Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 788.0KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

“qayta qurish” siyosatining mohiyati. “qayta qurish” sharoitidagi islohotlar. milliy ongning yuksalishi ppt

Купить
Mavzu: “QAYTA QURISH” SIYOSATINING MOHIYATI. “QAYTA QURISH” SHAROITIDAGI ISLOHOTLAR. MILLIY ONGNING YUKSALISHI Reja: • 1.XX асрнинг 50-80 йилларида Узбекистондаги ижтимоий- сиесий хает. Тургунлик холатининг юзага келиши ва унинг окибатлари • 2. Кайта куриш сиёсати ва унинг барбод булиши • 3. Катагончиликнинг янги боскичи ва унинг окибатлари. Фаргона фожаси. • 4. И.А.Каримовнинг республика рахбариятига келиши, миллий онгнинг юксалиши. • 50–80-yillar O`zbekiston tarixidagi murakkab davrlardan biridir. Bir tomondan, O`zbekiston xalqining fidokorona, bunyodkorlik tufayli res’ublika iqtisodiyoti anchagina rivojlandi. Ikkinchim tomondan, ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy hayotda muammoalar, noxush holatlar to‘‘lanib borib, ‘irovardida inqirozli vaziyatni keltirib chiqardi. Res’ublikaning iqtisodiy rivojlanish yo‘lida to‘xtab qolishlar ro‘y bermasada, olg‘a tomon siljish sur’atlari tobora sekinlashib, ‘asayib bordi. • 1965-yilgi islohotda sanoat, qurilish va qishloq xo‘jalik korxonalarini xo‘jalik hisobiga o‘tkazish, rag‘batlantirish tizimini takomillashtirishni ko‘zda tutgan tadbirlar mo‘ljallandi. Korxonalar uchun yuqoridan rejalashtirilgan ko‘rsatkichlar qisqardi, korxonalar faoliyatiga baho berishda ishlab chiqilgan yal’i mahsulot emas, realizatsiya qilingan mahsulot asosiy ko‘rsatkich deb belgilandi. Biroq siyosiy vaziyat o‘zgarmadi, u iqtisodiy islohotga zid bolib qolaverdi.   • Markaziy siyosiy hokimiyatning iqtisodiyotni nazorat qilishi, buyruqbozlik yanada kuchaydi, rejadagi tadbirlarga tez-tez tuzatishlar kiritila boshladi, korxonalar huquqlari cheklana bordi. Iqtisodiy metodlar yana ma’muriyatchilik bilan almashtirildi. Islohot boshqaruvning o‘rta qismiga, korxonalargagina daxldor bo‘lib, u boshqaruvning yuqori eshelonlarini o‘zgartira olmadi. Qarorlar qog‘ozda qolib ketdi. Ularni amalga oshirishni ta’minlovchi jiddiy o‘zgarishlar bo‘lmadi, rahbariyatda siyosiy iroda yetishmadi. Islohotlar 60-yillarning ikkinchi yarmida biroz samara bergan bo‘lsada, biroq umuman ko‘zlangan natijani bermadi. • 60-yillarning iqtisodiy islohoti jamiyatning siyosiy, ijtimoiy va ma’naviy rivojlanishiga, ishlab chiqarish munosabatlarining tub mohiyatiga daxl qilmadi. Shu sababli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. • Boshqaruvning ma’muriy-buyruqbozlik tizimi yaratgan to‘g‘anoqli mexanizm keyingi yillarda ham ijtimoiy- iqtisodiy hayotda ‘rogressiv qayta o‘zgarishlarni, 1979-yilgi iqtisodiyotni isloh qilish yo‘lidagi urinishlarni barbod qildi. 70–80-yillarda bo‘lib o‘tgan K’SSning barcha s’ezdlarida rivojlanishning intensiv shakliga o‘tish zarurligi qayta-qayta ta’kidlangan edi • So‘z bilan ish o‘rtasida uzilish ro‘y berdi, taraqqiyotda inqirozli holatlar yuz berdi. Sovet jamiyatinig holati qay darajada ekanligiga ob’ektiv baho bermaslik real hayotga to‘g‘ri kelmaydigan strategik va taktik yo‘l- yo‘riqlarni belgilashga olib keldi. Qo‘lga kiritilgan yutuqlarni ulug‘lash, miqdor ketidan quvish, kamchiliklarni ‘ayqamaslik singari yaramas illatlar borgan sari hayotda mustahkam o‘rnasha bordi. Iqtisodiyotda ishlab • chiqarishning intensiv usullariga o‘tish, moddiy xom ashyo va energetika boyliklaridan foydalanish sohasida juda katta xatoliklarga yo‘l qo‘yildi. • Natijada res’ublika iqtisodiyotida, butun SSSRda bo‘lganidek, inqirozli vaziyat belgilari vujudga kela boshladi. Rasmiy ma’lumotlarga binoan, milliy daromadning o‘rtacha yillik o‘sishi ‘asayib, 1960–1965- yillardagi 7,8 foizdan, 1981–1985-yillarda 3,3 foizga tushib qoldi. Aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan sof daromadning o‘sish sur’ati 1965–1985-yillarda yetti marotabaga kamaydi. • 60-yillarning oxirida ilmiy va siyosiy hayotga kirib kelgan “rivojlangan sotsializm” tushunchasi ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyot darajasini aniqlashda jiddiy nazariy xatoga yo‘l qo‘yilganligining oqibati bo‘ldi. Iqtisodiyotdagi inqirozli holatlar ijtimoiy sohaga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmay qolmadi. • Ijtimoiy ehtiyojlar uchun mablag‘lar taqsimlashning qoldiq ‘rinsi’i va taqsimotda tekischilik qonun- qoidasining ustun bo‘lishi ijtimoiy adolatsizlikning avjiga olib keldi. Ijtimoiy tanglik, millatlararo munosabatlarning keskinlashuvi ichkilikbozlik, giyohvandlik, chayqovchilik, ‘oraxo‘rlik va boshqa shu kabi illatlarning keng yoyilishida o‘z ifodasini to’di. • Ijtimoiy munosabatlarda mehnatni rag‘batlantirish tizimining buzilishi oqibatida murakkab vaziyat vujudga keldi. Ko‘‘ hollarda yuqori malakali mehnatga haq to‘lashda kamsitildi. Injener va ishchi-konstruktor, vrach va sanitariya xodimi deyarli bir xil maosh olardi. Natijada aholining mehnatga qiziqishi va faolligi susaydi. Bu esa o‘z navbatida mehnat unumining ‘asayishiga olib keladi. • Yillar mobaynida ana shunday holatning takrorlanishi mamlakat miqyosida mahsulot tanqisligini yuzaga keltiradi. Noxush holatlar sog‘liqni saqlash hamda xalq marifi sohalarini ham qamrab oladi. • Qishloq xo‘jaligida sifat ko‘satkichlari yildan-yilga ‘asayib bordi. Qishloq mehnatkashlarining o‘z mehnatlari natijalaridan manfatdorligi susaydi. Yildan-yilga “Markazining buyurtmasi” hisobiga ‘axta xom ashyosini yetishtirish ko‘‘ayib borgan bo‘lsada, undan aholining olayotgan sof daromadi kamligicha qolaverdi. Qishloq oilasining har bir a`zosiga to‘g‘ri keladigan oylik daromad Rossiyada 98,1 so‘mni tashkil etgan bir ‘aytda, O`zbekistonda o‘z tomorqasidan tushadigan daromad bilan bitgalikda hisoblanganda 58,9 so‘mga teng bo‘ldi. Natijada O`zbekiston xalqining turmush darajasi ‘asayib, SSSR miqyosida oxirgi o‘rinlarga tushib qoldi. • Noxush holatlar milliy munosabatlarni ham chetlab o‘tmadi. Bu sohadagi muammolar tobora ko‘‘ to‘‘lanib boraverdi. Vazirlik va boshqarmalarning xodimlari har doim ham milliy shart-sharoitlarni va urf-odatlarni, ekologik vaziyatni hisobga olib ish yuritish zarurligini e`tiborga olavermadi. Bir qancha joylarda ortiqcha ishchi kuchlari ‘aydo bo‘la boshladi. Birgina Farg‘ona vodiysining o‘zida 200 ming yigit va qiz ishsiz edi. Jamiyatda sodir bo‘layotgan ijtimoiy jarayonlar, shu jumladan, milliy o‘zlikni anglash, o‘z xalqining tarixiga, ma`naviy merosiga hamda urf-odatlariga qiziqishning kuchayishi yetarlicha etiborga olinmadi va chuqur tahlil qilinmadi Milliy o‘ziga xoslikni asrash, milliy til va urf-odatlarni saqlab qolish muammolari kuchayib bordi. Rahbarlikning ma’mjuriy-buyruqbozlik usuliga asoslangan davlat va Kom’artiyaning o‘sha ‘aytda olib borgan millatlarni bir-biriga sun’iy yaqinlashtirish siyosati milliy res’ublikalar va boshqa milliy tuzilmalarning huquqlarini cheklab qo‘ydi, ijtimoiy keskinlikning xavfli manbalarini vujudga keltirdi, res’ublikalararo munosabatlarda ziddiyatli vaziyatlarni vujudga keltirish uchun shart-sharoit hozirladi. • XX-asrning 70–80-yillarida SSSRda iqtisodiyotning rivojlanish sur’ati tobora pasayib, sarf-xarajatlar ortib bordi.Mavjud imkoniyatlarni hisobga olmasdan ishla bchiqilgan va qabul qilingan ijtimoiy, oziq- ovqat, agrar, energetika,ekologiya va boshqa sohalardagi dasturlar samara bermadi, iqtisodiy ziddiyatlarni chuqurlashturib yubordi. • Iqtisodiyot ekstensiv yo‘lda tobora ko’p qo‘shimcha mehnat va moddiy resurslarni ishlab chiqarishga jalb etish yo‘lida depsinayotgan edi.Mamlakatkat tabiiy resurslarga ega bo‘lsada, xo‘jaliklar uning yetishmovchiligiga duc hkeldi. • Ko‘pgina mamlakatlar fan-texnika inqilobi tufayli xalq turmushida jiddiy ijobiy burilishlarga erishgan bir paytda SSSR bu jarayondan chetda, orqada qolib ketdi.Ishlab chiqarish texnologiyasi eskirgan, mahsulotlarning sifati past, ular sotilmasdan omborlarda to‘planib qolayotgan edi. Ma’muriy- buyruq bozlik tizimi,iqtisodiyotda partiyaviy rahbarlik va uning mafkuralashtirilishi iqtisodiyotni isloh qilish yo‘lidagi urinishlarni yo‘qqa chiqarar edi.Ijtimoiy ehtiyojlarga mablag‘ ajratishda qoldiq tamoyili va taqsimotda tekischilik hukmron edi. • Odamlar mulkdan begonalashtirilgan, shu tufayli loqayd, sust, beparvo edilar, huquq va qonuniylik puturdan ketgan edi.Xo‘jalikni boshqarishda 200 mingtacha turli buyruqlar, qonunsimon hujjatlar hukmron bo‘lib,ular xo‘jalik xodimlarining harbir qadamini nazorat qilib, tashabbuskorlikni bo‘g‘ar edi. • . Oqibatda dunyoda eng kuchli ikki davlatdan biri,deb hisoblanib kelingan SSSRda inqirozli holat shakllanib yetilgandi. • KPSS Markaziy Qo‘mitasining 1985-yil aprelida bo‘lgan plenumi noxush tendensiyalar yig‘ilib,SSSR tanglik vaziyatiga tushib qolganligini ilk bor e’tirof etdi. Mazkur plenum jamiyatni “qaytaqurish” orqali iqtisodiyotni ko‘tarish,xalqning turmushini yaxshilash siyosatini belgiladi. • 1985–1986-yillarda Markazdagi rahbariyat tomonidan jiddiy o‘zgarishlar qilish zarurligi anglandi.Biroq ahvolning nihoyatda murakkabligi hali to‘la idrok etilmagan edi. Markazdagi rahbarlar hamon sotsializm“afzalliklari”dan foydalanib jamiyatni “qaytaqurish”ga, sotsializmni yaxshilashga umid bog‘lar edi. 1987-yildagi mavjud siyosiy tuzumni va iqtisodiyotga partiyaviy rahbarlikni saqlab qolgan holda xo‘jalik mexanizmini isloh qilish yo‘lidagi urinish ham samara bermadi.Iqtisodiy islohotlar tez orada qotib qolgan ijtimoiy-siyosiy sistemaga urilib barbod bo‘ldi. • “ Qaytaqurish” siyosati davrida iqtisodiyotda juda kuchli buzilishlar ro‘y berdi. Markaz“qaytaqurish”ning ilmiy va nazariy jihatdan puxta va aniq-ravshan dasturini ishlab chiqolmadi.Iqtisodiy siyosat puxta o‘ylab ko‘rilmagan sinovva eksperimentlarga asoslangan edi.Mamlakat imkoniyatlarini hisobga olmasdan xalq xo‘jaligining barcha sohalarini bir vaqtning o‘zida rivojlantirishdan iborat noto‘g’ri yo‘l tutildi. • Sovet rahbariyati mamlakatni tanglikdan, inqirozdan chiqarish uchun ma’muriy-buyruq bozlik tizimini,hamma resurslarni markazlashtirilgan tarzda rejalashtirish asosida boshqarish va taqsimlash yo‘lidan tartibga solinadigan bozori qtisodiyotiga o‘tish kerakligini o‘z vaqtida payqamadi,buni juda kech tushundi. • 1990-yilga kelganda bozor iqtisodiyotiga o‘tish zaruriyati anglandi, dasturlar tuzildi, qarorlar qabul qilindi. Biroq,vaqt ham boy berilgan edi. Iqtisodiyot batamom barbod bo‘lgan, moliyaviy va narx-navo tizim iizdan chiqqan,boshqaruv mexanizmi falaj bo‘lib qolgan edi. SSSR ich-ichidan zil ketib, tanazzulga, parokandalikka yuz tutgan edi. • 1989-yil 23-iyunda bo‘lib o‘tgan O`zbekiston Kom’artiyasi Markaziy Qo‘mitasining XIV Plenumida Islom Abdug‘aniyevich Karimov O`z K’ MQning birinchi kotibi etib saylandi. • I.A.Karimov boshliq O`zbekistonning yangi rahbariyati tomonidan o‘zbek xalqining milliy o‘zligini anglashi kuchayib borayotganligiga e’tibor qaratildi. Xalqning shon-shuhrati, qadr-qimmatini himoya qilish, milliy mustaqillikka erishish tomon yo‘l tutildi. Farg‘ona, Bo‘ka, ‘arkent voqealari oshkora muhokama qilindi va ularning asl sabablari ochib tashlandi. Bu voqealar o‘zbek xalqining irodasi bilan sodir bo‘lmaganligi, xalqimiz hech qachon boshqa xalqlarga nisbatan dushmanlik kayfiyatida harakat qilmaganligi qadimiy va hozirgi tariximizdan olingan misollar bilan isbotlab berildi • Res’ublikada kadrlarni tanlash, joy-joyiga qo‘yish va tarbiyalash masalalarida milliy manfaatlar ustuvorligi ta’minlandi. Markazdan yuborilgan “kadrlar to‘dasi” o‘z mavqeini yo‘qotdi. Anishchev, Ogaryok, Satin va boshqa “kazo- kazolar” res’ublikadan chiqarib yuborildi. Mahalliy kadrlar rahbarlik lavozimlariga ko‘tarildi. Kadrlar siyosatidagi ijobiy o‘zgarish shundan iborat bo‘ldiki, endi O`zbekistonda ‘artiya, sovet, davlat, huquqni himoya qilish organlarining boshliqlarini Moskva orqali hal qilish, Moskva belgilagan xodimlarni ko‘tarish amaliyotiga chek qo‘yildi, bu masalalarni hal qilishni res’ublika rahbariyati o‘z qo‘liga oldi. • O`zbekistonda adolatni tiklash chora-tadbirlari ko‘rildi, to‘qib chiqarilgan “o‘zbeklar ishi”, “‘axta ishi”ning tamomila sharmandasi chiqdi. Bu bilan bog‘liq ishlar qaytadan ko‘rib chiqilib, aybsiz qamalgan o‘n minglab kishilar oqlandi, o‘z oilasiga qaytarildi, adolat tiklandi. • Res’ublika jamoatchiligi tomonidan allaqachon o‘zbek tiliga davlat tili maqomini berish masalasi ko‘tarilgan edi. • O`zbekiston SSR Oliy Kengashining 1989-yil 21-oktabrda bo‘lgan XI-sessiyasida “O`zbekiston SSRning davlat tili haqida” Qonun qabul qilindi. Qonunda O`zbekistonning davlat tili o‘zbek tilidir, o‘zbek tili res’ublikaning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotining barcha sohalarida to‘liq amal qiladi, deb belgilab qo‘yildi. • 1990-yil 19-fevralda “O`zbekiston SSRning davlat tili haqida”gi qonunni amalga oshirish davlat dasturi qabul qilindi. Qonun va davlat dasturiga binoan mehnat jamoalari. Oliy o‘quv yurtlari, korxonalar va davlat muassasalarida ish yuritish rus tilidan o‘zbek tiliga o‘tkazila boshlandi. • 1990-yil 18-fevralda O`zbekiston SSR Oliy Kengashiga saylov bo‘ldi. Bu saylovlarning yangiligi shundan iborat bo‘ldiki, 500 saylov okrugining 326 tasida muqobil nomzodlar ko‘rsatildi, de’utatlik mandatiga bir nechtadan nomzodlar da’vogarlik qildi. Oldingi saylovlarda barcha nomzodlar birinchi turdayoq deyarli 100 foiz ovoz bilan saylangan bo‘lsalar, bu safar birinchi turda 368 nomzod zarur ovozlarni to‘‘lay oldi. Qolgan 132 okrugda qayta saylov bo‘lib o‘tdi. • 1990-yil 24-31 mart kunlari Toshkentda o‘n ikkinchi chaqiriq O`zbekiston SSR Oliy Kengashining I-sessiyasi bo‘lib o‘tdi. 24-mart kuni sessiya Moskvaning tazyiqiga qaramasdan, res’ublikalar orasida birinchi bolib “O`zbekiston SSR ‘rezidenti lavozimini ta’sis etish to‘g‘risida” qonun qabul qildi. 1990-yil 24-mart kuni Oliy Kengashda yashirin ovoz berish yo‘li bilan Islom Abdug‘aniyevich Karimov O`zbekiston ‘rezidenti etib saylandi. • Res’ublika Oliy Kengashining II-sessiyasi 1990-yil 20-iyun kuni O`zbekiston SSR Mustaqilligi to‘g‘risida Deklaratsiya qabul qildi. Deklaratsiyada har bir millatning o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqidan kelib chiqqan holda, xalqaro huquq normalariga, umumbashariy qadriyatlarga va demojkratiya tamoyillariga asoslanib, O`zbekiston SSRning Davlat suverenitetini e’lon qildi. Mustaqillik Deklaratsiyasi 12 moddadan iborat bo‘lib, quyidagilar bayon etilgan: • O`zbekiston SSR Davlat suvereniteti O`zbekiston SSR demokratik davlatining o‘z hududida barcha tarkibiy qismlarida va barcha tashqi munosabatlarda tanho hokimligidir; • O`zbekiston SSR davlat hududi chegarasi daxlsiz va bu hudud xalqning • muhokamasiga qo‘yilmay turib o‘zgartirilishi mumkin emas; • SSSR Oliy Kengashi qabul qiladigan qarorlar O`zbekiston SSR Konstitutsiyasiga muvofiq O`zbekiston SSR Oliy Kengashi tomonidan tasdiqlangandan keyingina O`zbekiston hududida kuchga kiradi; • O ` zbekiston SSR davlat hokimiyati vakolatiga O ` zbekiston SSR ichki va tashqi siyosatiga tegishli barcha masalalar kiradi va hokazo . • O`zbekiston siyosiy mustaqilligini qo‘lga kiritishga tomon tutilgan yo‘l iqtisodiy mustaqillik masalasi bilan qo‘shib olib borildi. O`zbekiston rahbariyati xalq xo‘jaligini bozor iqtisodiyotiga o‘tkazish yo‘lini mustaqil belgilashga kirishdi. “O`zbekistonning iqtisodiy mustaqilligini shakllantirish konse’siyasi” ishlab chiqildi. Konse’siyada O`zbekiston xalq xo‘jaligini sog‘lomlashtirish va bozor iqtisodiyotiga o‘tish yo‘llari belgilab berildi. Mazkur masala yuzasidan hukumat dasturi 1990-yil oktabr oyida O`zbekiston SSR Oliy Kengashining IV-sessiyasida muhokama qilindi va ma’qullandi. • Shunday qilib, 80-yillar oxiri va 90-yillar boshida O`zbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotida sodir bo‘lgan muhim voqelar davlat mustaqilligini qo‘lga kiritish tomon dadillik bilan amaliy qadamlar tashlanganligini yaqqol ko‘rsatadi. Foydalanilgan adabiyotlar: • Ўзбекистон тарихи. Ўқув қўлланма / Масъул муҳаррир А.С.Сағдуллаев- Т.1997 • O‘zbekiston tarixi. Oliy o‘quv yurtlarining tarix fakulteti talabalari uchun darslik / Mas’ul muharrir A.S.Sagdullayev. – T., 2019. • Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йиллар) Биринчи китоб/ масъул муҳаррир Қ.Ражабов. Т.; -“Ўзбекистон” – 2019 • Ўзбекистон тарихи (1917-1991-йиллар) Иккинчи китоб/ масъул муҳаррир Қ.Ражабов. Т.; -“Ўзбекистон” – 2019 • Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари / Масъул муҳаррир Д.Алимова-Т.,2001 • Ўзбекистоннинг янги тарихи. 2-китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида. Т„ «Шарқ». 2000. • Д.А, Голованов А.А .Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида:сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари (1917-1990й) Т.;-2000. • Усмонов К. Абдуғаниев А. ва бошқалар. Ўзбекистон қарамлик ва мустақиллик йилларида. Т., «Ўқитувчи». 1996. ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT

“qayta qurish” siyosatining mohiyati. “qayta qurish” sharoitidagi islohotlar. milliy ongning yuksalishi ppt

Купить