Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining muhim xususiyatlari
![holatda kela olgani holda, lahjada so‘z oxirida uchramaydi.So‘z oxirida va so‘z
boshida ko‘pincha b > v fonetik jarayoni yuz beradi: teshbaqa > teshveqe, leb >
lev, xeber > xever.
Toshkent, Farg‘ona, Andijon shevalarida b > m fonetik jarayoni mavjud:
bun’ > mun’, burui > murun.
Samarqand - Buxoro guruh shevalarda lab-tish [ F] tovushi mavjud: aft,
hafta, safel.
Toshkent - Farg‘ona guruh shevalarda [F] tovushi[P] tovushiga o‘tadi: k’ft >
k’pt, kasofat > kesepet.
Shahar guruh shevalarda lab-lab, sirg‘aluvchi, jarangli [v] undoshi adabiy
tildagi ushbu tovugsdan deyarli farq qilmaydi: vedj //vadj, savug‘ // savuq, ‘kov //
‘kkav.
Lab-lab, burun, sonor M undoshi Toshkent lahjasida ba’zan «v»ga o‘tadi:
ko‘rd’m’z > ko‘rd’vuz q ko‘rduvze.
Andijon shevasida m>n jarayonini ham uchratish mumkin: momaguldrek >
nameguldrek.
Farg‘ona, Andijon, Qo‘qon shevalarida m>p fonetik jarayoni mavjud:
boryepmen >boryeppen, ketyepmep> ketyeppen.
Til oldi, jarangsiz t undoshi so‘zning barcha holatida kela oladi: t’l-til,
qattug‘ // qattq-qattiq, tel-tol.
Ba’zan t>ch fonetik jarayoni uchraydi: tush > chush, t’sh > ch’sh.
Lahjada jarangli [d] undoshi so‘z oxirida unlidan so‘ng ko‘pincha tushadi
yoki jarangsiz [t]ga o‘tadi: xursand > xursen, baland >belen, abad > evat.
Til oldi, jarangsiz, affrikat [ch] undoshi so‘zning barcha holatida
qo‘llaniladi. Chel || chol, keche, uch. Lahjadagi [ch] o‘zbek adabiy tilida [s]
undoshi bilan almashinadi: chech, chechug‘ (toshkent)// chech, chach’q
(Farg‘ona)//soch, sochiq (o‘zbek adabiy tilida).
Til, oldi, jarangli, affrikat [J] undoshi so‘zning barcha o‘rnida kela oladi:
jeg‘ // jaq, penje.
Til oldi, sirg‘aluvchi, jarangsiz [S] so‘zning uch qolatida ham ishtirok etadi:](https://docx.uz/documents/b5b29df1-a337-4032-9d4f-69adcb819ea4/page_3.png?v=1)
![seman (Toshkent), seman (Farg‘ona), samen (Buxoro).
Til oldi, sirg‘aluvchi, jarangli [3] undoshi shahar guruh shevalarda so‘z
oxirida yarim jarangsizlashadi: yuz s
(yuz), b’z s
(biz).
Til oldi, sirg‘aluvchi, jarangsiz [sh] undoshi so‘zning barcha o‘rinlarida
qatnashadi: shemol (Toshkent) shemal (Farg‘ona) shamol (Buxoro) besh.
Til oldi, sonor, burun (n) undoshi so‘zning har uch holatida kela oladi: nen,
ener (Toshkent), nen, enar (Farg‘).Toshkent shevasida qo‘shimchaning boshidagi
[n] o‘zak oxiridagi tovush bilan moslashadi: tuzn’ > tuzz’, etn’> ett, temn’ >
temm’, temirn’ > tem’rr’, oqn’ >oqq’, oshn’ > eshsh’.
[q, g‘, k, g] tovushlaridan oldin [n>s] fonetik jarayoni yuz beradi: chenqesh
> chenqesh, qo‘ng‘iz > qong‘z, to‘pka > totska, senga > setsge.
[ 6] tovushi oldidan [n>m] fonetik jarayoni ko‘zga tashlanadi: sheibe >
shembe, onb’r > omb’r.
Til oldi, yon, jarangli [l] undoshi so‘z boshi, o‘rtasida, oxirida qo‘llaniladi:
legen, bele // bala, qol.
Toshkent shevasida bir bo‘g‘inli so‘zlarning oxirida (xususan fe’llarda) [l]
undoshi qat’iy emas: masalan : el>o, bol>bo, qel>qe.
Sonor, titroq, til oldi [r] undoshi so‘z ichida ba’zan [n] ga o‘tadi: kerney >
kenney, turne > tunne.
Ba’zan [r>t]jarayoni uchraydi: b’rte > b’tte.
Toshkent shevasida ko‘plik qo‘shimchasidagi [r] ning tushish holati
uchraydi: beleler > belele || belle.
Til o‘rta, sirg‘aluvchi, jarangli [y] undoshi so‘zning hamma holatida kela
oladi: yesh // yesh, suyug‘ // suyu, soy.
Jarangsiz, portlovchi, til orqa [k] undoshi so‘z boshi, o‘rtasi, oxirida
qo‘llaniladi: kek, ‘kk’ // ekk’.
Toshkent shevasida ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda [e] va [‘] unlilardan so‘ng [k >
y// v] fonetik jarayoni yuz beradi: terek > terey, b’lek> b’ley, kuchuk > kuchuv.
Til orqa, jarangli, portlovchi [g] undoshi so‘z boshi, so‘z o‘rtasida kelgani holda, so‘z oxirida
qo‘llanilmaydi: gesh (go‘sht), eger (egar).
O‘zlashgan so‘zlarda so‘z oxiridagi [g] tovushi [k] yoki [y]ga almashadi: barg](https://docx.uz/documents/b5b29df1-a337-4032-9d4f-69adcb819ea4/page_4.png?v=1)
![(fors) bek > bey.
So‘z o‘rtasida [g>y] fonetik jarayoni uchraydi: s’g’r > s’y’r.
Chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz [q] undoshi so‘zning uch holatida ham
kela oladi: qor // qar, teqe // taqa , oq.
Toshkent shevasida ko‘p bo‘g‘inli so‘zlarda [q] tovushi so‘z oxirida
kelmaydi.
So‘z o‘rtasida jarangsiz undoshdan oldin ba’zan [q>x]jarayoni yuz berishi
mumkin: toqsan > toxsan // tohsan, ch’qs’n > ch’xs’n.
Ba’zan [q] [g‘] undoshlarning almashinib qo‘llanilishi, ba’zan [q>g‘] fonetik
jarayoni ko‘zga tashlanadi: buloq // bulog‘ (Farg‘ona, Andijon). buleg‘ // bule
(Toshkent); buleq >bulag‘, ortaq > ortag‘.
Chuqur til orqa, portlovchi, jarangsiz [x] undoshi ham so‘zning har uch
holatida kela oladi: xet // xat, zexche, m’x (Samarqand, Buxoro).
Qarluq lahjasiga kiruvchi shevalarning leksikasi xilma-xil va boshqa. Ayni paytda ularning leksik qatlamlari ham
turli-tuman.
Ular turli davrlarga xos bo‘lganidek, barcha sohalarga tegishli. Chunonchi,
lahjada qavm-qarindoshlik atamalari o‘zbek adabiy tili bilan ba’zan umumiylik
kasb etganidek, ayrim o‘ziga xosligi bilan ham ajralib turadi. Masalan, ete// o‘zbek
adabiy tilida ota, ene // adabiy tilda ona, og‘sh //. O‘zbek adabiy tilida o‘g‘il,
qz //O‘zbek adabiy tilida qiz va boshqalar.
Shuningdek, ayrim shevalarda ba’zi atamalar o‘ziga xos tarzida qo‘llaniladi.
Ketete > kette: (<kette ete) (and.)-buve (Toshkent), kettene (<kette ene), (And)-
buv’ (Toshkent), epeq’, teg‘e, emek’, xele, kel’n, kuyev, j’yen, qeynene,
qeynete, qeyn’n’, qeyn’s’sl, qeyneg‘e, qeynegech’ va boshqalar.
Turmush tarzi bilan bog‘liq holda kishilarning hududlarda qaysi soha bilan
shug‘ullanishiga qarab, o‘sha sohani aks ettiruvchi atamalar ko‘p qo‘llaniladi.
Masalan, qulun (yilqining bir yoshgacha bo‘lgan bolasi), keltatay (bir yoshdan
ikki yoshgacha), g‘unan (ikkidan uch yoshgacha), | dunan (uchdan to‘rt
yoshgacha), bota (tuyaning bir yoshgacha bolasi), taylaq (bir yoshdan ikki
yoshgacha), nar (to‘rt yoshgacha erkak tuya), toqlu (ikki yoshgacha bo‘lgan qo‘y),
h’shshek (uch yoshgacha) va boshqalar.](https://docx.uz/documents/b5b29df1-a337-4032-9d4f-69adcb819ea4/page_5.png?v=1)
Qarluq-chigil-uyg‘ur lahjasining muhim xususiyatlari