Qattiq, suyuq, yumshoq dorilar va antibiotiklar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	52.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Qattiq, suyuq, yumshoq dorilar va antibiotiklar

Купить

QATTIQ, SUYUQ, YUMSHOQ DORILAR VA ANTIBIOTIKLAR
Reja:
1. Dori vositalariga shakl berilishiga sabab va dozalari.
2. Qattiq, suyuq, yumshoq, va gassimon turlarga kiruvchi dori
darmonlar.
3. Antibiotiklar haqida tushuncha va antibiotiklarning ta’sir etish
mexanizmi

Dori vositalariga shakl berilishiga sabab, dori moddalarning fizik kimyoviy
holati, maydalik darajasi, moddalarning bir-biriga ta’sir etishi yoki ta’sir etmasligi
va yana turli xususiyatlariga bog’liqligidir. Dori vositalarini qattiq (kapsula,
tabletka,
draje), yumshoq (shamchalar, surtmalar) yoki suyuq shaklda ishlab chiqarilishi uchun
ularning kationlarga ajralishini ya’ni qutublanishini ham e’tiborga olish kerak
bo’ladi. Masalan yurak glikozidlari qanchalik ionlashish darajasi(qutiblanish darajasi)
yuqori bo’lsa, qonga tushganda erish darajasi shuncha yuqori bo’ladi. Ionlanishiga
qarab suyuq shaklda ya’ni ampulalarda chiqarilishi mumkin. Ionlanish darajasi
yuqori bo’lsa uni suyuq shaklda, (in’eksiya uchun) ishlab chiqarish maqsadga
muvoffiq bo’ladi. Ba’zi moddalar oshqozon ichakda yaxshi so’rilganligi uchun
tabletka, draje ko’rinishida chiqariladi. Oshqozonda 15-20 daqiqada eriydi.
Tabletkalar-kukunlarni presslash yo’li orqali yuzaga keladigan dori shakli.
Tabletkalarning og’irligi 0,1gramdan dan 0,5 gramgacha bo’lishi kerak. Agar
0,1gramdan kichik bo’lsa qo’shimcha moddalar bilan to’ldirilishi maqsadga
muvoffiqdir.
 Qattiq: planshetlar, kukunlar, kolleksiyalar, kapsulalar, drajelar yoki pastillar,
granulalar, karamel, dorivor tayoq;
 Yumshoq : malhamlar, kremlar, pastalar, jellar, TTS, shamlar (rektal, vaginal);
 Suyuqlik : eritmalar, damlamalar, suspenziyalar, emulsiyalar, tomchilar, siroplar,
iksirlar, damlamalar
 Gazsimon yoki aerodispers: aerozollar
In'ektsion dozalash shakllari ham ma'lum.
Xuddi shu dorivor modda turli dozalash shakllarida ishlab chiqarilishi mumkin. Bir yoki
boshqa shaklni tayinlash muayyan kasallikka, bemorning ahvoliga yoki terapiya
jarayonida erishish kerak bo'lgan ma'lum ta'sirga bog'liq bo'ladi.
Tabletkalar eng mashhur va keng tarqalgan dozalash shakllaridan biridir. Ular bir yoki
bir nechta faol moddalarni o'z ichiga olgan kukunlar va granulalarni bosish orqali

olinadi. Ba'zida planshetlar ma'lum bir vazifa uchun tayyorlangan maxsus massadan
tayyorlanadi. Planshetning tashqi ko'rinishi iste'molchiga yaxshi ma'lum: tekis yoki
bikonveks yuzasi bo'lgan yumaloq, tasvirlar yoki boshqa shakldagi plitalar. Ushbu shakl
ko'p qatlamli preparatni yaratish tufayli kompozitsiyaga kiritilgan tarkibiy qismlarning
oshqozon-ichak traktida so'rilishining ma'lum bir ketma-ketligiga erishishga imkon
beradi. Aytgancha, ko'plab bemorlar tabletkalarni chaynashda bu haqda
o'ylamaydilar. Buni qilish qat'iyan tavsiya etilmaydi., chunki agent kerakli faol
moddalarni to'g'ri tartibda chiqarib, asta-sekin "eritishi" kerak. Ta'riflangan shakl
foydalanish uchun qulay, ko'chma va uzoq vaqt saqlanadi. Ko'pgina planshetlar yuzasida
kesiklar mavjud, bu esa preparatni belgilangan dozaga rioya qilish uchun qismlarga
bo'lish imkonini beradi.
Kukunlar ichki yoki tashqi (yara yuzalariga va shilliq pardalarga qo'llash, shu jumladan
kukun shaklida) foydalanish uchun mos keladi va muhim oqim xususiyatiga ega. Ular
dozalash, aralashtirish va tashishda qulaydir. Afsuski, barcha afzalliklarga qaramay,
kukunlarning bir qator kamchiliklari ham bor: ular oshqozon-ichak shirasi ta'sirida
parchalanadi, shilliq qavatni bezovta qiladi, suyuq shakllarga qaraganda sekinroq
ishlaydi, saqlash vaqtida namlikni so'radi yoki yo'qotadi, nam va havoga aylanadi.
Kapsulalar - jelatin qobig'ida yashiringan chang, xamir yoki suyuq
dorilar. Kapsulalarning shakllari juda xilma-xil: silindrsimon, sharsimon, tuxumsimon,
cho'zinchoq va boshqalar. Ta'riflangan moddalar tasodifan emas, balki o'ziga xos "idish"
da yashiringanligini taxmin qilish oson: ularning har biri ichak shilliq qavatini bezovta
qiladi yoki kislotalar tomonidan yo'q qilinadi yoki yoqimsiz ta'm yoki hidga
ega. Binobarin, kapsulani ochgan va uning tarkibini erkin shaklda olgan bemorlar tubdan
noto'g'ri. Ko'pchilik bu tarzda dori tezroq ta'sir qilishiga ishonishadi (oxir-oqibat,
kapsulaning erishi uchun juda ko'p vaqt kerak bo'ladi!), lekin ular qobiqsiz bu hech
qanday ta'sir ko'rsatmasligini tushunishmaydi.
Draje, lozenjlar, granulalar, karamel . Xuddi shunday qattiq dozalash
shakllari. Granulalar dumaloq, silindrsimon yoki tartibsiz shakldagi donalar (donlar)
shaklida paydo bo'ladi. Drajelar muntazam sharsimon shaklga, tekis va silliq yuzaga ega
bo'lib, shakar granulalarida dori-darmonlar va yordamchi moddalarni qurish orqali
olinadi. Xuddi shu qoida tabletkalardagi kabi draje uchun ham amal qiladi - ularni
maydalash, chaynash yoki maydalash mumkin emas. Pastillar va karamel (lolipoplar)

