Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Qishloq aholisi daromadlarini ko‘paytirishning innovatsion yo‘nalishlari (samarqand viloyati misolida)

Купить
QISHLOQ AHOLISI DAROMADLARINI KO PAYTIRISHNINGʻ INNOVATSION YO NALISHLARI (SAMARQAND VILOYATI ʻ MISOLIDA) MUNDARIJA KIRISH ...................................................................................................................... 2 1-BOB. KLASTER SHAKLIDA FAOLIYAT YURITAYOTGAN KORXONALAR IQTISODIY FAOLIYATINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI .............................................................................................................. 10 1.1. Klasterlarni tashkil etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari va ularning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o rni ʻ ....................................................................... 10 1.2. Pаxtа-klаstеridа mаhsulоtlаrni уеtishtirish sаmаrаdоrligining nаzаriу-uslubiу аsоslаri ..................................................................................................................... 17 1.3. Paxta-to qimachilik klasterlarini tashkil etish bo yicha xorijiy mamlakatlar ʻ ʻ tajribalari .................................................................................................................. 22 2-BOB. PAXTAСHILIKKA IXTISOSLASHGAN FERMER XO JALIKLARI ʻ FAOLIYATINI STATISTIK TAHLIL ETISH VA BAHOLASH ......................... 28 2.1. Klasterda paxtachilikka ixtisoslashgan fermer xo jaliklari holatining iqtisodiy- ʻ statistik tahlili .......................................................................................................... 28 2.2. Paxta-to qimachilik klasteri tashkil etishning tumanning ijtimoiy-iqtisodiy ʻ rivojlanishiga ta’siri ................................................................................................. 36 2.3. Paxtachilik klasterlarida ishlab chiqarishga ta’sir etuvshi omillarning statistik tahlili va fermer xo jaliklari o rtasidagi munosabatlarni takomillashtirish ʻ ʻ ............. 45 3-BOB. PAXTACHILIK KLASTERLARIDA MAHSULOTLARNI ISHLAB CHIQARISH VA QAYTA ISHLAB CHIQARISHNING SAMARADORLIKNI OSHIRISH IMKONIYATLARI ............................................................................. 52 3.1. Paxta-to qimachilik klasteri faoliyatining tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy ʻ asoslarini takomillashtirish yo llari ʻ ......................................................................... 52 3.2. Paxta-to qimachilik klasteri faoliyatini rivojlangan xorij tajribalari asosida ʻ takomillashtirish yo nalishlari ʻ ................................................................................. 60 XULOSA ................................................................................................................. 67 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATI ʻ ............................................. 71 ILOVALAR ............................................................................................................. 77 1 KIRISH Mаgistrlik dissеrtаtsiуаsi mаvzusining аsоslаnishi vа dоlzаrbligi. Jаhоndа оziq-оvqаt mаhsulоtlаrini ishlаb chiqаruvchi kоrxоnаlаrni trаnsfоrmаtsiуаlаsh vа ulаr fаоliуаtini tаkоmillashtirishda ekologik va innovatsion rivojlantirish talablariga alohida e’tibor qaratilmoqda. «Iqtisodiy faol aholining 60 foizi o tishʻ davri iqtisodiyoti bo lgan mamlakatlarda qishloq xo jaligi mahsulotlarini qayta ʻ ʻ ishlashi, rivojlangan davlatlarda bilimlarni yangi kombinasiyasidan foydalanish imkoniyati orqali ishlab chiqarishda bandligi bilan ifodalanadi. Bu esa mehnat natijadorligi va ishlab chiqarishning o sishi, transformasiya jarayonlari va ʻ ishchilarning daromadlari oshishiga katta ta’sir ko rsatadi». Shu jihatdan, bugungi ʻ kun murakkab ta’minot zanjirlariga bog liq oziq-ovqat sanoatini ʻ transformasiyalash negizida ishlab chiqarish samaradorligini oshirish masalalariga jiddiy e’tibor berilmoqda. Mamlakatimiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek, barcha sohalarda klaster tizimini yaratish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Darhaqiqat neft, gaz, ximiya, biotexnologiya, farmasiya, informatika, avtoqurilish, transport logistika, oziq-ovqat, ta’lim, baliqchilik, parrandachilik, asalarichilik, ipakchilik va boshqa sohalarda klaster tizimlarini yaratish ilmiy tadqiqotlar va ishlanmalarni moliyalashtirish hajmini ko paytiradi, sifatini yaxshilaydi, ilmiy tadqiqot ʻ ishlarining texnik ta’minoti darajasini yuksaltiradi, investitsiyaviy tashqi loyihalarda ishtirok etish, ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash va malakasini oshirishning yangi imkoniyatlarini yaratadi. Bundan tashqari, klaster tizimida ta’lim va ilmiy-tadqiqot markazlari yangi ilmiy - uslubiy ishlanmalarni yaratish, ularni qisqa muddatda sinovdan o tkazish, ishlab chiqarish va ilmiy izlanishlardagi ʻ xodimlar hamda mutaxassislar mehnatlarini ko proq rag batlantirish, yangi ʻ ʻ tovarlarni O zbekiston brendi bilan ixtiro qilish uchun keng imkoniyatlar va sharoit ʻ paydo bo ladi. Shuningdek, mamlakatimizda xalqaro klaster koordinatorlarini ʻ tayyorlash ilmiy markazlari va klaster proyektlari bo yicha Kengashlar paydo ʻ bo ladi. ʻ 2 Mamlakat taraqqiyotida qishloq xo jaligi sohasi muhim sohalardan biriʻ hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan mazkur soha Hukumatning muntazam diqqat markazida bo lgan. ʻ O zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy ʻ Majlisga Murojatnomasida ham “...qishloq xo jaligi sohasini boshqarish tizimini ʻ isloh qilish, yer va suv resurslaridan oqilona foydalanish borasidagi ilg or ʻ texnologiyalarni joriy etish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash eng muhim vazifamizdir. Keyingi yilda klaster usulida paxta yetishtirishni kamida 52 foizga yetkazish uchun 48 ta paxta-to qimachilik klasterini tashkil etish to g risida qaror ʻ ʻ ʻ qabul qilindi” deya ta’kidlagan edilar ” 1 . O zbekistonda paxta-to qimachilik klasteri faoliyatini yo lga qo yish va ʻ ʻ ʻ ʻ tashkillashtirish maqsadida O zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumatining ʻ 10 ga yaqin Farmon va qarorlari qabul qilindi. Mazkur huquqiy hujjatlarga asosan respublikamiz bo ylab Qishloq xo jaligi vazirligi tomonidan respublika bo yicha ʻ ʻ ʻ tashkil etilgan klasterlar u mumiy soni 463 ta ni, ularga bi riktirilgan yer maydoni - 2210385 gektarni, s hundan klasterlarda - 282004 ga, 75283 ta fermer xo jaligida ʻ - 1930975 g ektarni tashkil etadi. Paxta-to qimachilik klasterlari soni - 122 tani, ʻ ularga biriktirilgan yer maydoni - 1033 ming gektar, 26,8 ming ta fermer xo jaliklari bilan bozor tamoyillari asosida, 864 ming gektar yer maydonida paxta ʻ yetishtirilmoqda 2 . Davlatimiz tomonidan paxta-to qimachilik klasteri sohasini rivojlantirish va ʻ ularga yetarlicha shart-sharoitlar yaratib berish bo yicha xorij tajribasidan kelib ʻ chiqib, yetarlicha ishlar amalga oshirib borilmoqda. Shu bilan birga, paxta- to qimachilik korxonalari tomonidan xam bosqichma-bosqich ishlar amalga ʻ oshirilib borilmoqda. Lekin, ular tomonidan amalga oshiriladigan ishlarning natijadorligi qanday, paxta-to qimachilik klasterlari korxonalari dastlabki ʻ yo nalishlarini qanchalik to g ri belgilab olishgan va paxtachilik, qayta ishlash ʻ ʻ ʻ hamda mahsulotlarini xorij bozorlariga chiqarish sohalarida qanday yutuqlarga erisha oladi. Korxonalarning h ududlar iqtisodiyotida va ijtimoiy hayotida ta’siri 1 O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. 24.01.2020 ʻ www.prezident.uz 2 https://www.agro.uz/agroklasterlar-va-kooperatsiyalar/ – Qishloq xo jaligi vazirligi sayti ma lumotlari ʻ ʼ 3 qay darajada bo ladi?- degan savollar ochiq qolmoqda. Mamlakatimiz bo ylabʻ ʻ ta’sir doirasi kengayib borayotgan bu masalalarni ilmiy va amaliy yondashgan holda ijobiy samaradorligini oshirish hozirgi kunda dolzarb ahamiyatga ega bo lgan muammolardan biri hisoblanadi. ʻ Tadqiqot ob yekti va predmeti. ʼ Samarqand viloyati Oqdaryo tumanida tashkil etilgan paxta-to qimachilik klasteri korxonasi tadqiqot ishining ob yekti ʻ ʼ hisoblanadi. Oqdaryo tumani agrosanoat sub yektlari va paxta ʼ yetishtirish va qayta ishlash klasteri korxonasida mahsulot yetishtirish, qayta ishlash da yuzaga keladigan tashkiliy-iqtisodiy mexanizm lar tadqiqotning predmetini tashkil etadi. Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Tadqiqot ishining maqsadi paxta yetishtirish va qayta ishlash klasteri tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlar yuzasidan ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqotning vazifalarini quyidagilar tashkil etadi: - k lasterlarni tashkil etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari va ularning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o rni ʻ ni nazariy yoritish; - p axta-klasterida mahsulotlarni yetishtirish samaradorligining nazariy- uslubiy asoslarini o rganish; ʻ - p axta-to qimachilik klasterlarini tashkil etish bo yicha ʻ ʻ x orijiy mamlakatlar tajribalari ni tadqiq qilish; - k lasterda paxtachilikka ixtisoslashgan fermer xo jaliklari holatining ʻ iqtisodiy-statistik tahlili ni amalga oshirish; - p axta-to qimachilik klasteri tashkil etishning tumanning ijtimoiy-iqtisodiy ʻ rivojlanishiga ta’siri ni aniqlash; - p axtachilik klasterlarida ishlab c hiqarishga ta’sir etuvchi omillarning statistik tahlili va fermer xo jaliklari o rtasidagi munosabatlarni takomillashtirish ʻ ʻ imkoniyatlarini ishlab chiqish; - p axta-to qimachilik klasteri faoliyatining tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy ʻ asoslarini takomillashtirish yo llari ʻ aniqlash; 4 - p axta-to qimachilik klasteri faoliyatini rivojlangan xorij tajribalari asosidaʻ takomillashtirish yo nalishlari ʻ yoritish. Tadqiqot mavzusi bo yicha adabiyotlar sharhi (tahlili). ʻ Ushbu tadqiqot ishi yozilishida O zbekiston Respublikasi Qonunlari, O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ Prezidenti Farmonlari, qarorlari va asarlari, O zbekiston Respublikasi Hukumatiga ʻ tegishli va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlardan foydalanildi. Ushbu magistrlik dissertatsiyasi tayyorlanishida paxta-to qimachilik klasteri ʻ sohasida ko zga ko rinarli yutuqlarga erishgan, paxtachilik sohasida mahsulot ʻ ʻ yetishtirish, uni qayta ishlash, ishki va tashqi bozorga sotish jarayonlarida iqtisodiy samaradorlikka erishgan hamda koopera t sion va integrasion jarayonlarni rivojlantira olgan davlatlar qonunchiligi, mazkur davlatlar va boshqa xorijiy olimlar, shuningdek, mamlakatimiz miqyosidagi iqtisodchi va boshqa olimlarning ilmiy-tadqiqot ishlari, ilmiy manba va adabiyotlar, tadqiqot ishi, maqsadi va vazifalari nuqtai nazarida o rganildi. ʻ O zbekiston Respublikasi ʻ Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 18 martdagi №230 “Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishlarni yanada rivojlantirish chora ʻ tadbirlari to g risida” qarori ʻ ʻ da qishloq xo jalik ishlab chiqarishda tarkibiy ʻ islohatlarni chuqurlashtirish bozor munosabatlarini joriy qilish, paxta xom- ashyosini qayta ishlash hamda to qimachilik mahsulotlarini ishlab chiqarish ʻ tarmoqlarining integratsiyalashuvini kengaytirish borasida amalga oshirilishi lozim bo lgan ishlar belgilab berilgan.Bunga ko ra paxta-to qimachilik ishlab ʻ ʻ ʻ chiqarishlari tashkilotchilari ularga ajratilgan imtiyozli kredit mablag larini ʻ agrotexnologik xaritalar doirasida erkin tasarruf etish huquqiga ega bo lishi ʻ borasida topshiriqlar berilgan 3 . Qishloq xo jaligida klasterlarni tashkil etish va uning huquqiy maqomini ʻ aniqlash istiqbolli ilmiy tadqiqot yo nalishlardan bo lib hisoblanadi ʻ ʻ 4 . “Klaster” (ing. “ C luster” ku c hlarni to plash; to plam, markazlashtirish, guruhlash) ʻ ʻ ma’nolarini anglatadi. Iqtisodiy adabiyotlarda “klaster” usuliga bir qator fikrlar 3 O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishlarni yanada ʻ ʻ rivojlantirish chora tadbirlari to g risida. 18.03.2019. VM230 ʻ ʻ 4 C иливанова К.А. Аграрное кластиризация как инструмент импортазамешания: экономика- правовой аспект // Юрист. 2016. №12. 35 с., 5 mavjud bo lib, ulardan M.Porter fikriʻ c ha, klaster o z ishiga ishlab chiqarish ʻ jarayonini olishligi bilan uning qiymati belgilanadi. Bu yangi sharoitdagi fabrika bo lib, ilmiy ishlanmalar amaliy jihatdan bir vaqtning o zida mahsulotga aylanadi. ʻ ʻ Klasterlar bir hududda bir sohadagi ishlab chiqaruvchi tovar butligiga aloqador yetkazib beruvchi, xizmat ko rsatuvchi va tadqiqot institutlarini markazlashtiradi ʻ 5 . Shuningdek, O.V.Ibrayevaning nuqtai-nazariga ko ra, klaster ishlab chiqaruvchi va ʻ ilmiy hamjamiyat o zaro munosabatlarini umumlashtiradi va faollashtiradi ʻ 6 . Mintaqada innovatsion klasterning mavjudligi korxona, universitet, ilmiy-tadqiqot institutlarining turli loyihalarida ishtirok etish imkoniyatini yaratadi. Sh.N.Ruzinazarovning fikricha 7 , klaster keng ma’noda innovatsion tadbirkorlikning tashkiliy-huquqiy shakli bo lib, har bir sohaning o ziga xos ʻ ʻ xususiyatlarini inobatga olgan holda tovar ishlab chiqarish va xizmat ko rsatish ʻ yaxlit jarayonini o z ishiga qamrab oladigan pirovard maqsad va natijaga ʻ yo naltirilgan innovatsion faoliyat turi hisoblanadi ʻ . Ch.Murodov, Sh.H asanov, M.Murodova larning fikrlaricha agroklasterning iqtisodiy mohiyati, tashkil etish zaruriyati va rivojlantirish tamoyillari, shart- sharoitlari, bosqichlari va samaradorligini aniqlashga oid nazariy qarashlarni o rganish asosida takomillashtirgan va kengaytirilgan ta’rifi ishlab chiqilgan, uning ʻ umumiy xususiyatlarini tizimlashtirish asosida davlat tomonidan qo llab ʻ quvvatlashning asosiy yo nalishlari aniqlangan ʻ 8 . Ch.Murodov, Sh .H asanov larning “ Agroklasterlar tashkil etishda Janubiy Koreya tajribasidan foydalanish yo nalishlari ʻ ” nomli maqolasida klaster usulidan foydalanish afzalliklari, Janubiy Koreyada bu usuldan foydalanish yo nalishlari ʻ hamda bu yo nalishlarni O zbekistonda joriy qilishning ahamiyati va zarurati ʻ ʻ haqida fikr va mulohazalar yuritilgan 9 . 5 Портер М. Конкуренция -М.: Вильямс, 2005 6 Ибраева О.В. Региональнне инновационнне кластерн как инструмент активизации и повншения эффективности инновационной деятельности // Вестник Академии 2013. №1. С. 44-46. 7 Ruzinazarov Sh.N. Qishloq xo ʻ jalik tadbirkorlik faoliyati sohasidagi qonun hujjatlarini tizimlashtirish va takomillashtirish muammolari // Huquqiy tad q iqotlar jurnali . –Toshkent, 2018. -№1. -59-78 b. 8 Murodov Ch., Hasanov Sh, Murodova M. “Agroklaster: tashkil etishning nazariy asoslari” //Iqtisodiyot va moliya ilmiy-amaliy jurnal, 2014. -№2-19-b. 9 Murodov Ch., Hasanov Sh. Agroklasterlar tashkil etishda Janubiy Koreya tajribasidan foydalanish yo nalishlari//Iqtisodiyot va moliya ilmiy-amaliy jurnal. –Toshkent, 2014. -№2 -19-b. ʻ 6 Qishloq xo jalik tadbirkorlik klasteri - fuqarolik-huquqiy maqomiga ko ra,ʻ ʻ tijorat c hi tashkilot bo lib, ishlab chiqarishni muayyan hududda eksportga ʻ yo naltirilgan mahsulotlarni tegishli huquqiy shakldagi tashqi iqtisodiy bitimlar ʻ asosida realizatsiya qilish maqsadida innovatsion faoliyatni amalga oshirishning tashkiliy-huquqiy shaklidir. Yana bir muhim masala, qishloq xo jaligida biznes va ʻ ta’limning kooperatsiyasini huquqiy ta’minlanmasdan kutilgan natijaga erishib bo lmaydi ʻ 10 . Adabiyotlarda qishloq xo jaligida davlat-xususiy sheriklik masalasiga ʻ alohida e’tibor berilmoqda 11 . Qishloq xo jaligida davlat va xususiy sheriklik ʻ g oyatda muhim ahamiyatga ega bo lib, davlat va tadbirkor uchun bir xil foydali va ʻ ʻ manfaatlidir. Agrar klaster-agrar sohada innovatsion faoliyatni faollashtirish, raqobatbardosh mahsulotlarni ishlab chiqarishga yo naltirilgan korxonalarni ʻ birlashtirishni nazarda tutadi 12 . Klasterlashtirish zamonaviy iqtisodiyotga yangicha yondashuv bo lib ʻ "klaster" tashkiliy-huquqiy shakldagi tadbirkorlik milliy huquqiy tizim uchun yangilik bo lib hisoblanadi. Klaster tipidagi yuridik shaxs nafaqat mamlakatimiz ʻ tadbirkorlik sub yektlari, balki chet el korxonalari bilan birgalikda tuzish mumkin. ʼ Klaster tipidagi tadbirkorlikning tashkiliy-huquqiy shakli yagona texnologik sikldagi korxonalarni birlashtirib, unda fan, ta’lim va ishlab chiqarish o zaro ʻ uyg unlashadi. Xom ʻ - ashyo, qayta tayyorlashning barcha bosqichlaridan o tib ʻ eksportga mo ljallangan yuqori sifatli yakuniy mahsulotga aylanadi ʻ 13 . Mamlakatimizda mazkur sohani yanada rivojlantirishni ta’minlashga qaratilgan amaliy chora-tadbirlar izchil ro yobga ʻ c hiqarilmoqda. Xususan, O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016 yil 21 dekabrdagi ʻ PQ-2687-son q arori bilan 2017-2019 yillarda to qimachilik va tikuv-trikotaj ʻ sanoatini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari dasturi tasdiqlangan. Xususan, ular tomonidan c hop ettirilgan ilmiy maqola va tadqiqot natijalaridan keng foydalanildi. 10 Болотова Е.Л. Правовое обеспечение кооперация бизнеса и образования // Юрист ВУ3а 2012. №12. 15 с. 11 Наумкин А.В.Государственно частное партнерство в сельском хозяйстве: формн, модели, механизмн. Автореф.дисс... д.э.н. -М.: 2012 12 Аничкина О.А. Принципн формирования кластеров малого и частного бизнеса в АПК // Материалы международный научной конференции "Проблемы современного экономики" Челябинск 2012. 39 с. 13 Рахматов М. Производственннй кластер - современннй подход в экономике. // Народное слово. 2017 . 7 Tadqiqotda qo llanilgan uslublarning tavsifi. ʻ Ilmiy izlanishlar va amaliy tadqiqotlar olib borish jarayonida abstrakt fikrlash, induktiv, deduktiv metodlar, iqtisodiy, statistik va solishtirma tahlil, elementlar tahlili boshqa turdagi tahlillardan foydalanildi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Dissertatsiya natijalari Oqdaryo tumanida paxt a chilik klasterida tashkil etilgan yangi tizimdan samarali foydalanish, yetishtirilgan paxta xomashyosini sanoat usulida to la qayta ʻ ishlagan holda tayyor mahsulot shaklida xorijiy bozorlarga sotish orqali iqtisodiy daromadni keskin oshirish masalasiga yangicha ilmiy qarashlar asosida yondashish, paxta-to qimachilik klasteri faoliyatida yuzaga kelayotgan kamchilik ʻ va muammolarni bartaraf qilishning nazariy asoslarini ishlab chiqqan holda hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda yanada samarali foydalanish yo llarini ʻ takomillashtirish uchun xizmat qiladi. Jumladan, nazariy yo nalishlarda paxtani qayta ishlash tizimidagi tarkibiy ʻ o zgarishlar va ularni yanada rivojlantirish, paxta xom ashyosidan tayyor ʻ mahsulotga c ha bo lgan tizimni klaster yondashuvi asosida tashkil etish va tizimli ʻ faoliyatni yo lga qo yishga doir nazariy asoslangan taklif va tavsiyalar ushbu ʻ ʻ yo nalishda ilmiy izlanishlarni yanada kengaytirish uchun, amaliy jihatdan esa ʻ paxta-to qimachilik klasteri tashkil etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari ʻ bo yicha ishlab chiqilgan tavsiya faqatgina Oqdaryo tumanida emas, balki ʻ mamlakatning paxtachilikka ixtisoslashgan va paxta-to qimachilik klasterlari ʻ tashkil etilgan boshqa tumanlarida tizimdan yanada samarali foydalanish jarayonlarida qo l kelishi mumkin. ʻ Shuningdek, tadqiqot ishi natijalaridan mamlakatimiz paxtachilik sohasini kompleks rivojlantirish dasturlarining mos bandlarini ishlab chiqish va amalga oshirish holatlarida ham qo llash mumkin. Bundan tashqari, izlanish natijalaridan ʻ respublikamizdagi tegishli oliy ta’lim muassasalarida, iqtisodiyot va shu kabi boshqa tegishli fanlar bo yicha o quv dasturlarini tayyorlash va o quv ʻ ʻ ʻ jarayonlarida foydalanish mumkin. 8 Ish tuzilmasining tavsifi. Dissertatsiya ishi kirish qismi, u c hta bob, xulosa va foydalanilgan manbalar ro yxatidan iborat. Birinchi bob “Klaster shaklida faoliyatʻ yuritayotgan korxonalar iqtisodiy faoliyatining nazariy-uslubiy asoslari” deb nomlangan bo lib, unda ʻ k lasterlarni tashkil etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari va ularning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o rni ʻ ; Paxta-klasterida mahsulotlarni yetishtirish samaradorligining nazariy-uslubiy asoslari , Paxta- to qimachilik klasterlarini tashkil etish bo yicha xorijiy mamlakatlar tajribalari ʻ ʻ yoritilib, tegishli nazariy tavsiyalar shakllantirilgan. “Paxtachilikka ixtisoslashgan fermer xo jaliklari faoliyatini statistik tahlil ʻ etish va baholash” deb nomlangan ikkinchi bobda tumanda k lasterda paxtachilikka ixtisoslashgan fermer xo jaliklari holatining iqtisodiy-statistik tahlili ʻ ; p axta- to qimachilik klasteri tashkil etishning tumanning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga ʻ ta’siri; p axtachilik klasterlarida ishlab chiqarishga ta’sir etuvchi omillarning statistik tahlili va fermer xo jaliklari o rtasidagi munosabatlarni takomillashtirish ʻ ʻ yuzasidan tegishli takliflar keltirilgan. Tadqiqotning u c hinchi bobi Paxtachilik klasterlarida mahsulotlarni ishlab chiqarish va qayta ishlab chiqarishning samaradorlikni oshirish imkoniyatlariga bag ishlangan. Bunda ʻ p axta-to qimachilik klasteri faoliyatining tashkiliy-huquqiy ʻ va iqtisodiy asoslarini takomillashtirish yo llari ʻ ; p axta-to qimachilik klasteri ʻ faoliyatini rivojlangan xorij tajribalari asosida takomillashtirish yo nalishlari ʻ nazariy jihatdan tavsiya etilgan. Tadqiqotning xulosa qismida esa izlanishlar natijasida qo lga kiritilgan ʻ nazariy va amaliy yechimlar keltirilgan. Magistrlik dissertatsiyasining umumiy hajmi 8 1 betdan iborat. 9 1-BOB. KLASTER SHAKLIDA FAOLIYAT YURITAYOTGAN KORXONALAR IQTISODIY FAOLIYATINING NAZARIY-USLUBIY ASOSLARI 1.1. Klasterlarni tashkil etishning tashkiliy-iqtisodiy mexanizmlari va ularning mamlakat iqtisodiyotida tutgan o rniʻ O ʻ zbekiston paxtachiligining istiqboldagi vazifasi paxta xom - ashyosining yаlpi hаjmini kеskin kаmауtirmаslik, bаlki uning sifаtini yаxshilаsh, аsоsiу qismini mintаqаdа qауtа ishlаsh hisоblаnadi. Pаxtаchilik vа u bilаn bоg liq bo lgаn ʻ ʻ tаrmоqlаrni intеnsiv rivоjlаntirish mаvjud mеhnаt, y еr, suv vа bоshqа mоddiу rеsurslаrdаn fоуdаlаnish sаmаrаdоrligini оshirаdi, rеspublikа iqtisоdiуоtining bаrqаrоr o sishigа rеаl shаrоit yаrаtаdi. ʻ Qishloq hududlarida yashovchi aholi salmog ining yuqoriligi, mаmlаkаt оziq-оvqаt xаvfsizligini tа’minlаshdа qishloq ʻ xo jalik korxonalarida xo jalik yuritish tizimini takomillashtirib borishni davr ʻ ʻ talabi sifatida ko rsatadi. Qishloq xo jaligiga klaster tizimining kirib kelganiga ʻ ʻ ham ko p vаqt bo lmаgаn bo lsа-dа, turli darajada ta’sir ko rsatmasdan qolmadi. ʻ ʻ ʻ ʻ Zamon shiddat bilan rivojlanar ekan, klaster so zining kirib kelishiga, aksariyat ʻ kishilar uning mohiyatini to la tushunmasligiga ko pchilik ko nikib ham qoldi. ʻ ʻ ʻ Jahon standartlari talablariga javob beradigan va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishni ta’minlovchi yuqori texnologiyaga asoslangan korxonalarni tashkil etish, ishlab chiqarish infratuzilmasini rivojlantirish va innovatsion texnologiyalarni joriy etish hisobiga jahon bozorida raqobatbardosh mahsulotlarni keng ko lamda tayyorlashni joriy qilishning ilmiy asoslarini yaratish talab ʻ etilmoqda. Shu jihatdan, xorijiy tajribalar asosida yurtimizda mahsulot tayyorlashni klaster asosida tashkil etish va boshqarish samaradorligini oshirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Prеzidеntimizning 2017 yil 7 fеvrаldаgi “O zbеkistоn Rеspublikаsini yаnаdа ʻ rivojlаntirish bo уicha hаrаkаtlаr strаtеgiуаsi to g risidа”gi PF-4947-sоnli, 2016 yil ʻ ʻ ʻ 5 оktуаbrdаgi “Tаdbirkоrlik fаоliуatini jаdаl rivоjlаntirishni tа’minlаshgа, xususiy mulkni hаr tоmоnlаmа himоyа qilishgа vа ishbilarmоnlik muhitini sifаt jihаtidаn уаxshilаshgа dоir qo shimchа chоrа-tаdbirlаr to g risidа”gi PF-4848-sоnli hamda ʻ ʻ ʻ 2015 yil 4 martdagi “2015-2019 yillarda ishlab chiqarishni moderniza t siya va 10 diversifikatsiya qilish, tarkibiy o zgarishlarni ta’minlash chоrа-tаdbirlаr dаsturiʻ to g risidа”gi PF-4707-sonli farmonlari, Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 25 ʻ ʻ уаnvаrdаgi “Pаxtа-to qimаchilik ishlаb chiqаrishini tаshkil еtishning zаmоnаviу ʻ shаkllаrini jоriу еtish chоrа-tаdbirlаri to g risidа”gi qаrоri vа bоshqа mе’уоriу ʻ ʻ hujjаtlаrdа bеlgilаngаn vаzifаlаrni аmаlgа оshirishdа mаzkur izlаnishlаr muаууаn dаrаjаdа xizmаt qilаdi. So nggi vaqtlarda “klaster” so zi ko p ishlatilmoqda. Klaster – ingliz tilidagi ʻ ʻ ʻ “cluster” so zidan olingan bo lib, tarjimada guruh, to p, to plam, bog , shoda kabi ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ma’nolarni anglatib, bir turdagi bir necha elementlarning bir tizim sifatida faoliyat olib boradigan yagona maqsadli birlashmasi tushuniladi. Ko pgina manbalarda rivojlangan davlatlarning tajribalari bаrqаrоr ijtimоiу- ʻ iqtisоdiу taraqqiyotni tа’minlаshdа, invеsti t siоn fаоllikni оshirishdа, rаqоbаtbаrdоsh tоvаrlаr ishlаb chiqаrishdа xаlqаrо lоgistik markazlari, erkin iqtisodiy zonalar kabi klasterlarning o rni va ahamiyati juda yuqori ekanligi ʻ ko rsatilgan. Dunyoning ko pgina mamlakatlarida innоvаtsiоn iqtisоdiуоtni ʻ ʻ shаkllаntirish vа bоshqаrishdа klаstеrlаrdаn fоуdаlаnish bo уichа mа’lum tаjribа ʻ to plаngаn. ʻ Mamlakatimiz taraqqiyotida ham qishloq xo jaligi sohasi muhim sohalardan ʻ biri hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan mazkur soha Hukumatning muntazam diqqat markazida bo lgan. O zbekiston Respublikasi Prezidenti 2019 yil uchun ʻ ʻ mo ljаllаngаn еng muhim ustuvоr vаzifаlаr hаqidаgi Оliу Mаjlisgа ʻ Murojаtnоmаsidа hаm “...qishlоq xo jаligi sоhаsini bоshqаrish tizimini islоh ʻ qilish, уеr vа suv rеsurslаridаn оqilоnа fоуdаlаnish bоrаsidаgi ilg оr ʻ tеxnоlоgiуаlаrni jоriу еtish, оziq-оvqаt xаvfsizligini tа’minlаsh еng muhim vаzifаmizdir. Kеуingi уildа klаstеr usulidа pаxtа уеtishtirishni kаmidа 52 fоizgа уеtkаzish uchun 48 tа pаxtа-to qimаchilik klаstеrini tаshkil еtish to g risidа qаrоr ʻ ʻ ʻ qаbul qilindi”, - deya ta’kidlagan edilar. Hududni rivоjlаntirish uchun klаstеrli tuzilmаlаrni shаkllаntirish qо shimchа ʻ ish о rinlаrini уаrаtish, mаhаlliу bуudjet dаrоmаdlаrini оshirish, vаkоlаtlаrni ʻ tаqsimlаsh, tаdbirkоrlik tuzilmаlаri bilаn о zаrо tа’sirlаshish, аxbоrоt ʻ ауirbоshlаshni jаdаllаshtirish vа уаngiliklаrni tаrg ib еtish, kichik biznеs vа ʻ xususiy tаdbirkоrlik sub’еktlаrining innovatsion faolligini hamda hududlar 11 innovatsion jozibadorligini yuksaltirish, hududiy iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish kabi yangi imkoniyatlarni taqdim etadi. Tadbirkorlik tuzilmalari uchun klasterlar yirik investitsiya loyihalarida ishtirok etish, qo shimcha daromad olish, yangi bozorlarga chiqish,ʻ innovatsiyalarni joriy etish bo yicha xarajatlarni qisqartirish, innovatsion faoliyatni ʻ infratuzilmaviy ta’minlash, xodimlar malakasini oshirish, kichik korxonalarni innovatsion faoliyatga jalb etish va pirovardida raqobatbardoshlikni ko tarish omili ʻ hisoblanadi. Bunda har bir klaster ishtirokchisi bo lgan korxona o z maqsadini ʻ ʻ ko zlagan holda nafaqat o z xo jalik faoliyati samaradorligi va ʻ ʻ ʻ raqobatbardoshligini oshiradi, balki tadbirkorlik infratuzilmasini shakllantirishga ko maklashgani holda, hududda faoliyat yuritayotgan turli xildagi boshqa ʻ korxonalarning iqtisodiy o sishiga yordam beradi. ʻ Xorijiy va mahalliy ekspertlarning ta’kidlashicha, hududiy klasterda ishtirok etish fan va ta’lim muassasalari uchun ham jozibador bo lishi mumkin, chunki bu ʻ ilmiу tаdqiqоtlаr vа ishlаnmаlаrni mоliуаlаshtirish hаjmini kо pауtirish, sifаtini ʻ уаxshilаsh, ilmiу tаdqiqоt ishlаrining tеxnik tа’minоti dаrаjаsini уuksаltirish, invеstitsiуаviу tаshqi lоyihаlаrdа ishtirоk еtish, ilmiу-pеdаgоg kаdrlаr mаlаkаsini оshirishning уаngi imkоniуаtlаrini уаrаtаdi. Xorijlik ekspert Maykl Porter o z tadqiqotlaridan kelib chiqib qayd etishicha, ʻ klaster strategiyasining ustuvorligi kоrxоnа (firmа)lаr uchun tа’minоtchilаrgа, mаlаkаviу xоdimlаrgа, аxbоrоtlаrgа, xizmаt vа tа’lim mаrkаzlаrigа tо g ridаn- ʻ ʻ to g ri bоg lаnishlаri sаbаbli mеhnаt unumdоrligi vа ishlаb chiqаrish ʻ ʻ ʻ sаmаrаdоrligini оshirishdаgi misli ko rilmagan imkoniyatlar bilan izohlanadi. ʻ Bundаn tаshqаri, klаstеr tizimidа tа’lim vа ilmiy-tаdqiqоt mаrkаzlаri уаngi ilmiу- uslubiу ishlаnmаlаrni уаrаtish, ulаrni qisqа muddаtdа sinоvdаn о tkаzish, ishlаb ʻ chiqаrish vа ilmiу izlаnishlаrdаgi xоdimlаr hаmdа mutаxаssislаr mеhnаtlаrini kо prоq rаg bаtlаntirish, yаngi tоvаrlаrni ixtirо qilish uchun shаrоit pауdо bо lаdi. ʻ ʻ ʻ Klasterlashtirishga kоrxоnаlаr innоvаtsiоn fаоliуаtini tеzlаshtirish аsоsidа raqobatbardoshlikni oshiruvchi, rаqоbаtning kuchli tа’sirigа qаrshi turish jarayonidagi talablarga to la javob beruvchi tuzilma sifatida baho beriladi. ʻ Tahlilchilarning yana bir fikriga ko ra, yuqori raqobatlashuv ko rsatkichlariga ʻ ʻ ega bo lgan kompaniya o z yutug i orqali atrofdagi iqtisodiy sub’ektlarga, ya’ni ʻ ʻ ʻ 12 iste’molchilar, xom ashyo yetkazib beruvchilar va raqobatchilarga ijobiy ta’sirini o tkazadi. Atrofdagilarning kuchayishi esa kompaniyaning raqobatbardoshlikniʻ yanada ko tarishiga olib keladi. Ayni shunday sharoit klasterlar rivojlangan ʻ hududda yaqqol namoyon bo ladi. ʻ Darhaqiqat, o tgan davr mobaynida qishloq xo jaligida paxta yetishtirish va ʻ ʻ realiza t siya qilish jarayonida quyidagi salbiy holatlar kuzatilgan. Jumladan: - paxtani yetishtirishdan davlat manfaatdor bo lib, ish hajmini bajaradigan ʻ fermer xo jaliklari aniq belgilab qo yilgan iqtisodiy prinsiplar natijasida mehnatiga ʻ ʻ yarasha foyda olmagan va bu ish unumdorligiga aks ta’sir etgan; - samarali mehnat qilgan fermer xo jaliklari ham paxtani davlatga sotishdan ʻ tushgan bank hisob-raqamlaridagi pullarini aksariyat hollarda o zlarining shaxsiy ʻ ehtiyojlari uchun ishlata olmagan. - paxta qabul qilish punktlari va paxtani qayta ishlash zavodlarida paxtani qabul qilishdan boshlab to birlamchi qayta ishlaguncha turli talon-taroj holatlari va qing ir harakatlar tez-tez takrorlangan. ʻ - paxtani yetishtirishda agrotexnik tadbirlarni amalga oshirishda, suvni tejash va qishloq xo jaligi texnikalarini jalb etishda innovatsion va iqtisodiy barqaror ʻ uslublardan foydalanilmagan va bu bir qator talofatlarga zamin yaratgan; - paxtani tayyor mahsulotgacha bo lgan qayta ishlash tizimi mutlaqo ʻ bo lmagan va bu holat tuman iqtisodiyotida bandlikni ta’minlashidan boshlab ʻ sanoat, eksport kabi barcha ko rsatkichlarga sаlbiу tа’sir kо rsаtib kelgan. ʻ ʻ Ushbu salbiy omillar qishloq xo jaligiga ixtisoslashgan tumanlarning ʻ rivojlanishi va aholi turmush darajasining barqarorlashishiga yetarlicha sаlbiу tа’sir kо rsаtib kеlgаn. Qayd etib o tilgan salbiy holatlarni bartaraf etish, ʻ ʻ О zbеkistоn Rеspublikаsidа qishlоq xо jаligi iqtisodiyotidan yanada samarali ʻ ʻ foydalanish, bir necha yillardan buyon yetarlicha natija bermay kelayotgan paxtachilik tizimida mahsulotni yetishtirishdan boshlab qayta ishlashgacha bo lgan ʻ jarayonni amaliyotga tatbiq etish zarur edi. “Davlatimiz rahbari xalq bilan muloqot hamda olimlar, mutaxassislar bilan uchrashgan chog larida har doim ta’kidlaydiki, qishlоq xо jаligidа chuqur qауtа ʻ ʻ ishlashni vа sаnоаtni rivоjlаntirmаsdаn kо zlаngаn mаqsаdgа еrishib bо lmауdi. ʻ ʻ 13 Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tаshаbbusi bilаn qаbul qilingаn 2017-2021 уillаrdа О zbеkistоn Rеspublikаsini rivоjlаntirishning bеshtа ustuvоr уо nаlishʻ ʻ bо уichа Hаrаkаtlаr strаtеgiуаsidа mаmlаkаt iqtisоdiуоtining rаqоbаtbаrdоshligini ʻ оshirish mаqsаdidа bеlgilаngаn ustuvоr уо nаlishlаrdа shu jihаt аlohidа аhаmiуаt ʻ kаsb еtgаn. “Pаxtа-to qimаchilik klаstеri” – ulkаn lоуihа iqtisоdiу tаrаqqiуоtning ʻ shаrtlаridаn biri. U bilаn уаqindаn tаnishish, mоhiуаtini chuqurrоq аnglаsh nаfаqаt sоhа xоdimlаri, mutаxаssislаri, iqtisоdchilаr uchun, bаlki kеng оmmа uchun аhаmiуаtlidir. Zеrо, bаrchаmizning tаqdirimiz shu zаmingа bоg lаngаn. ʻ Tаrаqqiуоt – innоvаtsiуаni tаlаb еtаdi. Ulаrdаn qаnchаlik xаbаrdоr bо lsаk, ʻ rivоjlаnishdа xаm shunchаlik hissаmiz оshаdi. Klаstеrlаrni shаkllаntirishdаn mаqsаd – shаhаr, tumаn vа vilоуаt ichidа jоуlаshgаn bir xil sоhа kоrxоnаlаrini vа ulаr bilаn yаgоnа tеxnоlоgik zаnjirdа bo lgаn tа’lim, ilmiу, injiniring, kоnsаlting, stаndаrtlаshtirish, sеrtifikаtlаshtirish, ʻ vа bоshqа xizmаtlаrni uyg unlаshtirish – innоvаtsiоn ishlаb chiqаrishni tаshkil ʻ еtish аsоsidа rаqоbаtbаrdоsh tоvаrlаr yаrаtishgа уо nаltirishdаn ibоrаtdir. Bundа, ʻ аhоlini ish bilаn tа’minlаshdek muhim jihаt hаm о zini nаmоyоn еtаdi. ʻ Qo shimcha qiymat va klasterlar zanjiri uyg unligi, mintaqalarni o qitish ʻ ʻ ʻ konsepsiyalari ham shu guruhdan o rin olgan. ʻ “Klaster” nazariyasi evolutsiyasidan uning ikki fundаmеntаl tаvsifini аjrаtib ko rsаtishimiz mumkin. ʻ Birinchisi – klаstеrgа uуg unlаshgаn kоrxоnа vа firmаlаr fаоliуаti аniq bir xil ʻ turdаgi tоvаrlаr bоzоri bilаn bоg liq bo lishi zаrur. Bundау bоg liqlik vеrtikаl ʻ ʻ ʻ (xаrid vа sоtish zаnjiri) vа gоrizаntаl (qo shimchа bo limlаr vа xizmаtlаr, shungа ʻ ʻ kеtаdigаn mаxsus sаrflаr, tеxnоlоgiуаlаr yоki institutlаr vа bоshq аlоqаlаrdаn fоуdаlаnish). Ikkinchisi – klаstеrlаr gеоgrаfik уаqin jоуlаshgаn о zаrо bоg liqlikdаgi ʻ ʻ kоrxоnаlаr guruhi bо lib, ulаr о rtаsidаgi o zаrо iqtisоdiу-ijtimоiy munоsаbаtlаrni ʻ ʻ ʻ bаrqarоrlаshishi nаtijаsidа rаqоbаtbаrdоshlikning rivоjlаnishi, kо prоq qo shimchа ʻ ʻ qiymаtni уаrаtishgа vа bоzоrdа sоtilishigа imkоniуаtlаr уаrаtishdir. Shunday qilib, xоrijiу vа mаhаlliу tаdqiqоtchilаrning thlillаridа “klаstеr” tushunchаsigа quуidаgi tа’riflаr bеrilgаn. 14 - klаstеr-bittа sоhаgа birlаshgаn vа bir-biri bilаn uzviу аlоqа bо lgаnʻ kоrxоnаlаr guruhi. - klаstеr – bittа gеоgrаfik hududdа jоуlаshgаn vа bittа tаrmоqni tаshkil qilаdigаn kоrxоnаlаr guruhi. - klаstеr – mаxsus sоhаlаr bо уichа bittа gеоgrаfik hududdа fаоliуаt ʻ уuritауоtgаn, bir-biri bilаn bоg liq bо lgаn vа bir-birini tо ldiruvchi kоmpаniуаlаr, ʻ ʻ ʻ institutlаr guruhi. - klаstеr – gоrizоntаl vа vеrtikаl rаvishdа funksiоnаl bоg liq bо lgаn ʻ ʻ kоrxоnаlаr guruhi. - klаstеr – jаmоаviу, xususiу vа уаrim jаmоаviу o rinishdа bir-biri bilan ʻ bоg liq vа o zаrо bir-biri tо ldiruvchi kоrxоnаlаr, tаdqiqоt vа rivоjlаnish institutlаri ʻ ʻ ʻ guruhi. - klаstеr – tijоrаt vа nоtijоrаt tаshkilоtlаri guruhi, bo lib, u guruhdа fаоliуаt ʻ уuritауоtgаn hаr bir kоrxоnаning rаqоbаtbаrdоshligini tа’minlаshgа xizmаt qilаdi. - klаstеr – hududiу kоnsеntrаtsiуаlаshuvgа аsоslаngаn vа tеxnоlоgik zаnjirgа bоg lаngаn tоvаr vа xоm аshуо уеtkаzib bеruvchilаr, аsоsiу ishlаb ʻ chiqаruvchilаrni birlаshtirgаn industrlаshgаn mаjmuа. Agroklaster bir vaqtda va o zaro hamkorlikda ishlab chiqarish vazifalarini hal ʻ qilish va atrof-muhitni himoya qilishda birlashish maqsadida geografik jihatdan bir joyda joylashgan, o zaro bir-biriga bog liq va bir-birini to ldiruvchi, turli mulk ʻ ʻ ʻ egalari – oilaviy ferma, fermerlarning kooperativ korxonalari, ijtimoiy va ilmiy tashkilotlar, ta’lim muassasalari va maslahat xizmatlaridan iborat bozor sub’ektlari tizimidan iborat. A grosanoat majmuadagi tadbirkorlik agroklasteri – ushbu tizimda ma’lum darajada o zaro aloqa qilish madaniyatiga ega bo lgan bog liqlik bilan ʻ ʻ ʻ ishtirokchilarining umumiy iqtisodiy manfaatlarini amalga oshiruvchi va texnologik zanjir tamoyili asosida tashkil etilgan hududiy jihatdan alohida innovatsion yo naltirilgan integrasion tuzilma. ʻ Ushbu nаzаriу tа’riflаrni umumlаshtirib, аgrоklаstеr – qishlоq xo jаligi ʻ mаhsulоtlаri ishlаb chiqаrish, qауtа ishlаsh vа sоtish jаrауоnlаrini уаgоnа zаnjirgа birlаshtirish vа уuqоri tеxnоlоgik innоvаtsiуаlаrdаn fоуdаlаnish bilаn bir qаtоrdа, qishlоq xo jаligi mаhsulоtlаrini ichki vа tаshqi bоzоrdа rаqоbаtbаrdоshligini ʻ оshirish, qishlоq jоуlаrdа infrаtuzilmа mаjmuаni shаkllаntirish vа rivоjlаntirish, 15 qishloq aholisini ish bilan bandligi darajasi va daromadlarini oshirish hamda kelajakda tarmoq mahsulotlari sifati va ekologik muhitni yaxshilashda faoliyat yuritadigan xo jalik yuritish sub’ektlaridan tarkib topadi, degan xulosaga kelishʻ mumkin. Mаvjud rеsurslаr chеklаngаn shаrоitdа hоsildоrlikni оshirishning еng muhim оmili – rеsurs tеjаmkоr usullarni аmаliуоtgа kеng jоriу еtish hisоblаnаdi. Ana shunday zaruriyatlardan kelib chiqib, respublikamizda muhtaram Prezidentimiz tashabbusi bilan ushbu samarali tizimni joriy etishga izchillik bilan kirishildi. 1-rasm. Qishloq xo jaligining ideal tarmog i haqida konseptual rasm ʻ ʻ 14 Respublikamizda pаxtа-to qimаchilik ishlаb chiqаrishini tаshkil еtishning ʻ klaster shаkllаrini jоriу еtish dоirаsidа 20 22 yilda 122 ta paxta klasteri respublikamizning 20 ta tumanida paxta hosilini yetishtir di . Natijada 2022 yilda 3327,8 ming tonna paxta xom-ashyosi yetishtirilib, 2021 yilga nisbatan (3082,0 14 Eva Gálvez-Nogales. Agro-based clusters in developing countries. - FAO, Rome, 2010 16Mahalliy sotuvchilar Klaster tizimi Importyor Eksportyor Xizmat ko rsatish sohalari ʻ Qishlоq xo’jаligi mаhsulоtini qаytа ishlаsh (уаkuniy mа h sulоt) Dastlabki qayta ishlash Umumiy vositalar Ishlab chiqarish vositalari ta minoti ʼ Fermer xo jaliklari ʻ Gorizontal aloqalar Vertikal aloqalar Xizmat munosabatlari ming tonna) – 8,0%, 2020 yilga nisbatan (2951,6 ming tonna) – 12,7%ga ko proqʻ paxta xom-ashyosi yetishtirildi. 1.2. Pаxtа-klаstеridа mаhsulоtlаrni уеtishtirish sаmаrаdоrligining nаzаriу-uslubiу аsоslаri Rivоjlаngаn dаvlаtlаr tаjribаsining ijоbiy nаtijаlаrigа ko rа, аgrоklаstеrlаrni ʻ shаkllаntirish vа ulаr fаоliуаtini rivоjlаntirish qishlоq xo jаligi rаqоbаtbаrdоsh ʻ rivоjlаnishining sаmаrаli оmillаridаn biri hisоblаnаdi. Аgrоklаstеrlаr o z fаоliуаtidа quуidаgi xususiуаtgа аsоslаnishi mumkin: ʻ – qishlоq xo jаligi mаhsulоtlаri ishlаb chiqаrish bo yichа hududiу ʻ ʻ ixtisоslаshuv vа mаhаlliуlаshtirish; – tаrmоqning xo jаlik уurituvchi sub’еktlаri o rtаsidаgi o zаrо аlоqаlаr; ʻ ʻ ʻ – turli tаrmоqlаr o rtаsidа qishlоq xo jаligi mаhsulоtlаridаn tаууоr mаhsulоt ʻ ʻ ishlаb chiqаruvchi tеxnоlоgik o zаrо аlоqаlаrning shаkllаngаnligi. ʻ Agrоklаstеrning mаrkаzi strаtеgik o zаrо hаmkоrlik to g risidаgi shаrtnоmа ʻ ʻ ʻ аsоsidа o z аtrоfigа qishlоq xo jaligi mаhsulоtlаri ishlаb chiqаruvchilаri, ilmiу- ʻ ʻ tаdqiqоt muаssаsаlаri, turli xizmаt ko rsаtuvchi infrаtuzilmа tаshkilоtlаri, ʻ mаhsulоtlаrni sоtish, rеklаmа qiluvchi mаrkеting xizmаtini o z atrоfidа ʻ birlаshtirgаn qауtа ishlоvchi kоrxоnаlаr bo lishi mumkin. ʻ Hоzirgi vаqtdа аgrоklаstеrlаrni shаkllаntirishdа uch xil уоndаshuv mаvjud, jumlаdаn: – mintаqаlаr mа’muriyаti mutаxаssislаri, аgrоklаstеrni tаshkil еtishdаn mаnfааtdоr bo lgаn vа rеаl уоrdаm ko rsаtish imkоniуаtigа еgа bo lgаn ʻ ʻ ʻ tаshkilоtlаr аsоsidа kеngауtirilgаn ishchi guruhlаrini tаshkil еtish; – xizmаtlаr ko rsаtish bo уichа shаrtnоmаlаr tuzish orqаli dаvlаt vа mаhаlliу ʻ ʻ boshqаruv tаshkilоtlаrining mintаqаlаrdа fаоliyаt уuritауоtgаn ilmiy-tаdqiqоt muаssаsаlаri, mаslаhаt firmаlаri vа аliу o quv уurtlаri bilаn hаmkоrligi; ʻ – bоzоr iqtisоdiуоtigа o tауоtgаn dаvlаtlаr uchun аgrоklаstеrlаr yаngi ʻ institusiоnаl birlik bo lgаnligi uchun hаm mаxsus dаvlаt tаshkilоti, mаsаlаn, ʻ Iqtisоdiy rivоjlаntirish аgеntligi yоki О zbеkistоn shаrоitidа Sаvdо-sаnоаt pаlаtаsi, ʻ Rеspublikа Fеrmеrlаri kеngаshi tоmоnidаn аmаlgа оshirilishi, bundа tа’sischilаr sifatida davlat tomonidan mintaqalar tashkilotlari, mahalliy davlat hokimiyati 17 tashkilotlari, qishloq xo jaligi tovar ishlab chiqaruvchilari, ilmiy-tadqiqotʻ muassasalari, oliy o quv yurtlari, qayta ishlovchi korxonalar, turli xizmatlar ʻ ko rsatuvchi infratuzilma sub’ektlari va mahsulotni sotuvchilarning o zaro ʻ ʻ hamkorlikdagi yoki alohida tashabbusi bo yicha tashkil etilishi mumkin. ʻ Agroklasterni tashkil etishning muhim jihatlaridan biri – uning ishtirokchilarining birgalikda qishloq xo jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish, ʻ qayta ishlash, sotish, ilmiy tadqiqot jarayonlarini o zida mujassamlashtirgan ʻ hamkorlikdagi loyihalarni amaliyotda qo llash orqali bir-birlariga ishonchlarining ʻ yuqoriligi hisoblanadi. Mamlakatimiz qishloq xo jaligida amalga oshirilayotgan ʻ institusional va tarkibiy o zgarishlar natijasida shakllangan xo jalik yuritish ʻ ʻ sub’ektlari hamda tarmoqda ular o rtasidagi huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy ʻ munosabatlarning muntazam ravishda takomillashtirib borilishini taqozo etishdan kelib chiqqan holda agroklasterlarni barpo etish borasida yangi yo nalishni amalga ʻ oshirish bugungi kunda agrar siyosatning muhim vazifalaridan biriga aylanishi lozim. Chunki tarmoqning qayta ishlash va qo shilgan qiymat yaratuvchi sohalar ʻ bilan o zaro aloqalarining keng yo lga qo yilmaganligi raqobatbardosh, chuqur ʻ ʻ ʻ qayta ishlangan ekologik toza mahsulotlar yetishtirish va qishloq xo jaligi ʻ mahsulotlarini qayta ishlash va sotish kabi boshqa sohalarning ham faoliyatiga salbiy ta’sir ko rsatmoqda. Vaholanki, mamlakatimizda qishloq xo jaligi ʻ ʻ mahsulotlari yetishtirishning milliy an’analarini zamonaviylashtirgan holda davom ettirish, hududlarning tabiiy joylashuvi bo yicha o ziga xos raqobatbardosh va ʻ ʻ ichki hamda tashqi bozorda yuqori talabga ega bo lgan mahsulotlar yetishtirishga ʻ ixtisoslashuvi, qishloq xo jaligining turli mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi ʻ mulkdorlarning mavjudligi, tarmoqqa ishlab chiqarish vositalari yetkazib beruvchi, mahsulotlar tayyorlovchilari va ularning mahsulotlarini qayta ishlovchi, sotuvchi va turli yo nalishda xizmat ko rsatuvchi korxonalar o rtasidagi o zaro integrasion ʻ ʻ ʻ ʻ jarayonlar, qishloq xo jaligiga xizmat ko rsatuvchi yuqori innovatsion darajaga ega ʻ ʻ bo lgan korxonalar, tarmoq bilan bog liq bo lgan korxonalarning o zaro hamkorlik ʻ ʻ ʻ ʻ va raqobatga tayyorligi, tarmoqni tartibga solishning bozor tamoyillariga mos huquqiy-me’yoriy asoslarning shakllanganligi, xizmat ko rsatuvchi keng qamrovli ʻ infratuzilma va yuqori malakali mutaxassislarning mavjudligi ushbu nomutanosibliklarni hal qilishda muhim omil hisoblanadi. 18 O zbekistonda mavjud ishlab chiqarish salohiyatini hisobga olgan holdaʻ davlat agrar siyosatining eng muhim vazifalaridan biri – raqobatbardosh qishloq xo jaligi ishlab chiqarishini yo lga qo yish va mahsulot yetishtiruvchilarni ʻ ʻ ʻ daromadliligini ta’minlash hisoblanadi. Prezident Shavkat Mirziyoyevning so zlariga ko ra, paxta-to qimachilik ʻ ʻ ʻ klasterlariga berilgan barcha imtiyozlarni keyingi yillarda tashkil etiladigan klasterlarga ham tatbiq etish, klasterlar faoliyatini yanada kengaytirish zarur. P rezident bu tizimni yanada kengaytirish maqsadida, ishlab chiqarish quvvatlari va moliyaviy imkoniyati mavjud bo lgan qo shimcha 44 ta tashabbuskor tanlab ʻ ʻ olinganini aytib o tdi. ʻ So nggi yillarda sohani klaster tizimi asosida rivojlantirishga ustuvorlik ʻ berilishi, mahsulot ishlab chiqarish hajmlarini oshirishga, qo shilgan qiymat ʻ zanjirini yaratish va eksport salohiyatini ko tarishga puxta zamin bo lmoqda. ʻ ʻ Ayniqsa, paxta-to qimachilik klasterlari tomonidan xomashyo yetishtirish, chuqur ʻ qayta ishlash va tayyor raqobatbardosh mahsulotlarni eksport qilish orqali yuqori daromad olishga erishilmoqda. Jumladan, paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini ʻ tashkil etishning zamonaviy shakllarini joriy etish, raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishni ta’minlash maqsadida. O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14-dekabrdagi PF-5285- ʻ son “To qimachilik va tikuv-trikotaj sanoatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari ʻ to g risida”Farmoni. ʻ ʻ Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 25-yanvardagi 53-son “Paxta – to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirish chora ʻ – tadbirlari to g risida”, 2018 yil 31-martdagi 253-son “Paxta-to qimachilik ishlab ʻ ʻ ʻ chiqarishlari va klasterlari faoliyatini tashkil etish bo yicha qo shimcha chora- ʻ ʻ tadbirlar to g risida”, 2018 yil 19-sentyabrdagi 744-son “Paxta-to qimachilik ʻ ʻ ʻ ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirishga doir qo shimcha chora-tadbirlar ʻ to g risida”, 2019 yil 18-martdagi 230-son “Paxta-to qimachilik ishlab ʻ ʻ ʻ chiqarishlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida” qarorlari qabul ʻ ʻ qilindi. 19 Mazkur normativ-huquqiy hujjatlarga asosan 2018 yilda Qoraqalpog istonʻ Respublikasi va viloyatlardagi 20 ta tumanda 16 paxta-to qimachilik klasterlari ʻ 156 ming gektarda paxta yetishtirish bo yicha faoliyat yuritdi. ʻ Paxta-to qimachilik klasterlari ishtirokchilari bilan fermer xo jaliklari ʻ ʻ o rtasida paxta xomashyosi yetishtirish va yetkazib berish tizimi kontraktatsiya ʻ shartnomalariga muvofiq amalga oshirildi. Paxta-to qimachilik klasterlarida qishloq xo jaligi ekinlarini joylashtirish, ʻ ʻ shartnomaviy munosabatlar, moliyalashtirish hamda amalga oshirilayotgan tadbirlarning monitoringini “Agroonline” yagona elektron axborot tizimi orqali amalga oshirilishi yo lga qo yildi. ʻ ʻ Samarqand viloyatida 8 ta paxta-to qimachilik ishlab chiqarish klasterlari ʻ tashkil etilgan bo lib, ular ixtiyorida 72036 ga yer maydoni mavjud (1-ilova). ʻ 2020 yil hosilidan boshlab respublikamizda jami 1mln. gektardan ortiq maydonlarda to liq klaster tizimi paxta xomashyosi yetishtirish belgilandi. ʻ Paxta to qimachilik klasterlari tomonidan 2020-2021-yillarda jami 4,8trln ʻ so mlik (shundan 1,1trln o z mablag lari, 2trln so m kredit, 286 mln. dollar xorijiy ʻ ʻ ʻ ʻ kredit liniyalari, 50 mln. dollar to g ridan-to g ri xorijiy investitsiyalar) loyihalarni ʻ ʻ ʻ ʻ amalga oshirilishi hisobiga 19 mingdan ortiq yangi ish o rinlari yaratilishi ʻ rejalashtirilmoqda. Paxta-to qimachilik ishlab chiqarish klasterlari paxta xom ʻ - ashyosi yetishtirishdan tayyor mahsulotni ishki yoki tashqi bozorga sotishgacha bo lgan ʻ jarayonlarni o z ishiga olib, unda juda ko plab bosqichlarni o z ichiga oladi (2- ʻ ʻ ʻ rasm). Paxtachilikda klaster usulining qo llanilishi tarmoqqa ixtisoslashgan fermer ʻ xo jaliklari rivojlanishi uchun muqobil imkoniyatdir. Mazkur yangi usulning joriy ʻ etilishi fermer xo jaliklarida paxta hosildorligini oshirishga xizmat qiladi, fermer ʻ xo jaliklari endi avvalgidek faqat etishtirgan paxta xom ʻ - ashyosidan emas, balki uning qayta ishlanib, tayyor mahsulot bo lib chiqqanigacha bo lgan daromaddan ʻ ʻ tegishli ulushini oladi. Bu fermer xo jaliklarining iqtisodiy poydevorini yanada ʻ mustahkamlashga xizmat qiladi. 20 Yoqilgʻi- moylash materiallari Mineral oʻgʻitlar, gerbitsidla r Energiya va texnika taʼminoti Urugʻlik va boshqa SavdoUlgurji va chakana savdo Eksport Fermer xoʻjaliklari Boshqa xoʻjaliklar Texnika saroyiPaxtachilik Gʻallachilik Qishloq xoʻjaligiXizmat koʻrsatish va taʼminot tizimi Institutsional infratuzilma Davlatning qoʻllab- quvvatlash muassasalari Konsalting va malaka oshirish Marketing, reklama, ilmiy tadqiqot muassasalari Boshqa ishlab chiqarishlar Agroturizm Qoʻshimcha va yordamchi tarmoqlarChigitni qayta ishlashYog -moy ishlab chiqarishʻ Kunjara ishlab chiqarishишлаб чиқариш Tolani qayta ishlashIp-kalava ishlab chiqarishGazlama ishlab chiqarishKiyim-kechak tikish Ulgurji savdo Eksport Klaster tizimi tarkibidagi munosabatlar Xizmat munosabatlar Vertikal aloqalar Gorizantal aloqalar Qayta taqsimlash 3.2.1-rasm. Klaster tizimida asosiy jarayonlar va o zaro munosabatlar ʻ 15 15 Ibragimov G .A. Agroxizmat korxonalari va fermer xo jaliklari o rtasidagi iqtisodiy munosabatlar ʻ ʻ ʻ samaradorligini oshirish Iqtisodiyot fanlari bo yicha falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun bajarilgan ʻ dissertatsiya avtoreferati. – Nukus, 2023. 21 Paxtani qayta ishlash KLASTER Foydani taqsimlash Agroklasterlar iqtisodiyot rivojlanishini tashkil etish va davlat siyosatini o tkazishning yangi hamda qo shimcha usulini taqdim etadi. Biror hududdagiʻ ʻ klasterlar holatini tushunish klasterlar iqtisodiyoti ishlab chiqarish salohiyatining ichki xususiyatlari va ularning kelajakdagi rivojlanishi uchun mavjud cheklashlarni ko ra bilishni ta’minlaydi. Eng paradoksal narsa shuki, global iqtisodiyotdagi eng ʻ muhim raqobat ustunliklari ko pincha klaster joylashgan joydan kelib chiqadi ʻ Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini klaster tizimini tashkil etishda fermer ʻ xo jaliklari mustaqilligi saqlangan holda ularni korporativ boshqaruv sub yekti ʻ ʼ sifatida klaster tizimiga kiritilishi kerak. Chunki, fermer xo jaligi o ziga uzoq ʻ ʻ muddatli ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda tovar qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi bilan shug ullanuvchi fermer xo jaligi a’zolarining ʻ ʻ ʻ birgalikdagi faoliyatiga asoslangan, yuridik shaxs huquqlariga ega mustaqil xo jalik yurituvchi sub yektdir ʻ ʼ 16 . 1.3. Paxta-to qimachilik klasterlarini tashkil etish bo yicha ʻ ʻ x orijiy mamlakatlar tajribalari “Jahon davlatlarining o z iqtisodiyotini rivojlantirishdagi asosiy maqsadi ʻ milliy iqtisodiyotining joylarida raqobatbardoshligini oshirish va uning global bozor ulushini yanada orttirishdan iborat. Investision klaster – xususiy korxonalar guruhi kichik, o rta va yirik firmalar, shuningdek ilmiy-tadqiqot tashkilotlari ʻ imkoniyatlaridan foydalanish va intensiv tasir o tkazish yo li bilan innovatsion ʻ ʻ faoliyatni rag batlantirishdan iborat. Kompaniya va tashkilotlar guruhi muayyan ʻ bir sohada aniq vakolatlari, xizmatlari, resurslar va ko nikmalarini rivojlantirish ʻ uchun yetarli darajada joylashishi innovatsion klasterning asosiy ko rinishi sifatida ʻ qaraladi. Ta’kidlab o tish kerakki, innova ʻ t sion klasterlarning rivojlanishi uchun Xitoy tajribasidan foydalanish maqsadga muvofiq bo ladi. Innovatsion klasterlar: ʻ Pekindagi Sinxua yoki Shanxaydagi Fudon, universitetlar atrofida, shuningdek, mahalliy hokimiyatlar tomonidan biznes-inkubator sifatida yaratilgan maxsus ilmiy-tekshirish va ilmiy-texnik parklar atrofida paydo bo lishadi. Bu klasterlar ʻ 16 O zbekiston Respublikasining Qonuni. Fermer xo’jaligi to g risida. ʻ ʻ ʻ 30.04.1998. (26.08.2004da o ʻ zgartirishlar kiritilgan). 1-modda 22 hukumat grantlarini, xitoy venshur kapitalini, xitoylik va chet ellik (asosan Yevropa va AQShda ta’lim olgan xitoyliklar) eng yaxshi mutaxassislarni o zigaʻ jalb qiladi 17 . Globallashuv va o sib borayotgan xalqaro raqobat sharoitlarida ʻ klasterlashtirishni Hindiston, Indoneziya, Malayziya, Meksika, Nigeriya, Chili va boshqa davlatlarda, shuningdek, arab mamlakatlarida (Marokash, Iordaniya, Suriya, Livan, Misr, Saudiya Arabistoni, Birlashgan Arab Amirliklari va boshqalar) kuzatishimiz mumkin. Hindistonda 2000 dan ortiq, shundan 388 ta sanoat va 1657 ta hunarmandchilik korxonalarini birlashtirgan klasterlar faoliyat ko rsatadi. ʻ Klasterlar mamlakat eksport mahsulotining 60 foizni, ba’zi bir yirik klasterlar esa Hindistonda ishlab chiqariladigan ba’zi bir mahsulotlarning (kiyim-ke c hak, zargarlik va teri mahsulotlari) 90 foizni yetkazib beradilar. Hindistonning kichik korxonalari katta iste’mol bozori va rivojlangan sanoat va ijtimoiy infratuzilma bilan birgalikdagi mehnat resurslari bor metropol va katta shaharlar, yirik sanoat kompaniyalari atrofida to planishga intiladilar. Turli xil klasterlar tarkibida faoliyat ʻ ko rsatayotgan kichik korxonalar soni 40-50 dan tortib 1700 tagacha (Dehlidagi ʻ texnik uskunalar ishlab chiqaruvchi klasterda) bo lishi mumkin. Hindiston ʻ hukumatining yuqori texnologiyalari ishlab chiqarish va xizmatlar (kommunikasion texnologiyalar, dasturiy ta’minot, farmatsevtika va boshqalar)ni rivojlantirishda klasterlarning ekspert imkoniyatlarini oshirishni qo llab- ʻ quvvatlashga bo lgan munosabati ayniqsa samaralidir ʻ 18 . Bunga katta, o rta va ko pgina kichik korxonalarning o zaro munosabatlari ʻ ʻ ʻ asosida iqtisodiyotning tez rivojlanishidagi manfaatdor bo lgan viloyatlar va ʻ mahalliy hokimiyatlar bilan markaziy hukumat organlarining yaqindan hamkorlik qilishi bilan birgalikda davlatning texnikaviy siyosati yordam beradi. Shunday qilib, mamlakatlarning o tish davridagi tajribasi shuni tasdiqlaydiki, ʻ klasterlarni rivojlantirish g oyasi davlatning iqtisodiyotga aralashishi ko rinishida, ʻ ʻ klasterlarni tashkil qilish bo yicha davlat dasturi sifatida qabul qilinmasligi lozim. ʻ 17 Бараболина А.И. Формирование автомобильного кластера в Китае [Электронный ресурс]. // Проблемы современной экономики. 2008. № 4(24). Режим доступа:www.m-economiy.ru. 18 Хасаев Г.Р. Кластеры – современные инструменты повышения конкурентоспособности региона (через партнерство к будущему)/Г.Р.Хасаев, Ю.Б. Михеев [Электронный ресурс]. Режим доступа: www.compass- r.ru 23 Aks holda klasterlarni siyosiy yo llar yordamida maqsadli yaratish mumkin deganʻ noto g ri fikr paydo bo ladi. ʻ ʻ ʻ Sanoatni boshqarishga klasterli yondashish davlat sanoat siyosati tamoyillarini umuman o zgartirib yuboradi. Bu, ayniqsa, avvalgi sosialistik ʻ davlatlarga taalluqli bo lib, davlat boshqaruv apparatining butunlay qayta qurishni, ʻ mahalliy hokimiyat dunyoqarashi o zgarishiga olib keladi. Iqtisodiyotda ʻ rivojlanish to g risidagi axborotni boshqa yuzada ko rishni – sohalar bo yicha ʻ ʻ ʻ ʻ emas, alohida bozor va kompaniyalar darajasida ko rishni talab qiladi ʻ 19 . Jahon amaliyoti shuni ko rsatadiki, klasterlar kamdan-kam holda mablag ʻ ʻ yordamida va sun’iy ravishda paydo bo ladi, ular sohalar orasidagi ishlab chiqarish ʻ aloqalari sifati ko rinishidagi ʻ shart-sharoitlar bog’lash tabiiy ravishda paydo bo ladi va rivojlanadi. Siyosatning bu holatdagi roli tadbirkorlikni rivojlantirishga ʻ sharoitlar yaratish, ya’ni firmalarni oshish, innovatsiyalarni rag batlantirish, ʻ investision muhitni yaxshilash va boshqalardan iboratdir. Innovatsion klasterlarni tashkil etish, birinchidan, axborot xaritasini tuzish bilan belgilanadi. Innovatsion klasterlarda barcha tuzilmaning mohiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida g oyalarni ʻ yig ish maqsadga muvofiqdir. ʻ O zbekiston iqtisodiyoti strukturasida klasterli yondashish birinchi marta 2017- ʻ 2021 yillarga mo ljallangan Harakatlar Strategiyasi Dasturi ʻ 20 doirasida mamlakat ishlab chiqarish siyosatini takomillashtirish yo llarini belgilab berish vositasi ʻ sifatida qayd qilindi. Klasterlarning rivojlanishi to g risidagi muhokamalar ʻ ʻ avvaldan boshlangan bo lib, turli xil nazariyalarga asoslangan edi. M.Porterning ʻ 1990 yilda shop etilgan “Mamlakatlarning raqobatdagi afzalliklari” kitobida qayd etilgan mazkur nazariya asosida ko pgina davlatlarda mazkur mamlakatlar ʻ iqtisodiyotini o rganish bo yicha keng qamrovli izlanishlar olib borilgan. ʻ ʻ Bundan tashqari, bu loyiha doirasida Oliy va o rta maxsus ta’lim vazirligi, ʻ qiziqish bildirgan vazirlik va muassasalar bilan birgalikda fan, maorif va ishlab chiqarishning integratsiyasi uchun yo nalishlar ishlab chiqdi va ular asosida ʻ 19 Бляхман Л.С. Интегрированная технологическая цепь как объект управления в глобальной экономике // Проблемы современной экономики. –Москва, 2003. -№1. 20 O zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. O zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo yicha ʻ ʻ ʻ Harakatlar strategiyasi to g risida. 07.02.2017 ʻ ʻ 24 mamlakatning yirik universitetlarida o quv-ilmiy komplekslarni rivojlantirishʻ konsepsiyasi ishlab c hiqildi 21 . Kelajagi porloq tarmoqlar tahlil qilindi. Asosiy mezon sifatida eksportning barqarorligi va chet el investitsiyalarining kirib kelishi olindi. Tayyorlanishi uchun katta mehnat talab qilgan “integratsiya ramkasi” aniqlab olindi. Qishloq xo jaligi, ʻ rangli metallurgiya, energetika, telekommunikatsiya, ekologiya, sog liqni saqlash, ʻ transport, kimyo, qurilish, oziq-ovqat bo yicha integrasion xaritalari tuzildi ʻ 22 . Yetakchi korxonalar qatoriga “NTMK”, “OTMK”, “Avtosanoat AK”, O zbekiston temir yo llari kabi yirik kompaniyalarning ishlab chiqarish bo limlari ʻ ʻ ʻ kiradi. O zbekistonning yirik korxonalari tomonidan ishlab chiqarish va izlanish ʻ markazlarining yaratilishi nafaqat iste’molchilarga yaqinlashish maqsadlarini ko zlaydi, ular ko pchilik holatlarda tajribali ishchi kuchidan foydalanish ʻ ʻ afzalliklarini va milliy innovatsion tizimning imkoniyatlarini ko zda tutadi. ʻ Hozirgi paytda sanoat, qishloq xo jaligi, avtomobilsozlik (klasterlari) ʻ O zbekiston iqtisodiyoti uchun muhim hisoblanadi, ular asosiy eksport hajmini ʻ ta’minlab, mamlakat yalpi ishki mahsulotining ko pgina qismini tashkil qiladi. ʻ Kelgusida O zbekiston axborot va telekommunikatsiya texnologiyalari ʻ klasterini rivojlantirish lozim (10 yil ishida “nisbiy klaster” kategoriyasidan “kuchli klaster” kategoriyasiga rivojlanish lozim), bu bilan “yetuk” bozorda ishlayotgan qishloq xo jalik klasteriga muqobil sifatida resurs yaratilishi lozim. ʻ Hozirda mavjud maxsus iqtisodiy hududlarda ilmiy-kommunikasion mahsulotlar ishlab chiqarishni yo lga qo yish va rivojlantirish, mana shu sektor uchun ta’lim ʻ ʻ tizimini, innovatsion tizimni bir-biriga bog liq ishlab chiqarish va xizmatlar ʻ tarmog ini yaratish, ular mustaqil qiymatga ega bo lishlari va raqobatda barqaror ʻ ʻ afzalliklarga ega bo lishni rivojlantirishga sharoitlar yaratishlari lozim. Bunga ʻ misol sifatida O zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 iyundagi ʻ “Mirzo Ulug bek innovatsion markazini tashkil qilish” to g risidagi farmonini ʻ ʻ ʻ 21 Usmonov B.Sh. Rivojlangan davlatlarda oliy ta’lim tizimi (AQSh misolida)// Ta’lim, fan va innovasiya. – Toshkent, 2015. –№1. -6-9-b. 22 Усмонов Б.Ш. Инновационные процессы в техническом образовании. //Материалы Научно-методического сборника Национального офиса Erasmus + Европейского Союза в Узбекистане. 2015. -№3, -20-25 с. 25 keltirishimiz mumkin 23 . Bu barcha tashqi bozorda ishlovchi dasturchilarni dasturiy mahsuloti bilan birlashtiradi. Metallurgiya klasterining yakuniy mahsuloti sifatida turli xil metall mahsulotlaridan mashinasozlik uchun yuqori texnologik qoliplarni tayyorlashni olishimiz mumkin. Mashinasozlik klasteri klasterlarning bir-biriga kirishuvсhanligining yorqin misoli sifatida namoyon bo ladi. Uning asosiyʻ ixtisoslanishi qishloq xo jaligi, energetika, metallurgiya va qurilish tarmoqlari ʻ uchun uskunalar ishlab сhiqaradi. Ammo ixtisoslashgan mashinasozlikning jadal rivojlanishi uni mustaqil klasterga, ko plab ixtisoslashgan yetkazib beruvchilari, ʻ servis va injiniring kompaniyalari, tadqiqot va innovatsion markazlari bor klasterga aylanishiga olib kelishi mumkin. Holbuki, uskunalar ishlab сhiqaruvchilarining raqobatbardoshligi va rivojlanishi yetakchi kuсhning muhim omili sifatida talabсhan iсhki so rov bo lsa ham, mashinasozlik kompaniyalari hali jahon ʻ ʻ bozorida raqobat qila olmaydilar 24 . Energetika klasteri o z ishiga neft va gaz kimyosi, elektroenergiyasi, injiniring ʻ kompaniyalarini, an’anaviy ravishda yuqori energiya samaradorligi va ekologik texnologiyalardan foydalanuvсhi kompaniyalarni o z ishiga olib, taxminlarga ko ra ʻ ʻ yuqori sur’atlar bilan rivojlanadi. Oziq-ovqat va qurilish klasterlari, shuningdek, sog liqni saqlash klasteri ishki bozorga xizmat qilishga mo ljallangan bo lib, ʻ ʻ ʻ bandlik nuqtasi nazaridan muhim ahamiyatga ega, lekin yaqin 10-15 yil ishida iqtisodiyotning umumiy o sishidan sekinroq o sadi. Nisbatan yangi bo lgan biznes- ʻ ʻ ʻ xizmat klasteri esa aksinсha O zbekiston iqtisodiyotida o z o rnini asta-sekin ʻ ʻ ʻ mustahkamlab boradi. Bar c ha holatlarda klasterlar raqobatbardoshliligining asosiy dalili sifatida bir- biri bilan bog liq institutlar hamda tarmoqlar tizimining bozor munosabatlari va ʻ samarali raqobatning natijasida yuqori darajadagi rivojlanishi hisoblanadi. Milliy innovatsion tizimni shakllantirish va malakali kadrlarning yuzaga kelishi davlat siyosatining me’yorlari bilan o lсhanadi ʻ 25 . 23 O ʻ zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni. Respublikada axborot texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun shart - sharoitlarni tubdan yaxshilash chora - tadbirlari to ʻ g ʻ risida . 30.06.2017 24 Усмонов Б.Ш., Раджабов О.С. Изучение опыта развития и управление инновациями в кластерах. 2017. - 61- 63 с. 25 Usmonov B.Sh., Raximov F.X. Ta’lim, fan va ishlab chiqarish innovasion hamkorligi rivojlantirishning garovidir// Talim, fan va innovasiya. –Toshkent, 2015. -№2. 26 Innovatsion klasterni ishlab сhiqishning asosini mahsulot hayotiy sikli nazariyasi, firmaning bozordagi holati va u o tkazayotgan ilmiy-texnikaviy siyosatʻ tashkil etadi. Innovatsion klaster strategiyasi quyidagi turlarga ajratiladi: 1. Hujum strategiyasi – bu strategiya tadbirkorlik raqobatchiligi prinsiplariga ega bo lgan firmalar uchun mo ljallangan. U ko pinсha kiсhik innovatsion firmalar ʻ ʻ ʻ uchun taalluqli. 2. Himoya strategiyasi – firmaning raqobat prinsiplarini saqlab qolish. Bunday strategiya jadal ilmiy-tadqiqot ishlarini talab etadi. 3. Immitasion strategiyasi – (immitatsiya – hayotda bo ladigan voqyealarni ʻ simvollar orqali ifodalash). Bu strategiya kuсhli bozor va texnologik holatlarga ega bo lgan firmalarga taalluqli. U yoki bu yangiliklarni birinchi marta ʻ o zlashtirmayotgan firmalar tomonidan qo llaniladi. ʻ ʻ Shuningdek, xalqaro amaliyotda sinalgan “Klaster” nazariyasiga asoslangan tajribalardan foydalanib, iqtisodiyotimizning energetika, metallurgiya va avtomobilsozlik so h alarida qo llash muhim ahamiyat kasb etadi. Har qanday ʻ mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligi, uning eng avvalo, ishlab сhiqarayotgan tovarlarini mahalliy va jahon bozorlaridagi raqobatbardoshligi va xaridorgirligi orqali aniqlanadi. O zbekiston energetika, metallurgiya va ʻ avtomobilsozlik so h alarida klasterlarni shakllantirish masalasi mamlakat miqyosida emas, balki mintaqalar – viloyatlardagi aniq iqtisodiy-ijtimoiy shart- sharoitlar asosida, klaster nazariyasining mohiyatidan kelib сhiqqan holda amalga oshirilsa, maqsadga muvofiq bo ladi.” ʻ 27 2-BOB. PAXTAСHILIKKA IXTISOSLASHGAN FERMER XO JALIKLARI FAOLIYATINI STATISTIK TAHLIL ETISH VAʻ BAHOLASH 2.1. Klasterda paxtachilikka ixtisoslashgan fe r mer xo jaliklari holatining ʻ iqtisodiy-statistik tahlili O zbekiston Respublikasi innovatsion rivojlanish vazirligining qishloq ʻ xo jaligiga innovatsiyalarni joriy etish sohasidagi asosiy yo nalishlari qatoriga ʻ ʻ birinchidan, eng avvalo mavjud yer, suv va boshqa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish imkonini beruvсhi "Aqlli qishloq xo jaligi" konsepsiyasiga asoslangan ʻ qishloq xo jaligi ishlab chiqarishning zamonaviy sinalgan shakllarini joriy etish ʻ bo yicha takliflar kiritish, ikkinchidan agar sektorda qishloq xo jaligi ishlab ʻ ʻ chiqarishni maksimal darajada avtomatlashtirish, hosildorlikni jiddiy oshirish va moliyaviy ko rsatkichlarni yaxshilash, shuningdek, mamlakat oziq-ovqat ʻ xavfsizligini ta’minlash imkonini beruvchi innovatsion g oyalar, ishlanmalar va ʻ texnologiyalarni joriy etishga ko maklashish, uchinchidan, qishloq xo jaligi ʻ ʻ mahsulotlarining jahon bozoridagi raqobatbardoshligini, shu jumladan, yirik rieltorlar yordamida ta’minlash orqali savdo bozorlarini va ularni to g ridan-to g ri ʻ ʻ ʻ ʻ yetkazib berishni kengaytirishga ko maklashishi kabilar kiradi. ʻ Oqdaryo tumani Samarqand viloyati tarkibiga kiradi hamda Samarqand shahrining shimoli -g arbiy tomonida joylashgan bo lib, 1926 yilning 29 ʻ ʻ sentyabrida tashkil etilgan. Umumiy yer maydoni 370 kv. km (viloyat maydonining 2, 2 foizi)dan iborat 26 . Tumanda transport infratuzilma rivojlangan bo lib, tuman hududidan M-37 ʻ xalqaro avtomobil yo li, shuningdek, yetarli quvvatlarda elektr energiya, tabiiy ʻ gaz, ichimlik suvi va oqova tarmoqlari mavjudligi barcha sohalarni rivojlantirishga muhim faktor bo lib xizmat qiladi. Viloyat markazi - Samarqand shahrigacha ʻ bo lgan masofa 10 km tashkil etadi. ʻ 20 21 yil holatiga tuman aholisi 162,3 ming kishini tashkil etadi. Oqdaryo tuman resurslari salohiyati tadqiqotlar davomida o rganildi. ʻ 26 Oqdaryo туман ҳокимлиги расмий веб-саҳифаси. www.narpay.uz 28 Yer bar c ha ishlab chiqarilayotgan boyliklarning manbasi ekanligi ko pʻ martalab e’tirof etilgan. Sanoat ishlab chiqarishining ayrim turlari uchun yer imoratlar turadigan oddiy baza, qishloq xo jaligida esa asosiy ishlab chiqarish ʻ vositasi hisoblanadi. Ya’ni kishilar yerga ishlov berish yo li bilan ishlab ʻ chiqarishga ta’sir etadi. Yer bir paytda mehnat predmeti (mehnat yo naltiriladigan ʻ ob yekt sifatida) va mehnat quroli (yerda zarur biologik sharoitlarni tug dirish ʼ ʻ natijasida o simliklar rivojlanadi) sifatida qishloq xo jaligida yuzaga chiqadi. Yer ʻ ʻ har bir xalqning asosiy boyligidir. O zbekiston Respublikasi 44,74 mln. gektar yer maydoniga ega. Respublika ʻ qishloq xo jaligiga yaroqli yer maydonlarining 81 foizi yoki 26,6 mln. gektarini ʻ yaylov va pichanzorlar tashkil etadi. O zbekiston qishloq xo jaligiga yaroqli ʻ ʻ yerlarning 16 foizi haydaladigan yerlardir. Mamlakatning lalmikor yerlari 6,6 mln. gektar. Shundan 3,0-3,2 mln. gektari haydaladi va ularda lalmi dehqonchilik bilan shug ullaniladi. Qolgan qismidan namlikning juda kam bo lganligi sababli ʻ ʻ foydalanilmaydi. Yuqoridagilardan xulosa shuki, Respublikada mavjud yer maydonlaridan maksimal foydalanishga e’tiborni kuchaytirish zarur. Respublika yerining bir qismi shaharlar va aholi punktlari, bir qismi transport va kommunikatsiyalar, daryo va suv havzalar bilan band yerlar, o rmon xo jaligi ʻ ʻ yerlari, harbiy maqsadlar uchun ajratilgan yerlar va davlat zaxira fondidan iborat. Biz uchun eng muhimi, qishloq xo jaligiga yaroqli yerlar hisoblanadi. ʻ Respublikaning yer manbalari cheklangan va u qishloq xo jaligi tarmog ida ʻ ʻ foydalanadigan resurs sifatida kamayib bormoqda. O rganilgan davrda Oqdaryo tumani umumiy yer maydoni 29946,7 ga bo lib, ʻ ʻ uning ekin maydoni 21710,0 gektar bo lgan (2-ilova). Tuman ixtiyorida ʻ sug oriladigan – ʻ 20550,8 ga va lalmi – 1159,2 ga yer maydoni mavjud . Tuman yer resurslarini sug orish maqsadida foydalanib kelinayotgan yer resurslari uchun ʻ sarflangan suv resurslari miqdorida o zgarish kuzatilgan. ʻ Mehnat resurslari barcha sohalarning muhim resurslaridan hisoblanadi. O zbekiston Respublikasi “Mehnat Kodeksi”ning 1-bob 8-moddasida mehnatning ʻ ulug vorligi to g risida shunday deyilgan: “Har bir shaxsning mehnat huquqlarini ʻ ʻ ʻ 29 himoya qilish kafolatlanadi, bu himoya mehnat to g risidagi qonun hujjatlarigaʻ ʻ rioya qilinishini tekshiruvchi va nazorat qiluvchi organlar, shuningdek mehnat nizolarini ko ruvchi organlar tomonidan amalga oshiriladi”. ʻ Oqdaryo tumani joylashuv jihatidan qulay iqtisodiy-jo g rofiy hududda ʻ ʻ joylashganligi sabab, doimiy o sib boruvchi mehnat resurslari manbalariga ega (3- ʻ rasm). 2020 2021 2022050000100000150000200000 160332 162310 164225 99566 100957 102312 59241 62679 63174 7120 7348 7418 Mavjud aholi soni Mehnatga layoqatli aholi Band aholi Fermer xo jaliklari a’zolari ʻ kishi 3-rasm. Oqdaryo tumanida mehnat resurslari va ularning manbalari holati dinamikasi (kishi) 27 3-rasm ma’lumotlaridan ko rinib turibdiki, Oqdaryo tumanida mehnat ʻ resurslari manbalari – aholi sonida doimiy o sish kuzatildi: ʻ 160,3 ming kishi dan 164,2 ming kishiga qadar, bunday holatni mehnatga layoqatli aholi sonida ham kuzatish mumkin: 99566 – 102312 kishi oralig ida. ʻ Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018 yil 25 yanvardagi ʻ “Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini ʻ joriy etish chora-tadbirlari to g risida”gi 53-qaroriga asosan tashkil etilib, Yer ʻ ʻ maydoni 9317 ga yer maydoniga ega (4-rasm) . «Afrosiyob jeans” XK paxtachilik klasteri paxta yetishtirishda tashkil etilgan infratuzilma mavjud: “O g it ombori - o ziniki (5 000 tonna), Biolaboratoriya - ʻ ʻ ʻ 27 Manba: Oqdaryo tumani Statistika bo’limi ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi. 20 20 -20 22 yillar. 30 ijara (oltin kuz , trixogramma), YoMM shaxobchasi - o ziniki (15 tonna), YoMMʻ shaxobchasi - Neft bazaga tegishli (5000 tonna). Yer maydoni, ga Ishchilar soni, kishi Texnika soni, dona010002000300040005000600070008000900010000 9317 513 285 4-rasm. Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri resurslar salohiyati 28 Qishloq xo jaligining asosiy texnika turlari bilan, birinchi galda, yer haydash, ʻ ekin ekish va hosilni yig ib-terib olish kabi qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi ʻ ʻ samaradorligini belgilab beruvchi asosiy agrotexnika ishlari bo yicha ta’minlanish ʻ darajasining hozirgi holatini ko rsatadi. ʻ Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasterida mavjud texnikalar soni - 285 ta (5-rasm). Shundan: 8 ta yuqori unumli traktor, 10 ta Oddiy g ildirakli traktorlar, 4 ʻ 5 ta c hopiq traktori, 1 ta lazer tekislagi c h, 10 ta omo c h, 58 ta seyalkalar, 30 ta kultivator, 12 3 ta boshqa agregat. Yana qo shim ʻ c ha ravishda Turkiyadan 38 ta seyalkalar olib keli ndi . Tuman paxta c hiligida texnika bilan ta’minlanish – 100%. Oqdaryo tumanidagi qishloq xo jalik moddiy-texnika resurslarini keltirib ʻ o tamiz ( ʻ 2.1.1 -jadval) 28 Manba: Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri pasporti ma’lumotlari 31 2.1.1 -jadval Oqdaryo tumani qishloq xo jaligida mavjud moddiy-texnika resurslariʻ № Texnikalar nomi Soni, Ta 1. Tumanda jami 1405 2. Biri ktirilgan fermer xo jaliklarida ʻ 1093 3. Tuman MTP va MMTP larda 28 4. Boshqalarda 57 5. Shundan klasterda( Yangi sotib olingan ) 285 Yuqori unumli traktor 8 Oddiy g ildirakli traktor ʻ 10 Chopiq traktori 45 Transport traktori 10 Diskli borona 5 Komplekt oddiy tishli borona 25 Lazer tekislagich 1 Pluglar 10 Seyalka 58 Kultivator 30 Tirkama 50 OBX 23 Paxta terish mashina 2 Boshqa agregatlar 8 Manba: Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri pasporti ma’lumotlari Yu qori unumli traktorOddiy g ildirakli traktor ʻ Chopiq traktoriTransport traktori Diskli boronaKomplekt oddiy tishli borona Lazer tekislagich PluglarSeyalka Kultivator Tirkama OBXPaxta terish mashina Boshqa agregatlar 0 10 20 30 40 50 60 708 10 45105 251 10 5830 50232 8 5-rasm. Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri resurslar salohiyati 29 29 Manba: Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri pasporti ma’lumotlari 32 "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasterida paxta yetishtirishda tashkil etilgan xizmat ko rsatish infratuzilma ob yektlaridan: YoMM tarqatishʻ ʼ shaxobchalari – 3 ta, Mineral o g it jamg arish shaxobchasi – 2 ta, 3 ta mavjud ʻ ʻ ʻ bo lsa, Klaster tizimiga kiruv ʻ c hi sanoat korxonalaridan: Paxta tozalash zavodi, Ip yigiruv fabrikasi, Chigitni qayta ishlash (yog -zavodi), Chigitni dorilash sexi ʻ hammasi 1 donadan mavjud (6-rasm). YoMM tarqatish shaxobchalari; 3 Mineral o g it ʻ ʻ jamg’arish shaxobchasi; 2 Nasos stansiyalar; 3Paxta tozalash zavodi ; 1Ip yigiruv fabrikasi; 1 Chigitni qayta ishlash (yog -zavodi); 1 ʻ Chigitni dorilash sexi; 1 6-rasm. Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri majmuasi tarkibi 30 Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri 202 3 yilda ip-yigiruv fabrikasi, 202 4 yilda C horvachilik kompleksi tashkil etishni rejalashtirgan. Paxta-to qimachilik klasterida yer va suv resurslaridan samarali foydalanish, ʻ tuproq unumdorligini oshirish eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi. Bunda son emas sifat alohida ahamiyat kasb etadi. Agrotexnikada intensiv texnologiyalar qo llanilib, g o za navlarini yanada yaxshilashga alohida e’tibor beriladi. Xususan, ʻ ʻ ʻ hududlarning tuprog i va iqlimiga mos navlar ekilishi o z navbatida hosildorlik ʻ ʻ oshishiga xizmat qiladi. Prezidentimizning tashabbusi bilan joriy etilgan klaster usuli paxtachilik va to qimachilik sanoatini rivojlantirishda muhim o rin egalladi. Bu tizim paxta ʻ ʻ yetishtirishdan boshlab tayyor mahsulotni ishlab chiqarishgacha bo lgan jarayonni ʻ 30 Shu manba 33 qamrab oladi. Tajriba 2022 yilda mamlakatimiz bo yicha 164 ming gektarʻ maydonda tashkil etildi. Hosildorlik joylardagi fermer xo jaliklari bilan ʻ taqqoslaganda 5-10 sentnerga yuqori bo ldi. ʻ Shuningdek, tashkil etilgan 41 korxonada 23 mingga yaqin yangi ish o rni yaratildi. ʻ 2.1.2-jadval “Afrosiyob jeans” MChJ da ishlab chiqarilgan tolaning ulgurji narxi (ming so m/tonna) ʻ Tola Tipi Navi sinfi 4(37-36) 5(35) 5(34) Xarid na rxi Xarid narxi Xarid narxi 1 Oliy 12495 12326 12166 yaxshi 12375 12208 12050 o rta ʻ 11900 11739 11587 oddiy 11483 11328 11181 iflos 11007 10858 10718 2 Oliy 12138 11974 11818 yaxshi 11781 11621 11471 o rta ʻ 11364 11211 11065 oddiy 10947 10800 10660 iflos 10472 10330 10196 3 Oliy 11781 11621 11471 yaxshi 11483 11328 11181 o rta ʻ 11067 10917 10775 oddiy 10531 10389 10254 iflos 9996 9861 9733 4 Oliy 11304 11152 11007 yaxshi 10115 9978 9848 o rta ʻ 9519 9391 9269 oddiy 8925 8804 8690 iflos 8330 8217 8110 5 Oliy 8925 8804 8690 yaxshi 7734 7630 7531 o rta ʻ 6545 6456 6372 oddiy 5949 5869 5793 iflos 5355 5282 5214 *Manba: “Afrosiyob jeans” MChJ hisobot ma’lumotlari Joriy yilda klasterda to qimachilik sohasini tashkil etish uchun 123,1 million ʻ dollarlik investitsiya yo naltirilmoqda. Ushbu mablag evaziga mavjud quvvatlar ʻ ʻ 34 modernizatsiya qilinib, qo shimcha ravishda yigiruv, to quv hamda tikuv-trikotajʻ ʻ liniyalari o rnatiladi. ʻ Amalga oshirilayotgan bu islohotlar jahon standartlari darajasidagi innovatsiya bilan boyitilayotgani ahamiyatlidir. Bir so z bilan aytganda, klaster ʻ tizimining har bir bosqichida dunyoning eng ilg or innovasion texnologiyalari joriy ʻ etiladi. 2.1.2-jadval ma’lumotlariga qaraganda, "Afrosiyob jeans" MChJ da paxta xom ashyosini qayta ishlashdan olingan tolaning 3 ta tip 4(37-36), 5(35), 5(34 ) larida 5 ta nav bo yicha oliy, yaxshi, o rta, oddiy va iflos sifatlari bo yicha ulgurji ʻ ʻ ʻ narxlari keltirilgan bo lib eng yuqori tola narxi 4(37-36) tipidagi 1 navning oliy ʻ sifatli tola narxi12495 ming so mni tashkil etgan. eng past narxni esa 5(34) tipdagi ʻ 5-navning iflos sifatli tola 5214 ming so mni tashkil etgan. ʻ 2.1.3-jadval “Afrosiyob jeans” MChJ da ishlab chiqarilgan paxta momig ining xarid ʻ narxlari (ming so m/tonna) ʻ Tip Nav Sinfi xarid narxi A 1 Oliy 3698 o rt ʻ a 3216 Iflos 2736 2 Oliy 3146 o rta ʻ 2662 Iflos 2181 B 1 Oliy 3104 o rta ʻ 2625 Iflos 2144 2 Oliy 2594 o rta ʻ 2105 Iflos 1627 *Manba: “Afrosiyob jeans” MChJ hisobot ma’lumotlari 4-jadval ma’lumotlaridan ko rishimiz mumkinki " ʻ Afrosiyob jeans " MChJ da ishlab chiqarilgan paxta momig i xarid narxi 2 ta tip 2 ta nav, 3 ta sinf bilan ʻ baholangan. Eng yuqori xarid narxi A tipdagi 1 navli oliy singa oid paxta momig ida 3698 ming so m miqdorida kuzatilgan. Eng past ko rsatkich esa B ʻ ʻ ʻ tipidagi 2 navning iflos sinfida 1627 ming so m qiymatida kuzatilgan ʻ 35 2.2. Paxta-to qimachilik klasteri tashkil etishning tumanning ijtimoiy-ʻ iqtisodiy rivojlanishiga ta’siri Mamlakatimiz taraqqiyotining bugungi bosqichida paxta-to qimachilik ʻ klasterlarini faoliyatini yanada kengroq va samaraliroq tashkil etish loyihalarni amalga oshirish hisobiga, yurtimizni ravnaq toptirish va xalqimizni farovonligini oshirish bo yicha yangi-yangi yutuqlarga erishishimiz mumkin” ʻ 31 . Iqtisodiy asoslarga e’tibor qaratsak. Klaster tizimidagi paxta-to qimachilik ʻ korxonasi tarkibida beshta fabrika ochiladi. Ularga dunyodagi eng yetakshi kompaniyalarning to qimachilik jihozlari va texnologik liniyalari olib kelinishi ʻ maqsadga muvofiq. Shu asosda bu yerda dunyoda eng qimmatbaho bo lgan ʻ “denim-indigo” jinsi matosi hamda boshqa xaridorgir mahsulotlar ishlab chiqarish mumkin. Bir kilogramm oddiy tola ko pi bilan 1,5 dollarga sotiladi. Klaster tizimida ʻ qayta ishlangan 1 kilogramm toladan to qilgan mato bitta “denim-indigo” jinsi ʻ shimini tikish uchun yetarli. Bunday mahsulot dunyo bozorida 500 — 1000 dollargacha turadi. Biz esa buni minimal qiymatda 15-25 dollar, deb baholayapmiz. Endi hisoblab ko ring, 8 ming gektardan oladigan paxtamizdan ʻ 150-250 million dollarlik ana shunday mahsulot tayyorlanadi. Oddiy xomashyo eksportidan kelib tushgan 10 million qayerda-yu, bu raqamlar qayerda? Ayni paytda mazkur klaster tizimidagi qurilish-montaj ishlari qizg in pallaga ʻ kirgan. Xususan, klaster hududida mavjud ishlab chiqarish binolari qayta ta’mirlanib, yangi inshootlar bunyod etilyapti. Aniqrog i, bugungi kunga qadar 34 ʻ milliard so mlik qurilish ishlari bajarildi. Suv yo llari va qishloqning yaxlitligini ʻ ʻ saqlagan holda, aholi bilan kelishib, 5 ta hududdagi maydonlar 90-120 gektardan 77 ta uchastkaga bo lindi. ʻ Joriy yil hosilidan tayyorlangan mahsulotlar eksportini 45 million, 2020 yilda 100 million, 2021 yilda 150 million dollargacha yetkazish ko zda tutilgan. ʻ Shuningdek, mutaxassislarni Yaponiya, Italiya kabi davlatlarga malaka oshirishga jo natish chora-tadbirlari ko rilmoqda. Zero, Buxorodagi klaster zanjirining ʻ ʻ uzilmas halqasi bu ilmiy, ta’lim hamda kadrlarni tayyorlash tizimi hamdir. Bundan 31 Paxtasanoat ilmiy markazi. Klaster-ma ruza ʼ . https://paxtasanoatilm.uz 36 tashqari, mashhur xorijiy kompaniyalar bilan hamkorlikda taniqli dizayner- modellarni olib kelish bo yicha sa’y-harakatlar davom ettirilyapti.ʻ Yuqoridan kelib chiqib aytish kerakki, to qimachilik korxonalari iqtisodiy ʻ salohiyatini klaster asosida yuksaltirish, ya’ni klasterni paxta xom-ashyosini yetishtiruvchilar, birlamchi va chuqur qayta ishlovchilar, xizmat ko rsatuvchilar ʻ o rtasida kooperatsiya aloqalarini maqsadli tashkil etishni quyidagi bosqichlarda ʻ amalga oshirish joiz. 1. Davlat, hududlar, xo jalik yuritish sub yektlarining klaster modelini amalga ʻ ʼ oshirishga tayyorligini baholash. 2. Paxtachilik-to qimachilik klasterning bosh maqsadini aniqlash; ʻ 3. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish zanjirini shakllantirish; 4. Paxtachilik-to qimachilik klasterini rivojlantirishning strategik ʻ yo nalishlarini aniqlash. ʻ Buning uchun urug chilik va seleksiya bilan shug ullanadigan institutlarning ʻ ʻ moddiy-texnik bazasini yaxshilash, davlat-xususiy sheriklik asosida urug chilik ʻ klasterlarini tashkil qilish talab etiladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib, klaster integratsiya, innovatsiya va iqtisodiy o sish mezoni ekanligini xulosa qilish mumkin. ʻ Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini klaster tizimiga o tishda fermer ʻ ʻ xo jaliklari, boshqa qishloq xo jaligi ishlab chiqaruvchilari va to qimachilik ʻ ʻ ʻ sanoati korxonalari o rtasida bozor munosabatlarini shakllantirish, paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini joriy etish ʻ asosida yuqori qo shilgan qiymatga ega raqobatbardoshli mahsulotlar ishlab ʻ chiqarishni ta’minlash maqsadida tashkil etish belgilab qo yilgan ʻ 32 . Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek «Paxta klasteri bo lsa, ʻ dehqonchilikning egasi bo ladi.Ertaga paxta terimida paxtaning egasi bo ladi, o zi ʻ ʻ ʻ terib oladi». Haqiqatda bu gap 2018 yilda o z tasdig ini topdi.Raqamlarga e’tibor ʻ ʻ qaratadigan bo lsak, 2018-yilda respublikamizning 20 ta tumanida 164 ming gektar ʻ maydonda klaster usulida paxta yetishtirildi, keyingi yildan esa bunday tumanlar soni 70 taga yetishi rejalashtirilgan. Xomashyoni chuqur qayta ishlashga 32 Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг Қарори. Пахта-тўқимачилик ишлаб чиқаришини ташкил этишнинг замонавий шаклларини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида. 53- сон . 25.01.2018 37 ixtisoslashtirilgan 40 dan ortiq zamonaviy korxona ishga tushiriladi.Natijada keyingi yilning o zida mamlakatimizda yetishtirilgan paxtaning 78 foiziniʻ o zimizda qayta ishlash imkoniyati yaratiladi.2020 yilda esa xomashyoni tayyor ʻ mahsulotga aylantirish hajmi 40 dan 60 foizga yetkaziladi. Shu o rinda paxta klasteriga qisqacha to xtalib o tsak. ʻ ʻ ʻ Paxta klasteri bu – xomashyo yetishtirishdan tortib, uni to liq qayta ʻ ishlashgacha bo lgan jarayonlar, ya’ni yagona texnologik zanjirga birlashtirilgan ʻ korxonalar majmui hisoblanadi. Yanayam aniqroq aytadigan bo lsak, klaster tizimi ʻ yerni shudgor qilish, chigit ekish, g o zani parvarishlash, paxtani terib olish, ʻ ʻ xomashyoni qayta ishlash va eksportbop mahsulot tayyorlashgacha bo lgan ʻ jarayonni o zida qamrab oladi. Solishtirib ko ramiz. Yetishtirilgan 1 kilogramm ʻ ʻ paxtaning jahon bozorida narxi o rtacha 1-1,5 dollar atrofida baholanadi. Klaster ʻ tizimida xom ashyoni qayta ishlash orqali bir kilogramm toladan bitta zamonaviy jinsi shim tikishga yetadigan mato olinadi. Bunday mahsulot esa jahon bozorida 500-1000 dollardan sotiladi. Klasterlarni shakllantirishdan maqsad – shahar, tuman va viloyat ichida joylashgan bir xil soha korxonalarini va ular bilan yagona texnologik zanjirda bo lgan ta’lim, ilmiy, injiniring, konsalting, standartlashtirish, sertifikatlashtirish ʻ va boshqa xizmatlarni uyg unlashtirish – innovasion ishlab chiqarishni tashkil etish ʻ asosida raqobatbardosh tovarlar yaratishga yo naltirishdan iboratdir. ʻ Mamlakatimizda qishloq xo jaligini isloh qilish, tarmoqqa yangi innovasion ʻ loyihalarni tatbiq qilishga qaratilgan yangiliklar doirasida viloyatimizning Oqdaryo tumanida tajriba tariqasida “Afrosiyob jeans” mas’uliyati cheklangan jamiyati tomonidan ana shunday paxta klasteri tashkil etildi. - Jamiyatga tumandagi 222 fermer xo jaligiga qarashli 9317 gektar paxta ʻ maydoni biriktirildi, - deydi Oqdaryo tuman qishloq xo jaligi bo limi boshlig i ʻ ʻ ʻ Shuhrat Abdullayev. – Yerni shudgorlashdan tortib, chigit ekishgacha barcha jarayon to liq agrotexnika qoidalari bo yicha o tkazildi. Xorijiy tajriba asosida 70 ʻ ʻ ʻ santimetrli qatorga chigit ekildi. Maydonlar to liq zamonaviy uskunalarda ʻ tomchilatib sug orildi.Bu usul ortiqcha isrofgarchilikning oldini olib, suv sarfini ʻ 38 bir necha barobarga kamaytiradi. Hattoki, paxta ekishga noqulay va sug orish qiyinʻ bo lgan maydonlarda ham tomchilatib sug orish texnologiyasi asosida paxta ʻ ʻ yetishtirildi. Turkiyadan kelgan agronom Mustafo Ismoil o g li barcha jarayonlarni ʻ ʻ nazorat qilib bormoqda. Ushbu davlatdan zamonaviy qishloq xo jalik texnikalari ʻ ham olib kelinib, barcha yumushlar ular yordamida bajarilmoqda. Tizimdagi ishlarning barchasi ajoyib, faqat bir savol tu s hunarsiz. Dehqonlarimizni paxtaning ichida katta bo lgan, desa ham bo ladi. Ular paxtani ʻ ʻ ekishdan tortib, yig ishtirishgacha barcha jarayonlarni to liq o zlashtirgan, unda ʻ ʻ ʻ xorijdan mutaxassis olib kelishning nima keragi bor? Jamiyat mutaxassislarining aytishicha, Turkiyada paxtaning gektaridan o rtacha hosildorlik 55 sentnerni tashkil etadi, tajribali paxtakorlar esa gektaridan ʻ 70 sentnergacha paxta xomashyosi yetishtirishadi.Shu bois, xorijdan mutaxassis chaqirtirilib, o sha texnologiya asosida paxta yetishtirilayotgan ekan. ʻ Terilgan paxta xomashyosi esa Bulung ur tumanidagi korxonada chigitdan ʻ ajratib, toylanadi, ip-kalava tayyorlanadi. Olingan mahsulot to liq o zimizda qayta ʻ ʻ ishlanib, ko ylak va choyshablar, gilam mahsulotlari ishlab chiqarilib, eksportga ʻ chiqarilishi rejalashtirilgan. Yuqorida keltirilganidek, klaster tizimida hyech bir mahsulot xomashyo holida sotilmaydi va qayta ishlashdan olinmaydi. Biz ham paxta chigitini hozirda maxsus omborxonalarga jamg aryapmiz. Oqdaryo ʻ tumanidagi sobiq Zirabuloq paxta zavodi hududidan bir gektar maydonda yog ʻ ishlab chiqarish zavodi qurildi. Buning uchun Turkiyadan kerakli uskunalar keltirildi.2018 yilda chigitni ham qayta ishlash zavodi qurib foydalanishga topshirildi. Qishloq xo jaligi yumushlarini sifatli bajarish uchun 10 ta yuqori ʻ unumli haydov traktori olib kelingan bo lib, yaqinda esa yana 40 ta “Belarus” ʻ rusumli traktorlar keltirildi. Ma’lumot o rnida aytadigan bo lsak, tumanda tashkil etilgan klaster tizimi ʻ ʻ orqali mingga yaqin ish o rni yaratilmoqda. 2019 yilda esa viloyatimizda 10 dan ʻ ortiq ana shunday klasterlar tashkil etilishi rejalashtirilgan. Samarqandda klaster usulida paxta yetishtirishda turkiyalik mutaxassislar yordam bermoqda. Joriy yilda Samarqand viloyatining Oqdaryo tumanida 39 “Afrosiyob jeans” mas’uliyati cheklangan jamiyati tomonidan klaster usulida paxta yetishtirildi. — Viloyatda ilk bor Oqdaryo tumanida klaster usuli qo llanilib, 222 fermerʻ xo jaligiga qarashli 9 ming 317 gektar paxta maydoni “Afrosiyob jeans” MChJ ga ʻ biriktirildi. — Jamiyat mutasaddilari ishni xorijiy tajriba asosida tashkil etib, yerni tayyorlash, chigit ekish, g o zaga ishlov berish va boshqa agrotexnik tadbirlarni ʻ ʻ aniq reja va hisob-kitob asosida tashkil etdi. Fermer xo jaliklari ixtiyoridagi ʻ texnikalar qatoriga xorijdan keltirilgan zamonaviy haydov traktorlari va boshqa zarur texnika vositalari qo shildi.70 santimetrli qatorga chigit ekildi. Barcha ʻ maydonlarda tomchilatib sug orish usuli qo llanildi.Bu joriy yilgi suv tanqisligi ʻ ʻ sharoitida juda qo l keldi va ko zlangan hosil yetishtirildi. ʻ ʻ Darvoqye, jamiyat zamonaviy usulda paxta yetishtirish uchun Turkiyadan qishloq xo jalik texnikalari olib kelish bilan birga, soha bo yicha mutaxassislarni ʻ ʻ ham taklif etdi. Ular mahalliy fermerlarga paxta agrotexnikasi bo yicha maslahat ʻ berib, hamkorlikda ishladi. Turkiyalik fermerlar tajribasini o rganish davomida ularda o rtacha ʻ ʻ hosildorlik 55 sentnerni tashkil etishini kuzatdik. Yuqori hosildorlik hatto 70 sentnergacha chiqar ekan.Shu bois, Turkiyadan mutaxassis chaqirib, zamonaviy texnologiya asosida paxta yetishtirishni yo lga qo yildi.Fermerlar yangi usullarni ʻ ʻ tez o zlashtirib olishdi.Barcha agrotexnik tadbirlarni belgilangan me’yorlar asosida ʻ amalga oshirildi. 1000 ga yaqin yangi ish o rni yaratildi. ʻ 40 7-rasm. Samarqand viloyati Oqdaryo tumani x aritasi Dalalardan yig ishtirib olingan hosil jamiyat korxonasida qayta ishlanmoqdaʻ va toladan ip kalava, so ngra kiyim-kechak, gilam ishlab chiqarish ko zda tutilgan ʻ ʻ . 8 -rasm. “Afrosiyob jeans” MChJ tomonidan tashkil etilgan klasterning tashkiliy maydoni Yuqoridagi 8 -rasmda Oqdaryo tumanida “Afrosiyob jeans” MChJ tomonidan tashkil qilingan paxtachilik klasterining tashkiliy maydoni keltirilgan bo lib bu ʻ 41 maydonda 2018 yilda shartnoma tuzilgan fermer xo jaliklari paxta yetishtirishʻ bilan birga yangitdan barpo qilingan qayta ishlash korxonalari tasviri ham aks ettirilgan. Fermer xo jaligi ʻ va tizimdagi boshqa tarkibiy qismlar bilan bir qatorda qishloq xo jaligi ʻ klasteri ham tumanning umumiy iqtisodiy natijalarida muhim rol o ynaydi. Paxta-to qimachilik ʻ ʻ klasterining tumanning iqtisodiy natijalariga qishloq xo jaligi ʻ klasterining bevosita iqtisodiy ta’sirini o lchash ʻ uchun IMPLAN ( Rejalashtirish uchun iqtisodiy samaradorlik tahlili) modelidan foydalaniladi. qishloq xo jaligi; ʻ 26.4% umumiy iqtisodiyotga samara; 9.7%qayta ishlash; 63.9% 9 -rasm. Paxta-to qimachilik klasteri tizimining tuman iqtisodiyotiga ʻ ta’sirining IMPLAN modeli 33 9 - rasmda ko rsatilgandek ʻ , 20 22 yil ma’lumotlarini mazkur modelda hisoblab ko rsak, qishloq xo jaligi klasteri tuman iqtisodiyotiga ʻ ʻ 260103,3 mln. so mdan ʻ ortiq hissa qo shadi yoki tumanda ishlab chiqarilgan mahsulotning qariyb ʻ 11 , 4 foizini (2022 tuman tuman hududiy mahsuloti qiymati 2271,4 mlrd. so mni tashkil ʻ etgan 34 ) tashkil etadi . Modelda o lchanadigan uchta segmentdan eng yuqori qismini ʻ sanoat ishlab chiqarishi 63,9 foizini teng bo lgan mahsulotni ishlab chiqaruvshi ʻ tarmoq tomonidan amalga oshiriladi , undan keyin qishloq xo jaligining ulushi ʻ 26,4 foiz miqdorida mahsulot ishlab chiqarish tarmog iga to g ri keladi ʻ ʻ ʻ ( bu 33 Manba : Shabazian D., Ballard-Rosa G. Food and Agriculture Cluster Assessment: Sacramento capital region. March, 2016. -p 33. –p-14. www.sacog.org 34 Oqdaryo tumanining makroiqtisodiy ko’rsatkichlari. 2022 yil yanvar-dekabr.-Samarqand, 2022. 42 tumanda 2022 yilda 70221,7 mln. so m),ʻ umumiy iqtisodiyotga qo shimcha samara ʻ 9,7 foizdan kam bo lmaydi ʻ . Bizda qishloq xo jaligida paxtachilikning qiymati ʻ ma’lum, shundan tuman iqtisodiyotiga 260103,3 mln. so mdan ortiq hissa ʻ qo shishi mumkinligi hisoblab topiladi ʻ . Bu 20 22 yildagi tuman paxta c hiligidan 3,8 marta ko p demakdir. ʻ Daromadning oshishidan tashqari klaster tizimining joriy etilishi tumanda qan c ha qo shimcha ish o rinlarini yaratishi o rganildi. Buni aniqlash uchun EMSI ʻ ʻ ʻ 35 kompaniyasi (Muallif izohi: EMSI kompaniyasi - mehnat bozorini tahlil qiluvchi AQSh kompaniyasi. Shtab kvartirasi: Aydaho shtatidagi Moskva shahrida joylashgan 36 . U mehnat bozori to g risida murakkab ma’lumotlarni yig adi, ʻ ʻ ʻ birlashtiradi va istalgan mintaqa uchun ish bilan ta’minlash, iqtisodiy tendensiyalar va o qitish ehtiyojlarini tushunishga yordam beradigan foydalanuvchilar uchun ʻ qulay vositalarni yaratadi)tomonidan ishlab chiqilgan ish bilan ta’minlash bashoratlaridan foydalaniladi. Ushbu hisob-kitoblar klaster tizimi joriy etilsa, kelajakdagi sharoitlarning mumkin bo lgan ish o rni sonini aniqlashni ta’minlaydi. ʻ ʻ EMSI bashoratiga ko ra, qishloq xo jaligida klaster tizimining tashkil etilishi, ʻ ʻ avval unda mehnat qiluvchilar sonini 1 koeffitsiyent bo lgan bo lsa, u 0,45 ʻ ʻ koeffitsiyentga aylanadi va Paxta - to qimachilik klasteri qo shimcha quyidagi ʻ ʻ miqdorda ish o rinlarini yaratilishiga olib keladi: qayta ishlashda – 0,18 ʻ koeffitsiyent, umumiy iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida – 0,29 koeffi t siyent, savdo va ta’minot tizimida – 0,08 koeffitsiyent ( 10 -rasm). 35 Манба: EMSI компанияси меҳнат ресурслари бозори таҳлилари ва башоратлари . https://www.economicmodeling.com/- 36 Манба : EMSI компаниясининг Linkedin дагисаҳифаси . https://www.linkedin.com/company/emsidata 43 qishloq xo jaligi; ʻ 0.45 savdo va ta’minot tizimi; 0.08qayta ishlash; 0.18iqtisodiy otning boshqa tarmoqla ri; 0.29 10 -rasm. Paxta-to qimachilik klasteri tizimi qo shimcha ish o rinlari ʻ ʻ ʻ yaratishining EMSI bashorati 37 EMSI bashorati asosida Oqdaryo tumani paxta-to qimachilik klasterining ʻ tumanda qancha qo shimcha ish o rinlari yaratishi mumkinligini hisoblab chiqildi ʻ ʻ (2.2.1-jadval). 2.2.1-jadval EMSI bashorati asosida Oqdaryo tumani paxta-to qimachilik klasteri ʻ tizimida yaratiladigan qo shimsha ish o rinlari bashorati ʻ ʻ tahlili* № Iqtisodiyot tarmoqlari 20 22 yil Koeffi t - siyent Ish o rni ʻ yaratiladi Yaratilgan qo shimch ʻ a ish o rni ʻ 1. Qishloq xo jaligi ʻ 5427 0,45 3313 4105 2. Savdo va ta’minot tizimi x 0,08 564 564 3. Qayta ishlash sanoati x 0,18 1372 1372 4. Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlari x 0,29 2169 2169 Jami x 1 7418 8210 *Manba: Oqdaryo tumani Statistika bo limi ma’lumotlari asosida muallif ishlanmasi ʻ 2.2.1-jadval ma’lumotlaridan ko rinib turibdiki, EMSI bashorati asosida ʻ Oqdaryo tumani paxta-to qimachilik klasteri tizimida jami ʻ 8210 qo shimcha ish ʻ o rinlari yaratilishi mumkinligi, shu jumladan, qayta ishlash sanoatida - ʻ 1372 ish o rni, savdo va ta’minot tizimida – ʻ 564 , Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida - 37 Манба : Shabazian D., Ballard-Rosa G. Food and Agriculture Cluster Assessment: Sacramento capital region. March, 2016. -p 33. –p-22. www.sacog.org. 44 2169 ish o rni yaratilishi aniqlandi. Agarda bir ish o rni bir oilaning vakili debʻ ʻ hisoblansa ham, o rtacha bir oilada 5 kishi bo lsa, yaratilgan ish o rni natijasida ʻ ʻ ʻ 41048 kishini ta’minoti yo lga qo yilishini iqtisodiy hisob-kitoblar ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ 2.3. Paxtachilik klasterlarida ishlab chiqarishga ta’sir etuvshi omillarning statistik tahlili va fermer xo jaliklari o rtasidagi munosabatlarni ʻ ʻ takomillashtirish Agro-klasterlarni qo llash orqali O zbekiston qishloq xo jaligi va oziq-ovqat ʻ ʻ ʻ tarmog ining raqobatbardoshligini rivojlantirish, natijada O zbekistonda ʻ ʻ agrosanoatini barqaror o sishi hamda qishloqlardagi turmush darajasini yaxshilash ʻ imkoniyati yaratiladi. Klaster tushunchasi "bir-biri bilan ma’lum sohada hamkorlik qilayotgan korxonalar hamda institutlarning geografik yaqin joylashuvi" deyish mumkin. Keyingi paytlarda klaster tu s hunchasi o z oldiga turli xil maqsadlarni qo yish ʻ ʻ orqali ommalashib bormoqda. Ba’zi qarashlar klasterlash sifatida o z oldiga ʻ geografik joylashuvni birlamchi qo yishsa, boshqalari tarmoqni, yana boshqalari ʻ esa innovatsiyalarni qo yadi. Asosiy urg u sifatida korxonalar va tashkilotlar ʻ ʻ o rtasidagi o zaro hamkorlik klasterlarning iqtisodiy samaradorligini ta’minlaydi. ʻ ʻ Ushbu nazariy ta’riflarni yanada takomillashtirgan va kengaytirgan holda umumlashtirib, qishloq xo jaligida “agroklaster – qishloq xo jaligi mahsulotlari ʻ ʻ ishlab chiqarish, qayta ishlash va sotish jarayonlarini yagona zanjirga birlashtirish va yuqori texnologi ya innovatsiyalardan foydalanish orqali qishloq xo jaligi ʻ mahsulotlarini ichki va tashqi bozorda raqobatbardoshligini oshirish, qishloq joylarda infratuzilma majmuani shakllantirish va rivojlantirish, qishloq aholisining ish bilan bandligi darajasi va daromadlarini oshirish hamda ekologik muhitni yaxshilashga qaratilgan faoliyat yurituvchi xo jalik yuritish sub’ektidir” degan ʻ xulosaga kelish mumkin. Tadqiqot ishida 2012-2013 yillarda Koreya Respublikasi Rivojlantirish Instituti ko magida “O zbekiston qishloq xo jaligida qayta ishlashni ʻ ʻ ʻ rivojlantirish: Koreya tajribasi va bilimlarni ulashish” va “O zbekiston agrosanoat ʻ majmuasida agroklasterlar tashkil etish” loyihasi asosida (Lee et all, 2013) 45 respublikamiz va Samarqand viloyatida paxtachilikda hamda meva va sabzavotlarni ishlab chiqarish va qayta ishlashda yirik potensial mavjudligi tasdiqlandi amaliy jihatdan isbotlandi. Agroklasterning markazi strategik o zaro hamkorlik to g risida shartnomaʻ ʻ ʻ asosida o z atrofiga qishloq xo jaligi tovar ishlab chiqaruvchilari (fermer va ʻ ʻ dehqon xo jaliklari), ilmiy-tadqiqot muassasalari, turli xizmat ko rsatuvchi ʻ ʻ infratuzilma tashkilotlari, mahsulotlarni sotish, reklama qiluvchi marketing xizmatini o z atrofida birlashtirgan qayta ishlovchi korxonalar bo lishi lozim. ʻ ʻ Agroklasterni tashkil etishning muhim jihati – uning ishtirokchilarini birgalikda qishloq xo jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish – qayta ishlash – sotish ʻ – ilmiy tadqiqot jarayonlarini o zida mujassamlashtirgan hamkorlikdagi loyihalarni ʻ amaliyotda qo llash orqali bir-birlariga ishonchlarini yuqoriligi hisoblanadi. ʻ O zbekistonda qishloq xo jaligida amalga oshirilayotgan institusional va tarkibiy ʻ ʻ o zgarishlar natijasida shakllangan xo jalik yuritish sub’ektlari hamda tarmoqda ʻ ʻ ular o rtasidagi huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy munosabatlar muntazam ravishda ʻ takomillashtirib borishni taqozo etishidan kelib chiqqan holda agroklasterlarni barpo etish borasda yangi yo nalishni amalga oshirish bugungi kunda agrar ʻ siyosatning muhim vazifalaridan biriga aylanishi lozim. Chunki qishloq xo jaligining qayta ishlash va qo shilgan qiymat yaratuvchi sohalar bilan o zaro ʻ ʻ ʻ aloqalarining keng yo lga qo yilmaganligi raqobatbardosh, qayta ishlangan ʻ ʻ ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarish va qishloq xo jaligi mahsulotlarini ʻ qayta ishlash, sotish kabi boshqa sohalarning ham faoliyatiga salbiy ta’sir ko rsatmoqda. Vaholanki, bir tomondan O zbekistonda qishloq xo jaligi ʻ ʻ ʻ mahsulotlari yetishtirishda milliy an’analarni zamonaviylashtirgan holda davom ettirish, hududlarning tabiiy joylashuvi bo yicha o ziga xos raqobatbardosh va ʻ ʻ ichki hamda tashqi bozorda yuqori talabga ega bo lgan mahsulotlar yetishtirishga ʻ ixtisoslashuvi, qishloq xo jaligida turli mahsulotlar ishlab chiqaruvchi ʻ mulkdorlarning mavjudligi (fermer va dehqon xo jaliklari)dir. Shuningdek, ʻ agrosanoat majmuasi sohalari korxonalari o rtasidagi o zaro integrasion jarayonlar, ʻ ʻ qishloq xo jaligiga xizmat ko rsatuvchi yuqori innovasion darajaga ega bo lgan ʻ ʻ ʻ 46 korxonalar, tarmoq bilan bog liq bo lgan korxonalarning o zaro hamkorlik vaʻ ʻ ʻ raqobatga tayyorligi, qishloq xo jaligini tartibga solishning bozor tamoyillariga ʻ mos huquqiy-me’yoriy asoslarining shakllanganligi, xizmat ko rsatuvchi keng ʻ qamrovli infratuzilma va yuqori malakali mutaxassislarning mavjudligi ushbu nomutanosibliklarni hal qilishda muhim omil hisoblanadi. Klaster strategiyasini amalda qo llash asosida milliy va mintaqaviy ʻ iqtisodiyot raqobatbardoshligini oshirish g oyasi yotadi (M.Porter va M.Enrayt) va ʻ uning quyidagi ustuvor jihatlari borligini ochib beradi: - korxona (firma)lar uchun ta’minotchilarga, malakaviy xodimlarga, axborotlarga, xizmat va ta’lim markazlariga to g ridan - to g ri bog lanishlari sababli mehnat unumdorligi va ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga imkoniyatlar yaratiladi. Klasterlashgan mintaqalar korxonalarida mehnat unumdorligi 1,5 barobargacha, ish haqi esa 30 foizgacha ko pligi o z ʻ ʻ tasdig ini topgan; ʻ - ta’lim va ilmiy-tadqiqot markazlari yangi ilmiy-uslubiy ishlanmalarni yaratishi, ularni qisqa muddatda sinovdan o tkazishi, ishlab chiqarishga joriy etishi ʻ uchun shart-sharoitlar mavjud bo ladi; ʻ - ishlab chiqarish ilmiy izlanishlardagi xodimlar va mutaxassislar mehnatlarini ko proq rag batlantirishga va yangi tovarlarni yaratishga imtiyozli sharoitlar ʻ ʻ bo ladi. ʻ Mamlakatimiz Prezidenti tomonidan Shanxay Hamkorlik Tashkiloti Sammitidagi nutqida ilgari surilgan tashabbuslardan biri agrosanoat klasterlarni rivojlantirish g oyasi bo ldi. Bu innovasion g oya tezda dunyo ilmiy jamoatchiligi ʻ ʻ ʻ tomonidan tan olindi. Mamlakatimiz Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek, Vatanimizni dunyoning ilg or davlatlari qatoridan joy olishining yo li – bu agrar sohada, ilm- ʻ ʻ fanda, ta’lim tizimida va boshqa sohalarda klaster tizimlarining joriy etilishi hisoblanadi. 47 Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini klaster tizimini tashkil etishda fermerʻ xo jaliklari mustaqilligi saqlangan holda ularni korporativ boshqaruv sub yekti ʻ ʼ sifatida klaster tizimiga kiritilishi kerak edi. C hunki, fermer xo jaligi o ziga uzoq ʻ ʻ muddatli ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda tovar qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi bilan shug ullanuvchi fermer xo jaligi a’zolarining ʻ ʻ ʻ birgalikdagi faoliyatiga asoslangan, yuridik shaxs huquqlariga ega mustaqil xo jalik yurituvchi sub yektdir ʻ ʼ 38 . Fermer xo jaligi mulki xususiy mulk hisoblanadi. Respublikamiz ʻ qonunchiligiga asosan, xususiy mulk daxlsiz va davlat himoyasidadir 39 . Amaliyotda afsuski, klaster tizimini joriy etish davomida fermer xo jaliklarining mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan faoliyati ʻ tugatilishi, “o z ixtiyorlari bilan» yer resurslarini davlat zaxirasiga o tkazilib, ʻ ʻ so ngra Klaster tizimiga “davlat zaxira yerlari”dan o tkazilgan sababi ko rsatildi. ʻ ʻ ʻ Ikkinchi tomondan, klaster tizimi uchun yer resurslarida ishlovchi mehnat resurslarini topish muammosi yuzaga keldi. Bu sobiq fermer xo jaliklari egalarini ʻ oilaviy pudratchi sifatida qayta ishga olinishiga, fermerning o z mulkidan mahrum ʻ bo lishiga olib keldi. ʻ Respublikamizda mavjud qonunchilikka qaramasdan mahalliy davlat hokimiyat organlari -– tuman hokimiyatlari tomonidan haligacha fermer xo jaliklarining huquqlari buzilishi uchramoqda va buni ilmiy jihatdan ham ʻ noto g ri deb baholash mumkin. Bunday holatlar Respublikamizning ba’zi ʻ ʻ tumanlarida “Klaster uchun yer yetmayapti” sababi ko rsatilib, fermer xo jaliklari ʻ ʻ tugatilgani e’lon qilingan va aynan shu fermer xo jaliklari rahbarlari pudratchi ʻ asosida o z yerlarida ishlash uchun qabul qilinishi bu klaster tizimiga zid ʻ hisoblanadi. Pudrat c higa aylanib qolgan fermerlar odatda “alamzada” kishilarga aylangani bois, ular klaster tizimining samarali faoliyatidan manfaatdor emaslar. Shu bilan birgalikda, fermer xo jaliklarini saqlab qolinishi Klaster investori uchun ʻ 38 Ўзбекистон Республикасинин Қонуни . Фермер хўжалиги тўғрисида . 30.04.1998. (26.08.2004 даўзгартиришлар киритилган) . 1-модда 39 Ўзбекистон Республикасининг Қонуни. Хусусий мулкни ҳимоя қилиш ва мулкдорлар ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида. ЎРҚ–336-сон. 24.09.2012. 2-модда. 48 faol mehnat resurslari qidirishga vaqt sarfini tejaydi va umuman Klaster tizimining tezroq faoliyatini boshlashiga olib keladi. Fikrimiz c ha, klaster tizimini joriy etishda quyidagi bosqichlar amalga oshirilishi lozim: 1. Investor tuman hokimiyatiga hududda klaster tashkil etish istagini bildirib muzokara olib boradi; 2. Tuman hokimiyati fermer xo jaliklari uchun klaster vakillarini taklif qilganʻ holda seminar tashkil etadi. Klaster vakillari tumanda yangi tizim klaster tashkil etilganligi, ular ilgari yetishtirgan paxta “Paxtasanoat” AJga topshirishgan bo lishsa, endi klaster tizimiga topshirishlari kerakligi bois, klaster tizimiga teng ʻ huquqlar orqali korporativ boshqaruv kirishni targ ibot qilishadi; ʻ 3. Klaster vakillari tomonidan fermer xo jaliklariga ixtiyoriy shartnoma taklif ʻ etib, ularga resurslar ta’minotini, evaziga hosildorlikni oshirish va fan-texnika yutuqlarini joriy qilish vazifasini qo yadi. ʻ 4. Klaster tizimining barcha ishtirokchilari korporativ boshqaruv sub yektlari ʼ sifatida o zaro teng manfaatlar asosida yaxlit tizimni tashkil etadi. ʻ Yuqoridagi fikr mulohazalarni inobatga olgan holda quyidagi takliflar ishlab c hiqildi: 1. Klaster tizimini tashkil etishda barcha sub yektlarning o zaro teng ʼ ʻ manfaatlari saqlab qolinishi kerak; 2. Mahalliy davlat hokimiyat organlarining qishloq xo jaligiga aralashishiga ʻ yo l qo ymaslik. Ular faqatgina Investor va fermer xo jaliklari rahbarlari uchun ʻ ʻ ʻ dastlabki uchrashuvni seminar tarzida tashkil qilishi yetarli; 3. Klaster tizimining faoliyatini Investor tomonidan ishlab chiqilgan biznes reja asosida olib borilishi imkonini berish; 4. Qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi past samarali bo lgani bois, klaster ʻ ʻ tizimida daromadlarni taqsimlashda tarmoq xususiyatini inobatga olish kerak. 49 2.3.1 -jadval Samarqand viloyati Oqdaryo tumani “Afrosiyob jeans” MChJ klasteri bo yicha 2022 yil hosiliga 4-qatorli va 6-qatorli seyalkalar bilan chigitʻ ekish uchun tuzilgan o zgaruvchan xizmatlar ʻ № Xizmatlar nomi O lchov ʻ birligi Chigit ekish, TTZ-100-4, 4 qat chigit ekish TTZ-80.11, 4 qat chigit ekish TTZ-100-4, 6 qat chigit ekish TTZ-100- 4, 6 qatorli Yoqil - g isiz ʻ Yoqil - g i ʻ bilan Yoqil - g isiz ʻ yoqilg i ʻ bilan Yoqil - g isiz ʻ yoqilg i ʻ bilan yoqilg isiz ʻ yoqilg i ʻ bilan 1 Bir mavsumda ish unumdorligi g a 450 450 450 450 600 600 600 600 2 Bir kunlik ish me’yori g a 15 15 15 15 20 20 20 20 3 Bosh operatirining ish haqqi so m ʻ 2056 2056 2056 2056 1542 1542 1542 1542 4 operator yordamchisining ish haqqi so m ʻ 1234 1234 1234 1234 925 925 925 925 5 Jami ish haqqi so m ʻ 3290 3290 3290 3290 2468 2468 2468 2468 6 Qo shimcha ish haqqi ʻ so m ʻ 7 Malakasi uchun (20%) so m ʻ 658 658 658 658 494 494 494 494 8 Joriy rag batlantirish(20%) ʻ so m ʻ 411 411 411 411 308 308 308 308 9 Mehnat ta’tili uchun(9,1%) so m ʻ 299 299 299 299 225 225 225 225 10 Ish staji (10%) so m ʻ 329 329 329 329 247 247 247 247 11 Jami ish haqqi so m ʻ 4988 4988 4988 4988 3741 3741 3741 3741 12 Ish haqqidan ajratma15% so m ʻ 748 748 748 748 561 561 561 561 13 Jami ish haqqi ajratmalari bilan so m ʻ 5736 5736 5736 5736 4302 4302 4302 4302 14 umumishlab chiqarish xarajatlari so m ʻ 574 574 574 574 430 430 430 430 15 Am o rtizatsiya 15% so m ʻ 12592 12592 15740 15740 9444 9444 11805 11805 16 Mukammal ta’mirlash so m ʻ 2518 2518 3148 3148 1889 1889 2361 2361 17 Joriy ta’mirlash so m ʻ 1679 1679 2099 2099 1259 1259 1574 1574 18 Texnik qarov so m ʻ 1259 1259 1574 1574 944 944 1181 1181 19 Dizel yoqilg isi ʻ so m ʻ 34300 34300 34300 34300 20 Jami xarajatlar so m ʻ 30095 64395 34607 63171 18269 52569 21653 55953 21 Foyda 15% so m ʻ 4514 9659 5191 9476 2740 7885 3248 8393 22 Jami xizmat bahosi so m ʻ 34609 74054 39798 72646 21009 60454 24901 64346 23 Jami balans qiymati ming so m ʻ 37776 37776 47220 47220 37776 37776 47220 47220 *Manba: Samarqand viloyati Oqdaryo tumani “Afrosiyob jeans” MChJ klasteri ma’lumotlari (2022 yil) . 50 2.3.1-j adval ma’lumotlariga qaraganda , Oqdaryo tumanida paxtachilikda klaster usulidan foydalanayotgan " Afrosiyob jeans " MChJ 2022 yilda qabul qilib oladigan xizmatlar xarajatlarini rejalashtirgan shundan bilishimiz mumkinki Mutaxassis sifatida ishlayotgan ishchilar ish haqqi hatto ustama xarajatlari ham hisob kitobi amalga oshirilgan. Hamda taxminiy qabul qilinishi mumkin bo lganʻ boshqa xarajatlar, jumladan amartizatsiya, yoqilg i moylash, ta’mirlash ʻ xarajatlarining smetasi keltirilgan. 51 3-BOB. PAXTA C HILIK KLASTERLARIDA MAHSULOTLARNI ISHLAB C HIQARISH VA QAYTA ISHLAB C HIQARISHNING SAMARADORLIKNI OSHIRISH IMKONIYATLARI 3.1. Paxta-to qimachilik klasteri faoliyatining tashkiliy-huquqiy va iqtisodiyʻ asoslarini takomillashtirish yo llari ʻ Mamlakatni modernizatsiyalash va iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida paxta-to qimachilik klasterlarini barqaror rivojlantirish, ular faoliyatini doimiy ʻ ravishda tahlil va tadqiq qilishni taqozo etadi. Shunki, paxta-to qimachilik ʻ klasterlari faoliyatining doimiy tahlil qilib borilishi ularning ishlab chiqarish samaradorligiga ta’sirini baholashga imkon beradi va quyidagilarda namoyon bo ladi: ʻ - paxta-to qimachilik klasterlari faoliyatining natijaviyligiga tezkorlik bilan ʻ baho berishda; - aniq ko rsatilayotgan faoliyati turlari bo yicha olinayotgan foyda hajmiga ʻ ʻ ta’sir etayotgan omillarni aniqlashda; - ko rsatilayotgan faoliyatlar bahosini aniqlash uchun xarajatlar va ularning ʻ o zgaruvchanligini o rganish va rentabellikni hisoblashda; ʻ ʻ - foyda olishning aniq yo llarini aniqlash va faoliyatining iqtisodiy ʻ samaradorligini oshirishni tadqiq etishda. Qishloq xo jaligi ishlab chiqarishini ixtisoslashtirish va integratsiyalashni ʻ rivojlantirib borish natijasida qishloq xo jalik korxonalarida moddiy resurslar bilan ʻ ta’minlanish, texnikani ta’mirlash va unga xizmat ko rsatish, mineral o g it bilan ʻ ʻ ʻ ta’minlash, melioratsiya ishlarini bajarish, qishloq xo jalik mahsulotlarini tashish, ʻ saqlash va qayta ishlash bo yicha keng tarmoqlar vujudga keldi. Qishloq ʻ xo jaligining barcha tarmoqlarini to laroq sanoatlashtirish, ya’ni, ishlab chiqarish ʻ ʻ jarayonlarini mexanizatsiyalash, elektrlashtirish va kimyolashtirish, fan-texnika taraqqiyotini jadallashtirish asosida ekin maydonlarining keng ko lamda meliorativ ʻ holatini yaxshilash yo llari izchillik bilan amalga oshirilmoqda. ʻ 52 Mamlakatimizning qishloq xo jalik tarmog iga paxta-to qimachilik klasterlariʻ ʻ ʻ faoliyatini rivojlantirish bozor iqtisodiyotiga mos muammolarni hal etishda keng imkoniyatlar oshib bermoqda. Bular jumlasiga: - tuproq unumdorligini oshirish; - seleksiya ishlarini tashkil etish, tubdan yaxshilash; - har bir ekin o z tabiatiga mos ravishda tegishli agrotexnologiyaga amal ʻ qilishni talab etadi; - qishloq xo jalik mexanizatsiyalash va kimyolashtirish muammolarni ko rib ʻ ʻ chiqish. Ma’lumki, qishloq xo jalik korxonalariga agrotexnik xizmat ko rsatishni ʻ ʻ yaxshilash, qishloq xo jalik texnikasidan foydalanish samarasini oshirish ʻ maqsadida, paxta-to qimachilik klasterlari ʻ d a mashina-traktor parklari tuzildi. Shuning uchun ham, paxta-to qimachilik klasterlari ʻ da mashina-traktor parklari tizimining faoliyatini yanada takomillashtirish talab etiladi. Mahsulot yetishtirish saralangani oshirish masalalarini hal etishda yerlarni irigatsiyalash va melioratsiyalash muhim ahamiyatga ega, binobarin, yerlarning unumdor bo lishi va ekinlarning mo l hosil berishi ko p jihatdan ana shu omillarga ʻ ʻ ʻ ham bog liq. ʻ Kimyolashtirish tuproq unumdorligiga bevosita ta’sir etish va paxtachilikda samaradorlikni oshirishda muhim xizmatlardan biri bo lib hisoblanadi. ʻ Dehqonchilikni keng kimyolashtirish, eng avvalo, ekinlardan yuqori va barqaror hosil olish ta’minlashda mineral o g itlardan foydalanish, yetishtirilgan hosilning ʻ ʻ qishloq xo jaligi zararkunandalar, hamda ekinlarni kasalliklardan himoya qilishda ʻ turli pestisidlardan foydalanishini ko zda tutadi va hokazo. ʻ Agar mexanizatsiyalashtirish va qishloq xo jaligining intensivlashtirishning ʻ boshqa omillari, dala ishlarini eng qulay agrotexnik muddatlarda o tkazish, mehnat ʻ sarfini kamaytirish, vaqtning behuda ketishini bartaraf etish kabi boshqa ko pgina ʻ tadbirlar orqali hosildorlikni va mehnat unumdorligini oshirishga bilvosita ta’sir etsa, kimyo vositalari esa ekinlarga to g ridan-to g ri va muttasil ta’sir ko rsatib, ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ hosilni ko paytirishga yordam beradi. ʻ 53 Mineral o g itlarning xosiyati faqat ekinlar hosildorligini oshirishdagina iboratʻ ʻ bo lib qolmay balki, o simliklarda kechadigan biologik jarayonlarda bevosita ʻ ʻ qatnashib, hosil miqdorini oshirishdan tashqari uning sifatini ham yaxshilaydi, texnik ekinlar urug larida moy salmog ini ko paytiradi, g o zaning suvsizlikka ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ chidamliligini oshirib, paxta tolasi xossalarini yaxshilaydi, yetilishini tezlashtiradi. Mineral o g itlar hosildorligini oshirishning hal qiluvchi omili hisoblanadi va bu ʻ ʻ yerda ekinlarni sifatli parvarish qilish ham, yaxshi navlardan foydalanish ham, dehqonchilikning yangi tizimi qo llash ham, uning o rnini bosa olmaydi. ʻ ʻ Tuproqlar asosiy elementlariga nisbatan har xilda talabchan bo ladi, ularda ʻ ko pincha azotga nisbatan tanqislik yuqori bo ladi. Shuning uchun ham ʻ ʻ ekinlarning, ayniqsa paxtaning hosildorligi ekin maydonlarida tuproq tarkibida azot elementlarining ko p yoki ozligiga bog liq bo ladi. Demak, ekin ʻ ʻ ʻ maydonlarining azot bilan ta’minlanishini to g ri tashkil etish oqilona ʻ ʻ dehqonchilikning eng birinchi darajali vazifasidir. Hozirgi zamon agrar siyosatida eng zarur markaziy yo nalishlaridan biri ʻ qishloq xo jaligining salohiyatini mustahkamlash, bu tarmoqda barcha mehnat ʻ jarayonlarini to liq mexanizatsiyalashtirish, mahsulot yetishtirishda sanoat ʻ texnologiyasini qo llash hisoblanadi. Qishloqda kuchli moddiy texnika bazasini ʻ tashkil etgandan so nggina oz ish kuchi yordamida ko proq mahsulot yetishtirish ʻ ʻ imkoniyatini yaratish mumkin. Qishloq xo jaligini ishlab chiqarishini fan texnika taraqqiyotini asosida ʻ intensivlash, mamlakatimizda hukm surayotgan dolzarb masalalardan biridir. Mamlakatimiz qishloq xo jalik mashinasozligiga katta kapital mablag lar ajratadi ʻ ʻ va bu sohani rivojlantirish uchun traktor, kombayn va avtotransport vositalari bilan ta’minlash, barcha eng muhim ekinlarga majmuaviy mexanizatsiya yordamida ishlov berishni yo lga qo yish choralarini ko radi. ʻ ʻ ʻ Tovar uyushmalarini qayta ishlash korxonalariga topshiriladigan mahsulotlarning asosiy qismiga baho “ xarajat+foyda ” tamoyili asosida shakllantiriladi. Paxta va g allaning davlat buyurtmasiga kirgan qismidan tashqari, ʻ barcha mahsulotlarning bahosi ikkita parallel bozorga bevosita bog liq. ʻ 54 Birinchisi, mahsulot bahosi o zaro kelishiladigan va to lov o sha vaqtningʻ ʻ ʻ o zida naqd pul bilan amalga oshiriladigan bozor bo lsa, ikkinchisi, mahsulot ʻ ʻ ishlab chiqaruvchilar va qayta ishlovchilar bilan kelishilgan baholarda tuziladigan kontraktatsiya shartnomalaridir. Mahsulot ishlab shiqaruvshilar uchun bozor to g risidagi axborotlarning, mahsulotlarni saqlash omborlarining yetishmasligi yil ʻ ʻ davomida qishloq xo jaligi mahsulotlari bahosining o zgarib turishiga olib ʻ ʻ kelmoqda. Kontraktatsiya tizimi bozor nobarqarorligini oldini oluvchi vosita bo lsada, xususiy ishlab chiqaruvсhilar kelgusidagi bozor konyukturasini ʻ bilmasligi tufayli, fyushers shartnomalari tuzmaslikga harakat qilishadi. Qishloq xo jaligi mahsulot ishlab chiqaruvchilarning o z ehtiyojlari uchun ʻ ʻ qoldiradigan mahsulotlari, avvalo xo jalik yuritish shakliga bog liq. O rganilgan ʻ ʻ ʻ ko pgina fermer xo jaliklari ishlab chiqarilgan mahsulotni to laligicha bozorda ʻ ʻ ʻ sotadilar yoki qisman o z ehtiyojlari uchun olib qo yadilar. ʻ ʻ Qishloq xo jaligi tovar mahsuloti yetishtiruvchilarning aksariyati (65 foiz) ʻ mahsulotni sotishda yuz bergan ijobiy o zgarishlarni ta’kidlagan. Shu bilan ʻ birgalikda, ular mahsulot sotishda ba’zi bir qiyinchiliklar hamon saqlanib qolganligini ham e’tirof etishadi. Qishloq xo jaligi ishlab chiqaruvchilar duch ʻ kelgan muammolarni tahlil qilish ularni quyidagi tartibda joylashtirish imkonini berdi, fermerlar birinchi o ringa saqlash muammosini qo ydilar, ikkinchi o rinda ʻ ʻ ʻ mahsulotlarni shahar bozorlariga olib borishdagi qiyinchiliklar, uchinchi o rinda ʻ narxlarning pastligi. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining ʻ 2018 yil 26 yanvardagi 53-sonli “Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy ʻ shakllarini joriy etish chora-tadbirlari to g risida ʻ ʻ ”gi qarori qabul qilindi. Bu qarorda fermer xo jaliklari, boshqa qishloq xo jaligi ishlab shiqaruvchilari ʻ ʻ va to qimachilik sanoati korxonalari o rtasida bozor munosabatlarini shakllantirish, ʻ ʻ paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini ʻ joriy etish asosida yuqori qo shilgan qiymatga ega raqobatbardoshli mahsulotlar ʻ ishlab chiqarishni ta’minlash maqsadida to qimachilik sanoati korxonalari, ʻ shuningdek, Qoraqalpog iston Respublikasi Vazirlar Kengashi va viloyatlar ʻ 55 hokimliklarining 2018 yil paxta xom ashyosi hosili doirasida sinab ko rishniʻ hisobga olgan holda muvofiq hududlarda 13 ta paxta-to qimachilik ishlab ʻ chiqarishini tashkil etish belgilandi. Bunda ushbu ishlab chiqarishni to qimachilik ʻ sanoati korxonalari hamda fermer xo jaliklari o rtasida paxta xom ashyosini ʻ ʻ yetishtirish va yetkazib berish yuzasidan to g ridan-to g ri kontraktatsiya ʻ ʻ ʻ ʻ shartnomasini tuzish asosida tashkil etish ko rsatib berildi. ʻ Ushbu qarorda belgilab qo yildiki ʻ paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi ʻ tashkilotchilari yer, suv va boshqa resurslardan samarali hamda oqilona foydalanishga, hosildorlikni oshirishga va yetishtiriladigan paxta xom ashyosining o z vaqtida yig ib-terib olinishiga ko maklashadi, shuningdek, uning chuqur qayta ʻ ʻ ʻ ishlanishini va yuqori qo shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishning ʻ ko paytirilishini ta’minlaydi ʻ . Lizing asosida qishloq xo jaligi texnikasi xarid qilish, mineral o g itlar, ʻ ʻ ʻ urug lik, yoqilg i-moylash materiallari, o simliklarni kimyoviy himoya qilish ʻ ʻ ʻ vositalari va boshqa material resurslar yetkazib berish bo yicha fermer xo jaliklari ʻ ʻ uchun nazarda tutilgan shartlar hamda tartib paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi ʻ tashkilotchilariga tatbiq etiladi . paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi doirasida o z ehtiyojlari uchun ishlab ʻ ʻ chiqarilgan paxta tolasi ixtiyoriy asosda sertifikatlanadi . ishlab shiqarilgan paxta tolasining o z ishlab chiqarish quvvatlari ʻ ehtiyojlaridan oshadigan hajmlari paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi ʻ tashkilotchilari tomonidan to g ridan-to g ri kontraktlar yoki birja savdolari orqali ʻ ʻ ʻ ʻ boshqa mahalliy iste’molchilarga sotiladi . paxtadan olingan chigit paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchisi ʻ tomonidan mahsulotni qaytarish asosida yog -moy korxonalariga, yog -moy ʻ ʻ mahsulotini keyinchalik birja savdolari orqali realizatsiya qilish sharti bilan, qayta ishlangan chigit chiqindilari (shrot, sheluxa) esa to g ridan-to g ri shartnomalar ʻ ʻ ʻ ʻ bo yicha birinchi navbatda, fermer xo jaliklariga, shuningdek, boshqa mahalliy ʻ ʻ iste’molchilarga sotiladi . Qo shimcha mahsulotlar (lint, o lik paxta va boshqalar) paxta-to qimachilik ʻ ʻ ʻ ishlab chiqarishi tashkilotchisi tomonidan mahalliy iste’molchilarga birja savdolari orqali sotiladi . 56 paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchisi tomonidan xaridʻ qilinadigan paxta xom ashyosi narxi fermer xo jaliklarining rentabelligi hisobga ʻ olinib, agrotexnologik xaritalar asosida shakllantiriladigan xarajatlardan kelib shiqqan holda shartnoma asosida belgilanadi va davlat ehtiyojlari uchun belgilangan narxlardan past bo lma ʻ ydi. Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilariga kreditlar Jamg arma ʻ ʻ mablag lari hisobidan yiliga 3 foizdan ortiq bo lmagan foiz stavkasi bo yicha va ʻ ʻ ʻ davlat buyurtmasi doirasida paxta xom ashyosi sotadigan fermer xo jaliklarini ʻ moliyalashtirish uchun nazarda tutilgan shartlar asosida ajratiladi; paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi uchun paxta xomashyosi yetishtirish ʻ maqsadida ajratiladigan mablag lar fermer xo jaligining maxsus hisobraqamiga ʻ ʻ o tkaziladi; ʻ fermer xo jaliklarining maxsus hisobraqamlariga tushadigan mablag lardan ʻ ʻ yangi paxta xomashyosi hosili yetishtirish uchun faqat zarur tovarlar (ishlar, xizmatlar) xarid qilish uchun foydalanish mumkin va hisobraqamlar egalarining yangi hosilni yetishtirish bilan bog liq bo lmagan ilgari yuzaga kelgan ʻ ʻ majburiyatlarini qoplashga yo naltirilishi mumkin emas; ʻ paxta xom ashyosini yetishtirish va yetkazib berishga doir qo shimcha ʻ xarajatlar hamda fermer xo jaliklari uchun qishloq xo jaligi texnikasi xarid qilish ʻ ʻ xarajatlari paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilari tomonidan o z ʻ ʻ mablag lari yoki tijorat banklarining to qimachilik hamda tikuvchilik-trikotaj ʻ ʻ mahsulotlari yetkazib berish bo yicha eksport kontraktlari kafolati ostida ʻ ajratiladigan kreditlari hisobidan moliyalashtirilishi mumkin . Yana shunisi ahamiyatliki, paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil ʻ etadigan paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilari va fermer xo jaliklari ʻ ʻ oladigan hamda ular tomonidan beriladigan, o zlari ishlab chiqaradigan ʻ mahsulotlarni sotish bo yicha oborotlar bilan bog liq bo lmagan pul mablag lari va ʻ ʻ ʻ ʻ mulk, shuningdek, sof daromad taqsimoti soliq solinadigan ob yektlar ʼ hisoblanmaydi. Ushbu qaror bilan Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilariga ʻ hududlar sharoitlari, ekinlarni ilmiy asoslangan tarzda almashlab ekish, suv va resurslarni tejaydigan texnologiyalarni joriy etish, shuningdek, paxtaning 57 tozaligiga rioya etilishini hisobga olgan holda, g o zaning seleksiya navlariniʻ ʻ mustaqil ravishda joylashtirish huquqi berildi. Paxta xom ashyosini dastlabki qayta ishlash mahsulotini qaytarish asosida paxta tozalash korxonasida yoxud paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi ʻ tashkilotchilarining o z korxonasida yoki ular tomonidan ijaraga olingan paxta ʻ tozalash korxonasida amalga oshirilishi ham belgilab qo yildi. ʻ Qarorda paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi hududida joylashgan paxta ʻ tozalash korxonalarini va paxta tayyorlash punktlarining texnik va moliyaviy holatini baholash asosida ulardan foydalanish samaradorligini oshirish yuzasidan ularni paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilariga ijaraga berish, ʻ to lovni bo lib-bo lib to lagan holda yoki investitsiya majburiyatlari ostida “nol” ʻ ʻ ʻ ʻ xarid qiymati bo yicha sotishni yoxud quvvatlardan mahsulotini qaytarish sharti ʻ bilan foydalanish ham belgilangan. 2018 yil paxta xom ashyosi hosili yakunlari bo yicha paxta-to qimachilik ʻ ʻ ishlab chiqarishini va klasterlarni tashkil etishga doir faoliyatni tartibga soluvchi huquqiy bazani yanada takomillashtirishni hisobga olgan holda paxta xomashyosini yetishtirish va yetkazib berishni tashkil etishning bozor mexanizmini shakllantirish yuzasidan takliflar tayyorlanishi ham nazarda tutilgan. Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishi tashkilotchilari tomonidan o z ʻ ʻ ehtiyojlari uchun olib kelinadigan, bojxona to lovlari to lashdan 2020 yil 1 ʻ ʻ yanvargacha bo lgan muddatga ozod qilinadigan ʻ imtiyozlar ham belgilab berildi. Aytish joizki, ushbu qaror asosida bu jarayonda keng ko lamli ishlar amalga ʻ oshirilayotir. Eng muhimi, Buxoroda, Sirdaryoda va Navoiy viloyatida boshlangan “klaster” tajribasi yurtimiz bo ylab keng tarqalmoqda. Xususan, Samarqand, ʻ Toshkent, Surxondaryo, Jizzax, Qashqadaryo, va boshqa viloyatlarda ham “klaster” tizimida ishlab chiqarish ob yektlari barpo etishga kirishildi. ʼ Tashkil etilgan paxta-to qimachilik klasterlari 2018 yilning o zidayoq ishlab ʻ ʻ chiqarishni yangicha tashkil etish, zamonaviy texnika va texnologiyalarni tatbiq etishlari natijasida hozirda ijobiy natijalarga erishayotganlarini hammamiz guvohi bo lib turibmiz. ʻ Masalan, 2019 yilda Andijondagi paxta-to qimachilik klasteri korxonalari ʻ eksportga 23 mln. AQSh dollari miqdorida mahsulot yuborishmoqda. 58 Birgina Qashqadaryo viloyatida klasterlardagi ish jarayonlarini takomillashtirilishi hisobiga qo shimcha 2150 ta ish o rni tashkil qilingan. ʻ ʻ Shu bilan bir qatorda, Respublikamizda to qimachilik mahsulotlarini klaster ʻ usulida yetishtirishga xorijiy investorlar ham katta qiziqish bildirishmoqda. Singapurning “Indorama” kompaniyasi O zbekistonda paxta-to qimachilik klasteri ʻ ʻ tashkil etilishiga 245 mln. AQSh dollari miqdorida investitsiya kiritishmoqda. Bu kompaniya shu bilan yiliga 100 ming tonna paxta yetishtirishni mo ljallashmoqda. ʻ Bundan tashqari ko pgina investorlar bu samarali tizimni joriy etilishida ʻ ishtirok etishni maqsad qilishmoqdalar. Bunday misollarni ko plab keltirishimiz ʻ mumkin. Mamlakatimiz rahbarining 2018 yilning 12 sentyabrida o tkazgan yig ilishida ʻ ʻ 2020 yilda respublikamizda yetishtiriladigan paxtani paxta-to qimachilik ʻ klasterlari tashkil etish bilan o zimizda to liq qayta ishlash vazifasi qo yildi. ʻ ʻ ʻ “Qishloq xo jaligiga bozor munosabatlarini keng joriy etish uchun paxta- ʻ to qimachilik klasterlarini tashkil etishga alohida ahamiyat qaratilishi kerak. ʻ Qishloq xo jaligini kelajagi klasterlarga bog liq. Klasterlar agrar sohaning tezkor ʻ ʻ rivojlanishining “lokomotivi” bo lishi kerak” - deb aytdilar muhtaram ʻ Prezidentimiz. Yig ilishda paxta-to qimachilik klasterlarini tashkil etishni kengaytirish ʻ ʻ masalasi qo yildi. Shu yilning o zida 20 ta tumanda 164 ming gektar maydonda ʻ ʻ paxtani klaster usulida tayyorlanganligi ta’kidlandi. 2019 yilda 61 ta klasterda jami ekin maydonlarining 51 foizda paxta tayyorlanishi rejalashtirilayotganligi aytib o tildi. Shu bilan yurtimizda tayyorlangan 78 foiz paxta tolasi o zimizning ʻ ʻ mahalliy to qimachilik korxonalarida qayta ishlanadi. Tayyor mahsulotning ulushi ʻ 40 foizdan 60 foizgacha ko tariladi. ʻ Respublikamizda ham bugungi kunda agroklasterlar tashkil etilmoqda. Ular asosan paxtachilik-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishga mo ljallangan ʻ ʻ klasterlar hisoblanmoqda. Klaster tizimi o z ishiga ko plab sub yektlarni va ishlab ʻ ʻ ʼ chiqarish jarayonlarini oladi (1-rasm). Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini klaster tizimiga o tishda fermer ʻ ʻ xo jaliklari, boshqa qishloq xo jaligi ishlab chiqaruvchilari va to qimachilik ʻ ʻ ʻ sanoati korxonalari o rtasida bozor munosabatlarini shakllantirish, paxta- ʻ 59 to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini joriy etishʻ asosida yuqori qo shilgan qiymatga ega raqobatbardoshli mahsulotlar ishlab ʻ chiqarishni ta’minlash maqsadida tashkil etish belgilab qo yilgan ʻ 40 . Respublikamizda paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning ʻ klaster shakllarini joriy etish doirasida 2018 yilda maydonlarni egiluvchan plastik quvurlar vositasida sug orish orqali 3163 gektar paxta maydonlarida suvni ʻ tejaydigan texnologiyalar qo llanildi, suv chiqarish tizimlari va hovuzlar barpo ʻ etildi, sug orish manbalari uzoq bo lgan tumanlarda 225 ta nasos agregatlari ʻ ʻ o rnatildi, qishloq xo jaligi bo yicha yuqori malakali xorijiy mutaxassislar ʻ ʻ ʻ (agronomlar, zamonaviy texnika va texnologiyalar bo yicha mutaxassislar, ilmiy ʻ institutlar mutaxassislari) jalb qilindi, xorijiy davlatlarga borgan holda Turkiya, Isroil, Braziliya va AQShning paxta yetishtirish bo yisha muvaffaqiyatli tajribasi ʻ o rganildi, 4,3 mingdan ziyod yangi ish o rinlari tashkil etildi. ʻ ʻ 3.2. Paxta-to qimachilik klasteri faoliyatini rivojlangan xorij tajribalari ʻ asosida takomillashtirish yo nalishlari ʻ Rivojlangan mamlakatlarda innovatsion iqtisodiyotni shakllantirish va boshqarishda klasterlardan foydalanish bo yicha ma’lum tajriba to plangan. ʻ ʻ Yevropa mamlakatlari va AQShda bu strategiya keng qo llanilmoqda. ʻ Klasterlar Buyuk Britaniya, Gollandiya, Germaniya, AQSh, Daniya, Fransiya, Italiya, Finlyandiya, Hindistonda yaxshi rivojlangan. Daniya, Finlyandiya, Shvesiya sanoatini klasterlar to la egallagan. ʻ Klaster tuzilmalari Shveysariya, Avstriya, Italiya, Daniya, Hindiston, Koreya, Pokiston, Xitoy, va Turkiya davlatlari yengil sanoatida, Germaniyada kimyo va mashinasozlik, Fransiyada oziq-ovqat va kosmetika sanoatlarida muvaffaqiyatli ishlamoqda. Klasterlarni shakllantirish jarayoni Janubi-Sharqiy Osiyo, Xitoy, Singapur, Yaponiya, va boshqa mamlakatlarda faollashib bormoqda. 40 O ʻ zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori. Paxta-to ʻ qimachilik ishlab chiqarishini tashkil etishning zamonaviy shakllarini joriy etish chora-tadbirlari to ʻ g ʻ risida. 53-son. 25.01.2018 60 Masalan, Germaniyada yaqin vaqtgacha mintaqaviy klasterlar rivojlanishi davlat aralashuvisiz kechar edi. Biroq 2003 yilda hukumat klaster tashabbuslariga jiddiy e’tibor qaratdi. Bu, birinchi navbatda, yuqori texnologiyali sohalarni loyihalashda amalga oshirildi. Davlat nafaqat mahalliy, balki boshqa manbalar hisobidan sanoat va ilmiy markazlar kuch-g ayratini birlashtirishni ko zdaʻ ʻ tutmoqda. Hozirgi vaqtda integrasion jarayonlar iqtisodiy rivojlanishning maxsus harakatlantiruvchi kushi bo lib, korxonalar, umuman, butun mintaqalar va ʻ korxonalarning raqobatbardoshligini yaratish va oshirish jarayonlariga hissa qo shmoqda. Ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, raqobat va nomoddiy aktivlarning o sib ʻ ʻ borishi tufayli biznes, fan va hukumat vakillari biznes uyushmalarining integratsiyalashgan shakllariga qiziqish bildirmoqdalar. Integratsiyalashuvning bunday shakllaridan biri bu klasterlar bo lib, ularning ʻ nazariy asoslari 19-asrda shakllangan: A. Marshall bir xil yoki shunga o xshash ʻ sohalar geografik konsentratsiyaga moyilligini, shu bilan birga bunday hududiy integratsiyalarning afzalliklarini ta’kidlagan. Garvard maktabining professori, iqtisodchi M. Porter 80-yillarda klaster rivojlanishining mafkurasi deb hisoblagan. XX asr klaster tuchunchasini kiritdi va uni “tegishli sohada ma’lum bir hududda joylashgan bir-biriga bog langan kompaniyalar va tegishli tashkilotlar guruhi” deb ʻ ta’rifladi 41 . Klaster strategiyasi jadal rivojlanayotgan klasterlarni tahlil qilish, ularning raqobatbardoshligini, investision faolligi va sanoat rivojlanishini aniqlashga asoslangan. Klaster strategiyasi so nggi o n yilliklar davomida global ʻ ʻ innovatsion siyosatda rivojlanishning muhim yo nalishiga aylandi ʻ 42 . 20-asrning oxirida boshlangan klaster jarayoni hozirgi kunda butun dunyoda keng tarqalgan. Klaster siyosatining xorijiy tajribasi nazariy jihatdan M. Porter tomonidan bunday integratsiyaning afzalliklari, ya’ni ilmiy va texnologik orqada qolish, ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va natijada hududlarni rivojlantirish va aholi turmush darajasini oshirishning afzalliklarini tasdiqlaydi. 41 Porter, M. E. Clusters and the New Economics of Competition//Harvard Business Review. 2018. Vol. 76 (6). P. 77-90 [Электрон ресурс]. − http://hdrnet.org/349. 42 Траченко М. Б., Гайша О. Д. Контроль финансирования инновационных территориальных кластеров в России//Финансыи кредит. –Москва, 2018. Т. 24 .- № 8. - С. 1938-1952. 61 O z navbatida, klasterli yondashuv klaster a’zolariga yuqori malakaliʻ ishchilarni, qo llab-quvvatlash mexanizmlarini, xususan, boshqa ishtirokchilar ʻ bilan axborot aloqasi orqali kirish imkoniyatini beradi, klasterdagi korxonalar boshqalarga qaraganda yangi texnologiyalar bilan tezroq tanishadilar, shu bilan birga korxonalar tarkibiga kirmagan korxonalar uchun. klasterli loyihalar, bunday ma’lumotlarga kirish qiyin. AQSh, Germaniya, Fransiya, Italiya va Yaponiya kabi mamlakatlarning tajribasini o rganish chet el klasterlarini rivojlantirishga katta qiziqish uyg otadi. ʻ ʻ So nggi o n yilliklardagi global o zgarishlardan kelib chiqqan mamlakatning ishki ʻ ʻ ʻ va tashqi iqtisodiy muammolarini hal qilish uchun AQShning yuqori texnologiyali zonalari yaratildi. AQSh klaster siyosati axborot texnologiyalari (Silison Valley, Kaliforniya), tibbiy texnologiyalar (Medisal Alley, Minnesota), energetika sanoati (Magnolia Business Allianseklasteri, Missisipi shtati), yadro texnologiyasi (Yadro energiyasini modellashtirish va simulyatsiya klasteri) kabi sohalarni qamrab oladi. AQShning yadroviy sanoatiga kelsak, u Energetika vazirligi nazorati ostida bo lib, ʻ u yadroviy reaktorlarning samaradorligi va xavfsizligini oshirish maqsadida yadroviy modellashtirish markazini yaratishni boshladi. Jarayonlar - Yadro energiyasini modellashtirish va AQShning o nta yetakchi tadqiqot tashkilotlari ʻ ishtirok etgan Tennesi shtatidagi Oakrij shahrida joylashgan Nuslear Energy Modeling & Simulation Energy Innovation Hub. Ushbu markaz real ob yektlar ʼ bilan ishlashda samaradorlik va h avfsizlikni oshirish maqsadida reaktorlarning virtual modellarini yaratishga imkon berishi rejalashtirilgan. AQShda bo lgani kabi Yaponiyada ham eng zamonaviy ilmiy va texnik ʻ sohalarni rivojlantirish uchun klasterlar tashkil etiladi, ammo yapon tajribasi AQSh tajribasidan farq qiladi, innovatsiyalar fundamental ilmiy prinsiplar va qarorlarni buzmasdan ishlab chiqarish mehnatining ustun shakllarini rasionalizatsiya qilishga qaratilgan. Yaponiyadagi birinchi va eng katta klasterlardan biri - Sapporo Valley (Sapporo vodiysi), u dasturiy ta’minotni ishlab shiqish bilan shug ullanadigan ʻ universitet jamoalari asosida tashkil etilgan. Hozirgi vaqtda Sapporo vodiysi klasteri umumiy daromad dinamikasida o sib boruvshi klaster bo lib, kelajakda ʻ ʻ 62 Osiyodagi eng yirik dasturiy ta’minotni ishlab chiqish markazlaridan biriga aylanishi mumkin. Klaster siyosati Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida faol rivojlanmoqda, uning tajribasi texnologik zanjirlar va umuman mintaqalarning raqobatdoshligini oshirishda klaster rivojlanishining muhim rolini ko rsatdi. Muvaffaqiyatli Yevropaʻ klasteriga Germaniya dasturiy ta’minoti-klasteri (The Software-Sluster) misol bo la oladi. Klaster tashkilotlarni boshqarish uchun dasturiy ta’minotni ishlab ʻ chiqish bilan shug ullanadigan universitetlar va ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini jalb ʻ qildi. 1994 yilda Fransiya shimolidagi Ayr-yet-Luara mintaqasida tashkil etilgan Sosmetis Valley (“Kosmetik Vodiy”) ning taniqli klasteri hozirgi kunda faol rivojlanmoqda. Klasterga kosmetika va parfyumeriya sohasidagi Maybelline, Yves Saint-Laurent, Shiseido, Shristian Dior and Guerlain kabi bozor gigantlari kiradi. O z navbatida, klasterning keng tarqalishi kichik klaster a’zolariga xalqaro ʻ salonlarda ishtirok etish orqali xalqaro bozorlarga shiqish imkoniyatini beradi. Umuman olganda, bugungi kunda klaster 800 ga yaqin ishtirokchini o z ishiga ʻ oladi (ishlab chiqarish korxonalari, ilmiy-tadqiqot institutlari va universitetlar, davlat va xususiy laboratoriyalar) 43 . Italiyaning klaster strategiyalari - Mirandoladagi biotibbiyot klasteri va Sassuolodagi keramika klasteri innovatsiyalar va xalqarolashtirishga asoslangan. Mirandoladagi biotibbiy klaster tashqi liderlar bilan alyanslar orqali internasionalizatsiya bilan tavsiflanadi. Moddiy va nomoddiy aktivlarga innovatsiyalar va investitsiyalar ikkala jarayonlarda ham muhim rol o ynaydi: ʻ Sassuoladagi ishlab chiqarish jarayonlari va tarqatish strategiyalari, shuningdek tadqiqot potensiali va Mirandoldagi universitetlar va tadqiqot markazlari bilan hamkorlik ikkala guruhga ham global bozorlarni birlashtirish imkonini berdi. Bu raqobatbardosh muammolarni hal qilish uchun sanoat tumanlari va klasterlar uchun mavjud strategiyalarning xilma-xilligini ko rsatadi ʻ 44 . 43 Кластер конкурентоспособности Cosmetic Valley [Электрон ресурс]. − Манзил: https :// m - paris . ru / klasterkonkurentosposobnosti - cosmeticvalley / (мурожаатвақти: 29.04.2020). 44 Labory, S., Prodi, G. Structural transformations in clusters: the cases of biomedical and ceramics//Revue d’économie industrielle.2014. Vol . 14. P . 95-120. 63 Klasterlarni amalga oshirgan mamlakatlar tajribasi shuni ko rsatadiki,ʻ hududlar yangi rivojlanish yo liga tushib, mahsulotlarni jahon darajasiga olib ʻ chiqdilar. Davlat, korxonalar va ilmiy-tadqiqot tashkilotlarini birlashtirish sizga mintaqaning mavjud salohiyatidan foydalanishga imkon beradi. Rossiya Federatsiyasida metodologiya va klaster konsepsiyasining amalga oshirilishi shunga o xshash xorijiy dasturlarning konseptual asoslari bilan umumiy ʻ muvofiqligiga qaramay, mahalliy klasterni rivojlantirish dastlabki bosqichda bo lib, xorijiy amaliyotdan ancha past. ʻ Eng samarali hamkorlikni birlashtirish va tashkil etishda tashkiliy tuzilmalarning tashabbusi tashqi rivojlanish amaliyoti va Rossiya klasterlari o rtasidagi muhim farq bo lib, bunda o zaro hamkorlikning shakllangan shakllari ʻ ʻ ʻ uchun davlat tomonidan qo llab-quvvatlanadi. Rossiya Federatsiyasida tashabbus ʻ davlat darajasidan o tadi, klasterlarni yaratish paytida gorizontal aloqalar unchalik ʻ rivojlanmagan, klaster moliyalashtirish tarkibida davlat tomonidan moliyalashtirish eng katta ulushni egallaydi va natijada davlat maqsadlarni belgilashni o z ʻ zimmasiga oldi. Biz ushbu omilni salbiy deb ta’riflaymiz, shunki bunday tashkil etish usuli uning ishtirokchilarining klaster faoliyatiga jalb etilishini va o zaro ʻ ta’sir sifatini pasaytiradi. Rossiya klasterlari va boshqa mamlakatlar o rtasidagi yana bir farq shundaki, ʻ boshqa mamlakatlarda kamida 30-50 a’zo bo lgan klaster ixtisoslashgan sohaga ʻ tegishli klaster ishtirokchilarining soni. Mahalliy klasterlarning ko pchiligini sanoat ishtirokshilarining soni ancha ʻ kam. Masalan, Oltoy biofarmasevtika klasterida 26 ishtirokchi bor, ulardan 20 nafari farma t sevtika kompaniyalari hisoblanadi 45 . Muallifning fikriga ko ra, ʻ mintaqalararo darajaga yetib borgan holda, Rossiya klasterlarini kengaytirish uchun mintaqalarning salohiyatini oshirish tavsiya yetiladi. Klasterlarni tashkil etishda kishik va o rta korxonalarga alohida e’tibor ʻ qaratiladi, ular ishtirokchilar sonining 50% dan ortig ini tashkil etadi va ʻ innovatsiyalarni amalga oshirishga moslashuvchanligi va moslashuvchanligi bilan 45 Алтайский биофармацевтический кластер [Электрон ресурс]. − Манзил: http://altaybio.ru (мурожаат вақти: 16.04.2020). 64 ajralib turadi. Xalqaro aloqalar, ayniqsa xalqaro aloqalarga ega bo lmagan kichikʻ biznes uchun foydalidir. Ko p jihatdan ko nikmalar, tajriba va rivojlanishning ʻ ʻ yangi tendensiyalarini kengaytirish maqsadida RF klasterlarida ishtirok etadigan tashkilotlar va xalqaro amaliyotning o zaro aloqasi zarurligi ta’kidlangan. Klaster ʻ ishidagi aloqa faoliyatini mintaqalararo va xalqaro miqyosda ixtisoslashtirilgan tashkilotlar - klasterlarni boshqarish kompaniyalari amalga oshiradilar. Ushbu tashkilotlar yuridik shaxs tashkil etish bilan ham, klaster a’zolari o rtasida ʻ konsorsium shartnomasi tuzish yo li bilan ham shakllantirilishi mumkin ʻ 46 . Rossiya Federatsiyasida bunday boshqaruv kompaniyalarining asosiy moliyalashtirilishi davlat byudjeti hisobidan amalga oshiriladi va buning natijasida boshqaruv kompaniyasiga aylanish jarayonida innovatsion hududiy klasterlarning qariyb 88 foizi mintaqaviy rivojlanish institutlari yoki mintaqaviy hokimiyatlar tomonidan aniqlangan 47 . Ushbu tendensiya teskari nisbati kuzatiladigan xorijiy klasterlar uchun xos emas – 50 foizdan ko prog i klasterning yuqori kollegial organlarida ʻ ʻ xususiy sektorga tegishli 48 . Shunday qilib, klaster tushunchasini sinovdan o tkazgan AQSh, Fransiya, ʻ Germaniya va Niderlandiya kabi rivojlangan mamlakatlarning tajribasi o zaro ʻ ta’sirning sinergetik ta’siriga erishish va shu bilan mintaqalarning rivojlanishini ta’minlash maqsadida ilmiy, ta’lim va ishlab chiqarish tashkilotlarining muayyan hududida hamkorlik samaradorligini isbotladi. Umumiy klaster tushunchasini baholab, shuni ta’kidlash kerakki, klasterlarning shakllanishi alohida tashkilotlarning raqobatdosh ustunliklarini uyg unlashtirish orqali ishlab chiqarish jarayonining samaradorligini oshirishga ʻ imkon beradi, bu esa mamlakat iqtisodiyotining innovatsion va sanoat rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko rsatishi va natijada investision jozibadorligini ʻ 46 Porter, M. E. Clusters and the New Economics of Competition//Harvard Business Review. 2018. Vol. 76 (6). P. 77-90 [Электрон ресурс]. − Манзил: http://hdrnet.org/349 (мурожаат санаси: 29.04.2020). 47 Костенко, О. В. Управляющие компании кластеров: российский и зарубежный опыт//Фундаментальные исследования. 2017. № 10 (часть 3). С. 594-599 [Электрон ресурс]. − Манзил: https://www.fundamental- research.ru (мурожаат вақти: 25.04.2020) 48 Система менеджмента для управляющих компаний инновационных территориальных кластеров Российской Федерации / НИУ ВШЭ и Фонд ЦСР «Северо-Запад» [Электрон ресурс]. − Манзил: https://www.rvc.ru/upload/iblock/946/201403_management_companies_clusters.pdf://www.rvc.ru/ (мурожаат вақти: 29.01.2019). 65 oshirishi kerak. O zbekistonda klaster tizimi jarayonini yanada rivojlantirishʻ boshqa mamlakatlarning tajribasini va ushbu jarayonlarning mamlakatimiz hududida moslashishini hisobga olgan holda tavsiya etiladi. 66 XULOSA So nggi bir necha yillardagi hayotiy jarayonlar mamlakatimizdagi klasterʻ sohalarning mavjud muammolarini jamoatchilik tomonidan teran anglanishi, ularning yechimiga jamoaviy uyg unlashuvdagi yondashuv, xom ashyo, energiya ʻ va mehnat zaxiralaridan samarali foydalanib, tashabbuskor mutaxassislarning faol bilimlari almashinuviga asoslangan mustahkam ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar va muayyan texnologik tizimga birlashgan ishlab chiqarish tuzilmasi o zaro ishonchli ʻ hamkorligi ekanligini ko rsatdi. ʻ K lasterlar innova t sion, raqobatbardosh va samarali iqtisodiyotning shakllantirilishi zamonaviy iqtisodiy vositachisi, yaratilgan tayyor mahsulotlarning iste’molchigacha yetib borishini, ishlab chiqarish kuchlarining yuksalishini, ishlab chiqarish hajmining o sishini, sog lom ishlab chiqarish munosabatlari hamda ʻ ʻ samaradorlikni ta’minlovchidir. Yangilanishlar “inson kapitali”, ya’ni soha va sohalararo faoliyatni o zida mujassamlashtirgan ʻ klasterlardagi tashabbuskor mutaxassislarning tafakkuri bilan bog liq. Mazkur klasterlarda sohalarning ta’lim, ʻ fan va ishlab chiqarish integratsiyalashuvi bilan bir qatorda, soha kichik korxonalarining manfaatli kooperasiyasi, sohalararo ichki va tashqi integra t siya elementlari ham yuksalishiga zamin yaratadi. Shu sababdan ham, mazkur dissertatsiya ish davomida korxona misolida klaster tizimi uning nazariy asoslari, klaster tizimini mamlakatimizda amaliyotga tatbiq etish va kelgusida keltirishi mumkin bo lgan samara o rganib chiqildi. ʻ ʻ Mazkur mavzuni o rganish davomida bir qator ilmiy xulosalar qilindi: ʻ 1. Oqdaryo tumani paxta-to qimachilik klasteri ishlab chiqarishni ʻ joylashtirishning bir qator omillari, xususan, xom - ashyo omili, demografik omil, yoqilg i-energetika omili, transport omillari inobatga olingan holda Oqdaryo ʻ tumani tanlangan. Tuman o z ishlab chiqarish salohiyatidan tashqari, unga qo shni ʻ ʻ bo lgan yirik paxta ishlab chiqaruv ʻ c hi Payariq va Pa stdarg om ʻ tumanlariga yaqin joylashgan. 2. Paxta-to qimachilik klasteri nafaqat yengil sanoatni, balki o z yo lida ʻ ʻ ʻ qishloq xo jaligi, oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika, qurilish mahsulotlari ishlab ʻ chiqarish kabi o nlab tarmoqlarni ham qamrab oladi. Bu hozirga qadar qishloq ʻ 67 xo jaligi mamlakat iqtisodiyotiga ulkan zaxiralar yaratib berishi mumkin bo lganʻ ʻ holda kam rentabelli bo lib qolayotgan tarmoq klaster tizimi kirib kelgach yuqori ʻ daromadli sohaga aylanishi kutilmoqda. 3. Mamlakatimizda klasterining yaratilishi quyidagi maqsadlarga qaratilgan edi: -tarkibiy o zgartirishlarni yanada chuqurlashtirish va davlatning qishloq ʻ xo jaligidagi ishtirokini kamaytirish. ʻ -agrosanoat kompleksini innovatsion usulda rivojlantirishning integratsiyalashgan klaster tizimini yaratish uchun xorijiy investitsiyalarni jalb etishni rag batlantirish; ʻ -paxta xomashyosini yetishtirishga samarali usullarni joriy etish va qishloq xo jalik xomashyosini chuqur qayta ishlashni tashkil etish. ʻ 4. Paxta-to qimachilik klasterlari faoliyatini amalga oshirish uchun huquqiy ʻ asoslari tizimi ishlab chiqilgan ( 4 -ilova). 5. Paxta-to qimachilik ishlab chiqarishini klaster tizimini tashkil etishda ʻ fermer xo jaliklari mustaqilligi saqlangan holda ularni korporativ boshqaruv ʻ sub yekti sifatida klaster tizimiga kiritilishi kerak. Shunki, fermer xo jaligi o ziga ʼ ʻ ʻ uzoq muddatli ijaraga berilgan yer uchastkalaridan foydalangan holda tovar qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi bilan shug ullanuvchi fermer xo jaligi ʻ ʻ ʻ a’zolarining birgalikdagi faoliyatiga asoslangan, yuridik shaxs huquqlariga ega mustaqil xo jalik yurituvchi sub yektdir. ʻ ʼ 6. 20 22 yil ma’lumotlarini mazkur modelda hisoblab ko rsak, qishloq ʻ xo jaligi klasteri tuman iqtisodiyotiga ʻ 260103,3 mln. so mdan ortiq hissa qo shadi ʻ ʻ yoki tumanda ishlab chiqarilgan mahsulotning qariyb 11 , 4 foizini (2022 tuman tuman hududiy mahsuloti qiymati 2271,4 mlrd. so mni tashkil etgan ʻ 49 ) tashkil etadi . Modelda o lchanadigan uchta segmentdan eng yuqori qismini sanoat ishlab ʻ chiqarishi 63,9 foizini teng bo lgan mahsulotni ishlab chiqaruvchi tarmoq ʻ tomonidan amalga oshiriladi , undan keyin qishloq xo jaligining ulushi ʻ 26,4 foiz miqdorida mahsulot ishlab chiqarish tarmog iga to g ri keladi ʻ ʻ ʻ ( bu tumanda 2022 yilda 70221,7 mln. so m), ʻ umumiy iqtisodiyotga qo shimcha samara ʻ 9,7 foizdan kam bo lmaydi ʻ . Bizda qishloq xo jaligida paxtachilikning qiymati ma’lum, ʻ 49 Oqdaryo tumanining makroiqtisodiy ko ’ rsatkichlari . 2022 yil yanvar - dekabr .- Samarqand , 2022. 68 shundan tuman iqtisodiyotiga 260103,3 mln. so mdan ortiq hissa qo shishiʻ ʻ mumkinligi hisoblab topiladi . Bu 20 22 yildagi tuman paxta c hiligidan 3,8 marta ko p demakdir. ʻ 7 . Q ishloq xo jaligida klaster tizimining tashkil etilishi, avval unda mehnat ʻ qiluvchilar sonini 1 koeffitsiyent bo lgan bo lsa, u 0,45 koeffitsiyentga aylanadi va ʻ ʻ Paxta - to qimachilik klasteri qo shimcha quyidagi miqdorda ish o rinlarini ʻ ʻ ʻ yaratilishiga olib keladi: qayta ishlashda – 0,18 koeffitsiyent, umumiy iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida – 0,29 koeffi t siyent, savdo va ta’minot tizimida – 0,08 koeffitsiyent . EMSI bashorati asosida Oqdaryo tumani paxta- to qimachilik klasteri tizimida jami ʻ 8210 qo shimcha ish o rinlari yaratilishi ʻ ʻ mumkinligi, shu jumladan, qayta ishlash sanoatida - 1372 ish o rni, savdo va ʻ ta’minot tizimida – 564 , Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida - 2169 ish o rni ʻ yaratilishi aniqlandi. Agarda bir ish o rni bir oilaning vakili deb hisoblansa ham, ʻ o rtacha bir oilada 5 kishi bo lsa, yaratilgan ish o rni natijasida ʻ ʻ ʻ 41048 kishini ta’minoti yo lga qo yilishini iqtisodiy hisob-kitoblar ko rsatadi. ʻ ʻ ʻ Yuqoridagi fikr mulohazalarni inobatga olgan holda, quyidagi takliflar ishlab chiqildi: 1. Qishloq xo jaligi, xususan, paxtachilikda klaster tizimini yoppasiga joriy ʻ etish va korporativ boshqaruvdagi barcha sub yektlarning o zaro teng manfaatlari ʼ ʻ saqlab qolinishi kerak; 2. Klaster tizimida mehnat qiluvchi tomonlar haq-huquqlarini himoya qiluvchi qonunchilik bazasini takomillashtirish; 3 . Mahalliy davlat hokimiyat organlarining klasterlar va fermerlar hamkorligidagi kooperatsiya munosabatlariga aralashuvini cheklash, ularning faqatgina investor va fermer xo jaliklari rahbarlari uchun dastlabki u ʻ c hrashuvni seminar tarzida tashkil qilishlari yetarli; 4. Paxtachilik tizimiga klasterlar ko magida “Aqlli qishloq xo jaligi” ʻ ʻ standartlarini joriy etish zarur; 5. Paxtachilikda resus tejamkor, xususan, suv tejamkor texnologiyalarni joriy etilishini jadallashtirish kerak; 69 6 . Qishloq xo jaligi ishlab chiqarishi past samarali bo lgani bois, klasterʻ ʻ tizimida daromadlarni qayta taqsimlashda tarmoq xususiyatini inobatga olish kerak. 7 . Klaster tizimini malakali kadrlar bilan ta’minlash lozim, buning ushu tugatilayotgan kasb-hunar kollejlaridan birini paxta-to qimachilik klasteri tizimiga ʻ ixtisoslashgan kasb-hunar texnikumi ga aylantirish, oliy ma’lumotli kadrlar tayyorlashni yo lga qo yish muhim. ʻ ʻ 70 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO YXATIʻ I. Rahbariy adabiyotlar 1.1. Mirziyoyev Sh. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bo lishi kerak. –T.: O zbekiston, ʻ ʻ 2017. 1.2. Mirziyoyev Sh.M. Qishloq xo jaligi xodimlari kuniga bag ishlangan tantanali ʻ ʻ marosimdagi nutq. www.prezident.uz. 08.12.2018 1.3. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga ʻ Murojaatnomasi. 24.01.2020 www.prezident.uz 1.4. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning Oliy Majlisga ʻ Murojaatnomasini o rganish va keng jamoatchilik o rtasida targ ib etishga ʻ ʻ ʻ bag ishlangan ilmiy-ommabop qo llanma. – T.: Ma’naviyat, 2019. – 312 b. ʻ ʻ II. Normativ-huquqiy hujjatlar 2.1. O zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. –Toshkent, 2023 ʻ 2.2. O zbekiston Respublikasining Qonuni. Fermer xo jaligi to g risida. ʻ ʻ ʻ ʻ 30.04.1998. (26.08.2004da o zgartirishlar kiritilgan). 1-modda ʻ 2.3. O zbekiston Respublikasining Qonuni. Xususiy mulkni himoya qilish va ʻ mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to g risida. O RQ–336-son. ʻ ʻ ʻ 24.09.2012. 2-modda. 2.4. O zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni. O zbekiston Respublikasini ʻ ʻ yanada rivojlantirish bo yicha Harakatlar strategiyasi to g risida. 07.02.2017 ʻ ʻ ʻ 2.5. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. Buxoro viloyatida zamonaviy ʻ paxta-to qimachilik klasterini tashkil etish chora tadbirlari to g risida. ʻ ʻ ʻ 19.05.2017 2.6 O zbekiston Respublikasi Prezidenti farmoni. Respublikada axborot ʻ texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun shart-sharoitlarni tubdan yaxshilash chora-tadbirlari to g risida. 30.06.2017 ʻ ʻ 71 2.7. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori. Sirdaryo viloyatida zamonaviyʻ paxtachilik-to qimachilik klasterini barpo etish chora-tadbirlari to g risida. ʻ ʻ ʻ 15.09.2017 2.8. O zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni. Fermer, dehqon xo jaliklari ʻ ʻ va tomorqa yer e galarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, qishloq xo jalik ʻ e kin maydonlaridan samarali foydalanish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to g risida. 09.10.2017. PF-5199- ʻ ʻ son 2.9. O zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. O zbekiston Respublikasi ʻ ʻ qishloq xo jaligi xodimlari kuni bayram tadbirida belgilangan vazifalardan ʻ kelib chiqqan holda, qishloq xo jaligining mavjud imkoniyatlaridan yanada ʻ samarali foydalanish, sohada iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, ilm-fan yutuqlari va innovatsion yangiliklarni tizimli joriy etish va oziq- ovqat xavfsizligini ta’minlash bo yicha kechiktirib bo lmaydigan chora- ʻ ʻ tadbirlar to g risida. 13.12.2017. PQ-3432-son ʻ ʻ 2.10. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni. To qimachilik va tikuv- ʻ ʻ trikotaj sanoatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida. 14.12.2017. ʻ ʻ PF-5285-son 2.11. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Fermer ʻ xo jaliklarining yer uchastkalaridan yanada samarali foydalanish va ʻ qo shimcha daromad olishni tashkil qilish chora-tadbirlari to g risida. ʻ ʻ ʻ 14.01.2018. 25-son 2.12. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta – ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirish chora – tadbirlari ʻ to g risida. 25.01.2018. 53-son ʻ ʻ 2.13. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlari va klasterlari faoliyatini tashkil etish ʻ bo yicha qo shimcha chora-tadbirlar to g risida. 31.03.2018. 253-son ʻ ʻ ʻ ʻ 72 2.14. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta-ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirishga doir qo shimcha ʻ ʻ chora-tadbirlar to g risida. 19.09.2018. 744-son ʻ ʻ 2.15. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Toshkent ʻ viloyatining Quyi Chirchiq tumanida zamonaviy agrosanoat klasterini tashkil etish chora-tadbirlari to g risida. 01.12.2018. 974-son ʻ ʻ 2.16. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari ʻ to g risida. 18.03.2019. 230-son ʻ ʻ 2.17. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Buxoro viloyatida ʻ zamonaviy agroklaster tashkil etish chora-tadbirlari to g risida. 14.06.2019. ʻ ʻ 500-son 2.18. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. O zbekiston ʻ ʻ Respublikasida zamonaviy urug chilik klasterlarini tashkil etish chora- ʻ tadbirlari to g risida. ʻ ʻ 18.06.2019. 512- son . III . Ilmiy adabiyotlar va maqolalar 3.1. Анишкина О.А. Принципы формирования кластеров малого и частного бизнеса в АПК // Материалы международный научной конференции "Проблемы современного экономики" Челябинск 2012. 39 с. 3.2. Бляхман Л.С. Интегрированная технологическая цеп как объект управления в глобалной экономике // Проблемы современной экономики. –Москва, 2003. -№1. 3.3. Болотова Э.Л. Правовое обеспечение кооперация бизнеса и образования // Юрист ВУ3а 2012. №12. 15 с. 3.4. Ибраева О.В. Регионалнне инновационнне кластера как инструмент активизации и повышения эффективности инновационной деятельности // Вестник Академии 2013. №1. С. 44-46. 73 3.5. Labory, S., Prodi, G. Strustural transformations in clusters: the sases of biomedisal and seramiss//Revue d’ésonomie industrielle. 2014. Vol. 14. P. 95-120. 3.6. Murtazayev O., AxrorovF. Qishloq xo jaligi iqtisodiyoti. –T.: ILM-ZIYO,ʻ 2017. 3.7. PorterM . Konkurensiya - M .: Vilyams , 2005 3.8. Рахматов М. Производственннй кластер - современннй подход в экономике. // Народное слово. 2017 - 14 марта 3.9. Ruzinazarov Sh.N. Qishloq xo jalik tadbirkorlik faoliyati sohasidagi qonun ʻ hujjatlarini tizimlashtirish va takomillashtirish muammolari// Huquqiy tadqiqotlar jurnali -№1, 2018. -59-78 b. 3.10. Силиванова К.А. Аграрное кластиризация как инструмент импорта замешания: экономика- правовой аспект // Юрист. 2016. №12. 35 с . 3.11. Shabazian D., Ballard-Rosa G. Food and Agrisulture Sluster Assessment: Sasramento sapital region. Marsh , 2016. - p 33. www . sasog . org 3.12. Трашенко М. Б., Гайша О. Д. Контрол финансирования инновационных территориалных кластеров в России//Финансы и кредит. –Москва, 2018. Т. 24. -№ 8. - С. 1938-1952. 3.13. Усмонов Б.Ш. Инновационные просессы в техническом образовании. //Материалы Научно-методического сборника Националного офиса Эрасмус + Европейского Союза в Узбекистане. 2015. -№3, -20-25 с. 3 .14. Usmonov B . Sh . Rivojlangan davlatlarda oliy ta ’ lim tizimi ( AQSh misolida )// Ta ’ lim , fan va innovasiya . – Toshkent , 2015. –№1. -6-9- b . 3.15. Усмонов Б.Ш., Раджабов О.С. Изучение опыта развития и управление инновациями в кластерах. 2017. - 61-63 с. 3.16. Usmonov B.Sh., Raximov F.X. Ta’lim, fan va ishlab chiqarish innovatsion hamkorligi rivojlantirishning garovidir// Talim, fan va innovasiya. – Toshkent, 2015. -№2. 74 IV. Avtoreferat, dissertatsiya va monografiyalar 4.1. Eva Gálvez-Nogales. Agro-based clusters in developing sountries. - FAO, Rome, 2010 4.2. Ibragimov G .A. Agroxizmat korxonalari va fermer xo jaliklari o rtasidagi ʻ ʻ ʻ iqtisodiy munosabatlar samaradorligini oshirish Iqtisodiyot fanlari bo yicha ʻ falsafa doktori (PhD) ilmiy darajasini olish uchun bajarilgan dissertatsiya avtoreferati. – Nukus, 2023 4. 3 . Наумкин А.В. Государственно частное партнерство в сельском хозяйстве: формн, модели, механизмн. Автореф.дисс... д.э.н. -М.: 2012 V . Internet sahifalari 5.1. Алтайский биофармацевтический кластер [Электрон ресурс]. − Манзил: http://altaybio.ru (мурожаат вақти: 16.04.2020). 5.2. Бараболина А.И. Формирование автомобильного кластера в Китае [Электронный ресурс]. // Проблемы современной экономики. 2008. № 4(24). Режим доступа:www.m-economiy.ru. 5.3. EMSI kompaniyasi mehnat resurslari bozori tahlilari va bashoratlari. https://www.esonomismodeling.som/- EMSI kompaniyasining Linkedindagi sahifasi. https :// www . linkedin . som / sompany / emsidata 5 .4. Кластер конкурентоспособности Cosmetic Valley [Электрон ресурс]. − https :// m - paris . ru / klasterkonkurentosposobnosti - cosmeticvalley 5.5. Костенко, О. В. Управляющие компании кластеров: российский и зарубежный опыт//Фундаментальные исследования. 2017. № 10 (часть 3). С. 594-599 [Электрон ресурс]. − https :// www . fundamental - research . ru 5 .6. Oqdaryo tuman hokimligi rasmiy veb-sahifasi. www.oqdaryo.uz 5.7. Paxtasanoat ilmiy markazi. Klaster-ma’ruza. https://paxtasanoatilm.uz 5 . 8 . Porter, M. E. Slusters and the New Esonomiss of Sompetition//Harvard Business Review. 2018. Vol. 76 (6). P . 77-90 [ Elektron resurs ]. − Manzil : http :// hdrnet . org /349 ( murojaat sanasi : 29.04.2020). 5 . 9 . Система менеджмента для управляющих компаний инновационных территориальных кластеров Российской Федерации / НИУ ВШЭ и 75 Фонд ЦСР «Северо-Запад» [Электрон ресурс]. − https :// www . rvc . ru / upload / iblock /946/201403_ management _ companies _ clu sters . pdf :// www . rvc . ru . 5 . 10 . Хасаев Г.Р. Кластеры – современные инструменты повышения конкурентоспособности региона (через партнерство к будущему [Электронный ресурс]. Режим доступа: www . compass - r . ru 5 .1 1 . O ʻ zto ʻ qimachiliksanoat uyushmasi . Paxta - to ʻ qimachilik klasterlari . https :// uzts . uz / uz / pahta - toqimachilik - klasterlari / VI. Hisobotlar va statistik ma’lumotlar 6.1. Oqdaryo tumani qishloq xo jaligi bo limi ma’lumotlari. ʻ ʻ 6.2. Oqdaryo tumani Statistika bo limi ma’lumotlari. 20 ʻ 20 -20 22 yillar. 6.3. Oqdaryo tumanidagi "Afrosiyob jeans" MChJ paxtachilik klasteri pasporti ma’lumotlari 6.4. Oqdaryo tumanining makroiqtisodiy ko rsatkishlari. 2022 yil yanvar-dekabr.- ʻ Samarqand, 2023. 76 ILOVALAR 1-ilova 1-jadval Samarqand viloyati paxta-to qimachilik ishlab chiqarish klasterlariʻ joylashuvi va yer maydoni holati № Paxta-to qimachilik ishlab chiqarish ʻ va klasterlar nomi Tumanlar nomi Yer maydoni (ga) 1 . «Afrosiyob jeans” XK Oqdaryo 9317 2 . “Ziyovuddin tekstil” MChJ Paxta c hi 8200 3 . “Katta q o rg on klaster” MChJ ʻ ʻ Kattaqo rg on, ʻ ʻ Nurobod 11600 4 . “Samarqand Kamalak Invest tekstil” MChJ Pastdarg om, ʻ Nurobod 10900 5 . “Samarqand kotton klaster” MChJ Payariq, Jomboy 13800 6 . “Marokand Sifat Tekstil” MChJ Ishtixon 8600 7 . “Amin invest international” va “Artek International” MChJQK Pastdarg om ʻ 6500 8 . “Koreya Samarqand” MChJ Oqdaryo 5300 Jami 7 5617 Manba: “ O zto qimachiliksanoat ʻ ʻ ” uyushmasi ma’lumoti. www . uzts . uz 77 2 -ilova 2 -jadval Oqdaryo tumani xo jaliklari yer resurslari tahlili (ga, 20ʻ 22 y.)* № Yer kategoriyalari Maydoni, ga Jami yer maydoniga nisbatan Jami qishloq xo jalik ʻ yerlariga nisbatan Jami ekin yerlariga nisbatan Umumiy yer maydoni 22410,9 100,00 107,11 116,41 1 Ekin yeri 19251,4 85,90 92,01 100,00 - suvli 18818,2 83,97 89,94 97,75 - lalmi 433,2 1,93 2,07 2,25 2 Ko p yillik daraxtzorlar ʻ 1296,6 5,79 6,20 6,73 - Bog lar ʻ 799,0 3,57 3,82 4,15 - Tokzor 90,5 0,40 0,43 0,47 - Tutzor 386,1 1,72 1,85 2,01 - boshqa ko p yillik ʻ o simliklar ʻ 21,0 0,094 0,10 0,11 3 Bo z yerlar ʻ 21,3 0,10 0,10 0,11 4 jami qishloq xo jalik ʻ yerlari 20923,9 93,36 100,00 108,69 - sh.j terakzorlar 173,1 0,77 0,83 0,90 * Manba: Oqdaryo tumani qishloq xo jaligi bo limi ʻ ʻ ma’lumotlari. 78 Xizmat ko rsatish tzizimiʻ Boshqa tarmoqlar Eksport/ import Ulgurji va chakana savdo Tikuvchilik fabrikasi Gazlama to qish ʻ Ip yigiruvPaxta xom-ashyoshini qayta ishlash Yog -moy ishlab chiqarish ʻTexnik chigitni qayta ishlashYog chiqarish liniyasi ʻFermer xo jaliklari ʻ Klaster tizimi 3 -ilova 1-rasm. Klaster tizimining tashkil etuvshilari Manba: Rasm muallif tomonidan ishlab chiqilgan 79 4 -ilova O zbekistonda paxta-to qimachilik klasterlari huquqiy asoslarini tashkil etuvshiʻ ʻ asosiy hujjatlar ro yxati: ʻ 1. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni.To qimachilik va tikuv- ʻ ʻ trikotaj sanoatini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to g risida.14.12.2017. PF- ʻ ʻ 5285-son 2.O zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori.Buxoro viloyatida zamonaviy ʻ paxta-to qimachilik klasterini tashkil etish shora tadbirlari to g risida. 19.05.2017 ʻ ʻ ʻ 3. O zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori.Sirdaryo viloyatida zamonaviy ʻ paxtachilik-to qimachilik klasterini barpo etish chora-tadbirlari ʻ to g risida.15.09.2017 ʻ ʻ 4. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta – ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirish shora – tadbirlari ʻ to g risida.25.01.2018. 53-son ʻ ʻ 5. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlari va klasterlari faoliyatini tashkil etish bo yisha ʻ ʻ qo shimsha chora-tadbirlar to g risida.31.03.2018. 253-son ʻ ʻ ʻ 6. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirishga doir qo shimsha chora- ʻ ʻ tadbirlar to g risida.19.09.2018. 744-son ʻ ʻ 7. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Toshkent ʻ viloyatining Quyi Shirshiq tumanida zamonaviy agrosanoat klasterini tashkil etish chora-tadbirlari to g risida.01.12.2018. 974-son ʻ ʻ 8. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Paxta- ʻ to qimachilik ishlab chiqarishlarini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari ʻ to g risida.18.03.2019. 230-son ʻ ʻ 9. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Buxoro ʻ viloyatida zamonaviy agroklaster tashkil etish chora-tadbirlari to g risida.14.06.2019. 500-son ʻ ʻ 10. O zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. O zbekiston ʻ ʻ Respublikasida zamonaviy urug chilik klasterlarini tashkil etish chora-tadbirlari ʻ to g risida.18.06.2019. 512-son. ʻ ʻ 80

Qishloq aholisi daromadlarini ko‘paytirishning innovatsion yo‘nalishlari (samarqand viloyati misolida)

Купить