Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslari - Юриспруденция - Образовательные программы

Информация о документе

Цена	10000UZS
Размер	1.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Февраль 2025
Расширение	docx
Раздел	Образовательные программы
Предмет	Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslari

Купить

Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslari
1. Kirish
2. Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish tushunchasi
3. Javobgarlikdan ozod qilishning asosiy huquqiy asoslari
4. Javobgarlikdan ozod qilishda subyektiv va obyektiv holatlar
5. Sud amaliyoti tahlili
6. Javobgarlikdan ozod qilishning cheklovlari
7. Xulosa

Kirish: Javobgarlik va qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish tamoyillari
Javobgarlik tushunchasi va uning fuqarolik-huquqiy munosabatlardagi o‘rni
Fuqarolik huquqiy munosabatlar taraflarning huquq va majburiyatlarini belgilaydi.
Ushbu majburiyatlar bajarilmaganda yoki lozim darajada bajarilmaganda javobgarlik
yuzaga keladi. Fuqarolik-huquqiy javobgarlik – bu qonunchilikda belgilangan,
qarzdorning o‘z zimmasidagi majburiyatlarni bajarmaganligi yoki qonunga zid
harakatlari natijasida zarar ko‘rgan tomon oldida zimmasiga yuklatiladigan huquqiy
mas’uliyatdir.
Javobgarlik taraflar o‘rtasidagi munosabatlarda muvozanatni ta’minlash va zarar
ko‘rgan tomonning manfaatlarini himoya qilishda muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga,
javobgarlik mexanizmi fuqarolik huquqiy munosabatlarning barqarorligini ta’minlashga
xizmat qiladi.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilishning umumiy tamoyillari
Ba’zan, qarzdorning javobgarlikka tortilishini istisno qiluvchi holatlar yuzaga keladi.
Bu holatlar qonuniy ravishda asoslangan va tomonlar o‘rtasidagi adolatli
munosabatlarni saqlashga qaratilgan.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilishning asosiy tamoyillari:
1. Fors-major holatlari:
o Qarzdorning nazoratidan tashqarida bo‘lgan va majburiyatlarni bajarishni
imkonsiz qilgan holatlar.
o Masalan, tabiiy ofatlar, pandemiya yoki urush.
2. Aybdorlikning yo‘qligi:
o Qarzdorning majburiyatni bajara olmasligida uning aybdor emasligi.
o Masalan, yetkazib beruvchining xomashyo manbasi kutilmaganda tugagan
bo‘lsa.
3. Zarar ko‘rgan tomonning harakatlari:
o Agar zarar ko‘rgan tomonning o‘zi javobgarlikni yuzaga keltiruvchi
holatlar yaratgan bo‘lsa, qarzdor javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
4. Shartnomaviy asoslar:

o Shartnomada qarzdorning javobgarlikdan ozod bo‘lish shartlari oldindan
kelishilgan bo‘lsa.
Mavzuning dolzarbligi va ahamiyati
Bugungi kunda fuqarolik-huquqiy munosabatlarda javobgarlik masalalari dolzarb
ahamiyatga ega, chunki:
 Majburiyatlarning bajarilishini ta’minlash iqtisodiy va huquqiy munosabatlarning
barqarorligi uchun muhimdir.
 Fors-major holatlarining ko‘payishi (masalan, pandemiya va global inqirozlar)
qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslarini aniq belgilash zaruratini keltirib
chiqardi.
 Qarzdorni javobgarlikdan asosli ravishda ozod qilish huquqiy barqarorlikni
saqlash va adolatni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Mavzuning maqsadi
Mazkur mavzuni o‘rganishning asosiy maqsadi – qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish
asoslarini tahlil qilish, bu borada mavjud tamoyillar va amaliyotni yoritish hamda
fuqarolik-huquqiy munosabatlarda adolatni ta’minlashga qaratilgan mexanizmlarni
aniqlashdir.
Shu bois, ushbu mavzuni chuqur tahlil qilish fuqarolik huquqining amaliyotda
qo‘llanilishini yaxshilashga va tomonlar o‘rtasida kelishmovchiliklarni hal qilishda
samarali yondashuvlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish tushunchasi
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilishning huquqiy mohiyati
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish — bu qonuniy asoslar mavjud bo‘lgan holatlarda,
qarzdorning zimmasiga yuklangan majburiyatlarni bajarmaganligi yoki lozim darajada
bajarmaganligi uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlikdan ozod etilishi jarayonidir.
Bu mexanizm qonunchilikda huquqiy barqarorlikni ta’minlash, adolat tamoyillariga
rioya qilish va qarzdorning aybsizligi sabab yuzaga kelgan holatlarda uni nohaq
javobgarlikdan himoya qilish uchun belgilangan.

Huquqiy asoslar:
 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi (FK) qarzdorni javobgarlikdan ozod
qilishga oid bir nechta normalarni o‘z ichiga oladi. FKning 270-273-moddalarida
majburiyatlarni bajarish va javobgarlik masalalari, shuningdek, fors-major
holatlari keltirib o‘tilgan.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilishning huquqiy mohiyatiga ega asosiy tamoyillar:
1. Adolat tamoyili:
o Qarzdorning javobgarlikdan ozod qilinishi uning aybsizligi yoki
nazoratidan tashqarida yuzaga kelgan holatlar bilan asoslanishi kerak.
2. Javobgarlikni cheklash:
o Majburiyatni bajara olmaslik sharoitlari ob’ektiv bo‘lsa, qarzdorning
javobgarlikka tortilishi qonunchilikka zid bo‘ladi.
3. Huquqlarni muvozanatlash:
o Qarzdor va zarar ko‘rgan tomonning huquqlari adolat tamoyillari asosida
muvozanatga keltirilishi kerak.
Javobgarlikdan ozod qiluvchi asosiy omillar
1. Fors-major holatlari:
o Qarzdorning nazoratidan tashqarida yuzaga kelgan, oldindan ko‘rib
bo‘lmaydigan va majburiyatlarni bajarishni imkonsiz qilgan holatlar.
o Misollar:
 Tabiiy ofatlar (zilzila, suv toshqini).
 Urush, pandemiya, iqtisodiy inqirozlar.
o Huquqiy asos:
 Fors-major holatlari qonunchilikda belgilangan bo‘lishi va
isbotlanishi lozim.
2. Qonunchilikdagi o‘zgarishlar:
o Qarzdor qonunchilikdagi kutilmagan o‘zgarishlar natijasida
majburiyatlarini bajara olmagan bo‘lsa.
o Misol:

 Eksport-Import qonunlaridagi o‘zgarishlar sabab tovarni yetkazib
berish imkonsiz bo‘lib qolishi.
o Tahlil:
 Bunday holatlar qonun normalariga muvofiq baholanishi lozim.
3. Zarar ko‘rgan tomonning harakatlari:
o Zarar ko‘rgan tomonning o‘zi javobgarlikni yuzaga keltiruvchi holatlar
yaratgan bo‘lsa, qarzdor javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
o Misollar:
 Xaridorning o‘z vaqtida kerakli hujjatlarni taqdim etmasligi.
 Yetkazib beruvchining shartnoma bo‘yicha talablari bajarilishi
uchun kerakli sharoitlarni yaratmasligi.
4. Qarzdorning aybdor emasligi:
o Majburiyatlarning bajarilmasligi yoki lozim darajada bajarilmasligi
qarzdorning nazorati yoki aybdorligiga bog‘liq bo‘lmasa.
o Misol:
 Yetkazib beriladigan mahsulot xomashyo tanqisligi sabab ishlab
chiqarilmagan bo‘lsa.
5. Shartnomaviy kelishuvlar:
o Shartnomada qarzdorni javobgarlikdan ozod qiluvchi maxsus shartlar
belgilangan bo‘lishi.
o Misol:
 Fors-major holatlari, texnologik qiyinchiliklar yoki logistika
muammolari uchun javobgarlikdan ozod qilishni shartnoma bandida
ko‘rsatish.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish mexanizmi huquqiy adolatni ta’minlash va
tomonlarning huquqlarini himoya qilish uchun muhim ahamiyatga ega. Javobgarlikdan
ozod qiluvchi omillar ob’ektiv va qonunchilikka asoslangan bo‘lishi kerak. Fors-major
holatlari, qonunchilikdagi o‘zgarishlar yoki zarar ko‘rgan tomonning harakatlari kabi
omillar fuqarolik-huquqiy munosabatlarda tomonlar o‘rtasida muvozanatni
ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, qarzdorning aybsizligi yoki shartnoma

shartlarida belgilangan holatlar uning javobgarlikdan asosli ravishda ozod qilinishini
kafolatlaydi.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qiluvchi asosiy omillar
1. Fors-major holatlari
Fors-major – bu qarzdor nazorat qila olmaydigan va oldindan ko‘ra olmaydigan tabiiy,
ijtimoiy yoki iqtisodiy voqealar tufayli majburiyatlarni bajarishning imkonsiz holga
kelishidir.
a) Tabiiy ofatlar, urush, pandemiya kabi holatlar
 Tabiiy ofatlar:
o Zilzila, suv toshqini, yong‘in, qurg‘oqchilik kabi tabiiy hodisalar.
o Misol: Qishloq xo‘jaligi shartnomasi bo‘yicha majburiyatni bajara
olmaslik qurg‘oqchilik sabab hosil yo‘qolganda yuzaga keladi.
 Urush va ijtimoiy notinchlik:
o Urush holati, iqtisodiy inqiroz yoki ijtimoiy tartibsizliklar sabab
majburiyatlar bajarilmay qolishi mumkin.
o Misol: Urush sabab logistika uzilishi natijasida mahsulotni yetkazib
berishning imkonsizligi.
 Pandemiya:
o COVID-19 pandemiyasi kabi global sog‘liqni saqlash inqirozlari ko‘plab
shartnomalarning bajarilishini imkonsiz qilib qo‘ydi.
o Misol: Pandemiya tufayli korxonaning faoliyati to‘xtatilgan bo‘lsa, bu
qarzdorni majburiyatdan ozod qiladi.
b) Fors-majorning qonunchilikda belgilangan talablari va ta’siri
 Huquqiy asos:
o O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 333-moddasida fors-
major holatlari va ular ta’sirida majburiyatni bajarmaganlik uchun
javobgarlikdan ozod qilish ko‘zda tutilgan.
 Isbotlash majburiyati:

o Qarzdor fors-major holatini asoslab beruvchi dalillarni (guvohnoma,
ekspertiza, davlat organlari xulosasi) taqdim etishi shart.
 Ta’siri:
o Fors-major shartnomani vaqtincha to‘xtatib turish yoki shartnomani bekor
qilish imkoniyatini beradi.
2. Qonunchilikdagi o‘zgarishlar
Qonunchilikdagi o‘zgarishlar qarzdorning majburiyatlarini bajarishga to‘sqinlik
qiladigan va bajarilmasligiga olib keladigan huquqiy holatlardir.
Misollar:
 Eksport va import cheklovlari:
o Davlat tomonidan joriy etilgan yangi eksport- import qoidalari yoki
sanksiyalar mahsulot yetkazib berish jarayonini to‘xtatishi mumkin.
o Misol: Davlat tomonidan eksportni taqiqlash qarzdorning shartnoma
shartlarini bajara olmasligiga sabab bo‘ladi.
 Soliq va bojxona qonunchiligidagi o‘zgarishlar:
o Soliqlar yoki bojxona to‘lovlaridagi kutilmagan oshirish, qarzdorning
majburiyatlarini bajarish imkoniyatini cheklaydi.
Huquqiy talablari:
 Qarzdor qonunchilikdagi o‘zgarishlarni isbotlovchi hujjatlar taqdim etishi lozim.
 Majburiyatni bajarishga to‘sqinlik qiluvchi o‘zgarishlarning shartnomada qayd
etilgan vaqtga ta’siri isbotlanishi kerak.
3. Zarar ko‘rgan tomonning harakatlari
Agar zarar ko‘rgan tomonning o‘zi qarzdorning javobgarlikka tortilishiga sabab
bo‘luvchi harakatlarni amalga oshirgan bo‘lsa, qarzdor javobgarlikdan ozod qilinishi
mumkin.
Misollar:
 Hujjatlarni kechiktirish:
o Xaridorning shartnoma bo‘yicha zarur hujjatlarni o‘z vaqtida taqdim
etmasligi natijasida qarzdor shartnomaviy majburiyatni bajara olmagan.

