Qizilqum orografik o’lkasi - География - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	2.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	23 Сентябрь 2019
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	География

Qizilqum orografik o’lkasi

Купить

Qizilqum orografik o’lkasi www.arxiv.uz

Reja: 1. Geografik o`rni 2. Qizilqum okrugining tekisli gi 3. Amudaryo qayirlari va qirg`oqlari www.arxiv.uz

• Turon tekisligidagi eng katta cho`llardan biri bo`lgan Qizilqum asosan Amudaryo bilan Sirdaryo orasida joylashgan. Lekin Qizilqum okrugiga Qizilqum cho`lining O`zbekiston hududida joylashgan qismi kiradi. • Qizilqum okrugi shimoli-g`arbda Quyi Amudaryo okrugi bilan, janubi-sharqda Quyi Zarafshon okrugi bilan, sharqda esa Toshkent-Mirzacho`l okrugi bilan chegaralanadi. Okrugning janubi-g`arbi Turkmaniston, shimoli-sharqi Qozog`iston bilan bo`lgan davlat chegarasiga to`g`ri keladi. • Qizilqum janubi-sharqdan shimoli-g`arbga qarab pasayib boradi. Uning o`rtacha mutloq balandligi 200—300 m bo`lsa, janubi-sharqda 350—400 m, shimoli-g`arbda esa 90—100 m ga tushib qoladi. www.arxiv.uz

• Qizilqum okrugi yer usti tuzilishi jihatidan bir xil emas. Bu yerda botiqlar, tekisliklar, yassi platolar va qoldiq tog`lar mavjud. Lekin uning ko`pchilik qismini mutloq balandligi 200 m gacha bo`lgan qumli tekisliklar ishg`ol qiladi. Tekisliklarning ko`pchilik qismini allyuvial sochma qumlar ishg`ol qilib, asosan, eol relef shakllari qum marzalari, do`ng qumlar kamroq esa barxanlar mavjud. Qum marzalari ko`proq meridianal, yo`nalishga ega bo`lib, o`simliklar bilan mustahkamlangan Ularning nisbiy balandliklari 15—20 m, ba`zan esa maksimal balandliklari 60—70 m gacha yetadi. Qizilqumning markaziy qismlarida esa do`ng qumlari mavjud bo`lib, ular ham mustahkamlangan. Qizilqo`m okrugida barxanlar nisbatan kam bo`lib, aholi yashaydigan joylarda, quduqlar atrofida, Amudaryo sohillarida ko`proq

• Qizilqum okrugining markaziy qismida bir necha berk botiqlar joylashgan. Botiqlarning tagi qumdan iborat bo`lib, ustki qismi taqir yoki sho`rxoklardan iborat. Botiqlar Qizilqumning markaziy qismidagi qoldiq tog`lar orasida tektonik botiqlar mavjud. Bu botiqlarning eng kattalari Bukantog`ning janubida dengiz sathidan - 12 m pastda joylashgan Mingbuloq, Jetimtog`ning janubi- sharqida joylashgan Mullali, Ovminzatog` bilan Qazaxtog` orasida joylashgan Qoraxotin, Kuljatog`ning janubi-sharqida joylashgan Oyoqog`itma botiqlaridir. Bu botiqlarning har birining bo`yi 40—50 km ga yetadi. www.arxiv.uz

• Qizilqum okrugidagi eng qadimiy quruqlikka aylangan qismi bu uning markaziy qismidagi platolardan ko`tarilib turgan paleozoy qoldiq tog`laridir. Bu tog`lar juda ham yemirilib ketgan bo`lib, mutloq balandliklari 922 m dan oshmaydi. Bu tog`larning eng muhimlari Quljuqtog` (Irlir cho`qqisi 764 m), yetimtog` (568 m), Tomditog` (Otog` cho`qqisi 922 m), Ovminzatog` (635 m), Quljuqtog` (785 m), Qozaxtog` (394 m), Sulton Uvays tog`i (Ashitog` cho`qqisi 473 m). Shu sababli bu qoldiq toglar deyarli kenglik bo`ylab yo`nalib paleozoy erasining kristalli slaneo`lari, kvaro`li slaneo`lari va ohaktoshlaridan tashkil topgan. Ular orasida esa granit, diorit, granodiorit va boshqa otqindi jinslar ham uchraydi. www.arxiv.uz

• Paleozoy qoldiq tog`lari keyinchalik asta-sekin yemiriladi, yemirilgan (nuragan) jinslar uning quyi qismiga tushib to`planadi, oqibatda tog`lar pasayadi. Natijada dengiz suvi o`sha yemirilib, pasayib qolgan paleozoy tog`larini ham bosib oladi. Bu jarayon neogen davrigacha davom etadi, so`ngra Tetis dengizi chekinib Qizilqum quruqlikka aylanadi. Paleozoy qoldiq tog`lari etaklarida bo`r va paleogen davr platolari joylashib, asosan, qumtosh, konglamerat, mergel, gil, qum kabi jinslardan tashkil topgan. • Qizilqum okrugining qolgan tekislik qismi neogen va antropogen davrning allyuvial tekisliklaridan, asosan, dengiz va Amudaryo xamda Sirdaryoning yotqiziqlaridan iborat, ustini esa qalinligi 10— 12 m keladigan qumlar qoplab olgan. • Qizilqum okrugida, aynvqsa, paleozoy qoldiq toglarida oltin

• Qizilqum okrugida foydali qazilmalar qazib olinayotgan kaqazishga tavsiya qilingan konlarni o`zlashtirish asosida oltin, uran, qurilish xom-ashyolari, keyinchalik mis, boksit, strono`iy konlarini o`zlashtirish aoosida Zarafshon, Uchquduq, Tomdibuloq, Qo`kpatos ishlab chiqarish tarmoqlari, granit, oltin, bo`yoq bop minerallar, qurilish xom-ashyolarini o`zlashtirish. negizida Tasqazron ishlab chiqarish shoxobchasi, tabiiy gazlarni o`zlashtirish negizida esa Gazli ishlab chiqarish tarmori vujudga kelgan. www.arxiv.uz

• Qizilqum okrugi katta hududni egallagani uchun uning iqlimiy xususiyatlari shimoldan janubga qarab o`zgarib boradi. Qizilqumning shimoliy qismi iqlimi asosan Markaziy Osiyo antio`ikloni va G`arbdan keladigan o`iklonlar ta`sirida vujudga kelsa, janubiy qismi iqlimining shakllanishida tropik havo massalarining ta`siri ancha kattadir. Shuning uchun Qizilqum okrugining qishi sovuq, davomli bo`lib, yanvarning o`rtacha harorati shimolida — 4 —10° bo`lsa, janubida —1—2° bo`ladi. Qizilqum okrugining iqlimi xususiyati jihatidan farqlanuvchi shimoliy qismi bilan janubiy qismi orasidagi chegara taxminan 41° shimoliy kenglik yoki —3° yanvar izotermasi orqali o`tadi. www.arxiv.uz

• Qizilumning shimoliy qismi iqlimining qishda shakllanishida Sibir antio`iklonidan vujudga kelgan havo massasi muxim omil hisoblanadi. Bu havo massasi shimoli-sharqdan esib hudud haroratini pastga tushirib, quruq, lekin ochiq, sovuq ob-xavoni vujudga keltiradi. Shuningdek, kishda bu joylarga shimoli-g`arbdan va g`arbdan keladigan o`iklon turli havo massasi ham ta`sir etib, shimoli-sharqdan esuvchi havomassasi bilan to`qnashadi. Natijada qish obhavosining tez-tez o`zgarib ochiq ayozli obhavo nam, nisbatan iliq obxavo bilan almashib turadi. Ba`zi kunlari Sibirh antio`ikloni bilai birga Qizilqum okrugining shimoliga Rossiya tekisligining janubi-sharqidan sovuq havo massasi ham yetib kelgach, harorat pasayib, —35° gacha tushadi. www.arxiv.uz

• Qizilqum okrugida yoz uning hamma qismida deyarli bir xil bo`lib, quruq, ochiq, issiq. Ayniqsa, uning markaziy qismi yozda qizib ketib, iyulning o`rtacha xarorati 28°—30°ga yetadi. Nisbatan pastroq, iyulning 26°li izotermasi okrugning shimoli-g`arbiga to`g`ri keladi. Qolgan qismlarida esa iyulning o`rtacha harorati 26—28° atrofida o`zgaradi. Eng issiq 46° ga yetadi. • Qizilqum okrugi O`zbekistonning qurg`oqchil qismlaridan biri bo`lib, uning shimoli-g`arbida, Quyi Amudaryo okrugiga tutash qismlarida yillik yog`in miqdori 75—100 mm atrofida o`zgaradi. Yog`in miqdorni okrugning janubi-sharqiy qismiga borgan sari ortio, 100—150 mm ga, qoldiq tog`lar va Nurota tog`lariga yakin qismlarida esa 200 mm ga yetadi. • Qizilqum okrugida yog`in yil fasllari bo`yicha ham notekis taqsimlangan. yillik y

• Qizilqumda yog`inning bir qismi qor holida yog`sada, u qalin bo`lmasdan (qalinligi 20 sm ga yetadi) uzoq vaqt saqlanmaydi (yiliga o`rtacha 20 kun qor qoplami bo`ladi). Okrug hududining shimoliy qismida qor oktabrdan aprel oyining oxirigacha, janubida esa noyabrning boshlaridan mart oyining oxirigacha bo`lishi kutiladi. Qor qoplami yupqa bo`lib, uzoq vaqt saqlanmaganligi tufayli mollarni qishda ham yaylovda boqiladi. Lekin ba`zan qishda haroratning tez-tez pasayib ketishi chorvachilikka ancha salbiy ta`sir etadi. • Qizilqum okrugida yil bo`yi shimoliy, shimoli-sharqiy va shimoli-g`arbiy shamollar esib, tezligi o`rtacha sekundiga 3—4 m atrofida. Lekin qishda va bahorning boshlarida shimoli-sharqdan nisbatan kuchli shamollar esib turadi. www.arxiv.uz

• Qizilqum okrugi iqlimining quruqligi (yog`inlar kamligi, yozgi haroratning yuqoriligi tufayli mumkin bo`lgan bug`lanishning ko`pligi) tufayli doimiy oquvchi mahalliy suvlari yo`q. Uning janubi-g`arbiy qismidan esa tranzit Amudaryo oqib o`tadi, xolos. Lekin bahorda qorlar eriganda, yomgir ko`proq yoqqanda Qizilqumning markaziy qismidagi past tog`larda vujudga keladigan vaqtli soylardan suv oqib, so`ngra ularning suvi qurib qoladi. Aksincha, Qizilqumda yer osti suvlari ancha ko`p. Okrugda gount suvlari hamma qismida turon svitasi qumliklarida uchraydi. Bu tur yer osti suvi, asosan, yog`inlardan to`yinadi, lekin bug`lanish katta, binobarin, sho`r (minerallashish darajasi yuqori) bo`lib, to`g`ridan-to`g`ri ichish uchun sifatsiz. Relefi past yerlarda bu tur yer osti suvlaridan yaylovlarni suv

• Mezozoy davr yotqiziqlari va paleogen davr jinslari orasida bosimli artezian yer osti suvining katta zahirasi mayejud. Bu tur suvlar nisbatan chuchuk bo`lib, ba`zi joylarda kovlanganda o`zi otilib chiqishi mumkin. Minpbuloq, Qoraxotin, Oyoqog`itma kabi botiqlarda burrilash paytida o`sha artezian suvlari o`zi otilib chiqqan. Har litr suvida minerallashish darajasi 1,0 grammdan, 3,0 grammgacha borishi mumkin. • Qizilqum okrugida yer osti suvining dinamik miqdori sekundiga 58— 60 m3ni tashkil qilib, gidrogeologik rayonlar bo`yicha kuyidagicha taqsimlangan: Markaziy Qizilqumda 11,0 m3/sek, Qizilqumning shimoli-sharqi va shimolida 4,0 m3/sek, Qizilqumning shimoli- g`arbida (Orol bo`yida) 43,6 m3/sek. Qizilqum okrugining shimoli- g`arbida sur qo`ng`ir tuproq tarqalgan. Nisbatan relefi pastroq

• Qizilqum okrugi hududining 3—5 foiz maydonini o`simlik deyarli o`smaydigan qumlar egallagan. Qolgan 95—97 foiz maydoni u yoki bu darajada o`simliklar bilan qoplangan. • Qizilqum okrugi florasi cho`lga xos xususiyatlarga ega bo`lib, uzoq davom etgan jazirama quruq yoz sharoitiga moslashgan kserofit, psammofit va zfemer turlidir. Okrug bahorda ko`k tusga kirib, efemer va efemeroid o`simliklari — rang, qo`ng`irbosh, yaltirbosh, lolaqizraldoq, lola, boyralcha, chuchmoma, kovrak kabilar bilan qoplanadi. Lekin yozning boshlanishi bilan efemer va efemeroid o`simliklari sarg`ayib qurib qoladi, so`ngra o`z vegetao`iyasini psammofit, kserofit tur o`simliklari davom ettiradi. • Okrugning mustahkamlashgan qumliklarida juzrun, oq saksovul, quyonsuyak, hum akao`iyasi, qondim, urg`ochi (mayda) selin ka

• Okrugning sho`rxok, sho`rtob va sho`rxok botqoq tuproqlar tarqalgan botiqlarida qora saksovul, yulg`un, baliqko`z, sarisazan, qorabaroq, potash va boshqa bir yillik sho`ralar uchraydi. Taqir na taqirli tuproqlar mavjud bo`lgan yerlarda donasho`r, bir yillik sho`ralar o`sadi. • Okrug zoogeografik xususiyati jihatidan Turon provino`iyasining Qizilqum zoogeografik rayoniga mansubdir. Okrug hayvonot olami Turkiston cho`llariga xos bo`lgan vakillar bilan tavsiflanadi. Lekin okrugda taroq barmoqli qo`shoyoq, xo`jasavdogar kabi endemik vakillar mavjud. • Qizilqum okrugining ko`p qismini qumlicho`llar tashkil etib, unda kemiruvchilardan ingichka oyoqli yumronqoziq, qum sichqoni, shalpangquloq, qo`shoyoqlar, toshbaqa, tipratikan kabilar yashaydi. Sudralib yuruvchilardan dumaloq boshli kaltakesak,

• Qumli cho`llarda sut emizuvchilardan cho`l mushugi, jayron, xongul, sayg`oq (oq quyruq), bo`ri, tulki, quyon uchraydi. Hasharotlardan esa chiyon, qoraqurt, tarantul, falang, chigirtka bor. • Qizilqum okrugining Amudaryo sohilarida to`qayzorlar ham mavjud bo`lib, unda g`oz, o`rdak, qirg`ovul, to`ng`iz kabi hayvonlar bor. Qizilqum okrugida qushlardan xo`jasavdogar, iilqichi, tentakqush, so`fito`rg`ay, yo`rg`a tuvaloq, qum chumchug`i kabilar uchraydi. Qizilqum okrugidagi Amudaryo sohillarida joilashgan to`qay landshafti va u yerdagi o`simlik hamda hayvonlarni (xongul, jayron, to`ng`iz, qirg`ovul, o`rdak, roz va bosh.) muhofaza qilish uchun Qizilqum qo`riqxonasi tashkil etilgan. • Qizilqum okrugi tabiiy boyliklarga serob hudud hisoblanadi. Eng muhim boyligi mineral resurslari (oltin, uran, g

Qizilqum okrugi Sultonvays Shimoliy Qizilqum Bo`kan yetimtog Ja n ubiy Qizilqum Tomdi- Quljiqtog` www.arxiv.uz

• Sultonvays tabiiy-geografik rayoni shu nom bilan ataluvchi qoldiq tog`ning va uning atrofidagi hududlarni o`z ichiga oladi. Sultonvays tog`i yemirilgan va assimmetrik tuzilgan bo`lib, janubiy yon bag`riga nisbatan tik. Tog` Amudaryoning o`ng qirg`og`ida joylashib, kenglik bo`ylab 40—45 km ga cho`zilgan, o`rtacha kengligi 10—15 km, eng baland ashitog` cho`qqisi 475 m ga yetadi. Sultovvays tog`i g`arbga qarab pasayib bir-biridan ajralgan Shayx, Jeyli, Quyanchiq, Zangbobo, Jumurtog` kabi balandliklarni hosil qiladi. Iqlimi cho`lga xos xususiyatlar bilan tavsiflanib, skeletli surqo`ng`ir tuproq tarqalgan bo`lib, asosan shuvoq o`sadi. • Shimoliy Qizilqum tabiiy-geografik rayoni. Bu rayon Qizilqumning 42° shimoliy kenglikdan shimolda bo`lgan yerlarini, ya`ni Bo`kantog` va yetimtog`larning shim

• Rayon Qizilqum okrugining eng sovuq (yanvarning o`rtacha harorati— 7,8°), vegetao`iyali qish 0 ga teng bo`lgan rayoni hisoblanadi yozi esa okrugdagi eng past haroratga ega bo`lib, iyulning o`rtacha harorati +29° dir. Asosiy tuprori qumli tuproq bo`lib, unda oq saksovul va boshqa o`simliklar o`sib qizilqum tureol qumli landshaft bilan tavsiflanadi. Shuningdek, ba`zi sur o`nrir tuproqlar tarqalgan yerlarda efemer o`simliklar o`sadi. Rayonning g`arbiy qismida Oqchadaryoning qadimiy delta tekis liklari mavjud bo`lib, u meridian bo`ylab 75—80 km ga cho`zilib, kengligi 6—7 km ga yetadi. Bu yerlar allyuvial yotqiziqlar bilan qoplanyb, taqirlar, sho`rxoklar mavjud bo`lib, qora saksovul va boshqa o`simliklar o`sadi. • Bo`kan yetimtog` tabiiy-geografik rayoni. Rayon o`z ichiga Bo`kantog`, yetimtog

• Tog`larning janubiy tog` oldi mintaqasida esa tog` oldi tekisliklari, qum massivlari, berk tubi sho`rxoklardan iborat botiqlar joylashgan. Ularning eng muhimi O`zbekistonning eng past (12 m) yeri bo`lgan Mingbuloq botig`idir. • Rayon iqlimiy xususiyatlari jihatidan Shimoliy Qizilqum bilan Janubiy Qizilqum orasidagi o`tkinchi mintaqa hisoblanib, qish tog`larda mo`tadil xususiyatga ega bo`lsa, botiqlarda sovuq, yoz esa quruq va issiq. Iqlimning bunday xususiyatlari rayon tuproq va o`simlik qoplami ususiyatlariga ta`sir etgan. Binobarin, rayon quyidagi landshaftlarga bo`linadi. • Bo`kantog`, Oltintog`, yetimtog`, Kiyiktog` va Toktintog`larni o`z ichiga olgan paleozoy negizly, shuvoq o`suvchi surqo`ngir tuproqli past tog`lar landshafti.Surqo`ng`ir tuproqli shuvoq formao`iyasi mavjud bo`lgan

• Janubiy Qizilqum tabiiy-geografik rayoni. • Qizilqumning 42° shm kenglishdan janubda joylashgan ikkita kum massivi — Buzauboy va Yomonqumni o`z ichiga oladi. Yomonqum yetimtog` bilan Tomditog` orasida joylashgan. yemonqumning janubi va janubi- g`arbida esa Buzauboy qum massivi o`rnashgan. Bu ikki qumlikda ham ari uyasisimon, markza qum relef shakllari keng tarqalgan. Lekin Amudaryo sohillariga yaqinlashgach barxan qumliklari ham uchraydi. • Rayon Qizilqum okrugining kishi nisbatan iliq (yanvarning o`rtacha harorati —4—4,8°), yozi esa issiq (iyulning o`rtacha harorati +31°) va quruq bo`lgan qismi hisoblanib, harorati +10° dan yuqori bo`lgan davrdagi harorat yig`indisi 4850° yetadi. www.arxiv.uz

• Rayon o`z navbatida quyidagi landshaftlarga bo`linadi. • Rayon hududining eng ko`p qismini ishg`ol qilgan oq saksovul o`suvchi qizilqum turli eol qum landshafti. Bu landshaft Yomonqum va Buzauboy qumliklarini o`z ichiga oladi. • Efemer o`simliklari tarqalgan surqo`ng`ir tuproqli pliotsen — eski to`rtlamchi davr platolar landshafti. • Amudaryo qayirlari va qirg`oqlaridagi o`tloq botqoq qayir allyuvial tuproqlarda o`suvchi to`qay va qamishzorlar bilan qoplangan delta hamda undagi qayirlar landshafti. • Amudaryoning sug`oriladigan o`tloq tuproqli delta va undagi qayirlar madaniy landshafti. www.arxiv.uz

• Tomdi-Quljiqtog` tabiiy-teografik rayoni. • O`z ichiga Tomditog`, Amunzatog`, Quljiqtog`, Beltog`larni va ular orasidagi prolyuvial tekisliklarni xamda botiqlarni oladi. • Rayon iqlim ko`rsatkichlari jihatidan Janubiy Qizilqumga yaqin. Lekin undan qishning nisbatan bir oz iliqligi (yanvarning o`rtacha harorati- 4,1°) va vegetao`iyali qishiing ba`zan sodir (16% dan oshmaydi) bo`lib, turishligi, yog`inning nisbatan (yillik miqdori 208 mm) ko`pligi jihatidan farqlanadi. • Rayon hududi quyidagi landshaftlarga bo`linadi. Tomditog`, Amunzatog`, Quljatog` va Beltog`da joylashgan shuvoq o`suvchi sur qo`ng`ir tuproqli past tog`lar landshafti. • Shuvoq qoplagan sur qo`ng`ir tuproqli tog` oldi prolyuvial tekisliklar landshafti. • Mezokaynazoy negizli sarsazan o`suvchi sho`rxoklardan iborat bo`lgan

F oydalanilgan adabiyotlar: 1. Ermakov Yu.G. i dr. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. M: Vqsshaya shkola, 1988. 2. Ryabchikov A.M. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. M: Vqsshaya shkola, 1988. 3. Fizicheskaya geografiya mirovogo okeana. M: Izdatel p stvo Moskovskogo Universiteta, 1988. 4. Ryabchikov A.M. Dunyo qit o alari tabiiy geografiyasi, Toshkent, 1968. 5. Vlasova T.M. Fizicheskaya geografiya materikov i okeanov. Tom I- II, M: Prosveo’enie, 1976. 6. Vlasova T.M. Materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi. I - II tom.Toshkent, 1985. 7. Leont p ev O.K. Fizicheskaya geografiya mirovogo okeana. M: 1982. 8. Entsiklopeditseskiy slovarp geograficheskix terminov. M.1968. 9. http://ziyonet.uz www.arxiv.uz

Купить