kattaroq farmakologik vositalardir. Ular faol moddalarni karamel massasiga kiritib,
shinni bilan qalinlashgan shakardan tayyorlanadi. Lozenjlar, masalan, yo'talni davolashda
keng qo'llaniladi.
Dori-darmonli qalam - tashqi foydalanish uchun mo'ljallangan uchi uchli yoki yumaloq
silindr. Misol tariqasida, "Oltin Yulduz" (mashhur "Yulduzcha" balzam) inhalasyon
qalamini keltirish mumkin.
Drajelar - ta’sir etuvchi moddaning yordamchi moddalarga qavat qavat qilib
o’ralganiga aytiladi. Bunga vitaminlarni misol qilib olish mumkin. Masalan: undivit,
revit, diazalin. Drajelar 30 daqiqagacha eriydi.
Kapsulalar - dori moddasining yoqimsiz, badxun ta’mga ega bo’lgan,
oshqozonni qitiqlash va ko’pincha ichak mahallasiga yetib borib so’ng erishini
ta’minlash maqsadida kraxmal yoki jelatoza yordamida qobiqqa joylanishiga aytiladi.
Ko’pincha kapsulalar ichakda erish uchun mo’ljallangan. Ular 30 daqiqada eriydi.
Ammo bu erish vaqtlari har bir qattiq dori vositasiga boshqa ko’rsatma bo’lmaganda
inobatga olinadi. Qattiq dori vositalarining erishi, parchalanishi organizmdagi
muhitga bog’liq bo’lishi ham mumkin.
Dori vositasi qattiq dori shaklida bo’lsa, demak u oshqozon ichak yo’li orqali
o’tgandagina kuchli ta’sirga ega ekanligini anglatadi. Ichiladigan suyuq dori
vositalari ham oshqozon ichak yo’li orqali o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Agar dori modda suyuq ya’ni ampulalarda chiqarilgan bo’lsa demak bu dori
in’yeksiya yo’li orqali yuborilganda o’z ta’sirini yo’qotmaydi va kuchli ta’sirga ega
bo’ladi.
Qattiq dori shakllarining og’irligi 0,1 grammdan 0,5 grammgacha bo’lishi shart,
aks holda bemorga qabul qilish noqulaylik tug’diradi. Ba’zida qattiq dori
shakillarining og’irligi 0,5 gramdan kata qilib ishlab chiqarilishi ham mumkin ammo

ular shimish uchun yoki chaynash uchun mo’ljallangan bo’ladi.
Qattiq dori shakllariga kiruvchi dori vositalari interal yo’l orqali organizmga
yuboriladi. Interal yo’l da dori moddalari oshqozon ichak yo’lidan o’tadi. Bularga
ogiz orqali, til osti orqali, o’n ikki barmoqli ichak va to’g’ri ichak orqali yo’llari
kiradi. Dori moddasining til ostiga yuborilishi- sublingval yo’l deyiladi va bu yo’l
orqali kichik yoshdagi bolalarni davolashda umuman qo’llanilmaydi. Til osti yo’li
usulida dori moddasi og’izdagi sulaklar yordamida so’rilib umumiy ta’sir ko’rsatadi,
chunki og’iz bo’shlig’ida fermentlar sust bo’ladi. Demak bu usul xamma dorilar ucun
emas. Faqat ayrim dori vositalarigina til ostiga qo’yish usulida yuboriladi. Masalan
nitroglitserin, metiltestosteron va pregnin kabilar. Ya’ni ko’rsatib o’tilgan dori
moddalari qonga tez so’riladi va juda tez ta’sir etadi.
Og’iz orqali yuborish-per oral yo’l deyiladi. Bu usulda dorilarni qabul qilish
ham qulay, ham oson, ham juda keng qo’llaniladigan yo’l bo’lib hisoblanadi. Ba’zi
dorilar oshqozon shilliq qavatida so’rilishni boshlaydi, ammo so’rilish asosan
ingichka ichakda ro’y beradi. Chunki ingichka ichakda vorsinkalar mavjud va qon
aylanish yaxshi. Lekin so’rilish qabul qilingan dorining turiga, shakliga va qabul
qilinish sharoitiga bog’liq bo’lishi ham mumkin. Masalan oshqozon muhitining
xarakteri, uning miqdori, yopishqoqligi, vaqti, oshqozondagi moddalar bilan
aralashishi va hattoki harorat. (37C)
O’n ikki barmoqli ichak orqali yuborish usuli-ichakda dori moddalarining
yuqori konsentratsiyasini hosil qilish maqsadida moddalar o’n ikki barmoqli ichakka
zond orqali yuboriladi.
Dori moddalari peroral usulda organizmga yuborilganda uning biologik
samaradorligiga ya’ni ta’sir etuvchi moddasining chiqish tezligiga ta’sir etuvchi