o Misol: Tovarni bojxonadan chiqarish uchun talab qilingan hujjatni
kechiktirib taqdim etish.
 Noto‘g‘ri ma’lumot taqdim etish:
o Xaridor yoki zarar ko‘rgan tomon noto‘g‘ri ma’lumotlarni taqdim etib,
qarzdorni qiyin ahvolga soladi.
o Misol: Xaridor yetkazib beruvchi manzilini noto‘g‘ri ko‘rsatib, mahsulotni
o‘z vaqtida qabul qila olmagan.
Huquqiy ta’siri:
 Zarar ko‘rgan tomonning noto‘g‘ri yoki kechiktirilgan harakatlari sababli qarzdor
javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
4. Qarzdorning aybsizligi
Qarzdorning aybsizligi deganda, majburiyatlarning bajarilmasligi qarzdorning nazorati
va harakatlariga bog‘liq bo‘lmagan sabablar tufayli yuzaga kelishi tushuniladi.
Misollar:
 Xomashyo tanqisligi:
o Qarzdor mahsulot ishlab chiqarish uchun zarur xomashyoni yetkazib
beruvchi boshqa tomonning aybi bilan o‘z majburiyatlarini bajara olmaydi.
o Misol: Yetkazib beruvchi tomonidan xomashyo kechiktirilishi.
 Texnik yoki logistika muammolari:
o Mashinalar yoki texnologik uskunalardagi kutilmagan buzilishlar
majburiyatlarni bajarishni qiyinlashtiradi.
o Misol: Tovarni tashish uchun transport vositasining buzilishi.
Huquqiy talablari:
 Qarzdor o‘z aybsizligini isbotlash uchun dalillar va hujjatlarni taqdim etishi
kerak.
 Aybsizlikni tasdiqlash uchun dalillar obyektiv va ishonchli bo‘lishi lozim.
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qiluvchi omillar, odatda, obyektiv va qarzdorning
nazoratidan tashqarida bo‘lgan holatlarga asoslanadi. Fors-major holatlari,
qonunchilikdagi o‘zgarishlar, zarar ko‘rgan tomonning harakatlari va qarzdorning

aybsizligi qarzdor uchun javobgarlikdan ozod qiluvchi asosiy sabablar hisoblanadi.
Ushbu omillar fuqarolik-huquqiy munosabatlarda adolatni ta’minlash va tomonlarning
manfaatlarini himoya qilish uchun muhim rol o‘ynaydi.

Kreditorning o’zgarishi majburiyatga oid huquqiy munosabat- larda muayyan
sub’ektlar o’rtasida vujudga keladi. Majburiyatni bajarishda ishtirok etayotgan
taraflar o’rinlarini boshqa shaxs bilan almashinishlariga qonun bo’yicha yo’l
qo’yiladi. Majburiyatda qatnashuvchi kreditor ham, qarzdor ham boshqa shaxslar
bilan almashinishlari mumkin.
Kreditorning almashinishi deb, majburiyatda ishtirok etayotgan kreditor o’z
o’rnini boshqa shaxs bilan almashinishiga aytiladi. Kreditorning talab qilish huquqini
boshqa shaxsga o’tkazilishiga, agar bu qonun yoki shartnomaga zid bo’lmasagina
yoki talab kreditor- ning shaxsi bilan bog’liq bo’lmasagina yo’l qo’yiladi. Fuqarolik
huquq nazariyasida kreditorning o’zgarishi “tsessiya”, sobiq kreditor esa “tsedent”
deb nomlanadi. Agar talab kreditorning shaxsi bilan chambarchas bog’langan bo’lsa,
masalan, FKning 314-moddasida ko’rsa- tilganidek, alimentlar va hayotga yoki
sog’liqqa etkazilgan zararni to’lash to’g’risidagi talablarning boshqa shaxsga
o’tishiga yo’l qo’yilmaydi.
Ba’zi hollarda, talab qilish huquqini o’tkazishga shartnoma bo’yicha ham yo’l
qo’yilmaydi. Masalan, umrbod ta’minlash sharti bilan uy-joy (kvartira)ni boshqa
shaxsga bergan shaxs o’zining talab qilish huquqini boshqa shaxsga o’tkaza olmaydi.
FKning 318-modda- sida ko’rsatilishicha, kreditorning majburiyat bo’yicha huquqlari
boshqa shaxsga quyidagi hollarda o’tadi:
1) kreditor huquqlaridagi universal huquqiy vorislik natijasida;
2) kreditor huquqlarini boshqa shaxsga o’tkazish to’g’risidagi sudning
qaroriga muvofiq;
3) qarzdorning majburiyati ushbu majburiyat bo’yicha qarzdor bo’lmagan
kafil yoki garovga qo’yuvchi tomonidan bajarilishi oqibatida;
4) sug’urta holati boshlanishi uchun javobgar bo’lgan qarzdorga nisbatan
kreditor huquqlarining sug’urta qiluvchiga subrogatsiyasi (o’tishi) natijasida;
5) qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda.
Talab qilish huquqini boshqa shaxsga o’tkazgan kreditor bu huquqni
tasdiqlaydigan hujjatlarni ana shu shaxsga topshirishga majbur. Chunonchi, kreditor

qarzdordan tilxat olgan bo’lsa, mazkur hujjatga talab qilish huquqining
o’tkazilganligini yozib, uni yangi kreditorga topshirishi lozim. Dastlabki kreditor
yangi kreditor oldida unga o’tkazilgan talabning qarzdor tomonidan bajaril-
maganligi uchun javob bermaydi, dastlabki kreditor yangi kreditor oldida qarzdor
uchun o’z zimmasiga kafolatini olgan hollar bundan mustasno (FK, 321-modda).
Kreditorning huquqlari boshqa shaxsga o’tishi uchun, agar qonun yoki
shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo’lsa, qarzdor-

ning roziligi talab qilinmaydi. Agar qarzdor kreditorning huquq- lari boshqa shaxsga
o’tganligi haqida yozma ravishda xabardor qilinmagan bo’lsa, yangi kreditor shu
tufayli kelib chiqqan o’zi uchun noqulay oqibatlar xavfini o’z zimmasiga oladi.
Mazkur holda majburiyatning dastlabki kreditorga nisbatan bajarilishi tegishli
kreditorga nisbatan bajarish deb hisoblanadi (FK, 313-modda).
Ba’zi hollarda normativ hujjatlarning o’zida ham talab qilish huquqini umumiy
qoida sifatida o’tkazishga yo’l qo’yilmas- ligi, masalan, temir yo’l ustavining 172-
moddasida temir yo’l korxonasiga talab, shikoyat yoki da’vo qo’zg’atish huquqini
boshqa tashkilotga yoki fuqaroga o’tkazishga yo’l qo’yilmasligi ko’rsatilishi bilan
birga, qanday hollarda bu qoidadan istisnolar bo’lishligi ham aytilgan.
Qarzdor majburiyat bo’yicha huquqlar yangi kreditorga o’tganligi haqida
ogohlantirish olgan paytda dastlabki kreditorga qarshi e’tirozlarni yangi kreditorning
talabiga qarshi qo’ya oladi (FK, 317- modda). Masalan, majburiyatning qisman
bajarilganligini yoki qarz hujjatida ko’rsatilgan summaning olinmaganligini ko’rsatib,
o’z e’tirozlarini yangi kreditor talabiga qarshi qo’yish huquqiga ega.
Qarzdorning almashinishiga kelsak, majburiyatda qatnashayotgan qarzdor ham
o’z o’rnini boshqa shaxs bilan almashish huquqiga ega. Qarzdor almashgani tufayli,
yangi qarzdor majburiyatli bo’lib qoli- shiga – qarzning (majburiyatning)
ko’chirilishi deyiladi.
Qarzdorning o’z qarzini boshqa shaxsga o’tkazishiga faqat kre- ditorning
roziligi bilan yo’l qo’yiladi (FK, 322-modda). Qarzdor uchun qaysi kreditorga
nisbatan majburiyatni bajarishning farqi yo’q bo’lsa ham, kreditor uchun kim yangi
qarzdor bo’lishining aha- miyati bor. Avvalo, kreditorning yangi qarzdorning mulkiy
holati, ish qobiliyati hamda majburiyatni bajarishga qodir bo’lish-bo’l- masligi
qiziqtiradi. Agar, masalan, yuqori malakali usta ishni bajarishni o’z shogirdiga
topshirmoqchi bo’lsa, kreditor ish manfaat- larini ko’zlab, bunga rozi bo’lmasligi
ham mumkin. Dastlabki qarz- dor boshqa shaxsga majburiyatini o’tkazganida,
kreditorga nisbatan majburiyatni bajarishdan butunlay ozod bo’ladi. Uning barcha
majburiyati yangi qarzdor zimmasiga o’tadi.
Kreditor bilan dastlabki qarzdor o’rtasidagi munosabatlarga asoslangan barcha

e’tirozlarni yangi qarzdor kreditorning talabiga qarshi qo’ya oladi, jumladan, yangi
qarzdor ham dastlabki qarzdor kabi majburiyatning qisman bajarilganligini yoki
qarzning qisman

to’langanligini yoxud hujjatda ko’rsatilganga qaraganda kamroq summada
olinganligini aytib, e’tirozlarini bildira oladi.
Kreditor yangi qarzdordan majburiyatni to’la hajmda bajarish- ni talab qila
oladi, chunki majburiyatni ko’chirishda uning mazmuni o’zgarmaydi. Masalan, qarz
shartnomasida qarzdor almashsa, kreditor yangi qarzdordan to’la hajmda to’lanishini
talab qila oladi.
Agar kafil yoki garovga qo’yuvchi yangi qarzdor uchun javobgar bo’lishiga
rozilik bermasa, kafillik yoki uchinchi shaxs tomonidan berilgan garov qarzning
boshqa shaxsga ko’chirilishi bilan bekor bo’ladi.
Qarzni (majburiyatni) ko’chirish, ko’pincha fuqarolarning o’zaro
munosabatlarida qo’llaniladi. Ammo majburiyat qarzdorning shaxsi bilan bog’liq
bo’lsa, qarzni ko’chirish mumkin emas.
Yozma shaklda tuzilgan bitimga asoslangan talab qilish huquqi- ni o’tkazish va
qarzni (majburiyatni) ko’chirish oddiy yozma shaklda qilinishi lozim. Agar bitim
notarial tasdiqlangan va davlat ro’yxatidan o’tkazilgan bo’lsa, u holda ushbu tegishli
shaklga rioya qilingan holda amalga oshiriladi. FKning 323-moddasida qarzni ham,
majburiyat bo’yicha ijroni ham bir paytda boshqa shaxsga o’tkazish qoidalari nazarda
tutilgan. Bunga asosan qarzdorni qarzni to’lash majburiyatidan ozod qilmagan holda
qarzni yoki uning bir qismini boshqa shaxsga o’tkazishga ruxsat beriladi. Bu holda
har ikkala qarzdor majburiyatning bajarilishi uchun sherik (solidar) javobgar bo’ladi.
Qarzdorning uchinchi shaxs bilan shartnomasi asosida, uchinchi shaxs
majburiyatining bajarilishi bo’yicha kreditor oldida emas, balki faqat qarzdor oldida
burchli bo’ladi.
“Regress” fuqarolik huquqida “qaytarish” tushunchasini, masa- lan, birov
uchun to’langan pulning qaytarish to’g’risidagi talabni bildiradi. Qaytarma
majburiyat sheriklik va qo’shimcha majburiyat- larni bajarishdan kelib chiqadi.
Sherik qarzdorlardan biri kredi- torga nisbatan majburiyatni to’la hajmda bajarib,
keyinchalik ular uchun to’langan summani, qilingan ish xarajatlarini qolgan qarzdor-
lardan qaytarma talab asosida qoplata oladi. Odatda fuqarolik- huquqiy
munosabatlarda regress majburiyatlar asosiy majburiyatni

qarzdor o’rniga uchinchi shaxslar bajarganda yoki uchinchi shaxsning aybi bilan
majburiyat bajarilmagan hollarda yuzaga keladi.
Regress majburiyat o’ziga xos quyidagi belgilari bilan ta’riflanadi:
a) regress majburiyat asosiy majburiyatning hosilasi hisob- lanadi;
b) unda ishtirok etuvchilarning bittasi yoki barchasi asosiy majburiyatning
sub’ektlaridan hisoblanadi;
v) asosiy majburiyatni regress majburiyat taraflaridan biri tomonidan bajarilishi
yoki regress majburiyatning o’zini vujudga kelishi, unda ishtirok etuvchi
shaxslarning harakati yoki harakat- sizligi bilan bog’liq.
Regress majburiyat bo’yicha qatnashuvchi kreditor regredient deb ataladi. U
albatta asosiy majburiyatda qatnashuvchi hisoblanadi. Regress majburiyat bo’yicha
qarzdor “regressatom” deb nomlanadi. Regressatom asosiy majburiyatda qatnashgan
yoki qatnashmagan bo’lishi ham mumkin, lekin asosiy majburiyatning bajarilishi
yoki bajarilmasligi uning muayyan harakatlarni amalga oshirishi yoki oshirmasligiga,
shuningdek regredient uchinchi shaxs oldidagi vazifasini bajarilishiga bog’liq 24
.
Qaytarma (regress) majburiyat deb, bir taraf ikkinchi taraf uchun uchinchi
shaxs oldida bajargan majburiyatni qaytarish to’g’risi- da talab qila olish huquqiga
aytiladi. Regress (qaytarma) talabda ham boshqa majburiyatlar singari ikki taraf
ishtirok etadi. Masa- lan, qarz shartnomasiga asosan, qarzdorlardan biri qarzni to’la
hajmda to’lasa, qarz majburiyati bekor bo’ladi. Lekin boshqa qarzdorlar uchun qarzni
to’lagan qarzdor ulardan tegishli summani undirish uchun qaytarma talab qila oladi.
Agar majburiyatni to’la hajmda bajargan qarzdor bu to’g’rida boshqa sherik
qarzdorlarini ogohlantirmasa, sherik qarzdorlar majburiyatni bajarmagan bo’lsa, zarar
ko’rgan qarzdor qolgan qarzdorlarga nisbatan qaytarma da’vo qo’zg’ata olmaydi. U
faqat kreditorga nisbatangina uning asossiz olganini qaytarishi to’g’risida da’vo qila
oladi. Qaytarma talab uchinchi shaxsga nisbatan qilingan xarajatning umumiy
miqdoridan oshmasligi kerak.
Qaytarma majburiyat xo’jalik tashkilotlari o’rtasidagi munosabatlarda ko’proq
tarqalgan. Chunonchi, mahsulot etkazib beruvchi tashkilotdan sotib oluvchi
tashkilotga mahsulot sifatsiz bo’lgani uchun jarima to’laganida, bunday sanktsiyaga

(jarima) tortilishi mahsulot tayyorlovchi tashkilotning shartnoma shartlarini
buzganligi sababli vujudga kelganligi ko’rsatilib, keyinchalik bu jarima summasining
o’ziga qaytarilishi to’g’risida mahsulot tayyorlovchi tashkilotga qaytarma da’vo
qo’zg’ata oladi.
Binobarin, qaytarma da’vo tashkilotlar o’rtasida har bir xo’jalik yurituvchi
sub’ektning o’z majburiyatiga nisbatan javobgarligini oshiradi va u muayyan
ahamiyatga ega bo’ladi.
Javobgarlikdan ozod qilishda subyektiv va obyektiv holatlar
Fuqarolik huquqbuzarliklarida qarzdorning javobgarlikdan ozod qilinishi subyektiv va
obyektiv holatlarga bog ‘ liq bo ‘ ladi . Ushbu elementlar qarzdorning javobgarlik
darajasini aniqlash va uning majburiyatdan ozod qilinish imkoniyatlarini baholashda
muhim ahamiyatga ega .
1. Subyektiv holatlar
Subyektiv holatlar qarzdorning javobgarlikdan ozod qilinishida uning ichki ruhiy holati
va harakatlarining motivlarini ifodalaydi. Asosiy omillar qasddan yoki ehtiyotsizlik
natijasida yuzaga kelgan holatlar bilan bog‘liq.
a) Qasddan javobgarlikdan ozod qilish
 Qasddan harakatlar:
o Qarzdor o‘z harakatlari natijasida zarar yetkazishi yoki majburiyatni
bajarmasligini anglab, ataylab shunday qilgan bo‘lsa, bu holatda
javobgarlikdan ozod bo‘lishi deyarli imkonsizdir.
o Misol: Qarzdor shartnoma shartlarini qasddan buzadi, masalan, boshqa
foyda olish maqsadida shartnomaviy tovarni boshqa tomonga sotadi.
 Javobgarlikdan ozod qilish:
o Qasddan sodir etilgan huquqbuzarlik holatlarida faqat fors-major kabi
obyektiv omillar asosida javobgarlikdan ozod qilish mumkin.
b) Ehtiyotsizlik natijasida javobgarlikdan ozod qilish
 Ehtiyotsizlik:
o Qarzdorning majburiyatni bajarishdagi loqaydligi yoki noto‘g‘ri harakatlari
sababli huquqbuzarlik sodir etilishi.

o Misol: Qarzdor texnik nosozliklarni oldini olish uchun choralar ko‘rmagan
bo‘lsa, bu ehtiyotsizlik hisoblanadi.
 Javobgarlikdan ozod qilish:
o Agar ehtiyotsizlik qarzdor nazorati ostida bo‘lmagan holatlarda sodir
bo‘lsa (masalan, texnik vositalarning kutilmagan buzilishi), u
javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin.
2. Obyektiv holatlar
Obyektiv holatlar qarzdorning javobgarligini uning shaxsiy motivlariga yoki ichki ruhiy
holatiga emas, balki tashqi sharoitlarga bog‘liq ravishda baholaydi.
a) Fors-major va tashqi sharoitlar
 Holatlar:
o Fors-major holatlar (tabiiy ofatlar, urush, pandemiya va boshqalar)
obyektiv omillarning eng ko‘p uchraydigan shakli hisoblanadi.
o Misol: Tabiiy ofatlar tufayli qarzdorning tovarni o‘z vaqtida yetkazib bera
olmasligi.
 Huquqiy ahamiyati:
o Fors-major sharoitlar isbotlanishi va davlat organlari tomonidan
tasdiqlanishi lozim. Ushbu holatlar qonunchilik asosida qarzdorni
javobgarlikdan ozod qiladi.
b) Qonunchilikdagi o‘zgarishlar
 Holatlar:
o Qonunchilikdagi yangi cheklovlar yoki o‘zgarishlar qarzdorning shartnoma
shartlarini bajarish imkoniyatini yo‘qqa chiqarishi.
o Misol: Davlat tomonidan eksport yoki import bo‘yicha yangi taqiqlar joriy
qilinishi.
 Huquqiy ahamiyati:
o Qonunchilikdagi o‘zgarishlarning shartnoma bajarilishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
ta’siri bo‘lsa, qarzdor javobgarlikdan ozod qilinadi.
c) Zaruriy mudofaa va favqulodda holatlar
 Holatlar:

o Zaruriy mudofaa, favqulodda vaziyatlar yoki inson hayotini saqlab
qolishga qaratilgan harakatlar natijasida majburiyatni bajarish imkonsiz
bo‘lib qolishi.
o Misol: Qutqaruv ishlari sabab transport vositasidan boshqa maqsadda
foydalanish va shartnomaviy yetkazib berishni bajarmaslik.
 Huquqiy ahamiyati:
o Ushbu holatlar qonuniy asoslangan bo‘lishi kerak. Qarzdor o‘z
harakatlarining majburiyat bajarilishiga qanday ta’sir qilganini isbotlashi
shart.
3. Subyektiv va obyektiv holatlarning o‘zaro aloqasi
Subyektiv va obyektiv holatlar ko‘pincha bir-biriga bog‘liq bo‘lib, qarzdorning
javobgarlikdan ozod qilinishida har ikki omilning isbotlanishi talab qilinadi:
 Subyektiv mas’uliyat:
o Qarzdor o‘z harakatlarining oqibatlarini oldindan ko‘rgan yoki
ko‘rmaganligini isbotlash.
 Obyektiv sharoitlar:
o Tashqi omillar qarzdorning majburiyatini bajarishiga qanchalik ta’sir
qilganligini aniqlash.
Misol: Qarzdor transport vositasining buzilishi sabab tovarni kechiktirgan bo‘lsa, bu
obyektiv holat hisoblanadi. Ammo, agar qarzdor transportni texnik ko‘rikdan
o‘tkazmagan bo‘lsa, bu ehtiyotsizlik bo‘lib, subyektiv javobgarlikni keltirib chiqaradi.
Javobgarlikdan ozod qilishda subyektiv va obyektiv holatlar o‘zaro uzviy bog‘liqdir.
Subyektiv holatlar qarzdorning ichki motivlari va harakatlarini baholasa, obyektiv
holatlar tashqi sharoitlarni tahlil qilishga asoslanadi. Fors-major, qonunchilikdagi
o‘zgarishlar va zaruriy mudofaa kabi obyektiv omillar qarzdorni javobgarlikdan ozod
qilish uchun kuchli asos hisoblanadi, ammo ehtiyotsizlik yoki loqaydlik holatlari
javobgarlikni saqlab qolishi mumkin. Shu bois, subyektiv va obyektiv holatlar har bir
ishning maxsus sharoitlariga muvofiq baholanadi.

Fors-major bo‘lmagan holatlarda javobgarlikni saqlanishi
Fors-major holatlari qarzdorni javobgarlikdan ozod qilishning muhim asoslaridan biri
bo‘lsa-da, bunday holatlar bo‘lmagan taqdirda, qarzdorning javobgarligi, odatda,
saqlanib qoladi. Fors-major bo‘lmagan holatlar qarzdorning majburiyatni bajarmaslikda
aybdorligini yoki uning mas’uliyatini belgilash uchun muhim asos hisoblanadi.
1. Fors-major bo‘lmagan holatlar
Fors-major deb topilmaydigan holatlar, odatda, qarzdorning ehtiyotsizligi yoki
loqaydligi natijasida yuzaga kelgan bo‘lishi mumkin.
Misollar:
 Texnik nosozlik:
o Texnik vositalarning buzilishi yoki texnologik jarayonlarning noto‘g‘ri
tashkil etilishi.
o Misol: Transport vositasi texnik ko‘rikdan o‘tkazilmaganligi sabab tovar
kechiktirilgan bo‘lsa, bu holat qarzdorning ehtiyotsizligi deb baholanadi.
 Tijorat xatolari:
o Tovarni boshqa xaridorga sotish yoki yetkazib berish jarayonida logistika
xatolari.
o Misol: Qarzdor boshqa manzilga noto‘g‘ri tovar yetkazib berib,
shartnomaviy majburiyatni bajarmaydi.
 Xomashyo ta’minotidagi uzilishlar:
o Qarzdorning xomashyo tanqisligi sabab mahsulot ishlab chiqara olmasligi.
Agar bu holat qarzdorning nazorati ostida bo‘lgan ta’minot masalalariga
bog‘liq bo‘lsa, bu fors-major hisoblanmaydi.
2. Javobgarlikni saqlanishi sabablari
Fors-major holatlar mavjud bo‘lmagan taqdirda, qarzdor quyidagi hollarda
javobgarlikni saqlab qoladi:
 Ehtiyotsizlik: Qarzdorning majburiyatni bajarishda zarur ehtiyot choralarini
ko‘rmaganligi.
o Misol: Transport vositasining buzilishiga oldini olish mumkin bo‘lgan
texnik nosozlik sabab bo‘lsa, qarzdor javobgarlikni saqlaydi.

 Mas’uliyatsizlik: Qarzdorning shartnoma shartlarini bajarishga mas’uliyat bilan
yondashmasligi yoki yetarli e’tibor qaratmasligi.
o Misol: Yetkazib beruvchi mahsulotni noto‘g‘ri miqdorda yuborsa, bu
javobgarlikni saqlaydi.
 Shartnoma shartlariga rioya qilmaslik: Shartnomada qarzdorning
majburiyatlari va ular bajarilmagan taqdirda javobgarlik choralarining aniq
belgilanganligi.
Qonunchilikdagi maxsus talablar va shartlar
Qonunchilik fors-major holatlarini aniqlash va qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish
uchun maxsus talablar va shartlarni belgilaydi. Agar bu talablar bajarilmasa,
qarzdorning javobgarligi saqlanadi.
1. Fors-major holatlarining isbotlanishi
 Qonunchilikda talablar:
o Qarzdor fors-major holatini asoslash uchun davlat organlari yoki vakolatli
tashkilotlar tomonidan tasdiqlangan hujjatlarni taqdim qilishi kerak.
o Misol: Tabiiy ofatlar sabab yetkazib berishda kechikish yuz bergan bo‘lsa,
davlatning meteorologiya xizmati tomonidan guvohnoma taqdim etilishi
talab qilinadi.
 Isbotlanmagan holatlarda javobgarlik:
o Agar qarzdor fors-major holatini isbotlay olmasa yoki yetarli hujjat taqdim
qilmasa, javobgarlik saqlanadi.
2. Shartnoma bandlaridagi maxsus talablar
 Shartnomaviy majburiyatlarning aniq belgilanishi:
o Shartnomada fors-major holatlari, qarzdorning mas’uliyat darajasi va
javobgarlikdan ozod qilish shartlari aniq ko‘rsatilishi lozim.
o Misol: Shartnomada fors-major sifatida faqat davlat tomonidan e’lon
qilingan hodisalar tan olinishi belgilangan bo‘lsa, boshqa holatlar hisobga
olinmaydi.
 Javobgarlikning shartnomada belgilangan cheklovlari:

o Shartnoma bandlarida qarzdorning javobgarlik darajasini cheklovchi
shartlar bo‘lmagan taqdirda, umumiy javobgarlik normalari qo‘llaniladi.
o Misol: Fors-major holati bo‘lmasa ham, qarzdor shartnomada ko‘rsatilgan
jarimani to‘lashi mumkin.
3. Qonunchilikdagi maxsus normalar
 O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi talablari:
o Fuqarolik kodeksining 333-moddasi fors-major holatlari asosida
javobgarlikdan ozod qilishni belgilaydi. Ammo qarzdor bu holatni
tasdiqlovchi barcha talablarni bajarishi kerak.
o Qarzdor shartnomaviy majburiyatlarni bajarishga imkon qoldiradigan
barcha choralarga rioya qilishi lozim.
 Jarimalar va zararlarni qoplash:
o Agar fors-major holati qonunchilik talablariga javob bermasa, qarzdor
shartnomada belgilangan jarimalarni yoki zararlarni qoplash majburiyatini
saqlab qoladi.
Fors-major holatlar mavjud bo‘lmagan taqdirda, qarzdor o‘z majburiyatlarini bajarishda
ehtiyotsizlik, loqaydlik yoki mas’uliyatsizlik ko‘rsatgan bo‘lsa, javobgarlik saqlanib
qoladi. Shu bilan birga, qarzdor fors-major holatini asoslovchi dalillarni taqdim qilishi
shart. Qonunchilik va shartnoma talablariga rioya qilmaslik javobgarlikni saqlanishining
asosiy sabablaridan biridir. Shu sababli, tomonlar shartnoma tuzishda fors-major
holatlarini aniq belgilash va qonuniy talablarni bajarishga alohida e’tibor qaratishlari
lozim.

Xulosa
1. Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslarining ahamiyati
Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslari fuqarolik-huquqiy munosabatlarda
adolatni ta’minlash va tomonlarning huquqlarini muvozanatlashda muhim rol o‘ynaydi.
Ushbu asoslar:
 Huquqiy barqarorlikni ta’minlaydi: Qarzdorning nazoratidan tashqarida
bo‘lgan sabablar tufayli yuzaga kelgan holatlarda javobgarlikni cheklash orqali
huquqiy tizimning adolatli ishlashiga xizmat qiladi.
 Adolat tamoyillariga mos keladi: Qarzdorning aybsizligi yoki obyektiv omillar
asosida javobgarlikdan ozod qilinishi tomonlarning huquqlarini adolatli
muvozanatlash imkonini beradi.
 Fors-major holatlarining huquqiy roli: Pandemiya, tabiiy ofatlar yoki urush
kabi holatlar sharoitida shartnomaviy majburiyatlarning bajarilmasligi yoki
kechiktirilishi qonunchilik doirasida baholanadi.
Ushbu asoslarning qonuniy tartibga solinishi tomonlar o‘rtasidagi nizolarni hal qilishda
aniqlik va shaffoflikni ta’minlaydi.
2. Amaliyotda ushbu asoslarni to‘g‘ri qo‘llash bo‘yicha tavsiyalar
 Shartnomalarni aniq va puxta tuzish:
o Fors-major holatlari, javobgarlikni ozod qilish shartlari va tomonlarning
majburiyatlarini shartnoma matnida aniq belgilash.
o Shartnomada fors-major holatlarining huquqiy mezonlari (tabiiy ofatlar,
pandemiya, qonunchilikdagi o‘zgarishlar va boshqalar) haqida band
kiritish.
 Huquqiy asoslarni mustahkamlash:
o Qonunchilikda qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish omillari va shartlarini
batafsil ko‘rsatish.
o Fors-major holatlarini tasdiqlovchi davlat organlarining vakolatlarini aniq
belgilash.
 Dalillarni to‘g‘ri taqdim qilish:

o Qarzdor o‘z aybsizligini yoki fors-major holatini tasdiqlash uchun yetarli
dalillar va hujjatlarni taqdim qilishi lozim.
o Tabiiy ofatlar, urush yoki pandemiya kabi holatlar uchun rasmiy
guvohnomalarni olish va taqdim etish.
 Nizolarni sudgacha hal qilish:
o Nizo yuzaga kelganda, mediatsiya va boshqa sudgacha nizolarni hal qilish
vositalaridan foydalanish.
o Sud jarayonini minimallashtirish uchun tomonlar o‘rtasida kelishuv
bitimlarini tuzish.
3. Fuqarolik-huquqiy munosabatlarni barqarorlashtirishda javobgarlikdan ozod
qilishning roli
Javobgarlikdan ozod qilish mexanizmi fuqarolik-huquqiy munosabatlarni
barqarorlashtirishda quyidagi jihatlarda muhim rol o‘ynaydi:
 Barqaror iqtisodiy munosabatlarni ta’minlash: Fors-major holatlari yoki
obyektiv sharoitlar sabab yuzaga kelgan majburiyatlarning bajarilmasligi
javobgarlikdan ozod qilinish orqali iqtisodiy muvozanatni saqlashga yordam
beradi.
 Nizolarni adolatli hal qilish: Javobgarlikdan ozod qilish asoslari tomonlar
o‘rtasidagi nizolarni qonuniy doirada adolatli hal etishni ta’minlaydi.
 Huquqiy munosabatlarda ishonchni oshirish: Tizimning shaffofligi va
tamoyillarning adolatga asoslanishi tomonlar o‘rtasidagi ishonchni
mustahkamlaydi.
 Fors-major holatlarining iqtisodiy ta’sirini minimallashtirish: Qarzdor va
zarar ko‘rgan tomonning huquqlarini muvozanatlashtirish orqali fors-major
holatlarining salbiy ta’sirini kamaytiradi.
Umumiy tavsiyalar
 Huquqiy bilimlarni oshirish: Fuqarolar va tashkilotlarning shartnomaviy
majburiyatlar, fors-major holatlari va javobgarlikdan ozod qilish shartlari
bo‘yicha huquqiy savodxonligini oshirish kerak.

 Monitoring tizimlarini joriy qilish: Majburiyatlarning bajarilishini kuzatib
borish va nizolarni oldini olish uchun monitoring tizimlari zarur.
 Huquqiy yordamni kengaytirish: Qarzdor va zarar ko‘rgan tomonlarga huquqiy
maslahat xizmatlarini taklif qilish orqali adolatni ta’minlashga yordam berish.
Javobgarlikdan ozod qilish mexanizmlari tomonlarning manfaatlarini himoya qilishda
va iqtisodiy, huquqiy barqarorlikni ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi. Shu sababli,
qonunchilikda ushbu mexanizmlarni mustahkamlash va ularning samarali qo‘llanilishini
ta’minlash zarur.

Foydalanilgan adabiyotlar ro'yxati
1. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi.
2. O‘zbekiston Respublikasi Mulk huquqini himoya qilish to‘g‘risidagi qonuni.
3. Rasulov, A. "Mulk huquqining huquqiy himoyasi." Toshkent: Adolat nashriyoti,
2020.
4. Hasanov, I. "Fuqarolik huquqida vindikatsion da’vo institutining ahamiyati."
Toshkent: Fan nashriyoti, 2018.
5. Karimov, R. "Sud amaliyotida mulkiy nizolarni hal qilish." Samarqand: SamDMI
nashriyoti, 2021.
6. Safarov, B. "Mol-mulk huquqi va uning sud orqali himoyasi." Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2019.
7. Abdullayev, M. "Vindikatsion da’volarning nazariy va amaliy masalalari."
Toshkent: Ilm va Taraqqiyot, 2017.
8. Dewey, J. "Demokratiya va huquqni muhofaza qilish." Toshkent: Sharq
nashriyoti, 2015.
9. Vygotskiy, L.S. "Huquqiy nizolarda psixologik yondashuv." Moskva:
Prosveshchenie, 1978.
10. UNESCO, "Huquqni himoya qilish bo‘yicha xalqaro me’yorlar." Parij: UNESCO
nashriyoti, 2020.
11. Shoniyozov, O. "Ko‘chmas mulk huquqi: Nazariya va amaliyot." Toshkent:
Adolat nashriyoti, 2019.
12. Rahimov, J. "Fuqarolik qonunchiligida mulk huquqi." Toshkent: Innovatsion
rivojlanish nashriyoti, 2018.
13. World Bank, "Property Rights and Legal Protection." Washington: World Bank
Publications, 2021.
14. Brown, H.D. "Principles of Property Law." London: Routledge, 2016.
15. Egamberdiyev, I. "Sud amaliyotida vindikatsion da’volar." Toshkent: Ilm va
Ma’rifat, 2018.
16. Piaget, J. "Mol-mulk huquqining rivojlanishi." Moskva: Nauka, 1975.
17. Freire, P. "Huquq va adolat tamoyillari." Toshkent: Yangi kitob, 2017.

18. Safarova, N. "Mol-mulkni himoya qilish bo‘yicha sud amaliyoti." Toshkent:
O‘qituvchi, 2019.
19. Khan, S. "Legal Disputes and Ownership." New York: Twelve, 2018.
20. Abdullaev, Z. "Ko‘char mulk huquqini tasdiqlash va himoya qilish." Toshkent:
Adolat nashriyoti, 2021.

Qarzdorni javobgarlikdan ozod qilish asoslari

Купить