Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining karantini - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	245.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining karantini

Купить

MAVZU: QISHLOQ XO’JALIGI O’SIMLIKLARINING KARANTINI
MUNDARIJA:
I. Kirish................................................................................................................
........3
II. Asosiy qisim.
1. Karantin turlari va bu sohada gi xalqaro
bitimlar…………………………….5
2. O’simliklar karantininig asosiy vazifalari…………………………………….7
3. Karantin tadbirlari……………………………………………………………..8
4. O‘simliklar karantini to‘g‘risidagi qonun
hujjatlari………………………..10
5. O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat
inspeksiyasining
vakolatlari………………………………………………………………………..11
6. Karantin o‘rnatish va uni bekor qilish
tartibi………………………………..14
7. Urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini import qilish……….15
III. Xulosa...............................................................................................................
......22
IV. Foydanilgan
adabiyotlar.......................................................................................23
Ilovalar....................................................................................................................25
1

KIRISH
O’simliklar karantini o’simliklarni himoya qilishning muayyan usuli
hisoblanadi. Bu usul davlat tasarrufiga ega bo’lib, asosan ikki qismdan iborat.
Birinchidan, bu tadbirlar chet mamlakatlardan xavfli qishloq xo’jalik
zararkunandalari olib kirilishi mumkin bo’lgan barcha imkoniyatlarga to’siq
tug’dirish bo’lsa (tashqi karantin).
Ikkinchidan, bunday obyektlar o’tib qolgudek bo’lsa, ularni o’z vaqtida
chegaralab, mamlakat ichida keng tarqalishiga yo’l qo’ymagan holda, qirib
tashlashdir (ichki karantin). O’zbekistonda bo’lmagan zararkunanda, kasallik
chaqiruvchi mikroorganizmlar va begona o’tlar tashqi karantin obyektlari
hisoblanadi. Karantin choralarini ko’rish mamlakatlararo tinmay amalga
oshirilayotgan savdo-sotiq munosabatlariga ko’ra muhim ahamiyatga egadir.
Shuni ham ta’kidlab o’tish lozimki, karantin mamlakatlararo odamlar
migrasiyasi hamda hasharotlar o’tishiga davlat chegarasi ostonalarida to’sqinlik
qilib bo’lmaydigan omillarga ham bog’liqdir. Jumladan, hasharotlar suv va havo
yo’nalishi bilan ham bir qit’adan yoki davlat chegaralaridan ikkinchi qit’a yoki
davlatga o’tib ketishi mumkin. Yangi joyga tushgan hasharot muhit sharoitlariga
ko’nika olmasdan qirilib ketishi ham mumkin, lekin moslashib rivojlanib
ketganlari ham kam emas. Masalan, AQShdagi deyarli asosiy zararkunandalarning
yarmi o’zga mamlakatlardan, shu jumladan Yevropadan borib qolgan. Bular
qatoriga olma mevaxo’ri, tengsiz ipak qurti, gessen pashshasi, makkajo’xori
parvonasi, kartoshka nematodasi (Yevropadan), Avstraliya tarnovsimon qurti
(Avstraliyadan) yapon qo’ng’izi (Yaponiyadan) va boshqalar kiradi. 1954 yilda
AQShda ombor mahsulotlarining kuchli zararkunandasi bo’lgan kapr qo’ng’izi
aniqlangan. Shu bilan birga anchagina zararkunandalar Amerika qit’asidan
Yevropaga o’tib qolgan. Bular jumlasiga tok fillokserasi, kartoshka kolorado
qo’ng’izi va amerika oq kapalagi misol bo’la oladi (Pospelov va b., 1983).
O’zbekistonda tashkil etilgan karantin xizmatiga ko’ra, mintaqamizga ko’pgina
qishloq xo’jalik ekinlarining va ombor mahsulotlari ayrim zararkunandalarining
o’tishiga to’sqinlik qilingan. Bular jumlasiga g’o’za kuyasi, kapr qo’ng’izi va
2

boshqalar kiradi. Davlat karantin inspeksiyasi vatanimizdagi barcha o’simliklar
karantini bilan bog’liq bo’lgan ishlar ustidan nazoratni amalga oshiradi. U
respublika va viloyatlar karantin inspeksiyalari, shahar, tumanlararo va tuman
tayanch karantin punktlari, daryo portlari, temiryo’l stansiyalari, aeroport,
glavpochtamt va asosiy avtomobil yo’llarida joylashgan davlat karantin
inspeksiyalarining ishini boshqaradi. O’zbekistonda o’simliklar karantini bo’yicha
ilmiy-tadqiqot va uslubiy markaz tashkil etilgan bo’lib, unda Markaziy ilmiy-
tadqiqot laboratoriyasi faoliyat yuritadi.
3

ASOSIY QISM
1. Karantin turlari va bu sohada gi xalqaro bitimlar
Karantin obyektlar va boshqa xavfli zararkunandalar, turli kasalliklarni
chaqiruvchi mikroorganizmlar hamda begona o’tlarga qarshi kurashda faqat
mamlakatlarning hamjihatligigina muvaffaqiyatli natija berishi mumkin. Shunday
shartnomalar xalqaro uyushmalar va qo’shni mamlakatlar orasida tuzilgan.
Karantin o’z mohiyati bo’yicha tashqi va ichki bo’lishi mumkin. Tashqi
karantin vazifasiga, birinchidan, O’zbekistonda bo’lmagan zararkunanda, kasallik
va begona o’tlarni vatanimizga o’tishining oldini olish kirsa, ikkinchidan, o’z
navbatida o’zga mamlakatlarga eksport qilanayotgan mahsulotda zararkunandalar
bo’lmasligini ta’minlashdir. Tashqi karantin obyektlari asosan o’simlik va chorva
mahsulotlariga tarqaladi (tuproq namunalari, tirik o’simlik va zamburug’lar,
bakteriya, virus, nematoda, o’rgimchakkana va hasharot). O’zbekistonga
mahsulotlarni o’zga mamlakatlardan o’tkazish faqatgina respublika davlat karantin
inspeksiyasi tomonidan beriladigan ruxsatnomalar asosida amalga oshiriladi. Bu
ruxsatnoma O’zbekiston chegarasida joylashgan bojxona tayanch punktlarida
maxsus tekshiruvdan keyingina berilishi mumkin. Karantin tekshiruvidan barcha
respublikaga kiritiladigan avtotransport, temir yo’l vagonlari va samolyotlar,
shuningdek xorijdan kelayotgan passajirlar va ularning yuki o’tkaziladi. Karantin
inspeksiyalarining xorij bilan bog’liq bo’lgan markaziy chegara o’tkazish
punktlarida markazlashtirilgan fumigasiya qilish anjomlari va otryadi bo’lib,
chetdan olib kelinayotgan mahsulotlar zararlanganligi aniqlansa, shartli ravishda,
fumigasiya yo’li bilan zararsizlantiriladi. Xorij urug’lik mahsuloti va o’tkazish
uchun mo’ljallangan ko’chatlarida bo’lishi mumkin bo’lgan karantin obyektlarini
aniqlash uchun maxsus karantin pitomniklar va issiqxonalar mavjuddir. Mahsulot
bu yerlarda xavfsiz ekanligi aniqlanganidan so’nggina o’tkazilishi mumkin.
Tekshirilgan mahsulotlar karantin va boshqa xavfli obyektlar bilan zararlanganligi
aniqlansa va bunday obyektlardan mahsulotni samarali tozalash imkoniyati
bo’lmasa, bunday mahsulot birinchi 3-5 kun ichida eksport qilgan mamlakatga
qaytariladi yoki yo’q qilib tashlanadi.
4

Ichki karantin tadbirlari vatanimiz mintaqasida aniqlangan karantin obyekt
uyasi yanada kengayishiga yo’l qo’ymaslik hamda bu uyani tezda qirib yo’q qilish
tadbirlarini amalga oshirishni ko’zda tutadi ( masalan, kolorado qo’ng’izi, qovun
pashshasi, tut parvonasi, kartoshka kuyasi zarpechaklar va b.).
5

2. O ’ simliklar karantininig asosiy vazifalari
O ‘ simliklar karantinining asosiy vazifalari o ‘ simliklarning tashqi va ichki
karantini bo ‘ yicha davlat tadbirlari tizimini amalga oshirishdan iborat bo ‘ lib , bu
tadbirlar quyidagilarga qaratiladi :
respublika hududini chet mamlakatlardan kirib kelib , xalq xo ‘ jaligiga katta
iqtisodiy zarar yetkazishi mumkin bo ‘ lgan karantindagi va boshqa xavfli
zararkunandalardan , o ‘ simlik kasalliklari va begona o ‘ tlardan muhofaza etish ;
karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalarni , o ‘ simlik kasalliklari va
begona o ‘ tlarni vaqtida aniqlash , ularning yoyilishiga yo ‘ l qo ‘ ymaslik va ularni
yo ‘ q qilish , shuningdek respublikaning bu zararkunandalar , kasallik va begona
o ‘ tlardan holi mintaqalariga ular kirib borishining oldini olish ;
qishloq xo ‘ jalik mahsulotlari va boshqa o ‘ simlik mahsulotlarini
yetishtirish , tayyorlash , tashish , saqlash , qayta ishlash , realizatsiya qilish va
ulardan foydalanishda o ‘ simliklar karantiniga oid qoidalar va tadbirlarga rioya
etilishi hamda ularning amalga oshirilishi ustidan davlat nazoratini olib borish .
6

3. Karantin tadbirlari
Karantin tadbirlari quyidagilarga taalluqlidir:
qishloq xo‘jalik ekinlari, dorivor, o‘rmon hamda manzarali ekinlarning
urug‘lari va ko‘chatlariga, o‘simliklar hamda ularning qismlari (qalamchasi,
piyozi, tugunagi, mevasi va boshqalar)ga, shuningdek zararkunandalarni, o‘simlik
kasalliklari va begona o‘tlarni olib o‘tishi mumkin bo‘lgan boshqa har qanday
o‘simlik mahsulotlariga;
tirik zamburug‘lar, bakteriyalar, viruslar, nematodlar, kanalar va
hasharotlarga;
o‘simlik kasalliklarini qo‘zg‘atuvchi hasharotlar kolleksiyalari va bu
hasharotlar keltiradigan zararlarning namunalari, shuningdek gerbariylar va
urug‘lar kolleksiyalariga;
karantin ostida deb e’lon qilingan chet mamlakatlardan va respublika
hududidan kelayotgan, zararkunandalarni, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarni
olib o‘tishi mumkin bo‘lgan qishloq xo‘jalik mashinalari va yerni ishlash qurollari,
idishlarning barcha turi, ayrim sanoat mollari, o‘rov-qoplov vositalari hamda
7

o‘simlikdan tayyorlangan mahsulotlar, yaxlit toshlar, tuproq namunalari, transport
vositalariga;
o‘simlik mahsulotlarini tayyorlaydigan, g‘amlaydigan, qayta ishlaydigan va
realizatsiya qiladigan korxonalar hamda tashkilotlarning hududlari va binolari,
qishloq va o‘rmon xo‘jaligi yerlari, tomorqa, yakka tartibdagi yer uchastkalari
hamda dala hovlilar, jamoa bog‘lari va polizlari, qishloq xo‘jalik maqsadlarida
foydalanilmaydigan yerlarga (yo‘llar, elektr o‘tkazgichlar atrofidagi muhofaza
joylariga).
8

4. O‘simliklar karantini to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
O‘simliklar karantini to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonundan hamda
boshqa normativ hujjatlardan iborat.
Qoraqalpog‘iston Respublikasida o‘simliklar karantini Qoraqalpog‘iston
Respublikasining qonun hujjatlari bilan ham tartibga solinadi.
O‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati organlari
O‘zbekiston Respublikasining o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat
xizmatini O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat inspeksiyasi,
viloyatlar va Toshkent shahar o‘simliklar karantini davlat inspeksiyalari, tumanlar,
shaharlar o‘simliklar karantini davlat inspeksiyalari, temir yo‘l stansiyalaridagi,
aeroportlardagi, daryo portlaridagi, pochtamtlardagi va shosselardagi o‘simliklar
karantini bo‘yicha chegara punktlari, o‘simliklar karantini bo‘yicha ilmiy markaz,
markaziy va viloyat karantin laboratoriyalari hamda karantin ostidagi o‘ta xavfli
zararli obyektlarga qarshi kurashuvchi ixtisoslashgan fumigatsiya otryadlari
amalga oshiradi.
9

5. O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat
inspeksiyasining vakolatlari
O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat inspeksiyasi:
o‘simliklar karantini bo‘yicha belgilangan tadbirlar bajarilishi ustidan
davlat nazoratini amalga oshiradi, bu tadbirlar respublika hududida o‘z vaqtida
o‘tkazilishiga javob beradi;
o‘z vakolatlari doirasida barcha vazirliklar, idoralar, korxonalar,
muassasalar, tashkilotlar, shuningdek fuqarolar bajarishi majburiy bo‘lgan
buyruqlar, yo‘riqnomalar chiqaradi, nizom va qoidalar qabul qiladi va ularni
belgilangan tartibda ijrochilar e’tiboriga yetkazadi;
respublikada karantindagi zararkunandalar, o‘simlik kasalliklari va begona
o‘tlarning Ro‘yxatini , shuningdek manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan kelishib
turib — respublikadan olib chiqib ketilishi mumkin bo‘lmagan biologik
obyektlar Ro‘yxatini besh yilda bir marta qayta ko‘rib chiqadi va tasdiqlaydi;
urug‘larni, o‘simliklarni, o‘simlik xomashyosini va boshqa mahsulotlarini
hamda xalq iste’moli tovarlarini respublikaga olib kirish, mamlakat ichkarisida
tashish, eksportga olib chiqishning karantin qoidalarini hamda ana shu urug‘,
o‘simlik va boshqalardan foydalanish shartlarini belgilaydi;
xalqaro tashkilotlar doirasida o‘simliklar karantini bo‘yicha respublika
manfaatlarini ifodalaydi;
karantindagi zararkunandalarga, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarga
qarshi kurash olib borishda fermer va dehqon xo‘jaliklariga, boshqa korxonalar
hamda tashkilotlarga yordam ko‘rsatish uchun zaruratga qarab ixtisoslashgan
fumigatsiya otryadlari va xizmatlari tuzadi;
eksportga jo‘natilayotgan hamda respublikaga keltirilayotgan, karantindagi
zararkunandalarni, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarni olib o‘tishi mumkin
bo‘lgan urug‘larni, o‘simliklarni, o‘simlik mahsulotlari va boshqa materiallarni
karantin tekshiruvidan va laboratoriya ekspertizasidan o‘tkazadi;
10

respublika hududini karantindagi rayonlar va mikrorayonlarga bo‘lib
chiqadi;
karantindagi zararkunandalarga, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarga
qarshi kurash bobida ilm-fan yutuqlari va ilg‘or tajribani, yangi uslublar, vositalar
va usullarni targ‘ib qilish hamda ularni ishlab chiqarishga keng joriy etishni,
karantin obyektlari to‘g‘risidagi bilimlarni aholi orasida keng yoyishni yo‘lga
qo‘yadi;
tegishli hududda karantin o‘rnatish (uni bekor qilish) to‘g‘risida mahalliy
hokimiyat organlariga, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasiga
tavsiyanomalar yo‘llaydi;
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan boshqa vakolatlarni ham amalga
oshiradi.
laboratoriya ekspertizalari o‘tkazish uchun urug‘lardan, o‘simliklardan va
o‘simlik mahsulotlaridan namunalar olish. Karantindagi va boshqa xavfli
zararkunandalar, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar aniqlangan taqdirda
mahsulotlarni olib chiqib ketib, ulardan foydalanishni cheklash va karantin
tadbirlari tizimini bajarish yuzasidan kerakli topshiriqlar berish;
karantin o‘rnatilgan hududlardan karantin sertifikatlarisiz olib chiqilgan
urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini ushlash, olib qo‘yish, zarurat
bo‘lsa, olib kelingan joyiga qaytarib yuborish;
bojxonalar, temir yo‘l stansiyalari, avtovokzallar (avtostansiyalar),
aeroportlar, daryo portlari (pristanlari), pochtamtlar va boshqa tashkilotlarning
ma’muriyatidan kelayotgan va jo‘natilayotgan, ushbu Qonunning 2-
moddasiga muvofiq karantin tadbirlari qo‘llaniladigan yuklar to‘g‘risida
ma’lumotlar talab qilish, zarur bo‘lsa, ular tasarrufidagi hududda urug‘larni,
o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini ko‘zdan kechirish hamda zararsizlantirish
uchun transport vositalari, yordamchi ishchilar, xizmat binolari va yordamchi
materiallar berishni talab qilish.
11

6. Karantin o‘rnatish va uni bekor qilish tartibi
Karantin obyekti aniqlangan hollarda tuman (shahar) o‘simliklar karantini
davlat inspektori tavsiyasiga binoan mahalliy hokimiyat organlarining qarorlari
bilan ayrim xo‘jaliklar, fermer va dehqon xo‘jaliklari, korxonalar, temir yo‘l
stansiyalari, aeroportlar, daryo portlari, qishloq va shaharchalarning hududi
nosog‘lom deb e’lon qilinib, ularda karantin yoki zarur cheklashlar o‘rnatiladi.
Tumanlar, shaharlar, viloyatlarni o‘simliklar karantini bo‘yicha nosog‘lom
deb e’lon qilish va ularda karantin yoki boshqa cheklashlar o‘rnatish tegishli
o‘simliklar karantini bosh davlat inspektorlari tavsiyanomasiga binoan viloyatlar
va Toshkent shahar hokimlarining qarori yoki O‘zbekiston Respublikasi
O‘simliklar karantini bosh davlat inspektorining tavsiyanomasiga binoan
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan amalga oshiriladi.
Karantin o‘rnatish to‘g‘risida qaror qabul qilinganidan so‘ng karantin e’lon
qilingan xo‘jaliklardan urug‘ va ko‘chatlarni karantin sertifikatlarisiz karantindagi
zararkunandalardan, o‘simlik kasalliklaridan va begona o‘tlardan holi bo‘lgan
boshqa xo‘jaliklarga sepish va ekish maqsadida olib chiqish man etiladi.
Karantin o‘rnatilgan hududlardan karantin sertifikatlarisiz olib chiqib
ketilgan urug‘lar, o‘simliklar va o‘simlik mahsulotlari olib qo‘yiladi hamda
texnikaviy (sanoat yo‘li bilan) qayta ishlash yoki umumiy ovqatlanish
korxonalarida foydalanish uchun tayyorlov tashkilotlariga beriladi, zarur hollarda
esa zararsizlantiriladi, jo‘natuvchiga qaytarib yuboriladi yoki yo‘q qilib tashlanadi.
Karantin o‘rnatilgan hududdagi (aholi punkti, tuman, viloyat) tomorqa
uchastkalaridan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini tayyorlov tashkilotlari orqaligina
olib chiqib ketishga yo‘l qo‘yiladi, zararlangan mahsulotlar bundan mustasno
(ulardan qay tarzda va qanday shartlarda foydalanishni o‘simliklar karantini davlat
inspektori karantin qoidalariga muvofiq belgilaydi).
Xududda o‘rnatilgan karantin yoki cheklash belgilangan karantin tadbirlari
o‘tkazib bo‘linganidan hamda karantindagi zararkunandalar, o‘simlik kasalliklari
13

va begona o‘tlar o‘choqlari batamom yo‘q qilinganidan keyingina o‘simliklar
karantini bo‘yicha tegishli bosh davlat inspektorlarining tavsiyanomasiga binoan
karantin yoki cheklashlarni o‘rnatgan tuman, shahar, viloyat va Toshkent shahar
hokimlari qarori bilan yoki O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh
davlat inspektorining tavsiyanomasiga asosan O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining qarori bilan bekor qilinadi.
7. Urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini import qilish
Chet mamlakatlardan respublikaga urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik
mahsulotlarini olib kirishga:
O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat inspeksiyasi
beradigan karantin ruxsatnomasi;
eksport qilayotgan mamlakatning o‘simliklar karantini va muhofazasi
bo‘yicha davlat organlari beradigan fitosanitariya sertifikati yoki guvohnomasi
bo‘lgan taqdirdagina yo‘l qo‘yiladi.
O‘simliklar karantini va muhofazasi bo‘yicha davlat organlari bo‘lmagan
chet mamlakatdan urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini respublikaga
olib kirishga O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat
inspeksiyasi tomonidan har bir alohida holda beriladigan karantin ruxsatnomasi
bo‘lgan taqdirda yo‘l qo‘yiladi.
Vazirliklar, idoralar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar o‘simlik
mahsulotlarini import qilish vaqtida:
urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini chet mamlakatlardan
respublikaga yetkazib berish yoki ularni respublika hududidan olib o‘tish haqida
tuziladigan savdo shartnomalariga (bitimlariga) o‘simliklar karantini bo‘yicha
davlat xizmatining karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalar, o‘simlik
kasalliklari va begona o‘tlar respublika hududiga o‘tib qolmasligini ta’min
etadigan talablarini kiritishlari;
14

chet mamlakatlardan ko‘plab miqdorda urug‘larni, o‘simliklarni va
o‘simlik mahsulotlarini sotib olish vaqtida bu mamlakatlarda qishloq xo‘jalik
ekinlari va ko‘chatlarining fitosanitariya holatini o‘rganish uchun, zarurat bo‘lsa,
o‘simliklar karantini va muhofazasi bo‘yicha mutaxassislarni yuborishni nazarda
tutishlari shart.
Chet mamlakatlardan respublikaga olib kelinayotgan urug‘lar, o‘simliklar
va o‘simlik mahsulotlari respublika hududiga kelib tushgan joylarda o‘simliklar
karantini bo‘yicha davlat xizmati inspektorlari tomonidan majburiy tekshiruvdan
o‘tkaziladi.
Urug‘lar, o‘simliklar va o‘simlik mahsulotlari olib kiriladigan chegara
punktlarini yoki hududlarini O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar karantini bosh
davlat inspeksiyasi belgilaydi.
Qo‘shni davlatdan karantindagi, shuningdek boshqa xavfli zararkunandalar,
o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar respublika hududiga o‘tib tarqalishi xavfi
paydo bo‘lgan taqdirda, vakolatli organlarning qaroriga binoan xavf ostidagi
uchastkalarda chegara vaqtincha yopib qo‘yilishi mumkin.
Chet mamlakatlardan respublikaga tarkibida karantindagi va boshqa xavfli
zararkunandalar, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar borligi aniqlangan urug‘lar,
o‘simliklar va o‘simlik mahsulotlari, barcha turdagi tirik zamburug‘lar,
bakteriyalar, o‘simlik kasalliklarini qo‘zg‘atuvchi viruslar, shuningdek
o‘simliklarga zarar yetkazuvchi hasharotlar, kanalar va nematodlarni, ilmiy
maqsadlarda keltiriladigan namunalardan tashqari, olib kirish man etiladi. Etib
kelgan yukda bunday zararkunandalar yoki kasalliklar aniqlangan taqdirda
o‘simliklar karantini davlat inspeksiyasi yuk egasiga undan qay tarzda foydalanish
yuzasidan tavsiya beradi, yuk egasi esa bir sutkalik muddat ichida yukni tasarruf
etishi shart.
Urug‘ va ko‘chatlarni, yangi meva va sabzavotlarni chet mamlakatlardan
respublikada yashovchi fuqarolarga pochta jo‘natmalarida yuborish, shuningdek
15

yuk bilan olib o‘tish man etiladi. Karantindagi zararkunandalar va kasalliklardan
holi bo‘lgan, ulardan zararlanmagan yangi meva va sabzavotlarning ayrim
namunalarini passajirlarning qo‘lidagi yuk bilan o‘tkazishni o‘simliklar karantini
davlat inspektori hal qiladi.
Basharti alohida qimmatga ega bo‘lgan urug‘lar, o‘simliklar yoki
ko‘chatlar ilmiy-tadqiqot muassasalari nomiga yo‘llangan bo‘lsa, ular o‘simliklar
karantini davlat inspektorining xulosasiga binoan tekshirish uchun introduksiya-
karantin ko‘chatxonasiga yuborilmog‘i kerak.
O‘simlik mahsulotlarini chet mamlakatlardan O‘zbekiston Respublikasida
akkreditatsiya qilingan diplomatiya, konsullik va savdo vakolatxonalari uchun yuk
bilan olib o‘tish va pochta orqali jo‘natish O‘zbekiston Respublikasi O‘simliklar
karantini bosh davlat inspeksiyasi tasdiqlagan o‘simliklar tashqi karantini
to‘g‘risidagi qoidalarga muvofiq amalga oshiriladi.
Chet mamlakatlardan respublikaga olib kirilgan urug‘lar, o‘simliklar va
o‘simlik mahsulotlari ularda karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalar,
o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlar aniqlangan taqdirda belgilangan tartibda
kimyoviy yoki boshqa usullar bilan zararsizlantirilmog‘i, begona o‘tlardan
tozalanmog‘i, yashirin zararlanganlikni aniqlash, mazkur o‘simlik materialini
sog‘lomlashtirish maqsadida introduksiya-karantin ko‘chatxonalariga va
oranjereyalarga sepilishi yoki ekilishi, texnikaviy yo‘l bilan qayta ishlanishi yoki
aniqlangan zararkunandalar, o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarning tarqalishi
xavfi yo‘q joylarda foydalanilishi lozim. Yashirin zararlanganlik esa ayrim
hollarda laboratoriya tahlili yo‘li bilan aniqlanishi mumkin.
Urug‘larning va ko‘chatlarning karantin tekshiruvi O‘zbekiston
Respublikasi O‘simliklar karantini bosh davlat inspeksiyasi tasdiqlaydigan
Respublika hududida import qilinadigan urug‘lar va ko‘chatlarning karantin
tekshiruvini olib borish tartibi to‘g‘risidagi Nizom talabiga muvofiq o‘tkaziladi.
16

Chet mamlakatlardan respublikaga olib kelingan urug‘larni, o‘simliklarni
va o‘simlik mahsulotlarini zararsizlantirish bilan bog‘liq barcha xarajatlar, shu
jumladan ishchi kuchidan, transport, bino va yordamchi materiallardan foydalanish
tegishli yukni oluvchilar hisobidan amalga oshiriladi.
Respublika hududidan olib o‘tilayotgan, ichida urug‘lar, o‘simliklar va
o‘simlik mahsulotlari bo‘lgan tranzit yuklar o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat
xizmati organlarining majburiy tekshiruvidan o‘tkaziladi. Mazkur yuklarda
karantindagi va boshqa xavfli zararkunandalar, o‘simliklar kasalliklari yoki begona
o‘tlar aniqlangan taqdirda bu yuklarni jo‘natish to‘xtatilishi, ular zararsizlantirilishi
(jo‘natuvchining roziligi bilan) yoxud eksport qilgan mamlakatga qaytarib
yuborilishi shart.
Urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini eksport qilish
Respublikadan chet mamlakatlarga olib chiqilayotgan urug‘lar, ko‘chatlar,
o‘simliklar, o‘simlik kasalliklarining shtammlari (turlari), boshqa biologik
obyektlar va o‘simlik mahsulotlari o‘simliklar karantini va muhofazasi bo‘yicha
xalqaro bitimlarda, shuningdek savdo shartnomalarida (kontraktlarida) nazarda
tutilgan shartlarga javob berishi, O‘zbekiston Respublikasidan olib chiqilmaydigan
biologik obyektlar Ro‘yxatiga kirmagan bo‘lishi lozim.
Eksport qilinayotgan urug‘larning, o‘simliklarning va o‘simlik
mahsulotlarining har bir turkumi belgilangan nusxadagi fitosanitariya sertifikati
bilan birga jo‘natilishi kerak.
Urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini eksport qilish bilan
shug‘ullanuvchi tashkilotlar ana shu mahsulotlarni mamlakatdan tashqariga
jo‘natish mo‘ljallanayotgan sanadan kamida o‘ttiz kun oldin tegishli viloyat, tuman
o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati organlarini xabardor etishlari, ular
bilan birgalikda mahsulotlarni jo‘natish uchun maqbul joyni aniqlashlari,
jo‘natishga o‘n besh kun qolganda esa eksport qilinayotgan mahsulotni tekshirib
ko‘rish uchun taqdim qilishlari shart.
17

Vazirliklar, idoralar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va
fuqarolarning o‘simliklar karantini sohasidagi huquqlari
Karantindagi mahsulotlarni yetishtirish, tayyorlash, saqlash, tashish, qayta
ishlash va realizatsiya qilish bilan shug‘ullanuvchi vazirliklar, idoralar, korxonalar,
muassasalar, tashkilotlar va fuqarolar quyidagi huquqlarga ega:
zarur hollarda o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati vakillari bilan
hamkorlikda amaldagi karantin qoidalarining so‘zsiz bajarilishini ta’minlovchi
qo‘shimcha chora-tadbirlarni yoki qo‘shimcha choralar majmuini ishlab chiqish;
o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati organlaridan karantin
obyektlarini aniqlash uchun qishloq xo‘jalik yerlarini, hududlarni, omborxona
binolarini, o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini nazorat tekshiruvidan
o‘tkazishni talab qilish;
karantin obyektlarining o‘choqlari to‘liq yo‘q qilib bo‘lingandan keyin
o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati organlari va mahalliy hokimiyat
organlari oldiga karantinni bekor qilish masalasini qo‘yish.
Vazirliklar, idoralar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar va
fuqarolarning o‘simliklar karantini sohasidagi vazifalari
Karantindagi mahsulotlarni yetishtirish, tayyorlash, saqlash, tashish, qayta
ishlash va realizatsiya qilish bilan shug‘ullanuvchi vazirliklar, idoralar, korxonalar,
muassasalar, tashkilotlar va fuqarolar:
o‘simliklar karantini bo‘yicha davlat xizmati organlarining nazorati ostida
tekshirish o‘tkazishlari va karantindagi zararkunandalarga, o‘simlik kasalliklari va
begona o‘tlarga qarshi kurash hamda ular tarqalib ketishining oldini olish chora-
tadbirlarini amalga oshirishlari;
karantin o‘rnatilgan hududlardan urug‘larni, o‘simliklarni va o‘simlik
mahsulotlarini tashish uchun karantin sertifikatlarisiz qabul qilmasliklari;
20

chet mamlakatlardan va karantin ostidagi joylardan urug‘larni,
o‘simliklarni va o‘simlik mahsulotlarini olib kelishda amaldagi karantin
qoidalariga qat’iy rioya qilishlari shart.
Qishloq xo‘jalik o‘simliklari, dorivor o‘simliklar, daraxt va butalar
yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi fuqarolar karantindagi zararkunandalarni,
o‘simlik kasalliklari va begona o‘tlarni vaqtida aniqlash maqsadida ekinlar va
daraxtlarni muntazam ravishda kuzatib borishlari, ular aniqlangan taqdirda bu
haqda mahalliy hokimiyat organlariga, o‘simliklar karantini davlat inspeksiyasiga,
qishloq xo‘jaligi va o‘rmon xo‘jaligi organlariga darhol xabar berishlari hamda
aniqlangan o‘choqlarni bartaraf etish choralarini ko‘rishlari shart.
21

Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki, o’simliklar karantini o’simliklarni
himoya qilishning muayyan usuli hisoblanadi. Bu usul davlat tasarrufiga egadir.
O’zbekistonda bo’lmagan zararkunanda, kasallik chaqiruvchi
mikroorganizmlar va begona o’tlar tashqi karantin obyektlari hisoblanadi. Karantin
choralarini ko’rish mamlakatlararo tinmay amalga oshirilayotgan savdosotiq
munosabatlariga ko’ra muhim ahamiyatli hisoblanadi.
Shuni ham ta’kidlab o’tish lozimki, karantin mamlakatlararo odamlar
migrasiyasi hamda hasharotlar o’tishiga davlat chegarasi ostonalarida to’sqinlik
qilib bo’lmaydigan omillarga ham bog’liqdir. Jumladan, hasharotlar suv va havo
yo’nalishi bilan ham bir qit’adan yoki davlat chegaralaridan ikkinchi qit’a yoki
davlatga o’tib ketishi mumkin. Yangi joyga tushgan hasharot muhit sharoitlariga
ko’nika olmasdan qirilib ketishi ham mumkin, lekin moslashib rivojlanib
ketganlari ham kam emas.
22

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Бей-Биенко Г.Я. Общая энтомология. М.: «Высшая школа», 1966. – 495 с.,
II изд., 1980. – 416 с.
2. Бондаренко Н.В., Глущенко А.Ф. Практикум по общей энтомологии. – Л.:
Агропромиздат, 1985. – 352 с.
3. Захваткин Ю.А. Курс общей энтомологии.–М.: Агропромиздат, 1986.–320
с.
4. Кузнецов Н.Я. Основы физиологии насекомых. – М.-Л.: Изд. АН СССР т. I ,
1948, т. II , 1953.
5. Лукин Е.И. Зоология. – М.: «Высшая школа», 1981. – 400 с.
6. Муродов С.А. Умумий энтомология курси. – Тошкент: «Меҳнат», 1986. –
271 б.
7. Олимжонов Р.А. Энтомология. – Тошкент: «Ўқитувчи», 1977.– 275 б.
8. Росс Г., Росс Ч., Росс Д. Энтомология. – М.: «Мир», 1985. – 570 с. (инглиз
тилидан таржима).
9. Шванвич Б.Н. Курс общей энтомологии. – М.-Л.: «Советская наука», 1949.
10. Яхонтов В.В. Ўрта Осиё Қишлоқ хўжалиги зараркунандалари. – Тошкент:
Ўрта ва олий мактаб», 1962. – 693 б.
11. Алимухамедов С.Н., Хўжаев Ш.Т. Ғўза зараркунандалари ва уларга
қарши кураш. – Тошкент: «Меҳнат», 1978 ( I нашр), 1991 ( II нашр). – 193 б.
12. Алимухамедов С.Н., Адашкевич Б., Одилов З.К., Хўжаев Ш.Т. Ғўзани
биологик усулда ҳимоя қилиш. – Тошкент: «Меҳнат», 1990. – 172 б.
13. Бей-Биенко Г.Я., Богданов-Катков Н.Н., Щеголев В.Н. и др.
Сельскохозяйственная энтомология. 3-е изд. – М.-Л.: Сельхозгиз, 1955.
14. Бондаренко Н.В. Биологическая защита растений. – М.: Агропромиздат,
1986. – 278 с.
15. Ванек Г., Корчагин В.Н., Тер-Симонян Л.Г. Атлас болезней и вредителей
плодовых, ягодных, овощных культур и винограда. – М.: «Агропромиздат»,
1989. – 410 с.
16. Васильев В.П., Лившиц И.З. Вредители плодовых культур. – М.: «Колос»,
1984. – 398 с. (изд. II .)
17. Вредители хлопчатника и их энтомофаги в Узбекистане. – Ташкент:
«Фан», 1986. – 178 с. (кол. авт.)
23

18. Защита хлопчатника, люцерны и кукурузы (кол. авт.). – Ташкент:
Госиздат УзССР, 1959. – 192 с.
19. Интегрированная защита растений (кол. авт. под ред. Ю.Н. Фадеева и
К.В. Новожилова). – М.: «Колос», 1981. – 335 с.
20. Копанева Л.М., Стебаев И.В. Жизнь саранчовых. – М.: Агропромиздат,
1985. – 190 с.
21. Махсумов А.Н., Нарзикулов М.Н. Интегрированная защита хлопчатника
от вредителей. – Душанбе: «Дониш», 1981. – 245 с.
22. Нарзикулов М.Н., Коваленков В.Г. Основы интегрированной защиты
хлопчатника от вредителей и болезней в Средней Азии. – Душанбе:
«Дониш», 1977. – 200 с.
24

ILOVA
Kimyoviy vositalar tasnifi
O’simliklarni zararkunanda, kasallik va begona o’tlardan saqlash uchun
ishlatiladigan kimyoviy moddalar pestisidlar deb ataladi ( pestis – maraz, cide –
o’ldirish demakdir), ular kimyoviy tarkibi, qo’llanish obyektlari va ishlov berish
usullariga qarab bir necha turga bo’linadi. Kimyoviy tarkibi bo’yicha pestisidlar
to’rtta asosiy guruhga bo’linadi:
organik asosga ega bo’lgan preparatlar . Eng takomillashgan va keng
qo’llaniladigan pestisidlar guruhi bo’lib, ularga yuqori fiziologik faollik xosdir.
Bular qatoriga quyidagi kimyoviy birikmalarni kiritish mumkin: xlororganik va
fosfororganiklar (danadim, karbofos, benzofosfat, aktellik va b.); neonikotinoidlar
(konfidor, mospilan va b.); sintetik piretroidlar (simbush, sumi-alfa, karate, talstar,
mavrik va b.); fenilpirazollar (regent, adonis va b.);
anorganik birikmalar (oltingugurtli birikmalar, mis va temir kuporosi va b.);
mikrobiologik birikmalar (dendrobasillin, bitoksi - basillin, dipel, virin-XS va
b.);
o’simlik qaynatmalari – tarkibida turli zaharli flavonoid va fitonsidlarga ega
bo’lgan o’simliklardan qaynatmalar qilib kichik xususiy xo’jaliklarda ishlatiladi.
Qo’llanish obyektlari jihatidan pestisidlar quyidagilarga bo’linadi:
insektisidlar ( insyectum – hasharot) – hasharotlarga qarshi. Bular o’z navbatida
tuxumlarni yo’qotuvchi ovisid ( ovum – tuxum), lichinka va qurtlarni yo’qotuvchi
larvisid ( larva – qurt), hamda o’simlik shiralariga qarshi ishlatiladigan
ixtisoslashgan preparat – afisid – ( aphis – o’simlik shirasi) bo’lishi mumkin;
akarisidlar (acarus – kana) – o’simlikxo’r kanalarga qarshi;
fungisidlar – ( fungus – zamburug’) – zamburug’ chaqiradigan kasalliklarga
qarshi;
bakterisidlar – ( bacterio – bakteriya) – bakteriya sababchi bo’lgan
25

kasalliklarga qarshi;
gerbisidlar ( herbi – o’t) – begona o’tlarga qarshi ishlatiladigan vositalar;
nematisidlar ( nematos – chuvalchang) – dumaloq chuvalchanglarni qirish
uchun ishlatiladigan zaharli moddalar;
zoosidlar ( zoon – hayvon) – kemiruvchi hayvonlarni o’ldirish uchun
ishlatiladigan moddalar.
Ba’zi preparatlar, biryo’la insektisid va akarisid sifatida ta’sir qilishi mumkin
( danadim, benzofosfat, karate, siperfos va b.).
26

Qishloq xo‘jaligi o‘simliklarining karantini

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish