Qashqadaryo viloyati aholisi va uning joylashishi - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	1.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	05 Март 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Qashqadaryo viloyati aholisi va uning joylashishi

Купить

Qashqadaryo viloyati aholisi va uning joylashishi
REJA:
KIRISH
I.BOB. O’ZBEKISTON AHOLISI VA UNING UMUMIY XUSUSIYATLARI
1.1. O’zbekiston Respublikasi aholisining tarkibi va hududiy joylashuvi
1.2. Viloyatlar miqiyosida urbanizatsiya darajasi
1.3. Aholining tabiiy va mexanik harakati
1.4. Mehnat resurslari va bandlik darajasi
II.BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLISI VA UNING
JOYLASHISHI
2.1. Viloyat aholisining tabiiy o’sish va urbanizatsiya jarayoni
2.2. Qashqadaryo viloyati migratsiyasining shakllanishi
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Darhaqiqat aholi murakkab ijtimoiy, iqtisodiy
tushunchadir, u bilan ishlab chiqarish «boshdan oyoq» chambarchas bog’liq. Shuni
alohida qayd etish lozimki, har bir davr aholisining ko’payishi va rivojlanishi shu
davrning ishlab chiqarish usuli va munosabatlariga, turmush darajasiga, yashash
sharoitlariga bevosita bog’liq bo’lgan. Jamiyat rivojlanishining birinchi bosqichida yer
yuzi bo’yicha aholining ko’payishi juda sekin kechgan. Aholi sonining ko’payib
borishida va joylashuvida qabilala joylashgan maskanlarning tabiiy sharoitlari, suv
resurslari, iqlim asosiy omil hisoblangan. Turli tabiiy ofatlardan ba’zi qabilalar qirilib
ketgan. Tabiiy sharoiti inson yashashi uchun qulay, suv resurslari mavjud hududlarda,
Farg’ona, Chirchiq Ohangaron, Surxon Sherobod vodiylari, Zarafshon, Xorazm
vohalari shuningdek daryolar bo’ylarida insonlar qadimdan istiqomad qilib kelishgan.
Kurs ishi boyekti va predmati . Hozirda ham bu hududlar aholi eng zich regionlar
hisoblanadi. Mehnat resurslarisiz ishlab chiqarish bo’lmaydi, ishlab chiqarish esa aholi
uchun kerak; moddiy va manaviy boyliklarni yaratuvchisi ham, ularni iste’molchisi
ham ayni ana shu aholidir. Xududning ishlab chiqarish majmuasi qanchilik to’la va
tugallangan bo’lsa ahnat resurslaridan shunchalik to’la foydalaniladi, aksincha, ishlab
chiqarish bir tomonlama rivojlangan bo’lsa, mehnat resurslaridan foydalanishda kata
kamchiliklar sodir bo’lishi mumkin. Respublikamiz aholisini eng so’ngi ma’lumotlar
asosida tahlil etish. Aholining joylashish, tabiiy va mexanik harakatlarini sabab va
oqibatlarini o’rganish, viloyatlar bo’yicha aholining taqsimlanishini ularni milliy,
jinsiy va yosh tarkiblarini, shuningdek mehnat resurslari va ularni ish bilan taminlash
masalalarini o’rganish va tahlil qilish.
Kurs ishining maqsadi: Qashqadaryo viloyati aholisi va uning joylashishi
haqidagi yangi ma`lumotlar bilan tanishtirish.
Kurs ishining vazifalari: Mavzuni yoritishda qo`yilgan vazifalar
quyidagilar:
-mavzuga doir manbalarni to`plash,
2

-mavzuga oid adabiyotlarni to`plash,
-mavzuga oid adabiyotlarni o`rganish va tahlil qilish,
- mavzusi haqida bilimlar berish. Ushbu mavzu bo`yicha bor bo`shliqlarni
to`ldirish mavzuni yoritib berish
Mavzuning nazariy asosi. Mavzuni o`rganish jarayonida unga haqqoniy ,
ilmiy tahlillarga asoslanganqarash, xolislik, tarixiy tamoyili, bugungi kun
talablaridan kelib chiqqan holda yondashishga harakat qilindi. Mavzuni yoritishda
manbashunos, tarixchi olimlarning tarixiy-ilmiy yutuqlari, tadqiqotlari, g`oyalar va
fikrlari nazariy-uslubiy asos bo`lib xizmat qilmoqda kurs ishimda.
Ishning tarkibiy tuzilishi. Ushbu kurs ishi kirish, ikki bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan iborat.
3

I.BOB. O’ZBEKISTON AHOLISI VA UNING UMUMIY
XUSUSIYATLARI
1.1. O’zbekiston Respublikasi aholisining tarkibi va hududiy joylashuvi
Aholi asosiy moddiy ne’matlar ishlab chiqaruvchi va shu bilan birga ularni asosiy
iste’mol qiluvchi hamdir. Darhaqiqat aholi bilan ishlab chiqarish "boshdan oyoq"
chambarchas bog’liq. Shuning uchun jamiyatning asosiy ishlab chiqaruvchi kuchi
bo’lgan aholini o’rganishga iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kurslarida doimo katta
e’tibor beriladi. Chunki har bir mamlakat, uning ichki iqtisodiy-geografik rayonlari
xalq xo’jaligini hududiy tashkil qilish va rivojlantirishda aholining soni, zichligi,
tabiiy o’sish, migratsiya va urbanizatsiya jarayoni, milliy va ijtimoiy tarkibi, jinsi,
mehnat resurslari va aholining bandligi kabi ko’rsatkichlar katta ahamiyat kasb etadi.
O’zbekiston Respublikasi aholi soniga ko’ra dunyodagi o’rta darajadagi mamlakat
hisoblanadi. Uning aholisi, 1-yanvar 2021-yil ma’lumoti bo’yicha taxminan 34,5 mln.
kishini tashkil etadi. U aholi sonining ko’pligi jihatidan MDHda Rossiya va
Ukrainadan keyin 3- o’rinda turadi.
Respublikamizda Markaziy Osiyo davlatlari umumiy aholisining salkam 45 foizi
yashaydi. Aholining o’sishi tarixiy-an’anaviy va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarga
ega. Chor Rossiyaning Turkiston hududini istilo qilishi natijasida aholi soni, uning
milliy va jinsiy arkibi, ko’payish darajasi, joylashuv xususiyatlari o’zgardi. Lekin
aholi to’g’risida bu davrga oid aniq ma’lumotlar yo’q va bu borada tadqiqotchilar har
xil fikr bildirishgan. Hozirgi O’zbekiston hududi aholisi to’g’risidagi dastlabki
ma’lumotlar 1865-yilga tegishli bo’lib, o’sha davrda 3320 ming kishi yashagan
Turkiston hududida aholini ro’yxatga olish birinchi bor 1897-yilda o’tqazilgan
Ikkinchi jahon urushi ham mamlakatimiz aholisi soniga, uning milliy va jinsiy
tarkibiga hamda geografik joylashuviga katta ta’sir ko’rsatdi. Urush yillarida
mamlakatimiz o’zining bir milliondan ortiq mehnatga layoqatli aholisini yo’qotdi.
Aholining umumiy soni 1940-1945 yillarda 6551 mimgdan 5197 minggacha
kamaydi. Urushdan keyin aholi asosan tabiiy o’sish hisobiga ko’paydi. Mamlakat
aholisi 1945-1959 yillarda salkam uch million kishi ortdi. Aholining soni esa yiliga
4

o’rtacha 3,7 foizga ko’paydi. Umuman, 60-yillardan keyingi davrga aholi
dinamikasiga ildam sur’atlar xos. Mazkur jarayon ayniqsa, 1970-1980 yillarda 4 katta
ko’rsatkichlarga ega bo’ldi. 1980-1995 yillarda respublika aholisining soni 15,8
mln.dan 22,3 mln.ga etdi, o’rtacha yillik o’sish miqdori mutloq hisobda 400-500
ming kishini, nisbiy hisobda 2,2 foizni tashkil qildi. Undan keyingi davrda aholining
yillik o’rtacha o’sish sur’atlari asta-sekin pasayib kelmoqda. Agar 2000-yil aholining
yillik o’rtacha o’sishi 1,8 foizni tashkil etgan bo’lsa 2006 yilga kelib 1,1 foizga
tushub qoldi. Respublika hududining tabiiy sharoiti, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
imkoniyatlarining turli-tumanligi aholi joylashuviga ham ta’sir qiladi. Mamlakat
bo’yicha aholi joylashuvining o’rtacha zichligi 1 kv. km maydonga 67 kishidan iborat
bo’lgan holda u Navoiy viloyatida 7,3 kishidan Andijonda 556 kishi tog»ri keladi
Respublika hududining tabiiy sharoiti, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
imkoniyatlarining turli-tumanligi aholi joylashuviga ham ta’sir qiladi. 2021- yilning
1- yanvar holatiga ko’ra, respublikaning doimiy aholisi soni 34,5 mln. kishini tashkil
etmoqda. Aholi soni o’tgan yilning shu davriga nisbatan 653,7 ming kishiga
ko’paygan. 2021- yilning 1- yanvar holatiga ko’ra, respublikamiz hududlarining
doimiy aholisi soni quyidagicha:
Qoraqalpog’iston R . – 1 923,8 ming kishi
Andijon – 3 188,2 ming kishi
Buxoro – 1 946,9 ming kishi
Jizzax – 1 410,6 ming kishi
Qashqadaryo – 3 334,5 ming kishi
Navoiy – 1 013,8 ming kishi
Namangan – 2 867,4 ming kishi
Samarqand – 3 947,4 ming kishi
Surxondaryo – 2 681,0 ming kishi
Sirdaryo – 861,1 ming kishi
Toshkent – 2 994,0 ming kishi
Farg’ona – 3 819,9 ming kishi
Xorazm – 1 893,1 ming kishi
5

Toshkent sh . – 2 677,2 ming kishi

O’zbekiston Respublikasi aholisining tarkibi va hududiy joylashuvi
Aholining tabiiy va mexanik harakatidagi o’zgarishlar uning milliy, jinsiy va yosh
tarkibiga ham ta’sir ko’rsatadi. O’zbekiston ko’p millatli mamlakat, bu yerda 100 dan
ortiq millat va elat vakillari teng huquqli bo’lib yashaydilar. 1989 yilgi aholi
ro’yxatiga muvofiq o’zbeklar jami aholining 71,4 foizini tashkil etgan.
Hozirgi kunga kelib tashqi migratsiya natijasida o’zbeklarning ulushi yanada
ko’payib 2013-yilga kelib 82,9 foizga etdi. O’zbekistonda Qoraqalpoqlar ikkinchi tub
aholi hisoblanadi. Ularning umumiy soni 562,8 ming kishi bo’lib, mamlakat
aholisining 2,5 foizini tashkil qiladi. Qoraqalpoqlarning asosiy qismi (95 foiz)
Qoraqalpog’iston Respublikasida yashaydi. Respublikada qadimdan tojiklar ham juda
ko’p, ular mamlakatimiz aholisining 4,8 foizini tashkil etadi. Tojiklar asosan
Samarqand, Buxoro, Namangan viloyatlarida joylashgan. Tojiklar shuningdek,
qisman Surxondaryo, Farg’ona, Toshkent, Qashqadaryo viloyatlarida ham yashaydi.
Qozoqlar-4,0 foiz ko’proq Qoraqalpog’istonda, Toshkent va Navoiy viloyatlarida.
Sobiq Ittifoq davrida mamlakatimizda ruslarning soni ancha ko’p edi.
1989-yilgi aholi ro’yxatiga ko’ra ruslar O’zbekiston aholisining 8,2 foizini tashkil
etgan bo’lsa, 2013-yilga kelib bu raqam 2,7 foizgacha kamaydi. Ayni paytda ham
ruslarning Respublikamizdan tashqariga ko’chib ketishi davom etmoqda.
Bundan tashqari, mamlakatimizda qirg’iz, turkman, ukrain, tatar, boshqird, arman,
ozarbayjon va boshqa millat vakillari ham bor. Ularning ko’pchiligi shahar joylarida
istiqomat qiladi. Aholining jinsiy va yosh tarkibi muhim demografik ko’rsatkich
hisoblanadi.
6

1.1.1-rasm. O’zbekiston ko’p millatli mamlakat.
Bunda mehnat resursining, maktabgacha va maktab yoshidagi bolalarning,
nafaqaxo’rlarning hozirgi va kelajakdagi soni ayniqsa, ahamiyatlidir. Aholining jinsiy
va yosh tarkibi istiqbolni belgilash, aholini takror barpo qilish uchun ham zarur
ko’rsatkich. Mamlakatda aholining jinsiy va yosh tarkibi ham ijtimoiy taraqqiyotning
turli bosqichlarida ob’ektiv sabablarga ko’ra o’zgarib turdi. 1989 yilda o’tkazilgan
aholi ro’yxati ma’lumotlari bo’yicha O’zbekistonda aholining 51,6 foizini erkaklar va
48,4 foizini ayollar tashkil qilgan edi. Biroq, bu nisbat ikkinchi jahon urushi yillarida
buzildi, ya’ni erkaklar soni ob’ektiv sabablarga ko’ra ancha kamaydi. 2 jahon
urushiga erkaklarni safarbar qilish natijasida aholining mutlaq miqdori bir million
kishiga kamaydi va 1959 yilda o’tkazilgan aholi ro’yxati bo’yicha erkaklar soni 48
foizga tushib qoldi, ayni paytda ayollar umumiy aholining 52 foizini tashkil qildi.
7

49,7%
50,3% Ayollar Erkaklar
1.1.2-rasm. 01.01.2021-yil holati bo’yicha ayollar va erkaklar ulushi.
BMT ma’lumotlariga ko’ra O’zbekiston aholisining yosh tarkibi dunyo aholisi yosh
tarkibiga taqqoslansa, bolalar salmog’ining ancha yuqoriligi kuzatiladi, O’zbekiston
qarish shkalasi bo’yicha jahondagi aholisi «yosh» davlatlar qatoriga kiradi.
O’zbekistonda mehnat yoshi erkaklar uchun 16-59 yosh, ayollar uchun 16-54 yosh
qilib belgilangan. Mehnat yoshidan yuqori, ya’ni 55 va undan kata ayollar, 60 va
undan katta erkaklar soni 1991-2004 y.larda 18,7 % ga oshdi. O’zbekistonning tub
aholisi o’zbeklar. So’nggi yillarda aholining milliy tarkibida o’zbeklarning hissasi
oshdi va hoz. Respublika aholisining 80,0 %ni tashkil etmoqda. Respublikada
qoraqalpoqlar ikkinchi tub millat hisoblanadi.
Ularning umumiy soni 549,2 ming kishiga yoki mamlakat aholisining 2,2 %ga teng.
O’zbekiston Respublikasida O’rta Osiyo mahalliy xalqlaridan tojiklar (1237,4 ming
yoki 4,9 %), qozoqlar (977,8 ming 3,6 %), qirg’izlar (227,4 ming 0,9 %), turkmanlar
(152,3 ming 0,6 %) ham istiqomat etadi. O’zbekistonda yashab kelayotgan tatarlar
soni ham anchagina (275,4 mingkishi1,0 %). O’zbekiston Respublikasida rus, ukrain,
beloruslar bilan bir qatorda polyak, chex, bolgar va b. ham yashaydi. 1989 y. aholi
8