omillar ko’p bo’ladi. Umuman dori vositalarining peroral yuborilishi dorilarning
ovqatdan oldin yoki keyin ichilishiga bog’liq. Oshqozon ichak traktidagi fermentlai
ta’sir ko’rsatishi mumkin Bu oshqozon ichak traktining holatiga ham bog’liq chunki
oshqozondagi (PH) sharoiti ya’ni kislotaning yetarlicha ekanligi yoki kislotaning
yetarli emasligi kata ahamiyatga egadir. Ovqatlanishda va ovqatdan keyin
oshqozondagi sharoit PH=2, 9…3 ga, ingichka ichakniki esa 8, 0…8, 4ga teng
bo’ladi. Bu esa o’z navbatida dori moddasining ionlarga ajralishiga, ularni oshqozon
ichak yo’lidan o’tish tezligiga, ularning turg’unligiga, so’rilishiga va qonga
tushishiga ta’sir qiladi. Misol uchun aspirin ovqatdan keyin qabul qilinadi.
Oshqozondagi muhit PH 1dan 3 gacha bo’lganda u to’liq ionlashmagan boladi ammo
lipidlarda yaxshi eriganligi ushun to, liq so’riladi. Agar uni ovqat bilan qabul qilinsa
preparatning tuzga aylanish holati oshadi va uning oshqozonda so’rilishi
sekinlashadi. Xuddi shu tariqa biologik samaradorligi keskin pasayadi. Shu sababli
bemorlarga dori moddalarini qabul qilishda albatta ularni qachon qabul qilinishini
dorinomada ko’rsatilganidek qabul qilinishi kerak. Aks holda dorilarning
biosamaradorligi kutilgan samarani bermasligi mumkin. Ba’zi moddalar ovqatdan
keyin qabul qilinganda, ovqatlarni hazm qiluvchi suyuqliklar bilan o’z faolligini
yo’qotadi yoki qisman ta’siri pasayadi. Kislotali sharoitda ba’zi moddalar
masalan:eritromitsin, benzilpenitsillin,
pituitrin va boshqalar o’z ta’sirlarini yo’qotadi. Ularning tarkibi
geksamitilentetraminga, ammiak va formaldegidga parchalanib ketadi. Natijada
dorining ta’siri biz kutgan natijani bermaydi.
Qattiq dori preparatlrining so’rilishiga og’iz bo’shlig’idagi va oshqozon
ichakdagi mutsin moddasi kata ta’sir ko’rsatadi. Masalan: Streptomitsin sulfat,

atropine sulfat, belladonna preparatlari, platifillin gidrotartratlar va boshqalar yomon
so’riluvchi komplekslar paydo qiladi.
Qattiq dori moddalarini biosamaradorligini aniqlashda in vivo va in vitro
usulidan foydalaniladi. Bunda biosamaradorlikni o’rganish uchun qo’yidagi
parametrlar kerak bo’ladi:
Dori vositasining qondagi maksimal konsentratsiyasi;
Eng yuqori konsentratsiyaga yetish vaqti;
Egri chiziqli yuza ostida plazmadagi yoki qon zardobidagi dori vositasining
konsentratsiyasini vaqt davomida o’zgarishi;
Dori vositalarining biosamaradorligini aniqlash uchun meyoriy texnik
ko’rsatmalarga e’tibor qaratish lozm bo’ladi. Ush bu vaziyatda dori vositasi standart
vosita bilan solishtiriladi.
Qattiq dori shakllarining erish tezligi va biosamaradorligi aylanuvchi kajava
yordamida aniqlaniladi. Buning uchun aylanuvchi kajava zanglamaydigan populat
materialdan yasaladi. Aylanuvchi kajavaga kerakli muxit 250 gram va
tekshirilayotgan vosita solinadi. So’ng kajava bir maromda tebranib aylanadi. 1
daqiqada 50 yoki 100 marotaba. ( DFdagi ko’rsatmaga qaraladi)Dori vositasining
kajavadan o’tish tezligi va qancha o’tganligiga qarab moddaning biosamaradorligi
tekshiriladi.
Xulosa: Ko’pchilik per oral yo’l orqali qabul qilingan dori moddalar ovqatlanish
vaqtida va ovqatdan keyin ajralib chiquvchi fermentlar va turli yuqori faol
moddalarning (oshqozon ichak trakti) ta’siriga tushib o’zlarining to’liq ta’sirini bera
olmaydi va bu ularni biosamaradorligiga juda kata ta’sir ko’rsatadi.

Antibiotiklarni (grekcha so’z bo’lib «anti» — qarshi, «bios» — hayot
degan ma’noni anglatadi) ko’pincha qancha roqda yashoovchi aktinomitsetlar,
mog’orlar, sporalik va sporasiz mikroblar, o’simliklar va hayvon organizmlari
hosil qiladi.
Antibiotiklar bir qator sezgir mikroblarga ta’sir etib, ularning rivojlanishini
va bioximiyaviy aktivligini pasaytiradi. Antibiotiklarniig mikroblarga ta’siri har xil
bo’lishi mumkin. Bir xil antibiotiklar mik roblarga ta’sir etib, ularning ko’payishiga
yo’l qo’ymaydi. Antibiotikning bunday ta’sir etishi bakteriostatik ta’ sir deyiladi.
Antibiotiklar mikroblarga kuchli ta’sir etib, ularni uldirishi ham mumkin.
Antibiotikning bun day ta’sir etishi bakteritsid ta’sir etish deyiladi. Ayrim
antibiotiklar mikrobni eritib yuborishi ham mumkin, bunday ta’sir etish
bakteriolitik tasir etish deyiladi. Gramm-musbat bakteriyalarga ta’sir etuvchi
antibiotiklar bilan bir qatorda gramm-manfiylarga ham ta’sir etuvchi antibiotiklar
bor. Agarda antibiotiklar gramm-manfiy va gramm-musbat mikroblarning
ko’pchilik turlariga ta’sir etsa, bu bakteriyalarga keng kulamda ta’sir etuvchi
antibiotiklar deyiladi, aksincha, oz turdagi mik roblarga ta’sir etsa — oz kulamda
ta’sir etuvchilar deyiladi.
Rus olimi V. A. Manassein (1871) yashil mog’orning bakteriyalarga ta’sir
etishini o’z tajribalarida tasdiqlangan. 1872 yilda esa A. G. Polotebnov yiringli
yaralarni yashil mog’or bilan davolagan. M. G. Tartakovskiy (1904) tovuqlarning
pasterellez kasalligini penitsilium mog’orining mahsuloti bilan davolagan.
Angliyalik olim Fleming (1928) oziq muhitida rivojlangan yashil mog’or atrofida
stafilokokklarning rivojlanib o’smaganligi, ya’ni ulariing antagonizminn
aniqlagan. Sut kislotasi hosil qiluvchi mikroblar sut kislotasi hosil qilishdan
tashqari, ulardan yuqori temperatura va kislotalarga chidamli va ko’pchilik
mikroblarga halokatli ta’sir etuvchi antibiotiklar tayyorlanadi.
Hozirga qadar necha yuzlab antibiotiklar topilgan bo’lsa ham, bulardan
meditsina va veterinariyada atigi bir necha o’n turi ishlatilmoqda; buning sababi
shuki, ko’pchilik antibiotiklar zaharli xususiyatga ega bo’lib, kasallikni
davolaganda ularni qo’llash mumkin emas. Mog’or zamburug’ning penitsillium va
aspergillium gruppalaridan aktiv antibiotiklar tayyorlanadi. Penitsillium
mog’oridan penitsillin (kristall holdagi, kaliy tuzli, fenoqsimetillin, bitsillin va
boshqalar), aspergillium mog’oridan aspergillin, fumigatsin, klavatsin
antibiotiklari tayyorlanadi.
Nursimon zamburug’lar hosil qiluvchi antibiotiklardan srteptomitsin,
biomitsin, aureomitsin, xlormitsetin, terramitsin, eritromitsin, neomitsin gruppasi
(kolimitsin, mitserin, monomitsin) juda aktiv bo’ladi.
Batsitratsin, polimiksin, gramitsidin va subtilin bakteriyalar ishlab
chiqaruvchi antibiotiklarga kiradi. Bu antibiotiklarning mikroblarga ta’sir etishi

zamburug’lardan olinadigan antibiotiklarga nisbatan ancha kuchsizdir. Hayvon
organizmidan olinadagan antibiotiklar qo’yidagilardan iborat: qondan – eritrin,
baliq to’qimalaridan – ekmolin, organizmning turli to’qima va suyuqliklaridan
(sutda, qon zardobida, tuxumda, so’lakda, ko’z yoshida va boshqalardan) lizotsim
antibiotiklari hosil bo’ladi.
O’simliklar organizmidan olinadigan antibiotiklar fitontsidlar deyiladi.
Hayvon organizmi va o’simliklardan olinadigan antibiotiklar hozircha to’liq
o’rganilmagan, shu sababli ular juda kam qo’llaniladi.
Antibiotiklarning ximiyaviy tuzilishi har xildir. Ba’zi bir xillarining
ximiyaviy tuzilishi hali aniqlanmagan. Bir qancha antibiotiklar kristall holda
olingan bo’lib, ximiyaviy formulasi aniqlangan. Masalan, xlormitsetindan sun’iy
sintezlash bilan sintomitsin va levomitsetin antibiotiklari tayyorlangan.
Antibiotiklarning aktiv ta’sir etish birligi «YeD» bilan aniqlanadi. «YeD»,
ya’ni ta’sir etish birligi – bu antibiotikning aktivligini ko’rsatadigan miqdordir.
Halqaro ta’sir etish birliklari mavjud. Masalan: penitsillinning bir halqaro ta’sir
etish birligi 0,6 mkg ga, streptomitsinning — 1 mkg ga va biomitsinning — 0,001
mkg ga teng.
Penitsillin — Renicillium mog’or zamburug’idan tayyorlanadigan
antibiotikdir. 1928 yilda A. Fleming birinchi bo’lib mog’ordan penitsillin
tayyorlagan. SSSRda 1941—42 yillarda 3. V. Yermoleva bir gruppa xodimlari
bilan birlikda penitsillinni mog’or zamburug’idan tayyorlagan. Hozirgi paytda
penitsillin Penicillium notatum, Penicillium chryzogenum, Penicillium crustosum
mog’orlarndan tayyorlanadi. Penicillium mog’orining har bir turi bir necha tipdagi
penitsillin hosil qiladi. Bu tiplar G, D, X, K bilan belgilanadi yoki inglizcha I—II
—III—IV raqamlar bilan kursatiladi.
Penitsillinning bu tiplari ximiyaviy tuzilishn va boshqa xususiyatlari bilan
bir-biridan farq qiladi. Xi miyaviy tuzilishidagi farq shuki, har qaysi tipning
radikali boshqa tipning radikaliga uxshamaydi.
Bir qator tekshiruvchilar penitsillinning G va X tiplarining ancha chidamli
bo’lib kuchli ta’sir etishini isbotlashgan. Organizmda X tipi G tipiga qaraganda
mikrokokklarga ancha kuchli ta’sir etadi. X tipi spiroxetalarga ham kuchli ta’sir
etadi. K tipi boshqa tiplariga nisbatan organizmda tezda parchalanib ketadi va
shuning uchun uning davolash kuchi 10 marta kamroqdir. G tipdagi peni tsillin
ayniqsa streptokokklarga kuchli ta’sir etadi. Keyingi vaqtlarda Penicillium
mog’orini ustirishda uning muhitiga fenilsirkali kislota qo’shib, faqat G tipdagi
penitsillin qancha lab olish metodi topilgan.
Penitsillinning ximiyaviy formulasi bor. Umumiy formulasi S3N11O4SNR
bo’lib, R —uning radikalidir. Penitsillinni ajratib olish uchun mog’or zamburug’i

maxsus suyuq oziqli muhitlarga eqilib, +20 –240 issiqda 5—6 kun ko’paytiriladi,
shu vaqt ichida muhitda penitsillin to’planadi. Mog’ordan suyuqlik filtrlanib
ajratiladi, keyin u maxsus ravishda qayta ishlanadi va ximiya viy usulda tozalanadi.
Penitsillin tozalangandan keyin qontsentratsiyalanadi va past temperaturali
vakuumda quritiladi va uning aktivligi aniqlanadi. Davolash uchun ko’pincha
penitsillinning natriy yoki kaliylik tuzi ishlatiladi. Ko’pincha flaqonda penitsillin 1
000 000, 2 000 000, 3 000 000, 5 000 000 ta’sir etish birlikda (YeD) chiqari ladi.
Penitsillin gramm-musbat mikroblarga ta’sir etib, gramm-manfiylarga ta’sir
etmaydi. Unga streptokokklar, stafilokokklar va pnevmokokklar juda sezgirdir.
Tayoqchasimon mikroblar koqklarga nisbatan penitsillin ta’siriga chidamlidirlar.
Penitsillin juda tez (2 mino’tda) mikrob hujayrasiga kiradi va uning ta’sirida
mikroblarning shakli cho’zinchoq, uzun zanjirsimon yoki sharga o’xshash bo’lib
o’zgaradi, ayrim vaqtda erib ketadilar, ko’payishdan tuxtaydi, gramm usulida
bo’yalishi o’zgaradi, oziq muhitidan ayrim aminoqislota va anorganik moddalarni
o’zlashtirolmaydi. Penitsillin ta’sirida mikrob hujayrasining qobigi orqali moddalar
almashinishi bo’ziladi, natijada hujayra protoplazmasi erib nobud bo’ladi.
Organizmda ko’pchilik patogen mikroblarning rivojlanishini tuxtata olish
xususiyatiga ega bo’lishi tufayli pe nitsillin meditsina va veterinariyada keng
qo’llaniladi.
Masalan, meditsinada sepsis kasalliklarini, o’pka yalliglanishini, so’zakni,
zaxmni, anaerob infektsiyalarni davolash uchun va veterinariyada qoramollarning
streptokokkli mastitini, cho’chqa saramasini, otlarning soqov kasalligini va boshqa
yuqumli kasalliklarni davolashda qo’llaniladi. Shu bilan birga, penitsillin qorin tifi,
ichburug’, vabo vibrioni, kapsulalik bakteriyalar, ko’k yo’tal, sil, yosh mollarda
uchraydigan kolibakterioz va paratif kasalliklarining qo’zg’atuvchilari va boshqa
bir qator mikroblarga ta’sir etmaydi.
Penitsillin kaynatish natijasida yoki spirt, simob, mis, qo’rg’oshin, turli
kislota va ishkorlar ta’sirida parchalanib o’z kuchini yo’qotadi. Penitsillin qon, qon
zardobi va yiring ta’sirida o’z kuchini yo’qotmaydi.
Penitsillin ta’sirida kasallikni qo’zg’atuvchi mikrob organizmda mo’tlako
yo’q bo’ladi. U kasalning isitmasini pasaytirish bilan birga, organizmning umumiy
ahvolini ancha yengillashtiradi va leykotsitlarning faoliyatini kuchaytiradi.
Penitsillin teri ostiga yuborilsa, u organizmga sekinroq tarqaladi, qon
tomirlariga yuborilsa organizmga tez tarqalib, qonda penitsillin ko’p to’planadi.
Penitsillinni ovqat bilan qo’shib ham iste’mol qilinadi, biroq bu usulda
qonga uning oz qismi o’tadi, chunki oshqozondagi xlorid kislota ta’sirida uning
ko’p qismi aktivligini yo’qotishi mumkin, shuning uchun keyingi vaqtlarda
penitsillinning xlorid kislotaga chidamln xili — «fenoqsimetil penitsillin» ishlab

chiqilmoqda. Qaysi usulda berilsa ham penitsillin qonga o’tadiyu, lekin qonda
uzoq saqlana olmaydi, ya’ni 2—3 soatdan so’ng qonda u ko’proq qancha saqlanib
qoladi.
Organizmga yuborilgan penitsillinning 70% i o’zgarmagan holda siydik
bilan organizmdan chiqib ketadi. Penitsillinning shu xususiyatini hisobga olib, uni
organizmda uzoqroq saqlab turish yo’llari topilgan. Agar penitsillin 0,5% lik
novoqain eritmasiga aralashtirib organizmga yuborilsa, u organizmda 6—8
soatgacha saqlanishi mumkin. Keyingi vaqtlarda penitsillinning qo’yidagi xillari
ishlatilmoqda:
1. Penitsillinning novakainli tuzlari; bu organizmga yuborilgandan so’ng u
qonda ko’plab qancha parchalanib 18—23 soatgacha saqlanib turadi.
2. Panbiotik; bu preparat penitsillinning uch xil tuzidan iborat birikmasidir
(kaliy tuzli penitsillindan 100 000, novoqainli penitsillindan 300 000 va debenzil
etilendiolinlik penitsillindan 800 000 ta’sir etish birligida (YeD). Panbiotik
preparat uzoq saqlanishi va qonda ko’proq qancha lanishi sababli davolash kuchi
juda yaxshidir.
3. Bitsillin; bu penitsillinning kaliyli tuzidan iborat bo’lib, panbiotikka
qaraganda bu tuz 3 barobar ko’p — 300 000 ta’sir birligida (YeD) yetkaziladi.
Bir marta yuborilgan bitsillin organizmda uzoq muddat saqlanib turadi.
Bitsillinning 3 turi bor: Bitsillin I, II, III; so’nggi turining organizmga ta’siri yaxshi
bo’lib, ukol qilingandan keyin ogritmaydi.
4. Neopinil, astopen iliotsillin; bu dorilar penitsillinning dietilamino-etilenlik
efiridir. Organizmga yuborilganda nafas yo’llariga o’tib qancha lanish xususiyatiga
ega, shuning uchun bu preparat nafas yo’llarida sodir bo’ladigan kasalliklarni,
ayniqsa, zotiljam kasalligini davolashda foydasi zurdir.
5. Fenoqsimetilpenitsillin yoki «penitsillin-fau»; bu
oshqozondagi kislotada erimaydi, shuning uchun uni suvga qo’shib ichirish
mumkin. Bu dori organizmlar kasalliklarini davolashda ko’p ishlatiladi va yaxshi
natijalar beradi.
6. Ekmonovatsillin; u penitsillinning ekmolin bilan birikmasidir. Qonda
o’rtacha 18 soat saqlanadi, shuning uchun bu preparat 100 000 ta’sir birlikdan 2
marta berilsa yetarli bo’ladi.
Angliya olimi Erist Cheyn 1959 yilda penitsillinning uzagi 6 aminli
penitsillin kislotasi (6 APK) ni olgan. U ko’pchilik ximiyaviy moddalar bilan
reaktsiyaga kirishishi tufayli undan juda ko’p yangi sintetik penitsillinlar olinadi.
Uzakning birgina o’zi bakteriyalarga kuchsiz ta’sir etadi, lekin uni aralashtirib
olingan antibiotiklar yangi, juda sifatli bo’ladilar. Shu usul bilan penitsnllin-

metitsillin olingan. Bu antibiotik oddiy penitsillinga nisbatan penitsillinaza
fermentiga bir necha chidamlidir. Oqsatsillin ham kislotaga chidamli preparat
bo’lib, suvga qo’shib ichirish mumkin.
Penitsillinning boshqa antibiotiklar yoki sulfanilamidlar va vitaminlar bilan
birlashtirilgan xillari ham bor. Ko’pincha penitsillin streptomitsin va ekmolin bilan
aralashtirilgan holda qo’llaniladi.
Streptomitsin. Bu antibiotik 1943 yili Shati va Vaksmanlar tomonidan kashf
etilgan bo’lib, u Actinomyces glolisporus Streptomycini degan aktinomitsetdan
olinadi. Streptomitsinning formulasi S21N39O12N7 dan iboratdir. Bu antibiotik
suvda tez eriydi va ta’siri uzoq saqlanadi, oshqozonning xlorid kislotasiga
chidamli, qonda, yiringda va organizmdagi boshqa suyuqliklarda uz kuchini kam
yo’qotadi, keng antibakterial spektrga ega bo’lib, ko’pchilik gramm-musbat,
gramm-manfiy mikroblarga va kislotaga chidamli bakteriyalarga ta’sir etadi.
Streptomitsin penitsillinga nisbatan mikrob hujayrasiga kechroq 4 soatdan
so’ng kiradi va muhitda antibiotikning qontsentratsiyasi kanchalik yuqori bo’lsa,
hujayraga shunchalik ko’p miqdorda kiradi. Mikrob hujayrasiga streptomitsin
hujayra ichidagi turli birikmalar bilan birlashadi va natijada uning biologik
aktivligi ortadi. Streptomitsin mikrob hujayrasining oqsidlanish protsesslarini
kuchsizlantiradi va moddalar almashinishiga kuchli ta’sir ko’rsatadi, asosan
bakteriya uchun muhim bo’lgan va strukturasi buyicha fosforli shakarga yaqin
bo’lgan moddalarning sintezlanishi qiyinlashadi.
Streptomitsin sil kasalligining boshlang’ich davridagi turli shakllarida, sil
meningiti, peritonit (qorin pardasining yalliglanishi), upka silining infiltratli
(suyuqlik qancha langan) davrida, kekirdak, ovoz pardasi, suyak va ko’z silida
yaxshi natija beradi.
Bulardan tashqari, streptomitsin tulyaremiya, ichak tayoqchasi gruppasi
bakteriyasi qo’zgagan kolibakterioz kasalliklarida, ichburug’,
kuydirgi kasalligida, ko’k yiring tayoqchasi qo’zgagan yiringli protsesslarda,
brutsellyoz kasalligining boshlang’ich davrida yaxshi ta’sir etadi.
Streptomitsin patogen anaeroblardan qoqshal batsillasi va gazli gangrena
kasalligini qo’zg’ovchi mikroblarga ta’sir etmaydi.
Streptomitsin ko’pincha muskullarga yuboriladi va shuningdek uni qon
tomiriga yuborish ham mumkin.
Streptomitsin birmuncha zaharli antibiotikdir. Uning ta’sirida albuminuriya
bo’lishi mumkin. Ayrim kasal qishilarda markaziy nerv sistemasiga ta’sir etib
gandiraklash, tanani tik ushlab turolmaslik, bosh og’rigi, eshituv nervi shikastlanib
karquloq bo’lish hodisalari yuz beradi. Ayrim hollarda nerv tarmoqlarida chala

falajlanish hodisasi ham bo’lishi mumkin. Bunday hodisalarga barham berish
uchun streptomitsinni katta dozada va uzoqishlatib ko’p kasalliklarni davolash
mumkin bo’ladi.
Gramitsidin. Qancha roqda yashaydigan sporali tayoqcha Vas. brevis dan
olingan. 1942 yili sovet olimlari G. Gauze bilan M. Brashnikovlar Moskva atrofida
Vas. brevis ni topgan va uning kulturasidan gramitsidin olishga muyassar
bo’lganlar. Gauze bilan Brashnikovlarning top gan gramitsidiniga Sovet
gramitsidina (gramitsidin S) deb nom berilgan.
Gramitsidin S — kristall shaklida bo’lib, faqat spirtda eriydi. Shuning uchun
gramitsidin S ampulada sterillangan 4% spirtli eritma shaklida
tayyorlanadi. Davolash va oldini olish uchun gramitsidinning spirtli eritmasi 100
hissa sterilli suvga aralashtirib ishlatiladi, bunday holda u o’z kuchini uch
kungacha saqlaydi.
Gramitsidin S gramm-manfiy mikroblarga kuchliroq ta’sir etadi, gramm-
musbat mikroblarning (stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk) ham ayrim
turlariga ta’sir etadi, ayniqsa gazli gangrena kasalligini qo’zg’atuvchi anaerob
batsillalarga, difteriya kasalligini qo’zg’atuvchi bakteriyalarga ta’sir etadi.
Gramitsidin S eaharli antibiotikdir, shuning uchun uni qon tomiriga yuborib
bo’lmaydi, chunki u qizil qon tanachalarini eritadi. Grammitsidin S ni faqat
yiringli yaraga surkash va u bilan og’izni chayish mumkin. U bilan sigirlarning
yuqumli mastit kasalini davolash mumkin.
Keyingi paytlarda Gauze bilan Brashnikovlar gra mitsidin S ning qizil qon
tanachalarni eritmaydigan turini topishgan. So’nggi vaqtlarda undan yaxshiroq ta’ -
sir etadigan antibiotiklar topilishi natijasida grammitsidin S borgan sari kam
qo’llanilmoqda.
Tetratsiklinlar: bu gruppaga ximiyaviy tarkibi bir-biriga o’xshash
antibiotiklar: xlortetratsiklin, oqsitetratsiklin, tetratsiklin va boshqalar kiradi.
Xlortetratsiklin: (auromitsin, biomitsin, duomitsin, antibiotik A — 377)
xlorid kislotali kristall shaklidagi antibiotik.
Auromitsinni birinchi bo’lib Dager qancharoqda yashovchi Ast.
aureofaciens aktinomitsetdan topgan.
SSSRda auromitsin tipidagi yangi antibiotik kashf etilgan, u «biomitsin» deb
nomlangan. Biomitsinning kristallari suvda eriydi va u ko’pchilik gramm-musbat
va gramm-manfiy mikroblarga, sodda hayvonlarga, ba’zi yirik viruslarga
(ornitozga) va rikketsiyalarga kuchli ta’sir etadi. Biomitsin leptospiroz,
stafilokokk, pnevmokokk, meningokokk, paratif, cho’chqa saramasi qo’zg’agan
kasalliklarini davolashda yaxshi natija beradi. Biomitsin zaharli antibiotik

hisoblangani uchun katta dozasi ham jigarda mikroskopik o’zgarish hosil qilishi
mumkin. Shuning uchun biomitsinni katta dozada ishlatmaslik lozim. Bu antibiotik
har 4 soatda suv bilan qo’shib ichirilsa organizmda 16 soatgacha saqlanib, keyin
siydik bilan chiqib ketadi.
Oqsitetratsiklin (tetratsiklin, oqsimikoin, niomitsin) — bular Astinom.
rimosus aktinomitsetidan olinadi va ko’pchilik gramm-musbat va gramm-manfiy
bakteriyalarga hamda viruslarga ta’sir etadi.
Tetratsiklin (ambramitsin, axromitsin, panimitsin, politsiklin, tetratsin,
tsiklomitsin) xlortetratsiklinni hosil qiluvchi Astinom. aureofaciens dan ajratiladi
va shu gruppaga kiradigan boshqa antibiotiklarga o’xshash tetratsiklin ham
gramm-musbat va gramm-manfiy bakteriyalarga hamda kislotaga chidamli
bakteriyalarga ta’sir etadi.
Ushbu gruppaga kiruvchi barcha antibiotiklar buzoq va cho’chqa
bolalarining paratif kasalligini, cho’chqa saramasini va boshqa kasalliklarni
davolashda qo’llaniladi.
Kolimitsin — neomitsin gruppasiga kiradigan an tibiotik bo’lib, Astinom.
fradia dan olingan. U ichak tayoqchasiga, ichburug’ bakteriyasiga, paratif
tayoqchasiga, stafilokokklarga kuchli ta’sir etadi.
Kolimitsin pnevmokokk, streptokokk va V. rgoteus vulgaris ga kamroq
ta’sir qiladi. Bu antibiotik bir oz zaharli bo’lib, katta dozasi eshituv nervini
shikastlab quloqni kar qiladi. Ba’zan buyrakka ta’sir etadi. Buning uchun
dermatologiyada teriga surkash, xirurgiyada yaralarni yoki yalliglangan
bo’shliqlarni chayish uchun ishlatiladi.
Levomitsetin va sintomitsin antibiotiklar sintezlash yo’li bilan tayyorlanadi.
Bu preparatni SSSR Meditsina akademiyasining biologiya va meditsina ximiyasi
instito’ti xodimlari sintez yo’li bilan tayyorlaganlar; u Streptomyces venezuella
kulturasining tabiiy sharoitda hosil qiladigan xloromitsetinning ayni o’zidir.
Levomitsetin ko’pincha suvga qo’shib ichiriladi, qon tomiriga ham
yuborilishi mumkin. Levomitsetin bakteriostatik ta’sir etadi. Bu antibiotikning
enterokokklar, rikketsiy, spiroxetalar, bir qator viruslar va ba’zi gramm-manfiy
(ichak tayoqchasi, paratiflarni qo’zg’ovchi va boshqalar) mikroblarga ta’siri bor.
Sintomitsin. Bu preparat dekstavitsin bilan levomitsetinning birikmasidan
iborat bo’lib, uni Xanenya o’z yordamchilari balan kashf etgan. U levomitsitinga
nisbatan ikki baravar kuchsiz ta’sir etadi. Sintomitsin ichirila di, lekin u achchiq va
zaharli bo’lganligi uchun uni molga ichirish ancha qiyinchilik tug’diradi.

Sintomitsin ichburug ’ ni qo ’ zg ’ ovchi bakteriyalarga kuchli ta ’ sir etadi . Qorin
tifi , paratiflarda , yosh mollarda toqsik dispepsiya kasalliklariga qarshi qo ’ llanishi
mumkin . Uning enterokokklarga ham ta’siri kuchlidir.

Qattiq, suyuq, yumshoq dorilar va antibiotiklar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish