
ʻ
kasallanadilar. Kasallik asta-sekin, zimdan rivojlanadi, u boshlanishida
og iz qurishi, chanqash, ozish kabi alomatlar yaqqol bilinmaydi.
ʻ
Bemorni ko proq holsizlanish, toliqish, tashnalik bezovta qiladi. Qon
ʻ
tarkibidagi glyukoza miqdori yuqori bo lishiga qaramay, diabetning
ʻ
2turida qon tarkibida atseton modsasining ortishi va uning siydikda
paydo bo lishi juda kam kuzatiladi. Bunday bemorlar insulin qabul
ʻ
qilmay yashashlari mumkin. Ularga parhez, jismoniy mashqlar bilan

shug ullanish, qand miqdorini kamaytiruvchi dorilar qabul qilish yaxshiʻ
naf beradi.
Qandli diabet — bir umrlik kasallik, uni butun hayot davomida davolash
zarur. To lato kis davolanmaydigan va qon tarkibidagi glyukoza miqdori
ʻ ʻ
uzoq vaqt yuqori saqlanadigan bemorlarda Qandli diabetning tomir
asoratlari — diabetga xos angiopatiyalar (makro va mikroangiopatiyalar)
namoyon bo ladi.
ʻ
Bu barcha a zolarning (teri, muskullar, nerv va h.k.) kapillyarlarini
ʼ
shikastlaydi. Diabetga xos mikroangiopatiyalar buyrak, ko z, oyoq va
ʻ
boshqalar a zolarda ko proq va ertaroq kuzatiladi.
ʼ ʻ
Qandli diabet ateroslerozning rivojlanishi, o z navbatida, yurakning
ʻ
ishemik kasalligi (stenokardiya, miokard infarkti), miyada qon
aylanishining buzilishi (bosh aylanishi, miya insulti) va h.k. ga olib
keladi.
Qandli diabetning har ikkala turida ham davolashdan asosiy maqsad iloji
boricha qondagi qand miqdorini sog lom kishilardagi ko rsatkichga
ʻ ʻ
yaqinlashtirish, ya ni kompensatsiya holatiga erishishdir. Qondagi qand
ʼ
miqdorini me yorida saqlab turishning asosiy yo li qondagi glyukozani
ʼ ʻ
iloji boricha teztez aniklash; bunday nazorat Qandli diabetning insulinga
bog liq 1turida juda zarur. Uy sharoitida mustaqil holda qondagi
ʻ
glyukoza miqdorini aniqlashda maxsus reaktiv qog ozlardan foydalanish
ʻ
mumkin. Buning uchun ukol igna yordamida barmoqdan bir tomchi qon
reaktiv qog ozga olinadi (qon qog ozni bir chetidagi chiziqchalarga
ʻ ʻ
tushiriladi). Bir daqiqadan so ng qog ozdagi qon paxta bilan artib
ʻ ʻ
tashlanadi va yana bir daqiqa o tgach, reaktiv qog oz rangi shkala bilan
ʻ ʻ
solishtiriladi. Rangi eng yaqin bo lgan shkala ko rsatkichi shu qondagi
ʻ ʻ
glyukoza miqdorini mmol/l (mg%) da ifodalaydi. Xuddi shunday usulda
uy sharoitida siydikdagi qand miqdorini ham bemorlarning o zlari
ʻ
mustaqil maxsus reaktiv qog ozlar yordamida aniqlashlari mumkin.
ʻ
Agarda qonda yoki siydikda glyukoza miqdori baland bo lsa, darhol
ʻ
tegishli davo muolajalarini amalga oshirish lozim. Bulardan tashqari,
bemorlar tana vaznlarini ham haftada bir marotaba nazorat qilishlari
hamda uni o z bo yi, yoshi va kasbiga mos bo lgan me yorda saqlab
ʻ ʻ ʻ ʼ
turishlari kerak.
Qandli diabetda davo har bir bemorning umumiy ahvoli, kasallik
alomatlari, qon, siydik tahlili va boshqalarga qarab tayinlanadi, u

bosqichmabosqich olib boriladi. Davolanish muddati kasallikning
og irengilligi, o tkazib yuborilgan yoki yangiligi va turiga bog liq.ʻ ʻ ʻ
Qandli diabet (lot. diabetes mellitus , «saxar kasalligi») —
glyukozaning o’zlashtirilishi buzilishi bilan bog’liq bo’lgan
va insulin gormonining nisbiy yoki mutlaq yetishmovchilgi yuzaga
keladigan endokrin kasalliklar guruhi. Buning oqibatida giperglikemiya
— qonda qand miqdorining turg’un oshishi kuzatiladi. Kasallik
surunkali kechishi, shuningdek uglevod, yog’, oqsil, mineral va suv-tuz
metabolizmi buzilishi bilan xarakterlanadi.
Qonda glyukoza miqdorining me’yordan oshib ketishi qandli
diabetning birinchi alomati hisoblanadi. Inson organizmida insulin
ishlab chiqarilishi uchun me’da osti bezi hujayralari (beta-hujayralar)
javobgar. U gormon hujayralarga glyukozani o’zlashtirishga yordam
beradi. Qandli diabetda insulin kam miqdorda ishlab chiqariladi, qonda
glyukoza miqdori oshadi. Biroq, glyukoza insulinsiz o’lzashtirila
olmasligi sababli hujayralarda glyukoza yetishmovchiligi kuzatiladi.
Bu metabolik kasallik irsiy yoki orttirilgan bo’lishi mumkin. Insulin
yetishmasligida terida yiringli va boshqa kasalliklar paydo bo’lishi,
tishlar, buyrak, asab tizimi shikastlanishi, ateroskleroz,
stenokardiya, gipertoniya rivojlanishi, ko’rishning buzilishi kabi
ikkilamchi patologiyalar kuzatiladi.

1.Diabet rivojlanishi sabablari
Hozirgi vaqtda qandli diabetga irsiy moyillik isbotlangan
hisoblanadi. 1-tip diabetda genetik geterogenlik kuzatiladi, ya’ni kasallik
turli gen guruhlari tomonidan chaqirilishi mumkin. 1-tip patologiyani
aniqlashda laborator-klinik ko’rsatkich sifatida qonda me’da osti
bezining β -hujayralariga antitanalarning aniqlanishi xizmat qiladi.
Nasldan-naslga o’tish xarakteri to’liq o’rganilmagan.
Diabetni patogenetik asoslari kasallik turiga bog’liq. Bir-biridan tubdan
farq qiluvchi ikki turi farqlanadi. Zamonaviy endokrinologiya
kasallikning tasniflanishini shartli deb atasa ham, uning har bir turida
davolash strategiyasini belgilash muhim ahamiyatga ega.
Kasallik rivojlanishining asosiy sabablariga:
1. Irsiyat . Albatta, kasallik ta’sir etuvchi omillar bo’lmaganda
rivojlanmaydi, lekin moyillik yuqori bo’ladi.
2. Semizlik . Ortiqcha vazn ikkinchi turdagi diabet shakillanishiga olib
keladi.
3. Kasalliklar . Insulin ishlab chiqarish uchun javobgar β -hujayralari
shikastlanishiga olib keluvchi kasalliklar. Ularga pankreatit, me’da
osti bezi saratoni, boshqa endokrin bezlar kasalliklari kiradi.
4. Virusli infeksiyalar — qizamiq , suvchechak, yuqumli gepatit va
boshqa kasalliklar. Ushbu infektsiyalar diabet rivojlanishiga hissa
qo’shadi. Ayniqsa, xavf guruhida bo’lgan insonlar uchun.
5. Asabiylashish, stress . Stress, asabiylashishdan yiroq bo’lish tavsiya
etiladi.
6. Yosh . Yosh ortishi bilan har o’n yilda diabet rivojlanish ehtimoli ikki
barobarga ortadi.
Bu ro’yxatga ikkilamchi diabet chaqirishi mumkin bo’lgan omillar
kiritilmagan, chunki asosiy omil bartaraf etilganda kasallik ham tuzalib
ketadi.
Bundan tashqari, kasallik rivojlanishiga quyidagi omillar ta’sir
o’tkazishi mumkin:
 Feoxromositoma — buyrak usti bezi o’simtasi, natijada insulinga aks
ta’sir etuvchi gormonlar ko’p ishlab chiqariladi;
 Buyrak usti bezlari giperfaolligi (giperkortitsizm);
 Gipertireoz;

 Jigar sirrozi ;
 Uglevodlarga sezuvchanlik buzilishi;
 Vaqtinchalik giperglikemiya — qonda glyukoza miqdorining
vaqtinchalik oshishi.
Muammoning eng muhim asosi to’qima bilan insulin o’zaro
ta’sirlashuvi buzilishi hisoblanadi. Glyukoza organizmga hayotiy
jarayonlarni davom ettirish uchun asosiy energiya substrati sifatida
kerak. To’qimalarga glyukozaning o’tmasligi, glyukozaning glikogen
sifatida jigarda depo bo’lib to’planmasligi uning qondagi miqdorini
oshishiga sabab bo’ladi. Ana shu o’zgarishlar qandli diabet nomini
oladi.
Har qanday giperglikemiya haqiqiy diabet deb sanalmaydi. Faqat
insulin ta’sirida kechadigan o’zgarishlarga bunday kasallik deb
qaraladi.
2.Patogenez
Qandli diabetning patogenezida ikki asosiy zanjir ajratiladi:
1. Me’da osti bezining endokrin hujayralari tomonidan yetarli miqdorida
insulin ishlab chiqarilmasligi.
2. Insulinning organizm to’qimalari hujayralari bilan o’zaro
ta’sirlashuvining buzilishi (insulinorezistentlik). Buning sabablariga:
o insulin uchun maxsus retseptorlarning strukturasi o’zgarishi yoki
miqdorining kamayishi;
o insulinni o’zining tuzilishi o’zgarishi;
o hujayralar ichida retseptorlardan organellalarga signallar uzatilish
mexanizmining buzilishi.
Yuqorida aytilganidek, qandli diabet ota-onadan farzandlarga o’tishi
mumkin. Ota-onaning biri ushbu xastalik bilan kasallangan bo’lsa, uning
nasl surishi ehtimoli 1-tip uchun 10%, 2-tip uchun 80% ni tashkil etadi.

2.1.Pankreatik yetishmovchilik (1-tip diabet)
Eski nomlanishi insulinga bog’liq diabet. Ko’pincha yoshlar, 40
yoshgacha bo’lganlar, ozg’in insonlar aziyat chekadi. Kasallik og’ir
kechadi, davolash uchun insulin beriladi.
Ushbu tipdagi diabet rivojlanishida dastlabki jarayon — me’da osti
be’zi endokrin hujayralarining (Langergans orolchalari) massiv
buzilishidir. Buning oqibatida qonda insulin keskin miqdorda pasayib
ketadi.
Hujayralarning buzilishiga virusli infektsiyalar, onkologik
kasalliklar, pankreatit, me’da osti bezining toksik shikastlanishi, stressli
holatlar, turli autoimmun kasalliklar sabab bo’lishi mumkin.
Insonda bu kasallik genetik ravishda determinatsiyalangan va 6
xromosomada joylashgan qator genlarning nuqsoni tomonidan moyillik
yaratib berilgan bo’ladi. Ushbu nuqsonlar organizmning me’da osti bezi
hujayralariga bo’lgan autoimmun agressiyani kuchayrtiradi va β -
hujayralarning regeneratsion qobiliyatiga salbiy ta’sir o’tkazadi.
Shuningdek provokatsion omillar sifatida oshqozon osti bezi
hujayralarining uzoq muddatli gipoksiyasi, uglevod va yog’larga boy,
oqsil esa kam bo’lgan parhez ham xizmat qilishi mumkin. Bu
hujayralarning sekretor funktsiyasi pasayishi va oxir-oqibat ularning
nobud bo’lishiga olib keladi. Hujayralarning massiv nobud bo’lishidan
keyin ularning autoimmun shikastlanishi mexanizmi faollashadi.
Diabetni 1-turidan butunlay davolanib bo’lmaydi, lekin ba’zi hollarda
bez faoliyati me’yorda ushlanib, parhezga amal qilinsa, kasallik ortiqcha
bezovta qilmaydi. Doimiy ravishda sun’iy insulin qabul qilish talab
etiladi.
Insulin oshqozon-ichak traktida parchalanib ketishi bois, u faqat
in’yektsiya orqali kiritiladi. Qat’iy parhezga amal qilib, ovqat
ratsionidan yengil hazm bo’luvchi uglevodlarni (shakar, shirinliklar,
mevali sharbatlar) butunlay chiqarib tashlash kerak.
2.2.Ekstrapankreatik yetishmovchilik (2-tip diabet)
Eski nomlanishi — insulinga bog’liq bo’lmagan diabet. Ko’pincha
yoshi kattalar, semizlikdan aziyat chekadigan (asosiy xavf omili,
bemorlarning 80% da tana vaznining ortiqchaligi qayd qilinadi), 40
yoshdan oshgan kishilar xastalanadi.

Retseptorlar strukturasi o’zgarishi yoki soning kamayishi natijasida
gormon bilan ta’sirlasha olmaydi. Shuningdek ba’zida gormonni
o’zining tuzilishi o’zgarishi ham mumkin (genetik nuqsonlar).
Semizlikdan tashqari, 2-tip diabetning xavf omillariga quyidagilar
kiradi:
 Qarilik;
 Chekish;
 Alkogol iste’mol qilish;
 Arterial gipertoniya;
 Surunkasiga ortiqcha ovqatlanish;
 Kamharakat hayot tarzi.
Diabetning 2-tipiga irsiy moyillik bo’lishi isbotlangan. Bunga
gomozigotali egizaklarda kasallik mavjud bo’lishining 100% mos
kelishi ishora qiladi.
Kasallikni davolashda har doim ham insulin kerak bo’lavermaydi.
Faqatgina malakali shifokor davolash tartibini belgilay oladi.
Avvalo bunday bemorlarga parhez buyuriladi. Shifokor tavsiyasiga
amal qilish muhim ahamiyatga ega. Tana vaznini me’yorga kelguncha
asta-sekin, oyiga 2-3 kg`dan tushirib borish tavsiya etiladi. Parhezga
amal qilmaganda qonda shakar miqdorini tushiruvchi dorilar, eng og’ir
hollarda insulin buyuriladi.
3.Alomatlari
Qandli diabet belgilari bosqichma-bosqich rivojlanadi va sekinlik bilan
namoyon bo’la boshlaydi. Asosan qonda glyukoza miqdorining yuqori
bo’lishi kuzatiladi. Bemorlarda kasallik paydo bo’la boshlanganida
quyidagi asosiy alomatlar seziladi:
 Polidipsiya — qondirib bo’lmas doimiy chanqoqlik.
 Poliuriya — siydikda erigan glyukoza hisobiga osmotik bosimning
ortishi natiajasida kunlik peshob ajralishining oshishi;.
 Polifagiya — doimiy qondirib bo’lmas ochlik. Modda almashinuvi
buzilishi oqibatida yuzaga keladi;

 Ozib ketish — ayniqsa diabetning 1-tipi uchun xarakterli.
Hujayralarning energetik almashinuvida uglevod ishtirok etmasligi
sababli oqsil va yog’larning faol katabolizmi tufayli sodir bo’ladi
Bundan tashqari kasallikning ikkilamchi belgilari ham mavjud.
Ular asta-sekin rivojlanadi va har qanday turdagi diabet uchun
xarakterlidir:
 Doimiy ravishda og’izning quruqligi;
 Tana vaznining kamayishi yoki birdan oshib ketishi;
 Terining kuchli qichishi va quruqlashishi;
 Teri va yumshoq to’qimalarda yiringli yarachalar paydo bo’lishi;
 Mushaklarning kuchsizligi va haddan tashqari terlash;
 Har qanday yaralarning qiyin tuzalishi;
 Ko’rish buzilishi;
 Bosh og’rig’i, aylanishi va aqliy faoliyatning pasayishi;
 Yurak og’rig’i, jigarning kattalashishi;
 Oyoqlarda og’riq va yurishning buzilishi;
 Teri, ayniqsa oyoqlarda sezgirlik kamayishi;
 Yaralar paydo bo’lishi;
 Qon bosimining oshishi;
 Yuz va oyoq shishishi;
 Bemordan atseton hidi kelishi.
4.Tashxislash
Agar kasallik mavjudligiga shubha bo’lsa uni tasdiqlash yoki inkor
qilish kerak bo’ladi. Buning uchun bir qator laboratoriya va instrumental
diagnostik usullar bor va bu tahlilar yordamida kasallikka aniq tashxis
qo’yilishi mumkin.
Ularga:
 Qonda glyukoza miqdori — och qolganda glyukoza miqdorini aniqlash;
 Glyukozaga sezuvchanlik sinovi — och holatda va ovqatdan keyin ikki
soat o’tib qondagi glyukoza miqdorini solishtirish;

 Glikemik kuzatuv — kun davomida qondagi qand miqdorini bir necha
bor tahlil qilish. Davolash samarasini o’rganish uchun qo’llaniladi;
 Siydikda glyukoza, oqsil, oq qon hujayralari mavjudligini tekshirish;
 Siydikda atseton mavjudligini tekshirish;
 Qonda glikolizlangan gemoglobin miqdorini aniqlash;
 Qonning biokimyoviy tahlili;
 Qondagi endogen insulinni aniqlash;
 EKG — diabet oqibatida miokard ko’rgan zararni aniqlash;
 UTT, kapilyaroskopiya kabilar yordamida qon tomirlar shikastlanish
darajasini o’rganish.
Diabet bilan kasallangan barcha bemorlar quyidagi mutaxassislar
bilan maslahatlashishi kerak:
1. Endokrinolog;
2. Kardiolog;
3. Nevrolog;
4. Oftalmolog;
5. Jarroh.
5.Kasallik darajalari
Kasallikni jiddiyligiga qarab tasniflash juda muhim sanaladi. Asosan
glikemiya darajasiga qarab farqlanadi. Darajalanish tashxis qo’yishda
yordam beradi va asoratlarni oldini olishda muhim rol o’ynaydi. Tibbiy
yozuvlarga qarab kasallik qanday kechayotganini, asoratlar og’ir-
yengilligini bilib, farqlash mumkin.
1-daraja
Kasallanish orasida eng yaxshi ko’rsatkich hisobanib, har qanday
davolash jarayoni kasallikni ana shu darajaga tushirishga qaratilgan
bo’ladi. Qand miqdori insulin bilan butunlay qoplanadi, glyukoza
darajasi 6-7 mmol / l atrofida, glyukozuriya (glyukozani siydik bilan
ajralishi) uchramaydi, boshqa ko’rsatkichlar ham me’yorda bo’ladi.
Kasallik fonida rivojlangan patologiyalar uchramaydi, asoratlar
kuzatilmaydi. Bunday natijaga davolash kursiga to’liq amal qilish va
parhez tutish yordamida erishiladi.

2-daraja
Bu darajada insulin qand miqdorini biroz qoplay olmayotganidan dalolat
beradi. Ko’zlar, buyraklar, yurak, qon tomirlari, oyoqlarda, nerv
tolalarida shikastlanishlar mavjud bo’ladi.
Qonda glyukoza miqdori biroz oshgan va 7-10 mmol / l atrofida bo’ladi,
glyukozuriya uchramaydi. Boshqa ko’rsatkichlar ham biroz me’yordan
oshgan bo’ladi.
3-daraja
Bu darajada kasallik faol rivojlanayotgani va uni dori-darmonlar bilan
ushlab turib bo’lmasligi kuzatiladi. Glyukoza miqdor 3-14 mmol / l
atrofida, glyukozuriya doimiy bo’ladi, yuqori proteinuriya kuzatiladi,
shikastlangan organlar asta-sekin belgi berishni boshlaydi.
Ko’rish o’tkirligi tez pasayib ketadi, gipertoniya kuzatiladi, oyoqlarda va
barmoq uchlarida sezuvchanlik kamayadi.
4-daraja
Bu darajada mutlaq dekompensatsiya kuzatiladi va qilgan muolajalar
(agar bo’lsa) umuman foyda bermayotganidan dalolat beradi. Glyukoza
miqdori jiddiy raqamlargacha (15-25 mmol / l va undan ko’p)
ko’tariladi, qand miqdorini tushirishga urinish yaxshi samara bermaydi.
Siydik orqali oqsil ajralishi yanada faollashadi. Buyraklar
yetishmvochiligi yuzaga keladi, terida yaralar va gangrena uchrashi
mumkin. Komaga tushish xavfi o’ta yuqori.
Hozirgi kunda qandli diabetni davolash ko’pchilik holatlarda
simptomatik hisoblanadi va mavjud alomatlarni bartaraf etishga
qaratiladi. Ya’ni kasallikning asosiy sababiga qarshi kurashilmaydi,
chunki bugungi kunda samarali terapiya dasturi ishlab chiqilmagan.
Diabetni davolashda shifokorning asosiy vazifalari quyidagilar
hisoblanadi:
 Uglevod almashinuvini kompentsatsiya qilish;
 Asoratlarni oldini olish va davolash;
 Tana vaznini me’yorga keltirish;

 Bemorga tushuncha berish.
Uglevod almashinuvi kompensatsiyasiga ikki yo’l bilan erishiladi:
1. Diabet turiga qarab turli usullar yordamida hujayralarni insulin bilan
ta’minlash.
2. Parhezga amal qilish yordamida organizmga uglevodlar tushishini bir
maromda ushlab turish.
Qandli diabetni davolashda bemorga tushuncha berish juda muhim o’rin
tutadi. Bemor kasallik nima ekanligi, uning xavflari, gipo- va
giperglikemiya epizodlarida nimani amalga oshirishi, ulardan qochish
uchun nima qilish kerakligi, qonda glyukoza miqdorini mustaqil
ravishda nazorat qilishi va ruxsat etilgan ovqatlanish tartibi haqida aniq
tushunchaga ega bo’lishi kerak.
Qandli diabetda parhez tutish terapiyaning insulin yoki qand
miqdorini pasaytiruvchi vositalar qabul qilish kabi zaruriy qismi
hisoblanadi. Parhezsiz uglevod almashinuvi kompensatsiyasi
imkonsizdir.
Qayd etish joizki, ba’zi 2-tip diabetda uglevod almashinvi
kompensatsiyasi uchun faqatgina parhez yetarli bo’ladi, ayniqsa
dastlabki bosqichlarda. 1-tip diabetda esa parhez hayotiy zarurdir, unga
amal qilmaslik gipo- yoki giperglikemik komaga, ba’zi hollarda esa
bemorning o’limiga olib kelishi mumkin.

Parhez uglevod, yog’ va oqsil miqdori bo’yicha muvozanatlashtirilgan
bo’lishi kerak. Ovqatlanish ratsionidan yengil o’zlashtiriladigan
uglevodlarni butunlay chiqarib tashlash kerak. Gipoglikemiya holatlari
bundan mustasno.
Dietoterapiyada asosiy tushuncha non birligi hisoblanadi. U shartli birlik
bo’lib, 10-12 g uglevod yoki 20-25 g nonga teng. Turli mahsulotlardagi
non birligini aks ettiradigan jadvallar mavjud. Sutka davomida bemor
tomonidan iste’mol qilinadigan non birligi o’zgarmas bo’lishi kerak.
Tana vazni va jismoniy faollikdan kelib chiqqan holda bu o’rtacha 12-25
birlik bo’ladi.
Bir martada 7 dan ortiq non birligiga to’g’ri keladigan uglevod qabul
qilish tavsiya etilmaydi. Ovqatlanish tartibini sutkalik miqdor har bir
qabulda teng miqdorda bo’ladigan qilib tashkillashtirish tavsiya etiladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, alkogol qabul qilish uzoq gipoglikemiyaga,
xususan gipoglikemik komaga olib kelishi mumkin.
Yana bir muhim jihat — bemor tomonidan ovqatlanish kundaligi
olib borilishi. Unga kun davomida qabul qilingan barcha mahsulotlar
kiritib boriladi. Buning asosida bir martalik va sutkada qancha non
birligi iste’mol qilingani hisoblanadi. Shuningdek u gipo- va
giperglikemiya epizodlari sababini aniqlashga yordam beradi.
Qand miqdorini pasaytiruvchi peroral preparatlar faqatgina 2-tip
qandli diabet bilan kasallangan bemorlarni qo’llab-quvvatlash uchun
ishlatiladi. Birinchi tipda ular samarasiz hisoblanadi.
Preparatning ta’sir mexanizmi — endogen yoki ekzogen insulin
mavjudligida anaerob glikolizni stimulyatsiya qilish hisobiga mushak
to’qimasi tomonidan glyukozaning faol ravishda utilizatsiya qilinishi.
Shuningdek ularning ba’zilari ishtahani kamaytiradi va tana vaznini
pasaytirishga yordam beradi.
Anaerob glikoliz natijasida sintezlanadigan sut kislotasi to’planishi
sababli pH`ning nordon tarafga siljishi ro’y beradi va to’qimalar
gipoksiyasi kuchayadi.
Davolashni minimal dozalardan boshlash tavsiya etiladi. Uglevod
almashinuvi kompensatsiyasi va glikozuriya bo’lmaganda doza
oshiriladi. Gipoksiya rivojlanishi mumkinligi inobatga olinib, ushbu
guruh preparatlari miokard yoki boshqa organlarida ishemik o’zgarishlar
mavjud bo’lgan bemorlarga ehtiyotkorlik bilan buyurilishi kerak.

Ba’zi bemorlarda qandni pasaytiuvchi preparatlarning
samaradorligi pasayishi kuzatilishi mumkin. Bu me’da osti bezining
sekretor faolligi pasayishi bilan bog’liq va oxir-oqibat bunday
preparatlarning besamarligiga va insulinoterapiyaga o’tish kerakligiga
olib keladi.
Insulin bilan davolash uglevod almashinuvini maksimal darajada
kompensatsiyalash, gipo- va giperglikemiyani oldini olish va shu tarzda
diabet asoratlarini profilaktikasini ta’minlashga qaratilgan.
Insulinoterapiya 1-tip diabetli bemorlar uchun hayotiy zarur hisoblanadi.
2-tipda esa ba’zi hollarda qo’llanilishi mumkin.
Bugungi kunda insulin preparatlarining ko’plab turlari mavjud.
Ular ta’sir davomiyligi (ultraqisqa, qisqa, o’rtacha va davomli),
tozalanish darajasi (monopikli, monokomponentli), maxsusligi (inson,
cho’chqa, buqa, gen muhandisligidan olingan va boshqalar) bo’yicha
farqlanadi.
Insulin teri ostiga maxsus shprits yoki pompa-dozator yordamida
kiritiladi. Unga bo’lgan talabni bilish zaruriy shart hisoblanadi. 1 non
birligiga kerak bo’ladigan insulin miqdorini bilib, ovqat qabuliga qarab
bemor qisqa ta’sirli insulinlar dozasini samarali va xavfsiz tarzda o’ziga
moslashtirib olishi mumkin bo’ladi.
Organizmning fiziologik xususiyatlaridan kelib chiqib, bir non
birligiga teng uglevodlarni o’zlashtirish uchun sutka vaqtiga qarab 0,5
— 4 birlik insulin talab etilishi mumkin. Mazkur ko’rsatkichlarni
aniqlash uchun asosiy ovqatlanishdan keyin glyukoza miqdorini
o’lchash, bu vaqtda qancha non birligi iste’mol qilingani va kiritilgan
insulin miqdorini bilish kerak. Shunga qarab non birligi va insulin
miqdori taqqoslanadi. Agar ovqatdan keyin qand miqdori me’yordan
yuqori bo’lsa, keyingi kunda insulin dozasi 1-2 birlikka oshiriladi va
glikemiya darajasi 1 birlik insulin uchun qancha o’zgargani hisoblanadi.

Qand miqdorining me’yori
Davolash paytida diabet va uni dinamik baholash, tashxis qo’yish uchun
birinchi usul qonda glyukoza (shakar) darajasini o’rganish hisoblanadi.
Davolash va keyingi harakat ana shu ko’rsatkichga qarab tayinlanadi.
Mutaxassislar kasallikni o’rganish jarayonida aniq ko’rsakichlar
jadvalini tuzib chiqishgan. Bu miqdor ko’rsatkichlari nafaqat
endokrinologlar, balki bemorlar uchun ham kerakli bo’ladi.

Qandli diabetning diagnostika jadvalidan ko’rinib turibdiki,
qondagi qand miqdorini aniqlash juda oddiy va uy sharoitida glikometr
bilan o ’ lchansa ham bo ’ ladi . Xuddi shu tarzda, turli yo’llar bilan
diabetni davolash va baholash mezonlarini ishlab chiqilgan.
Ikkinchi turdagi diabetni butunlay davolash hollari qayd etilgan. Parhez
tutilib, tana vazni me’yorga keltirilsa, kasallik butunlay yo’qolib ketishi
mumkin. Bunda ovqatlanish va jismoniy faoliyat tartiblarini
normallashtirish kerak. Ular buzilganda kasallik yana qaytalanadi.
Rasmiy tibbiyotga ko’ra — diabetni birinchi hamda ikkinchi
turining chidamli shakllarini butunlay davolashning imkoni yo’q.
Lekin doimiy nazorat ostida bo’lgan va shifokor tavsiyalariga amal
qilingan holda kasallik asoratlarini oldini olish yoki butunlay cheklash
mumkin.
Zamonaviy tibbiyotda me’da osti beziga sun’iy moslama kiritib,
diabetni muntazam ravishda nazorat qilish imkoniyati mavjud. Bu
moslama avtomatik ravishda qonda qand miqorini o’lchaydi va kerak Uglevod almashinuvi holati Glyukoza
miqdori
Me’yorda Och qolganda 3,3-5,5 mmol/l
Uglevod iste’mol qilingandan 2
soat o’tib <7,8 mmol/l
Sezuvchanlik
buzlishida Och qolganda 5,5-6,7 mmol/l
Uglevod iste’mol qilingandan 2
soat o’tib 7,8-11,1 mmol/l
Qandli diabetda Och qolganda >6,7 mmol/l
Uglevod iste’mol qilingandan 2
soat o’tib >11,1 mmol/l

bo’lsa ma’lum miqdorda insulin ajratadi. Lekin sun’iy insulin hammaga
ham bir xildek ta’sir qilmaganligi uchun bu usul ham hozircha o’z
kamchiliklariga ega.
7.1. Qonda glyukozaning aniqlash usullari
Qandli diabetda glyukozaning qonda aniqlashning bir necha turlari
mavjud.
1. FERMENTATIV
*Glyukozaoksidazalik
*Geksokinazalik
2. REDUKTOMETRIK
3. ORTOTOLOUDIN BILAN
Ishning borish tartibi:
Ushbu usul fermentativ-kolorometrik va ikkita bosqichda
boradi.
GO
C6H12O6+O2+H2O Glyukon kislota+H2O2
Ikkinchi bosqichda P
H2O2+aminafenazol xinonimin+4H2O
Aralashtiramiz va 25C da 15 daqiqa inkubatsiya qilamiz.
Norma: 5,55 mmol/l
7.2 Glykozani siydikda aniqlash
Glyukozani siydikda aniqlashning ikki usuli mavjud.
1. Test
2. Gaynes sinamasi
Ishning borishi:
Maxsus test poloska siydikka tushiriladi va rang ozgarishi kuzatiladi.
Agar qonda
glyukoza miqdori 9,9mmol/l da oshgan bolsa, siydikda test musbat
natija beradi va test poloskasidagi rang malla tusga kiradi. T ekshiruv
sizga glyukozuriyani aniqlash imkonini beradi - siydikda shakar paydo
bo'ladigan holatda (odatda siydikda glyukoza aniqlanmaydi)usuldan

foydalanish mumkin, shuning uchun u diabetes mellitusning ommaviy
diagnostikasi yoki terapiyani kuzatish uchun ishlatilishi mumkin
7.3 Qandli diabet kasalligini glikirlangan Hb usulida aniqlash
Qandli diabetning diagnostik mezoni HbA1c darajasi 6,5% yoki
undan yuqori. Qandli diabet tashxisi kamida ikkita test (masalan, bitta
HbA1c testi va bitta ochlikdagi glyukoza testi) bilan tasdiqlanishi kerak.
Nima uchun glikogemoglobin testi kerak?
1. Qandli diabet tashxisini tasdiqlash uchun.
2. Qandli diabet bilan og'rigan bemorlarni davolash
samaradorligini nazorat qilish va kasallikning kompensatsiya darajasini
aniqlash (bemorning ovqatlanish, davolash va jismoniy faollik bo'yicha
tavsiyalarga muvofiqligi darajasi);
3. Tajribali bemorlarda diabetning kechishini nazorat qilish,
asoratlar rivojlanishining oldini olish uchun.
HbA1c darajasini me'yorga yaqin (6,0-6,5%) ushlab turish yosh va
etuk yoshdagi diabetga chalinganlarni faol hayot, mehnat qobiliyati va
qon tomir patologiyasi xavfining past bo'lishini ta'minlaydi. Keksa
bemorlarda glyukoza darajasining keskin pasayishi tendentsiyasi tufayli
maqsadli HbA1c qiymatlariga ruxsat beriladi (7-7,5% gacha).
Sinov natijasining ishonchliligi qon namunalarining to'g'riligiga
ta'sir qiladi. Och qoringa venadan qon testini o'tkazish tavsiya etiladi
(keyingi 8-12 soat davomida ovqatlanmang), yaxshisi soat 10.00 dan
oldin. Sinovdan oldin chekishdan bosh torting (kamida 30 daqiqalik
interval). Siz suv ichishingiz mumkin.
Hissiy yoki jismoniy stressdan saqlaning.
Giperglikemiya qancha uzoq davom etsa, kasallik shuncha og’ir
kechadi. Bu organizmni qondagi glyukoza miqdorini kamaytirish uchun
qo’llaydigan mexanizmlari tufayli sodir bo’ladi,
HbA1c nafaqat diabetga tashxis qo'yish, balki asoratlar ehtimolini
bashorat qilish uchun ham amalga oshiriladi. Usulning o'ziga xos
xususiyati 3 oy davomida o'rtacha qon shakar darajasini aniqlash

qobiliyatidir. Glikatlangan gemoglobin tomirdan bitta qon namunasini
olish yo'li bilan aniqlanadi.
Agar kerak bo'lsa, diabetes mellitus turlarini tashxislash uchun insulin
ishlab chiqaradigan oshqozon osti bezi hujayralarini yo'q qilishga olib
keladigan antikorlarni tekshirish mumkin: insulinga antikorlar, oshqozon
osti bezi beta hujayralari, glutamat dekarboksilaza. Bundan tashqari,
agar ko'rsatilsa, oshqozon osti bezi tomonidan insulin ishlab chiqarishni
baholashingiz mumkin (insulin uchun qon testi, C-peptid)
7.4 Glyukoz tolerantlik testi (GTT)
Ushbu test nima uchun qollaniladi?:
1. Qonda va siydikda glyukozaning miqdori normada, lekin bemorda
klinik simptomlar mavjud bolganda
2. Qonda glyukozaning miqdori normada, siydikda musbat natija,
lekin bemorda klinik simptomlar mavjud emas
3. Qonda va siydikda glyukozaning miqdori normada, bemorda klinik
simptomlar mavjud emas, lekin oilasida kimdir ushbu kasallik
bilan ogriganda

Ishning olib borish tartibi:
Sinov davomida o'tirish kerak. Jismoniy mashqlar (hatto piyoda
yurish) tadqiqot natijalariga ta'sir qilishi mumkin. GTT uchun tomirdan
qon namunasi ishlatiladi. Glyukometrlardan foydalanish taqiqlanadi.
Venoz qon plazmasidan namuna olinadi va glyukoza darajasi o'lchanadi.
Agar natija mos yozuvlar qiymatlaridan otsa, test to'xtatiladi va diabet
yoki homiladorlik qandli diabet (manifest dm) ning dastlabki tashxisi
qo'yiladi. Agar glyukoza darajasini darhol aniqlashning iloji bo'lmasa,
test davom etadi va yakunlanadi. Qon olingandan so'ng, 250-300 ml iliq
suvda erigan 75 g quruq glyukozadan iborat glyukoza eritmasini 5
daqiqa davomida ichish kerak (glyukoza monogidrat ishlatilganda 82,5 g
modda kerak). Glyukoza eritmasini qabul qilishni boshlash testning
boshlanishi hisoblanadi. Glyukoza eritmasi juda shirin ichimlikdir.
Ba'zilar uchun bu ko'ngil aynishi yoki hatto qusishga olib kelishi
mumkin. Glyukoza eritmasi bir nafasda ichishga urinmang. Shunday
qilib, ichimlik unchalik shakarli emas, siz unga ozgina limon sharbatini
siqib qo'yishingiz mumkin. GTT yuklanganidan 1 va 2 soat o'tgach,
glyukoza darajasini aniqlash uchun venoz plazmaning quyidagi
namunalari olinadi (faqat 2 soatdan keyin qon olishga ruxsat beriladi).
Agar 1 soatdan keyin olingan qon tekshiruvi natijasida diabet
(homiladorlik qandli diabet) faktini aniqlash mumkin bo'lsa, test
to'xtatiladi.
Agar test natijalari diabet mavjudligini ko'rsatsa, shifokor tashxisni
tasdiqlash uchun qo'shimcha testlarni o'tkazishi mumkin.

$TAJRIBAVIY QISM Qandli diabet kasalligi bo’yicha analiz topshirgan bemorlarning qon tahlillarini o’rgandim. Laboratoriyada 3 ta tahlil o’tkazib, ularning natijalarini qayd etdim. 1.Shirova M. 1957-yil № Tahlil nomi Norma Natija 1 GLUCOSE 3,5-6,1 6,63 mmol\L Tekshirilgan sana: 13 .0 9 .2024 2.Mamatova T. 1963-yil № Tahlil nomi Norma Natija 1 GLUCOSE 3,5-6,1 15,3 mmol\L Tekshirilgan sana: 24.0 9 .2024 3.Xurramov A. 1993-yil № Tahlil nomi Norma Natija 1 GLUCOSE 3,5-6,1 5,7 mmol\L Tekshirilgan sana: 03. 10 .2024 4.Tolipova A. 2004-yil № Tahlil nomi Norma Natija 1 GLUCOSE 3,5-6,1 6,14 mmol\L Tekshirilgan sana: 07. 10 .2024 Qon tahlili natijalariga ko’ra 1 ta bemorda qand miqdori yuqori bo’lib, qoshimcha taxlillardan song unga qandli diabet tashxisi qo’yildi. XULOSA$

Xulosa qilib aytganda, hozirda ko’p uchraydigan kasalliklardan biri qandli
diabet turli sabablarga ko’ra yuzaga keladi va uning orttirilgan ko’rinishidan
saqlanish kerak.
Afsuski, ko’p holatlarda birinchi turdagi diabetni oldini olish murakkab
vazifadir. Chunki uning asosiy sabablari irsiy omillar va kichik viruslar sanaladi.
Lekin kasallik hammada ham rivojlanavermaydi. Olimlar ko’krak suti bilan
ko’proq oziqlangan bolalarda qandli diabet kamroq uchrashini ta’kidlashadi, ammo
bu hali isbotlanmagan.
Ikkinchi turdagi diabetda esa umuman boshqacha holat. Chunki u noto’g’ri
ovqatlanish va hayot tarzi natijasida shakllanadi, shuning uchun profilaktik chora-
tadbirlarni qo’llasa bo’ladi, demak:
 Tana vaznini normallashtirish;
 Qon bosimi va yog’lar almashinuvini nazorat qilish;
 Yengil hazm bo’ladigan ovqat iste’mol qilish;
 Jismoniy faollikka amal qilish va shu bilan birga haddan ziyod zo’riqishlardan
o’zini tiyish.
TAQRIZ
Kurs ishi uchun "Qandli diabet va uni laborator tekshirish usullari"

"Klinik laboratoriya diagnostikasi" mutaxassisligi bo'yicha
kursant Melikova Munira
Kurs ishi qand kasalliklari diagnostikasi uchun turli xil laboratoriya testlaridan
foydalanish muammosiga bag'ishlangan.
Maqolada o'rganilayotgan mavzuning dolzarbligi uchun asoslar keltirilgan. Bu
kasallikni differentsial va to'g'ri tashxislash, iloji bo'lsa, erta tashxis qo'yish zarurati
bilan bog'liq. Laboratoriya diagnostikasi usullarining hozirgi rivojlanish darajasi
bemorning patologik holatining to'liq, ob'ektiv rasmini olish uchun turli usullar va
texnologiyalardan foydalanish imkonini beradi. Ushbu maqola tadqiqotga ana
shunday integratsiyalashgan yondashuvni taqdim etadi.
Tarkib ko'rsatilgan mavzuga to'liq mos keladi. Kurs ishi kirish qismidan, asosiy
ma’lumotlar va foydalanilgan adabiyotlar ro yxatidan iborat.ʻ
Kirish qismida ishning amaliy ahamiyati, maqsadi, vazifalari, dolzarbligi,
ishning obyekti va predmeti, tadqiqot usullari qayd etilgan. Ob'ekt va mavzu e'lon
qilingan mavzuga mos keladi va ishning asosiy muammolarini ochib beradi.
Birinchi bob asosiy tushunchalarni mujassamlaydi. Ikkinchi bobda ishning amaliy
qismi, ushbu usullarni aniq bemorlarga qo'llash va test natijalarini sharhlash haqida
so'z boradi.
Loyiha ishi mantiqiy tuzilgan, barcha qismlar o'rtasida munosabatlar mavjud.
Vazifalar hal qilindi, maqsadlarga erishildi, mavzu to‘liq yoritildi.
Umuman olganda, loyiha ishi barcha zarur talablarga muvofiq amalga
oshirilgan va tuzilgan mustaqil tadqiqotdir.
SamDU Biotexnologiya instituti
dotsenti
____________________________

TAQRIZ
kurs ishi uchun "Qandli diabet"
"Klinik laboratoriya diagnostikasi" mutaxassisligi bo'yicha
kursant Melikova Munira
Mavzuning dolzarbligi: yildan yilga ortib borayotgan qandli diabet
kasalligining laborator uslubida tekshirish, turini aniqlash va erta davo choralarini
ko’rish.
Ishning tuzilishi maqsad va hal qilinishi kerak bo'lgan vazifalarga mos keladi.
Material mantiqiy ketma-ketlikda taqdim etiladi.
Kurs ishi O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining
2017-yil 5-sentabrdagi 12-2017-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan Nizom talablari
asosida tuzilgan. Ish izoh, mundarija, kirish, asosiy qism, amaliy qism, xulosa va
bibliografiyadan iborat.
Kurs ishining kirish qismida Melikova M. mavzuning dolzarbligi, ilmiy
ishning maqsad va vazifalari, tadqiqot ob’ekti va predmeti, amaliy ahamiyati keng
yoritgan. Ushbu ishning birinchi bobida asosiy ma’lumotlar. Ikkinchi bobda
amaliy faoliyat ko’rsatilgan.
Kurs ishida 7 foydalanilgan asosiy manbalar.
Asarni loyihalashda 4 foydalanilgan jadvallar va 4 chizmalar yoki rasmlar.
Ishning dolzarb mavzuga qaratilganligi ijobiy tomoni.
Kamchiliklari ma’lumotlar qisqaroq.
Xulosa. Melikova M.ning kurs ishi tugallangan ish bo'lib, uning mazmuni to'liq
ochib berilgan. Men bu ishni ma’qullayman va uni himoya qilish uchun tavsiya
qilaman.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI
1. Almatov K.T. Qon va qon aylanish tizimi fiziologiyasi . Toshkent
“O’zMU”nashri , 2011.
2.Malikova G.Yu. Qon va undagi o’zgarishlar. Ma`ruza matni.
Toshkent, 2009.
3. Tursunov S.T. Qandli diabet. Toshkent, “Ijod dunyosi”, 2003.
4. ShishkinA.N “Ichki kasalliklarni.o’rganish.Simiotika.Diagnostika”
2000-y.,Sankt-Peterburg.
5. O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
6 . Artur Guyton, John Hall: Textbook of medical physiology; 14th edition,
2020.
7. Linda Costanzo: Medical physiology; 6th edition, 2018.
Internet saytlari :
WWW.google.uz
WWW.ziyo.uz

Qandli diabet va uni laboratoriyada aniqlash usullari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Qandli diabet va uni laboratoriyada aniqlash usullari

Похожие документы