ro’yxatiga ko’ra soni jihatidan 2-o’rinda ruslar turar edi, hozir esa 3-o’rinda bo’lib,
1050 ming kishidan ziyod yoki umumiy aholiga nisbatan 3,8 %ni tashkil etadi.
1.2. Viloyatlar miqiyosida urbanizatsiya darajasi
O’zbekiston Respublikasi aholisining 51,2 foizi shahar joylariga istiqomat qiladi.
Mutloq raqamda u 15370,1 ming kishi (2013 y). Shahar aholisining o’sish sur’ati
ayniqsa 1970-1980 yillarda yuqori bo’lgan. Bunga sabab 1972-yilda aholi
manzilgohlarining shahar maqomiga o’tkazish uchun talab etiladigan eng kam aholi
miqdorini 10 mingdan 7 minggacha tushirilishi va buning oqibatida shaharlar
sonining nihoyatda tez ko’payishidir (agar 1970 yilda Respublikada 42 shahar
mavjud bo’lgan bo’lsa, 1979 yilda ularning soni 90 taga etgan). 1989-2006 yillar
davomida shaharliklar sonining o’sishi ancha susaygan. Natijada umumiy
urbanizatsiya ko’rsatkichi 40,7 foizdan 36,1 foizga tushib qoldi. Viloyatlar darajasida
mazkur jarayon ayniqsa Toshkent, Farg’ona, Buxoro, Xorazmda sezilarli bo’lgan va
u faqat Qoraqalpog’iston Respublikasi, Jizzax va Namangan viloyatlarida birmuncha
ko’tarilgan. Hozirgi kunda shahar joylarda yashovchilarning nisbiy miqdori bo’yicha
Qoraqalpog’iston hamda Toshkent va Navoiy viloyatlari oldinda turadi, uning eng
past darajasi esa Surxondaryo viloyatida kuzatiladi.
Ayni paytda Respublikada 119 shahar va 1065 shaharcha mavjud bo’lib, ularning
barchasida 15,3 mln. atrofida aholi yashaydi. SHaharlar soni bo’yicha
Qoraqalpog’iston Respublikasi (12), Qashqadaryo (12) va Toshkent (16) viloyatlari
ajralib turadi.
1.2.1-jadval
9

Hududlar bo`yicha shahar va qishloq aholisi soni
(*yil boshiga; ming kishi)
Jami aholi Shu jumladan:
Shahar aholisi Qishloq aholisi
2021 2021 2021
O’zbekiston Respublikasi 34558,9 17487,5 17071,4
Qoraqalpog’iston Respublikasi 1923,8 942,1 981,7
Viloyatlar:
Andijon 3188,2 1665,9 1522,3
Buxoro 1946,9 715,5 1231,4
Jizzax 1410,6 659,9 750,7
Qashqadaryo 3334,5 1433 1901,5
Navoiy 1013,8 495,7 518,1
Namangan 2867,4 1852,9 1014,5
Samarqand 3947,4 1458,6 2488,8
Surxondaryo 2681 971,4 1709,6
Sirdaryo 861,1 366,9 494,2
Toshkent 2994 1469,6 1524,4
Farg’ona 3819,9 2152 1667,9
Xorazm 1893,1 626,8 1266,3
Toshkent sh. 2677,2 2677,2 0

Ularning to’ri Jizzax, Xorazm va Sirdaryo viloyatlarida yaxshi rivojlanmagan. O’rta
Osiyo xususan, O’zbekiston urbanizatsiyasining o’ziga xos xususiyati shaharlar to’rida
kichik shaharlar (shaharchalar) sonining ko’pligidir. Kichik shaharlar toifasiga 1065 ta
10

shahar manzilgohlari mansub bo’lib, ularning hissasiga Ammo bularning demografik
salohiyati past bo’lganligi bois, jami shaharliklarni taxminan 14,6 foizi aholisi 20
minggacha bo’lgan shaharlarda mujassamlangan. «Yarim O’rta" shaharlar (L.L.Trube
iborasi) 69 ta (20-50 ming.) bo’lsa, aholisi 50-100 ming bo’lgan-O’rta shaharlar soni
(50-100 ming ) 19 ta .
O’rta shaharlarda mamlakat shahar aholisining 11,1 foizi istiqomat qiladi. Ushbu
toifa asosan viloyatlarning 2-markazlaridan, ta’bir joiz bo’lsa, okrug markazlaridan
tashkil topgan. Masalan, Shahrisabz, Kattaqo’rg’on, Denov, Chust, Shahrixon,
Zarafshon, To’rtko’l, Bekobod. Bular orasida faqat Guliston viloyat markazidir. O’rta
shaharlar orasidan eng yiriklari Shahrisabz (91,5 ming) va Bekobod (85,2 ming)
shaharlaridir.
O’zbekistonda hammasi bo’lib 17 ta kata shaharlar (aholisi 100 mingdan ortiq)
mavjud bo’lib, ularda jami shahar aholisining 39.9 foizi to’g’ri keladi. Aholi soniga
ko’ra Toshkentdan (2309 ming k.) keyingi o’rinda Namangan (461 ming), Samarqand
(363 ming), Andijon (394 ming), Buxoro, Nukus va Qarshi shaharlari turadi. Ayni
vaqtda Sirdaryo viloyatining mamuriy markazi –Gulistonda 63.2 ming kishi yashaydi.
Shuningdek, Chirchiq, Olmaliq, Angren, Qo’qon, Marg’ilon shaharlarining ham har
birida 100 mingdan ortiq aholi bor. Shu bilan birga yirik markazlar negizida shaharlar
hududi tizimining murakkab shakllari ham vujudga kelgan.
Chunonchi, Toshkent, Samarqand, Farg’ona-Marg’ilon aglomeratsiyalari shular
jumlasidandir. Shaharlar aholi soniga qarab katta shaharlar (aholisi 100 mingdan
ortiq), yirik shaharlar (aholisi 250 mingdan ortiq), juda yirik shaharlar (aholisi 500
mingdan ortiq) va “millioner shaharlar” ga ajratiladi. Aholi soni 100 ming kishidan
ko’p bo’lgan shaharlar (ming kishi hisobida): Toshkent-2309, 9 Samarqand-501,
Namangan-461, Andijon-394, Nukus-286, Buxoro-271, Farg’ona254, Qarshi-247,
Qo’qon-228, Marg’ilon-209, Angren-171, Jizzax-160, CHirchiq-145, Urganch-137,
Termiz-136, Navoiy-134, Olmaliq-117. Yangi urbanistik siyosat tufayli O’zbekistonda
birdaniga 966 ta qishloq aholi punkitiga shaharcha maqomi berildi. Ularni hozirgi real
holatini hisobga olib deb atash mumkin. Yuqoridagi jadval ma’lumotlaridan ko’rinib
turibdiki , eng ko’p yangi shaharchalar Farg’ona viloyatida tashkil etilgan-196 ta.
11

Umumiy urbanizatsiya darajasining eng yuqori ko’rsatkichi Namangan viloyatida-
64.3%.
Bu ko’rsatkich Farg’ona va Andijon viloyatlarida xam o’rtachadan yuqori. Nisbatan
urbanizatsiyalashmagan mintaqalar Xorazm, Surxondaryo, Samarqand va Buxoro
viloyatlari. 2009-yil - yili deb elon qqilinishi munosabati bilan qishloq joylar ijtimoiy-
iqtisodiy muammolariga katta e’tibor berildi. Ayniqsa qishloq aholisini elektr -
energiya , ichimlik suvi xamda tabiiy gaz bilan muntazam taminlash aholi bandligi
masalalarini xal etish davlat tasturida ustuvor vazifalar qilib belgilandi.
Joriy ma’lumotlarga qaraganda, O’zbekistonda 11831 ta qishloq aholi manzilgohlari
bor. Qoraqalpog’iston Respublikasi, Buxoro, Qashqadaryo, Samarqand va Farg’ona
viloyatlarining xar birida mingdan ortiq qishloqlar mavjud, ularning eng kam miqdori
esa Sirdaryo viloyatida – 284 ta. Respublikamizda xar bir qishloqqa 1300 kishi to’g’ri
keladi. Bu jihatdan Namangan va Andijon viloyatlari oldinda turadi.
Hududi qishloq xo’jaligini rivojlantirish uchun uncha qulay bo’lmagan
Qoraqalpog’iston Respublikasi hamda Buxoro va Navoiy viloyatlarida qishloqlar
ancha kichik (o’rtacha 640- 700 kishi). Milliy va mintaqaviy iqtisodiyotning tarkibiy
tuzilishini shaharlar to’ri va tizimi ham yaqqol ifodalab beradi.
Aksariyat hollarda shaharlar sonining ko’pligi Yirik shahar va shahar
aglomeratsiyalarining mavjudligi xudud ijtimoiy iqtisodiy saloxiyatining yuqoriligini
ko’rsatadi.
12

1.2.1- rasm. Hududlar kesimida ummumiy aholi sonining taqsimlanishi.
1.3. Aholining tabiiy va mexanik harakati
O’zbekiston aholisi sonining o’zgarishida migratsiyaning ahamiyati katta bo’lgan.
O’zbekistonning Chor Rossiyasi tomonidan bosib olinishi natijasida bu yerga juda
ko’p oilalar ko’chib kelgan. Ularga ko’chib kelish va joylashishda keng imtiyozlar
berildi, tabiiy-iqlim sharoitlari qulay bo’lgan joylardan yer ajratildi. 19-a.ning so’nggi
35 yili davomida O’zbekistonga Rossiyadan jami 7075 ming yoki yiliga o’rtacha 2
mingdan ortiq kishi ko’chib kelgan.
Ko’chib kelganlarning aksariyati shaharlarda, jumladan Toshkentda joylashdi. 20-
asr boshlarida ko’chib keluvchilar salmog’i yanada oshgan. Mirzacho’lni o’zlashtirish
uchun, keyinroq temiryo’llar qurilishi, sanoat korxonalarining barpo etilishi
munosabati bilann Rossiyadan oilalarning ko’chib kelishi natijasida migratsiya oqimi
kuchli bo’lgan. Ayniqsa, Toshkent zilzilasi (1966) dan so’ng tashqi migratsiya yanada
kuchaygan, poytaxt aholisi tez ko’paygan. Mamlakatda yirik sanoat markazlari bo’lgan
Chirchiq, Olmaliq, Angren, Navoiy, Zarafshon, Ohangaron, Farg’ona, Bekobod sh.lari
13

aholisi ko’p jihatdan bu yerga ko’chib kelganlar asosida o’sib bordi. Umuman olganda,
tashqi migratsiya ning O’zbekiston aholisi sonining o’sishidagi hissasi turli yillarda
turlicha bo’lgan.
Masalan, 1895- 1900-yillarda migratsiya qoldig’i jami aholi ko’payishining 1012
%ni tashkil etgan. Mazkur omilning roli 20-asrning boshlarida ham sezilarli bo’lgan:
o’rtacha bir yilda ko’paygan har 10 kishidan bittasi tashqi migratsiya hisobiga to’g’ri
kelgan. 1917-24 va 2-jahon urushi yillarida migratsiya qoldig’i respublika uchun
manfiy natijaga ega bo’lgan. Qolgan yillarda, ayniqsa, urushdan keyingi 5 yillikda
chetdan ko’chib kelganlar soni ketganlarga qaraganda ancha ko’p bo’lgan. Aynan shu
yillarda tashqi migratsiya O’zbekiston aholisi sonining o’rtacha yillik ko’payishining
taxm. 1/3 qismini tashkil etgan. 1950- 74 yillarda respublikalararo migratsiya qoldig’i
O’zbekistonda 832,5 ming kishiga teng bo’ldi.
1.4. Mehnat resurslari va bandlik darajasi
Respublikada bozor munosabatlariga o’tish davrida aholi bandligi sohasida ham
chuqur o’zgarishlar yuz berdi, davlat sektori bilan bir qatorda nodavlat sektori ham
vujudga keldi va u juda tez sur’atlar bilan o’smoqda. 2003-yilga kelib bandlik
iqtisodiyotning davlat sektorida 23,4 %, nodavlat sektorida 74,2 foizni tashkil etdi.
Nodavlat sektorni ulushi Andijon viloyatida 76,6 %, Farg’ona viloyatida 79,5
foizgacha etdi. Respublikamizda davlat ish bilan bandlik xizmati 1991 yilda tashkil
etilgan edi. Ish bilan bandlik xizmati ishining asosiy tamoyillari xalqaro tajribaga mos
keladi. 1991-yildan boshlab mamlakatimiz tuman va shaharlarida 210 dan ziyod
mehnat birjalarining keng tarmoqli tizimi tashkil etildi. 2003-yilda mehnat birjalarida
4,5 ming kishi ishsiz sifatida ro’yxatga olingan. Bu iqtisodiy faol aholining 0,5 foizini
tashkil etadi. Demografik jarayonlarga bog’liq holda, yurtimizda mehnat resurslari
soni yil sayin ortib bormoqda. 2007-2011 yillar davomida mehnat resurslari soni
2090,2 ming kishiga yoki 13,7 foizga ortgan. Bu davrda mehnat resurslari sonining
o’rtacha yillik o’sish sur’ati 2,6 foizni tashkil qilgan. Ko’rilayotgan davrda mehnat
resurslari sonining o’sish sur’ati respublika hududlarida bir me’yorda kechmagan.
14

Jumladan, Andijon, Jizzax, Qashqadaryo, Namangan, Samarqand, Surxondaryo
va Farg’ona viloyatlarida respublika o’rtacha ko’rsatkichidan yuqori, qolgan barcha
hududlarda (Qoraqalpog’iston Respublikasi, Buxoro, Navoiy, Sirdaryo, Xorazm
viloyatlari va Toshkent shahri) esa past bo’lgan. Keyingi yillarda yangi ish o’rinlarini
yaratishga katta e’tibor qaratilmoqda. Masalan, birgina 2001 yilda 465,3 ming kishilik
ish o’rinlari tashkil etilgan. Ularning asosiy qismi qishloq joylariga to’g’ri keladi. Bu
borada ayniqsa Farg’ona, Samarqand va Namangan viloyatlarida ibratli tadbirlar
amalga oshirilmoqda. Bu muammo eng avvalo davlatning “Bandlik” dasturi doirasida
hal etilib boriladi. Yangi ish o’rinlarini tashkil etish, iqtisodiyot tarmoqlari tarkibini
diversifikasiya qilish, malakali mutaxassislar tayyorlash va shuningdek, 12 yillik
majburiy ta’lim tizimiga o’tish borasida ko’rilgan chora-tadbirlar aholining bandlik
darajasini yanada oshirish imkonini berdi. Iqtisodiyotni modernizatsiyalash va
tarkibini o’zgartirishda ishsizlikni kamaytirish va aholi ish bilan bandligini ta’minlash
muhim masalalardan biri hisoblanadi. Chunki ishsizlik muammosini mavjudligi bozor
iqtisodiyoti talablarin ajralmas hususiyatlaridan biridir. Shunday ekan, ishsizlik
muammosini hal etishdan asosiy maqsad - aholi ish bilan bandligini oshirish orqali
mamlakatda ishlab chiqarishni kengaytirish va aholi turmush darajasini yanada
yaxshilashga aloqador tadbirlar ishlab chiqishdan iborat.
Mamlakatimizda ishsizlikni kamaytirish jamiyat rivojiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi,
mamlakatda aholini ish bilan oqilona bandligini oshirish imkoniyatini beradi.
Qishloqda aholini ish bilan oqilona bandligini oshirish ishlab chiqarish hajmini
kengaytiradi, pirovardida, aholi farovonligi oshirishga sabab boladi. Ishsizlik va u
bilan bog’liq muammolami mehnat bozoridagi ijtimoiy mehnat munosabatlarini asosiy
maqsad mazmunini tashkil qiladi.
15

II.BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLISI VA JOYLASHISHI
2.1. Viloyat aholisining tabiiy o’sish va urbanizatsiya jarayoni
Qashqadaryo viloyati o’zining aholi soni bo’yicha O’zbekistonda Samarqand,
Farg’ona, Toshkent va Andijon viloyatlaridan oldingi 5-o’rinni egallaydi. U ayni
vaqtda, aholi sonining o’sishi jihatidan Surxondaryo viloyati bilan birgalikda
mamlakat demograqik vaziyatida yetakchilik qiladi. Jumladan, agar O’zbekiston
aholisi 1989-2000 yillarda 123,8 % ga o’sgan bo’lsa, Surxondaryoda bu ko’rsatkich
139,2 va Qashqadaryoda 136,0 % ga teng bo’ldi. Birigina 2000 yilda aholi ko’payish
sur’ati 2,1 % ni tashkil qildi.
2.1.1- rasm. Qashqadaryo viloyatida demografik holat.
Viloyat tabiiy geografik muhitiga mos holda aholi uning hududida bir tekis
joylashmagan. O’rtacha zichlik 1 km2 ga 77,4 kishi bo’lib, bu raqam Respublika
o’rtacha ko’rsatkichidan deyarli 1,5 marta yuqori. Aholi xususan yuqori mintaqada
ancha zich o’rnashgan. Masalan, zichlik Yakkabog’da 164, Shahrisabz tumanida 158
va Kitobda 102 kishiga teng. Vaholanki bu ko’rsatkich Mirishkor tumanida 27,
Dehqonobodda 25 kishini tashkil etadi, xolos.
16

Aholi soni bo’yicha viloyatda Chiroqchi tumani oldida turadi (257 ming, 2001 yil:)
Shahrisabz tumanida ham, Shahrisabz shahrini qo’shib hisoblaganda, aholi 200
mingdan ziyod. Ayni vaqtda Mirishkor tumanining demografik sig’imi ancha past;
Maydoniga ko’ra esa eng katta Dehqonobod tumani uning hududi 4,0 ming km2 yoki
viloyat maydonining 1/7 qismi. Shuningdek, Muborak va Chiroqchi tumanlari ham
nisbatan katta, eng kichigi, Kasbi tumani (0.65 ming km2).
Umuman olganda, qori mintaqa (SHahrisabz, Yakkabog’ va Kitob tumanlari)
ko’p jihatdan Respublikamizning aholisi zich voha va vodiylariga o’xshab ketadi.
Ammo ta’kidlash joizki, zichlik, qo’yi mintaqaning ayrim tumanlarida (Kasbi, Qarshi)
ham ancha yuqori, ya’ni 190-200 kishiga teng.
Viloyatda tabiiy harakat ko’rsatkichlari boshqa hududlarga qaraganda
(Surxondaryodan tashqari) sezilarli darajada farq qiladi. Chunonchi, bu yerda tug’ilish
koeffitsienti har 1000 kishi aholiga 24,5 kishini tashkil etadi (2001 y.). Eng yuqori
daraja Chiroqchi tumanida bo’lib, u bu yerda yaqin 30 kishiga barobar. (O’zbekistonda
oldingi o’rinlarda). Ayni vaqtda umumiy tug’ilish koeffitsienti Shahrisabz va
Mirishkor tumanlarida pastroq, Qarshi shahrida esa u 16,7 promille.
Qayd qilish lozimki, Qashqadaryoda ham tug’ilish kamayib bormoqda, biroq bu
jarayon mamlakatning boshqa viloyatlariga nisbatan asta-sekinlik bilan sodir
bo’lmoqda. Surxondaryoda ham xuddi shunga o’xshash demografik vaziyat. Demak,
ularning bir iqtisodiy rayonga birlashtirilishi geodemografik omil bo’yicha ham
asoslangan.
201 4 yil ma’lumotlariga ko’ra Qashqadaryo viloyati aholining tabiiy o’sishiga
ko’ra (18.7 promillelar viloyatlar orasida 1-o’rinni egallab kelgan Surxondaryo
viloyatini 18.1 promillelar ham ortda qoldirib va hozirgi paytda tug’ilish darajasiga
ko’ra birinchi o’rinni egallab turibdi)
Qashqadaryo viloyatida ham mamlakatimizning boshqa viloyatlaridagi kabi tug’ilish
darajasi qishloqlarda shaharlardagiga nisbatan yuqori. 2003 yilda Qashqadaryo
viloyatida aholining tabiiy o’sishi qishloqlarda 20.9, shaharlarda esa 14.9 promilleni
tashkil etadi. Aholi takror barpo bo’lishiga o’lim ko’rsatkichlari ma’lum darajada ta’sir
ko’rsatadi.
17

O’zbekistonda o’lim ko’rsatkichi mintaqalar bo’yicha turlicha. Buning o’ziga xos
sabablari bor. Jumladan, mamlakatda 1989 yilda o’lim koeffitsienti 6.3 % ni tashkil
etgan bo’lsa, 2004 yilda bu ko’rsatkich 5.0% ga tushdi, ya’ni o’lim holati bu davrda
1.3 promillega qisqardi.
O’zbekiston viloyatlari darajasida qaralganda deyarli viloyatlarda o’lim koeffitsienti
kamayish tendentsiyasiga ega.
Qashqadaryo viloyatida ham o’lim koeffitsienti 1997 yilda 4.63% dan 2004 yilda
4.0% ga kamaygan. O’lim darajasiga ko’ra Qashqadaryo viloyatida o’lim holati past
bo’lgan h ududlarga (5.0 %dan kam) kiradi.
2.1.2-rasm. Qashqadaryo viloyati demografik holati (2021y).
Statistik ma’lumotlarning tahlili Qashqadaryo viloyatida keyingi 80 yil mobaynida
aholining tabiiy o’sishi ancha jadal kechganligini ko’rsatadi. Aholi sonining bunday
tez sur’atlar bilan o’sishiga tabiiy ko’payish bilan bir qatorda chetdan aholining
ko’chib kelishi (mexanik ko’payish) ham muhim ahamiyatga ega bo’ldi. Shu sababli
1959-1970 yillarda Qashqadaryo viloyatida aholining o’rtacha yillik ko’payishi
O’zbekiston aholisining o’rtacha yillik ko’payishi ko’rsatkichidan yuqori bo’ldi.
18

1970-1990 yillarda Qashqadaryo viloyati aholisi 2.1 marta ko’paydi. Viloyat
aholisining mamlakatdagiga nisbatan tez o’sishi ishlab chiqarish kuchlarining
rivojlanishiga bog’liq holda 70-yillarda boshlandi. 20 yil davomida viloyatda qariyib
240 mingga yangi yerlar o’zlashtirildi, qurilish materiallari, yengil, oziq-ovqat va
yonilg’i-energetika sanoati korxonalari ishga tushirildi. Shuningdek, sug’orish
inshootlari, transport yo’llari, madaniy maishiy binolar hamda turar joylar bunyod
etildi. Viloyatda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi O’zbekistondagi va qo’shni
respublikalarning ko’pgina tumanlaridan aholining ko’chib kelishiga sabab bo’ldi. Bu
davr uchun, shuningdek, yangi shaharlarning vujudga kelishi va shahar aholisi
salmog’ining ortishi ham xarakterlidir. Ma’lumotlarga ko’ra, 1970 yilda viloyat
aholisining 16.5% ini shahar aholisi tashkil etgan. 1990 yilda esa bu ko’rsatkich 26%
ga yetgan.
O’zbekiston mustaqillikka erishishi tufayli mamlakat aholisining etnik
xususiyatlarini e’tiborga olgan holda demografik siyosat yuritish imkoniyatlari
vujudga keldi.
Qashqadaryo viloyatida 1991 – 2005 yillarda aholi sonining ko’payishi tabiiy
ko’payish hisobiga sodir bo’lmoqda. Viloyat aholi soni 1999 yilda 1989 yilga nisbatan
deyarli 1,4 marta ko’paydi. 1999 yilda viloyat aholisining soni 2123,0 ming kishini,
2001 yilda 2257,0 ming kishini, 2002 yilda 2298,0 ming kishi, 2003 yilda 2339,7 ming
kishi, 2004 yilda 2381,8 ming kishi va 2006 yilning boshida 2420,4 ming kishiga
yetdi. Shunday qilib, Qashqadaryo viloyati aholisining o’rtacha yillik 1999 yillarda
58,0 ming kishi, 1996 – 2006 yillarda 46,7 ming kishini tashkil qildi.
Qashqadaryo viloyati aholisi asosan tabiiy ko’payish hisobiga o’smoqda. 1995-2005
yillarda viloyatda aholi soni 1917,9 ming kishidan 2640,7 ming kishiga yetdi yoki
tabiiy ko’payish hisobiga bu yillarda qariyib 722,8 ming kishiga o’sdi.
Tabiiy o’sish 1991 yilda har 1000 kishiga 37,7 kishini tashkil etgan bo’lsa, 1999
yilda 17,7 kishini, 2001 yilda 19,1 kishi, 2002 yilda 18,7 kishini, 2003 yilda 18,8 kishi,
2004 yilga kelib 18,4 kishini tashkil etdi.
Tabiiy ko’payish darajasi bo’yicha Qashqadaryo viloyati tabiiy ko’payish
koeffitsienti yuqori bo’lgan viloyatlar guruhiga (Jizzax, Surxandaryo, Xorazm,
19

Samarqand, Qor-n Res-si) mansub bo’lib, ularda aholining tabiiy ko’payish koef-ti
17,2 promilledan ortiq.
Ta’kidlash joizki, aholi tabiiy harakati ko’rsatkichlari shahar va qishloq joylarda
farq qiladi; qishloq joylarda tug’ilish shaharlarga nisbatan birmuncha yuqori. Buning
bir qancha ob’ektiv va sub’ektiv sabablari mavjud. Jumladan, qishloqlarda ayollarning
ijtimoiy hayotda bandligini past darajada bo’lishi, qo’l mehnati ko’p talab qilinadigan
qishloq xo’jaligida ishchi kuchiga bo’lgan ehtiyojning mavjudligi, milliy an’analar
davrlar davomida tug’ilishning yuqori bo’lishiga olib kelgan. Shahar aholisi tarkibida
esa turli millat vakillarining ayollarning ijtimoiy hayotda faolligi, iqtisodiy-ijtimoiy
omillarga bog’liq holda uy-joy muammosi va boshqa sabablari tug’ilish da rajasining
biroz past bo’lishiga olib keladi.
Aholining makondagi xududiy harakati ham ishlab chiqarish jarayoni bilan
bevosita bog’liq. Aholining xududlarda joylashuvi va ko’chib yurishiga migratsiya
deyiladi. Bu jarayon migratsion oqimlarni yuzaga keltirib, ayrim xududlarda aholining
ko’payishiga va aksincha ayrim xududlarda kamayishiga olib keladi.
Migratsiyaning aholi soni o’sishiga ta’siri unga kuchli bo’lmasdan, u salbiy.
Masalan, 1997 yilda shahar joylarda migratsiya qoldig’i minus 1440, 1998 yilda 1765
kishini tashkil etgan. Qishloq joylarda bu ko’rsatkich yuqoridagilarga mos holda,
minus 2910 va 2205 kishidan iborat bo’lgan.
Viloyatning umumiy urbanizatsiya darajasi 25,4% bu Respublika ko’rsatkichidan
ancha past (37,4%). Viloyatda hammasi bo’lib 12 ta shahar va 4 shaharcha bor.
Ulardan Qarshi O’zbekistonning 17 katta shaharlari qatoriga kiradi. Shahrisabzda 87
ming, Kosonda 54 ming aholi yashaydi, Qamashi va Kitob shaharlarida 30-34
mingdan aholi bor. Qolgan shahar va shaharchalarda aholi soni bundan kam.
1 yanvar 201 6 yil ma’lumotlariga ko’ra, Qashqadaryoda mehnatga layoqatli aholi
soni 1 million kishiga yaqin. Shundan 725 ming kishi iqtisodiy faol hisoblanadi, ya’ni
ish o’rinlari bilan band, umumiy bandlik darajasi 72,5%, 2000 yil yakunlari bo’yicha
bir yilda qishloq xo’jaligidan 19,1 ming kishi bo’shagan va shu davrda 25,6 ming
yangi ish o’rinlari yaratilgan. Biroq shunga qaramasdan, viloyatda xususan uning
20

aholisi zich tumanlarida mehnat resurslaridan to’laroq foydalanish va mehnat bozori
faoliyatini yaxshilash muhim muammodir.

2.2. Qashqadaryo viloyati migratsiyasining shalkllanishi
Qashqadaryo viloyati aholi migratsiya harakatini bir necha davrga bo’lib o’rganish
mumkin: - Buxoro- Kitob va Qarshi- Amudaryo temir yo’lining qurilishi ( 1914-1917
yillar); - II jahon urushi yillarida G’arbdan ko’plab qrim tatarlari, turk –mesxetlar,
polyaklar va boshqalarni majburiy ko’chirilishi; - O’zbekistonning ayrim viloyatlarida
paxtachilikni rivojlantirish maqsadida 1947-1963 yillarda Sirdaryo, Toshkent va
Surxondaryo viloyatlariga Qashqadaryo viloyatidan aholini majburiy ko’chirilishi va
hokazolar.
Respublikaning janubiy viloyatlarida 1965 yildan ishlab chiqarish kuchlarining
taraqqiyoti (irrigatsion inshootlarning qurilishi, yoqilg’i zahiralarining ishga
tushirilishi) bilan respublikadan tashqari va qo’shni viloyatlardan aholining kelishi
ko’paydi. Natijada 1965-1985 yillarda respublika va Qashqadaryo viloyati shahar
aholisining shakllanishida migrantlar salmoqli o’rin egalladi. Viloyat shaharlariga
qishloqlarning birlashtirilishi natijasida shaharda aholi ichki migratsiyon jarayon
hisobiga tez ko’paymoqda va respublika shaharlaridan bu jihatdan keskin farq qiladi.
Bu jarayon Surxondaryo va boshqa sanoati yaxshi rivojlanmagan regionlarga ham
tegishlidir. Respublikaning janubiy viloyatlarida 1965 yildan ishlab chiqarish
kuchlarining taraqqiyoti (irrigatsiyon inshootlarning qurilishi, yoqilg’i zahiralarining
ishga tushishi) bilan respublikaning viloyatlaridan va qo’shni respublikalardan
Qashqadaryolik aholining qaytishi ko’paydi. Ayniqsa respublika va Qashqadaryo
viloyati shahar aholisining shakllanishida tashqi migrantlar salmoqli o’rinni egalladi.
Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, Qashqadaryo viloyati shahar va qishloq aholisining
shakllanishida migratsion jarayonning ta’siri respublikaga nisbatan keskin farq qiladi,
ya’ni viloyatdan ketuvchilar asosan yuqorida qayd qilingan tabiiy zahiralarni
o’zlashtirish bilan bog’liq bo’lib, Qarshi cho’lini o’zlashtirishning tugashi bilan viloyat
tashqarisidan va viloyatning tog’ oldi zonasidan kelganlarda reemigratsion jarayon
21

sodir bo’lmoqda. Viloyatdan ketuvchilarning geografiyasida Toshkent shahriga,
respublikaning sanoat markazlariga, hamda respublikadan tashqariga ko’proq ilgari
ota-bobolari yashagan joylariga ixtiyoriy ko’chish ko’paymoqda.
Viloyatga keluvchilarning aksariyati ilgari paxtachilikni rivojlantirish uchun
Qashqadaryodan (Sirdaryo, Toshkent, Surxondaryo, qo’shni Tojikiston respublikasiga)
ketganlarning qaytishi hisobiga sodir bo’lmoqda. O’zbekistonda va uning
mintaqalarida mustaqillik yillarida aholi migratsiyasida tub o’zgarishlar sodir bo’ldi.
Mustaqil davlatlarning tarkib topishi natijasida O’zbekistonda istiqomat qiladigan
ayrim millat vakillari tarixiy vatanlariga qayta boshladilar. Shuningdek, boshqa
mamlakatlarga tub aholi vakillarining (o’zbeklarning) mehnat migratsiyasi kuchayib
bormoqda.
Mustaqillik yillarida ro’y berayotgan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy o’zgarishlar
aholining hududlar bo’ylab harakatini biroz faollashtirdi. 2010– yilda kelganlar 139,8
ming, ketganlar 183,9 ming,migratsiya qoldig’i minus 44,1 ming kishi bo’lgan.2022
yilda esa bu ko’rsatkichlar 11580; 20726 va minus 9146 ming kishiga teng bo’lgan.
L.P. Maksakova va O.B. Otamirzaev ma’lumotlariga ko’ra, 1991-1997 yillarda
respublika shahar joylari bo’yicha netto-migratsiya, ya’ni sof salbiy migratsiya
qoldig’i rus millatiga mansub bo’lganlarda 302 ming, tatarlarda 95, yahudiylarda 50,
ukrainlarda 28, nemislarda 20 ming kishini tashkil etadi. Ketuvchilarning asosiy qismi
Rossiya Federatsiyasiga to’g’ri keladi. Shuningdek, O’zbekiston, Ukraina va
Qozog’iston davlatlari bilan ham bo’lgan migratsion harakatlarda manfiy
ko’rsatkichga ega, uning musbat natijasi esa asosan qo’shni Tojikiston hisobidan
yuzaga kelgan. Qayd etish lozimki, tashqi migratsiyada ko’proq shahar aholisi
qatnashadi. Binobarin, migratsiyaning salbiy oqibati ham aynan shaharlarda va, eng
avvalo, rusiyzabon xalqlar ko’proq joylashgan sanoat markazlarida kuzatiladi. Shuning
natijasida, jumladan, Chirchiq, Olmaliq, Angren kabi shaharlarda aholi soni 1991 yilga
qaraganda juda oz darajada ortgan. Qolaversa, Toshkent shahrida ham aholi soni uncha
ko’p o’smagan.
Tashqi migratsiyadagi vaziyat shahar joylardagi mehnat resurslarining miqdor va
sifat jihatlariga o’z ta’sirini ko’rsatadi. Chunonchi, migratsiyada asosan katta
22

yoshdagilar va malakali ishchi kadrlarning qatnashganligi sababli mehnat resurslaridan
foydalanishda muvaqqat muammolar vujudga kelishi mumkin. Migratsiyaning aholi
soni o’sishiga ta’siri uncha kuchli bo’lmasada, u salbiy. Masalan, 2020 yilda
migratsiya qoldig’i minus 21444, 2021 yilda minus 9146 kishini tashkil etgan. 2021 yil
natijalariga ko’ra, har ming kishi hisobiga Yakkabog’ tumaniga 524 kishi kelgan va
2030 kishi ketgan, migratsiya qoldig’i minus 1506 kishini tashkil etgan. Qarshi
tumanida 2383 kishi kelgan va 1253 kishi ketgan, migratsiya qoldig’i 1130 kishi.
Qashqadaryo viloyatining qolgan aksariyat qishloq tumanlarida aholi
migratsiyasining natijasi manfiy bo’lgan. Eng yuqori manfiy ko’rsatkichlar
Yakkabog’(- 1506), Kitob (-1232), Qamashi (-1155), Chiroqchi (-1316) tumanlarida
qayd etilgan. Shu bilan birga ta’kidlash joizki, Quyi mintaqaning ayrim tumanlarini
aholisi (masalan, Muborak, Kasbi, Nishon, Mirishkor) asosan ichki migratsiya
natijasida shakllangan. O’zbekistonning boshqa viloyatlari kabi Qashqadaryo ham
ko’p millatli viloyat hisoblanadi. Aholining asosiy qismini o’zbeklar tashkil etadi.
Viloyatda shuningdek ruslar, tojiklar, ukrainlar, ozarbayjonlar tatarlar, turklar,
turkmanlar, koreyslar, beloruslar, qozoqlar, qirg’izlar, lo’lilar va boshqa millat
vakillari ham yashaydi. 1989 yilda o’tkazilgan aholi ro’yxati ma’lumotlariga ko’ra 70
dan ortiq millat, milliy guruhlar va elat vakillari yashaydi. Temir yo’llarning
o’tkazilishi, yangi yerlar va tabiiy boyliklarning o’zlashtirilishi munosabati bilan
viloyatning boshqa mintaqalar bilan migratsiya aloqalari kuchaydi va viloyat ko’p
millatli o’lkaga aylandi.Viloyat aholisining 92,3 % ini o’zbeklar tashkil etadi.
O’zbeklar qadim zamonlardan buyon paxta, g’alla yetishtirish, bog’dorchilik va
uzumchilik hamda chorvachilik bilan shug’ullanib kelganlar. Ruslar, ukrainlar,
beloruslar, ozarbayjonlar, armanlar, greklar va boshqa millat vakillari asosan shahar va
shaharchalarda yashaydilar.

23

2.2.1-jadval
Qashqadaryo viloyati aholisining migratsiya ko’rsatkichlari
Tumanlar Kelganlar Ketganlar Migratsiya saldosi
2020 2021 2020 2021 2020 2021
Viloyat bo’yicha: 9425 11580 30869 20726 -21444 -9146
Chiroqchi 265 573 1480 3167 -2902 -1316
Dehqonobod 219 7 1011 861 -792 -854
G’uzor 337 417 1077 905 -740 -488
Kasbi 360 401 835 807 -475 -406
Kitob 522 460 3786 1692 -3264 -1232
Koson 476 486 1101 1181 -625 -695
Mirishkor 294 236 582 500 -288 -264
Muborak 241 411 556 541 -315 -130
Nishon 833 936 1403 1228 -570 -292
Shahrisabz 843 842 3847 1760 -3004 -918
Qarshi 1910 2751 3272 3231 -1362 -480
Yakkabog’ 696 524 4101 2030 -3405 -1506

Ta’kidlash joizki, mamlakatimizning mustaqilllik yillarida ayrim millat vakillarini
o’zlarining tarixiy vatanlariga qaytishlari munosabati bilan millatlarga mansub
aholining soni biroz kamaydi. Lekin 2004 yil ma’lumotlariga qaraganda, ko’chib
ketgan odamlarning qaytib ko’chib kelish hollari kuchayganligini sezish mumkin.
Shunday qilib, viloyat aholisi tarkibida o’zgarishlar juda ko’p omillar ta’siri ostida
sodir bo’lmoqda. Asta-sekin murakkablashib borayotgan demografik vaziyatni
yumshatish uchun bir qator ijtimoiy- iqtisodiy chora tadbirlarni ishlab chiqish zarur.
Viloyat ichki hududlararo migratsiyon jarayon keyingi paytda ko’proq
qishloqlardan shaharlarga, tekislikdan tog’oldi zonalariga aholining ko’chib ketishi
faollashdi,kelgusida esa yana tezlashadi.Bu suvga tanqis tog’oldi zonalarida aholining
tez ko’payishi bilan bogliq muammolarni ko’paytiradi.Kelajakda tog’ oldi zonalari
24

tabiiy zahiralaridan oqilona foydalanishni ilmiy tashkil qilish asosida aholining o’sib
borishidan kelib chiqqan hayotiy muammolarni ijobiy hal etishning iqtisodiy
istiqbollarini ishlab chiqishni taqoza qiladi.
Bu muammoning ma’lum qismini hal qilish uchun respublika janubida qurilgan
G’uzor-Boysun-Qumqo’rg’on temir yo’lining ham ta’siri bo’ldi.Shunday qilib, har bir
mustaqil davlat o’zining kelajak taraqqiyotini o’zi hal qilishi zarurligi mamlakatning
tashqi migratsiyon aloqalaridagi aholini majburiy ko’chirish siyosatiga butunlay
barham berildi.Hozirgi paytda respublikada viloyatlararo va tumanlararo ichki
migratsion jarayon faollashdi. Bu hududlarning tabiiy zahiralari va iqtisodiy
imkoniyatlaridan kengroq va oqilona foydalanishga katta imkoniyat yaratadi. Shu
bilan birga boshqa millat vakillarini ham ko’proq ishlab chiqarishga jalb qilish va
mehnat resurslaridan foydalanish masalalariga ta’sir qiladi. Viloyat aholisining
migratsiyon aloqalarini tahlil etish asosida quyidagilarni xulosalarni chiqarish
mumkin:
Birinchidan, viloyatga 1986 yillargacha ko’chib kelganlar orasida rus tiliga
mansub millatlar ko’p edi. Qarshi dashtini o’zlashtirish, yer osti boyliklarining
ochilishi va ishga tushirilishi bilan bu jarayon jonlandi va hududlarning aholi soni,
tarkibi va geografik joylashuviga sezilarli ta’sir qildi.
Ikkinchidan, respublikaning mustaqil davlat bo’lishi aholini migratsiyon
aloqalaridagi zo’ravonlik siyosatidan xalos qildi. Mamlakatda ixtiyoriy, do’stona
hamkorlik qilish, yangicha sivilizatsiyon mazmundagi migratsiyon jarayon paydo
bo’ldi. Uchinchidan, vohada keying yillarda aholining migratsiyon harakatlari asosan
millat manfaatlariga mos bo’lib, o’z tabiiy zahirasidan, o’z mehnat resurslaridan
oqilona foydalanishga talab ortdi. Bu mahalliy millat vakilllarini ish bilan band
bo’lishiga, ayniqsa mahalliy xalqlarning sanoatning zamonaviy sohalariga bo’lgan
qiziqishini ortishiga, ishlab chiqarishda mehnat unumdorligining o’sishiga olib keladi.
To’rtinchidan, Qarshi dashtini o’zlashtirishning nihoyasiga yetishi tog’ oldi
resurslaridan kengroq foydalanish uchun bu hududlarga aholini boshqa tekislik
tumanlardan ko’chib kelishi kuchayadi. Beshinchidan, G’uzor-Boysun-Qumqo’rg’on
temir yo’lining qurilishi bilan viloyatning tog’ oldi zonalarida aholining migratsiyon
25

jarayoni yana jonlanadi. Shunday qilib, Qashqadaryo viloyati aholisining shakllanishi
o’ziga xos regional xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlarni hisobga olib viloyat
xo’jaligini rivojlantirish va aholi joylanishini amalga oshirishda katta ahamiyatga
molik manba bo’la oladi.
XULOSA
Respublikamiz aholisining joylashuvi-ya’ni hududining tabiiy sharoiti, ijtimoiy
iqtisodiy rivojlanish imkoniyatlarining turli -tumanligi aholi joylashuviga ham ta’sir
qiladi. Shuning uchun Tabiiy sharoiti inson yashashi uchun qulay, suv resurslari
mavjud hududlarda, Farg’ona, Chirchiq Ohangaron, Surxon Sherobod vodiylari ,
Zarafshon, Xorazm vohalari shuningdek daryolar bo’ylarida insonlar qadimdan
istiqomad qilib kelishgan.
Hozirda ham bu hududlar aholi eng zich regionlar hisoblanadi. Aholining soni va
o’sishi tarixiy-an’anaviy va ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatlarga ega. O’zbekiston
murakkab tarixiy yo’lni bosib o’tdiki, bu narsa mamlakat aholisining dinamikasiga
hamda demografik va migratsion holatlariga bevosita ta’sir ko’rsatgan. Aholi sonining
ko’rsatkichlariga 2-jahon urushining tasiri ham kata bo’lgan.
Mustaqillik yillarida mamlakat aholisida ayollar bilan erkaklarni ulushi tobora
bir-biriga yaqinlashib kelmoqda. O’zbekistonda Yangi urbanistik siyosat tufayli
shaharlar sonida sezilarli o’zgarishlar ro’y bergan. Natijada respublikamizda bir
qancha shaharchalar tashkil topdi. Ularning asosiy Farg’ona Andijon, Namangan,
Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida tashkil etilgan. So’nggi yillarda
respublika umumiy aholisi ko’payish sur’atining pasayishi va qishloq aholisining
shaharliklarga nisbatan tezroq o’sish jarayoni kuzatilmoqda.
O’zbekiston aholisi sonining o’zgarishida migratsiyaning ahamiyati kata bo’lgan.
Ichki migratsiya ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. Mirzacho’lning o’zlashtirilishi
munosabati bilan bu yerga Farg’ona vodiysi hamda Samarqand va Jizzax
viloyatlarining ayrim tumanlaridan ma’lum qism aholi ko’chib kelgan. Keyingi
yillarda ro’yxatga olingan ishsizlar soni ham qisqarib bormoqda.
Mehnat resurslarining sifat taraqqiyoti jamiyatning ijtimoiy-iqti sodiy taraqqiyot
darajasiga, davlatning aholi bandligi bo’yicha olib borayotgan siyosatiga bog’liq.
26

Mamlakatimizning yoshlar mehnat bozorida talab va taklif muvozanatini ta’minlash
maqsadida ularning tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishini rag’batlantirish lozim.
Qashqadaryo viloyati ham o’zining aholi soni va uning ko’rsatkichlari bilan
respublikamizda alohida ahamiyatga ega viloyatlardan biridir. Bu viloyat aholi soni
jihatidan Respublikada uchinchi o’rinni egallaydi. Qashqadaryo viloyati tabiiy o’sish
ko’rsatkichlariga ko’ra yuqori o’rinlarni egallaydi. Bu yer aholisi asosan qishloq
xo’jaligi va sanoatda band. Bu viloyatda yana ko’p millatli hamdir. Bu yer aholisi
boshqa millatlar bilan yaxshi munosabatda bo’lib yashab kelishmoqda.
Qashqadaryo viloyatida aholi juda notekis taqsimlangandir ham. Viloyatning ba’zi
qismlarida aholi juda zich joylashgan bo’lsa, ba’zi joylarida esa siyrak joylashgan.
Ba’zi tumanlarida ko’proq ba’zi tumanlarda esa kamroqdir.
Viloyat aholisining barcha ko’rsatkichlari bo’yicha Respublikada yetkchi
o’rinlarni egallaydi.
27

FOYDALANILGAN ADABIYO Т LAR RO`YXATI:
1. Baratov P. «O`zbekiston tabiiy geografiyasi” Toshkent, 2019-y.
2. Asanov T., Nabixanov M., Safarov I., «O`zbekiston iqtisodiy-ijtimoiy
jo`g`rofiyasi” Toshkent 2021-y.
3. Soliyev A., Muxamadaliyev R., «Iqtisodiy geografiya asoslari” Toshkent 2021-
y.
4. Salimov X., Xatamov A., Mamajonov M. O’zbekiston iqtisodiy va ijtimoiy
geografiyasi. O’quv qo’llanma. – T.: “Yangi asr avlodi”, 2008.
5. Musayev P., Musayev J., «Sharq” NMAK 2019-y
6. Н . Т ў хлиев , Қ . Ҳ а қ бердиев , Ш . Эрматов , Н . Холматов . – T.: “O’zbekiston
milliy ensiklopediyasi” Давлат илмий нашриёти , 2020-y
7. Abriqulov Q., Qurbaniyazov R., «Iqtisodiy geografiya” Urganch 2018-y.
8. Новейший энциклопедический справочник. Страны мира / Авт. – сост.
Д.О. Хвостова. – М. : ОЛМА Медиа Групп, 20 20.
Internet manbalari
1. www.stat.uz internet sayti
2. www.yuz.uz internet sayti
3. www.zamin.uz internet sayti
4. www.minenergy.uz internet sayti
5. www.uzbeccoal.uz internet sayti
6. www.sgcc.uz internet sayti
28

MUNDARIJA:
KIRISH………………………………………………………………………….....2
I.BOB. O’ZBEKISTON AHOLISI VA UNING UMUMIY XUSUSIYATLARI
1.1. O’zbekiston Respublikasi aholisining tarkibi va hududiy joylashuvi………....4
1.2. Viloyatlar miqiyosida urbanizatsiya darajasi…………………………………9
1.3. Aholining tabiiy va mexanik harakati………………………………………..13
1.4.Mehnat resurslari va bandlik darajasi………………………………………...14
II.BOB. QASHQADARYO VILOYATI AHOLISI VA UNING
JOYLASHISHI
2.1. Viloyat aholisining tabiiy o’sish va urbanizatsiya jarayoni………………..16
2.2. Qashqadaryo viloyati migratsiyasining shakllanishi…………………………21
XULOSA…………………………………………………………………………27
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..29
29

Qashqadaryo viloyati aholisi va uning joylashishi

Купить

Похожие документы
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Faxriy yorliq
Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasida geografik mintaqalarni o`rganish
O`lkashunoslikda toponimlardan foydalanish masalalari