Qo‘chqor norqobil qissalarida ruhiyat talqini - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	266.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qo‘chqor norqobil qissalarida ruhiyat talqini

Купить

QO‘CHQOR NORQOBIL QISSALARIDA RUHIYAT TALQINI
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………. 3
I BOB. ADIB QISSALARIDA BADIIY XARAKTER VA KONFLIKT
TASVIRI ………………………………………………………………….. 9
1-fasl. Xarakter talqini va obrazlar olami………………………………… 9
2-fasl. Adib qissalarida badiiy konflikt ifodasi…………………………… 17
II BOB. YOZUVCHI QISSALARIDA RUHIY IZTIROBLAR
TALQINI.………………… ……………………………………………… 33
1-fasl. Ruhiyat talqinida psixologik vositalar………………..…………… 33
2-fasl. Ruhiyat va xarakter birligi………………………….……………….. 39
III BOB. ADIB QISSALARIDA SHAXS FOJIASI VA IJTIMOIY
MUHIT. ……..…………… ………………………………………………… 47
1-fasl. Ijtimoiy muhit va badiiy xarakter uzviyligi………………………… 47
2-fasl. Shaxs fojiasi va badiiylik…………………………………………… 57
XULOSA…………………………………………………………………… 65
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati……………………………………… 69
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Bugungi o‘zbek adabiyotida turli xil mavzu va
yo‘nalishlardagi asarlar yaratilmoqda. Shu bois ularni tadqiq etish, tahlil qilish
borasidagi ishlar ham qizg‘in davom eta boshladi. Bugungi kun adabiyoti deganda,
eng avvalo, ham milliy urf-odat, an’analarimiz talabidagi va jahon adabiyoti
mezonlariga ham javob bera oladigan asarlarni tushunamiz. Keyingi yillarda bir
qator asarlar yaratildiki, yuqorida aytganimiz kabi, ularda ham milliy o‘zligimiz
aks etganligini, ham jahon talablariga-da mos kelishini ko‘rishimiz mumkin.
Shunday ekan hozirgi kunda bu kabi badiiy adabiyot namunalari bizdan alohida
tahlil va tadqiqni talab etadi.
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.Mirziyoev ta’kidlaganlaridek:
“Ayni shu nuqtaiy nazardan qaraganda, o‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini
xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilish, ko‘p qirrali bu mavzuni bugungi
kunda dunyo adabiy adabiy makonida yuz berayotgan eng muhim jarayonlar
chiqish, elgusi vazifalarimizni belgilab olish, o‘ylaymanki, katta ahamiyatga
ega”ki 1
, adabiyotshunoslikning barcha yo‘nalishlarida badiiy obraz yaratish,
janrlar taraqqiyoti haqidagi mulohazalar o‘z ifodasini topmoqda. Istiqlol arafasi va
undan keyingi davr adabiyotida bu xususiyat yanada kuchayganligini qissa janri
namunalari misolida ham ko‘rish mumkin.
Keyingi davrlar o‘zbek nasri, dramaturgiyasi va she’riyat haqida
to‘xtaladigan bo‘lsak, nasr va lirika bu borada yaqqol ajralib turadi. Mustaqillik
davrida bir qator iste’dodlinosir va shoirlarimiz yetishib chiqdi va bu orqali ushbu
turga mansub saviyali asarlar ham vujudga keldi. Ayniqsa, mustaqillik davri
o‘zbek nasri deganda biz ham tariximizning jonli tasviri berilgan , ham bugungi
kunimizdagi mavjud holatlar yoritib berilgan badiiy kashfiyotlarni tushunamiz.
1
Mirziyoev Sh. M. “O‘zbek mumtoz va zamonaviy adabiyotini xalqaro miqyosda o‘rganish va targ‘ib qilishning
dolzarb masalalarining dolzarb masalalari” mavzusidagi xalqaro konferensiya ishtirokchilariga tabrik.
https.prezident.uz/uz/lists/view.
2

Umuman olganda, bugungi kun o‘zbek nasri mavzu mundarijasi jihatidan ham ,
badiiy salmog‘i jihatidan ham alohida mavqega ega. Agar o‘tgan asr adabiyotiga
diqqat qaratadigan bo‘lsak, bu davrda sotsilal tuzum haqida yoki dahshatli i kki
urush haqida salmoqli asarlar yaratilgan bo‘lsa, bugungi kunda ham
mustaqillikkacha bo‘lgan davrdagi tuzum, xalqning ijtimoiy holati haqida, ham
mustaqillikdan keyingi davrdagi farovon va tinch hayot to‘g‘risida asarlar yaratildi.
Xususan, istiqlol davri adabiyotida islom diniga bo‘lgan qarashlar ham, milliy
o‘zligimizga bo‘lgan munosabat ham butunlay boshqacha tus oldi. Qolaversa,
xalqimizning qon-qoniga singib ketgan bu mavzular o‘quvchilarga yangicha uslub
va yangicha metodlarda yetkazib berildi. “Adabiyot bu vazifani inson ruhiyatining
ma’naviyatga va ijtimoiy borliqqa o‘zaro ta’sirini o‘rganish, tadqiq qilish bilan
amalga oshiradi. Chunki ma’naviyatsiz ijtimoiy borliqni, ijtimoiy borliqsiz
insoniyatni tasavvur qilish mumkin emas”. 2

Bitiruv ishi mavzusining dolzarbligi uning ilmiy yangiligi, tarbiyaviy
ahamiyati va mustaqillik yillarida olib borilayotgan tinchlikparvarlik siyosatiga
mos kelishida ko‘rinadi. XX asrga qaytib ish ko‘rish jihatidan, o‘zbek va G‘arb
prozasi o‘rtasidagi tipologik o‘xshashliklar, qolaversa, urush odamlari
ruhiyatining o‘rganilganligi ishning dolzarbligini belgilaydi. Shuningdek, urush va
inson munosabatlari aks ettirilgan asarlar g‘oyaviy jihatdan urushni qoralash
hamda tinchlikning qadrini teranroq anglashga xizmat qiladi. Bu orqali insonning
ma’naviy kamolotiga katta yordam beradi. Mamlakatimizning birinchi prezidenti
Islom Karimov ma’naviyat haqida shunday deydi: “Ma’naviyat – insonni ruhan
poklanish, qalban ulg‘ayishga chorlaydigan, odamning ichki dunyosi, irodasini
baquvvat qiladigan, iymon-e’tiqodini mustahkamlaydigan, vijdonini uyg‘otadigan
beqiyos kuchdir”.
Badiiy adabiyot birinchi navbatda ma’naviyatni yuksaltirishga xizmat qiladi.
Demak, ushbu ishda tahlil etilgan asarlar insonparvarlik, tinchliksevarlik
g‘oyalarini ifodalashi bilan ahamiyatli bo‘lib, bu mavzuning dolzarblik darajasini
yanada oshiradi. O‘zbek adabiyotida turli xil mavzudagi asarlar uchraydi. Aytish
2
Umurov H . Adabiyotshunoslik nazariyasi . Toshkent , Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti , 2004
3

mumkinki, ijodkor o‘z asarida qo‘llagan uslubi bilan ham boshqalardan farq
qilishligi mumkin. Ba’zi yozuvchilar falsafiy-publitsistik yo‘nalishda ijod qilib
kitobxon e’tiboriga sazovor bo‘lsa , ba’zilar ijtimoiy-siyosiy mavzudagi asarlari
bilan o‘quvchining diqqatini o‘ziga tortishadi. O‘tgan asr adabiyotida ham ,
bugungi kunda ham juda ko‘p uchraydigan va qalam sohiblari ko‘p bor murojaat
qiladigan mavzu bu - urush. O‘zbek adabiyotida bu mavzuda ham juda ko‘p
ijodkorlar asarlar yaratishgan. Ammo bu ularning asosiy uslubiga yoki
yo‘nalishiga aylana olmagan. Zamonaviy o‘zbek adabiyotida urush mavzusini
alohida darajaga chiqargan va bu bilan o‘z uslubini ham yarata olgan ijodkorlardan
bir Qo‘chqor Norqobildir.
Ma’lumki, o‘tgan asrda insoniyatga balo-ofatlar olib kelgan bir qator
urushlar bo‘lib o‘tdi. Urush ortida , albatta, adolatsizlik yotadi va eng katta xato
urush tepasida turgan shaxslar tomonidan qilinsa-da, eng mashaqqatli onlarni
oddiy odamlar boshidan o‘tkazishadi. Biz XX asrda butun dunyoga ulkan talafotlar
keltirgan I-II Jahon urushini ko‘rdik , ammo o‘zbek millatiga yoki bizga qardosh
bo‘lgan afg‘on xalqiga og‘ir judoliklar solgan Afg‘on urushi ham boshimizga
sinovlarni, mashaqqatli kunlarni solganligi sir emas. Mavjud davlatning oqibatni
o‘ylamasdan yuritgan siyosati ortidan yuzaga kelgan bu urushda asil aybdorlar
ham boshliqlar – sho‘rolar davrining o‘sha paytdagi “qahramonlar”i edi. Ular
afg‘on xalqining ahvolini, e’tiqodini, an’ana va urf-odatlarini hisobga olishmadi,
oqibatda o‘zlarini sharmanda, ko‘p insonni vatangado qildilar. Bu voqea ham ,
albatta, ko‘pchilik ijodkorlarimiz asarlarida o‘z aksini topdi. Xususan, O‘tkir
Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” romani ham aynan afg‘on urushi
oqibatida hayoti baxtsizlik bilan yakunlangan insonlar haqida. Ammo yuqorida
aytganimiz - Qo‘chqor Norqobil o‘z asarlari bilan bu urush dahshatlarini yanada
ochib bera oldi deyish mumkin.
Qo‘chqor Norqobilga ham ana shu qismat, ana shu taqdir nasib etdi.
Ijodkorni ijodkor sifatida tanitgan voqeilik ham afg‘on urushi bo‘ldi, yaratgan
asarlarini kitobxonlar sevib o‘qishiga sabab bo‘lgan narsa ham aynan afg‘on urushi
bo‘ldi. Abdulla Qodiriy: “ Yozuvchini garchi shaxsan tanilmasa ham, asarlarini
4

o‘qib , qanday tabiatli kishi ekanini g‘oyibona bilish, tasavvur qilish mumkin.
Chunki u asarlarida asosan o‘z tabiatini , ruhini tasvirlaydi” 3
-, deganda haq gapni
aytgan. Haqiqatan ham yozuvchining mahorati ham , turush-turmushi ham ,
shaxsiyati ham o‘z asarida namoyon bo‘ladi. Xuddi shunday Qo‘chqor Norqobil
asarlarida ham bu jihatni kuzatishimiz mumkin. Sababi yozuvchi o‘z hayotini
asarida aks ettirgan, o‘z boshidan o‘tkazgan, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan jarayonlarni
qalamga olgan.
Darhaqiqat, Qo‘chqor Norqobilning mana shunday yozuvchi bo‘lib
yetishishiga qismatning o‘zi yordam berdi. U o‘tgan asrdagi yana bir mash’um
hodisa - afg‘on urushi qatnashchisiga aylandi va bu voqeilik uning ijodining
boshlanishiga ham, asosiy uslubiga ham aylanishiga ham zamin hozirlab berdi.
Yozuvchining bir qator hikoya va qissalarida aynan ana shu mavzu tilga olindi.
Ayniqsa, bir qator xalqaro va davlat mukofotlariga sazovor bo‘lgan “Daryo
ortidagi yig‘i “qissasi , bundan tashqari “Olislarda osmon yo‘q endi”, “Biz jangdan
qaytmadik”, “Osmon ostidagi sir” asarlarida bevosita ana shu urush voqealarining
tasvirini kuzatishimiz mumkin. Ijodkorning ko‘pchilik asarlari o‘zining
avtobiografiyasidan kelib chiqib yaratilgan. Ularda bosh qahramon Qo‘chqor
Norqobilning o‘zi. Ammo ba’zi asarlari borki, ularda umuman ijodkor
avtobiografiyasiga bog‘liq bo‘lmagan jarayonlar tasvirlansa-da, urush mavzusi
yoki urushning kishilar hayotiga ta’siri ko‘rsatib berilganligi bilan boshqa
asarlariga o‘xshash . Shular jumlasiga “Osmon ostidagi sir” qissasini kiritishimiz
mumkin.
Ma’lumki, Afg‘on urushi 1979-1989-yillar oralig‘ida bo‘lib o‘tgan. Bu davr
bizning tariximizda mustaqillikka erishish davriga to‘g‘ri kelganligi, Andijon
voqealari hisobiga yoki o‘sha davrda bizda avj olgan “paxta ishi” bilan bog‘liq
jarayonlar bo‘lganlig tufaylimi - har holda bu hodisaga qayta nazar tashlash
bugungi kunda ko‘pam e’tiborga molik ish emas. Ammo bilamizki, o‘sha davrda
ham o‘zbek xalqi sho‘rolar davlati tarkibida bo‘lgan. Bundan kelib chiqadiki, sovet
davlatining noto‘g‘ri yuritilgan siyosati tufayli yuzaga kelgan bu urushda qardosh
3
Qodiriy A. To‘la asarlar to‘plami. Olti jildlik. Toshkent , Fan, 1995.
5

qardoshning, og‘a inisining, musulmon boshqa bir musulmonning qonini to‘kishga
majbur bo‘lgan. Bu esa haqiqatan ham dahshatli va kechirilmas bir hodisa, voqelik
edi. Ijodkor Qo‘chqor Norqobil ham bu hodisaga o‘z fikrini bildiradi: “Ich-
ichimdan zil ketardim. Biz vahshiylar edik. Ammo bizni shu ishlarni qilishga
Kreml siyosatining qonli qo‘li majburlayotgandi. Men afg‘ondagi jamiki qirg‘inlar
uchun o‘ris davlati siyosati aybdor deb hisoblayman” . 4
Mavzuning ilmiy yangiligi. Ushbu ishda Qo‘chqor Norqobil asarlari
qahramonlarining ruhiyati o‘rganiladi . Urush voqealari va urushda qatnashgan
yoki urushorti odamlar qiyofasi qanday shakllantirilganligi borasida fikrlar
bildiriladi. Qo‘chqor Norqobilning “Daryo ortidagi yig‘i”, “Osmon ostidagi sir” va
bir qator hikoyalari tahlili asosida ijodkorning obraz yaratish mahorati ham,
qahramonlar qiyofasi ham, u orqali kitobxon e’tibor qaratishi kerak bo‘lgan voqea-
hodisalar ham tahlil etiladi. Adabiyotshunosligimizda shu davrgacha yaratilgan
ushbu mavzudagi bir qator ishlar borki, quyidagi ishda ularga ham qisman
to‘xtalgan holda adib ijodi yanada chuqurroq tadqiq etiladi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Bitiruv malakaviy ishimizning asosiy
maqsad va vazifalari Qo‘chqor Norqobil asarlarini o‘rganish va ularda qatnashgan
obrazlar ruhiyatini tahlil etish va bu orqali ijodkor obraz yaratish yoki voqelikni
real va haqqoniy tasvirlash mahoratiga baho berish. Bundan tashqari Qo‘chqor
Norqobil asarlari asosida o‘tgan asr voqealariga, afg‘on urushiga ham to‘xtalib
o‘tish, uning o‘zbek xalqiga , qolaversa , qardosh - afg‘on xalqiga ta’siri borasida
fikrlar bildirish, urush odamlari qiyofasi yozuvchi asarlari orqali qay darajada
tasvirlanganligini aniqlash va umumiy tarzda Qo‘chqor Norqobil qissa va
hikoyalaridagi qahramonlar ruhiyatiga e’tibor qaratishni maqsad qilib oldik.
Mavzuning o‘rganilish darajasi. Qo‘chqor Norqobil haqida keyingi
yillarda bir qator adabiy-tanqidchilar o‘z fikrlarini bildirishgan. Ammo adib
qissalarida obrazlar ruhiyati yoki obraz yaratish mahorati haqidagi fikrlar hali
to‘liq tahlil etilgani yo‘q. Ba’zi bir ilmiy-nazariy maqolalarni hisobga olmaganda,
4
Qo‘chqor Norqobil. Daryo ortidagi yig‘i. - Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2021.
6

ijokdorning qissalari yoki undagi obrazlar ruhiyati tahlili hali yetarli darajada
amalga oshirilmagan.
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi. Mustaqillikdan keyin turli
mavzulardagi asarlar yaratildi. Ammo o‘tgan asrdagi urushlar mavzusida
yaratilgan asarlar sanoqli. Shu jihatdan adabiyotshunosligimiz ilmiy-nazariy
me’zonlaridan kelib chiqqan holda Qo‘chqor Norqobil qissalarida qatnashgan
obrazlarning o‘ziga xos jihatlarini tahlil etamiz.
Tadqiqot predmeti va obyekti. Bitiruv malakaviy ishimiz uchun Qo‘chqor
Norqobilning “Daryo ortidagi yig‘i” to‘plamidagi qissa va hikoyalar va “Osmon
ostidagi sir”, “Biz jangdan qaytmadik” qissalarini tahlilga tortdik.
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyati. Tadqiqot ishimizdan adib ijodini
o‘rganishda , mustaqillikdan oldingi davrdagi mavjud tuzum haqida va afg‘on
urushi haqida va urush odamlari haqida bilimlarga ega bo‘lish mumkin.
Tadqiqotdan litsey va kasb-hunar kollejlarida yozuvchi ijodini o‘rganish uchun
uslubiy qo‘llanma sifatida foydalanish mumkin.
Tadqiqotning tuzilishi. Ish kirish, uch asosiy bob, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB . ADIB QISSALARIDA BADIIY XARAKTER
VA KONFLIKT TASVIRI
7

1.1. Xarakter talqini va obrazlar olami.
Badiiy adabiyotdagi turfa xil o‘zgarishlar, talqinlar inson xarakterini, uning
ruhiy-ma’naviy olamini talqin etishga jiddiy e’tibor qaratayotganini alohida qayd
qilib o‘tish lozimdir. O‘zbek adabiyoti XX asrda qator yangilanishlarni boshdan
kechirdi. Yozuvchilarimiz mumtoz adabiyot an’analarini davom ettirish bilan
birga, jahon adabiyotining hayotbaxsh tajribalarini ham o‘z ijodlariga singdira
boshladilar.
XX asr davomida qissa janrining shakli, ifoda usullari juda ko‘p
o‘zgarishlarga duch kelsa-da, inson talqini, uning badiiy xarakterlarining talqini
uzoq vaqt o‘zgarishsiz qoldi. Faqat, asr so‘ngiga kelibgina, ijodkorlarimiz insonni
anglash, uni bor-bo‘yicha tasvirlash borasida mafkuraviy tazyiqlardan xalos bo‘ldi.
Badiiy adabiyotning turfa xil qarashlari, talqinlari qissachilik taraqqiyotidagi
o‘zgarishlarni ham yuzaga chiqara boshlaganligi e’tirof etilmoqda. Shu jihatdan
qissachilikdagi jiddiy badiiy talqinlar, inson tafakkuridagi evrilishlarni, uning
botiniy olamidagi ziddiyatlarni juda teran badiiy aks ettirish yo‘lidan
borayotganligini ham alohida qayd etmoq zarurdir. O‘zbek qissachiligidagi adabiy
qahramonlarning dunyoqarashi, hayotga munosabati ham o‘zgardi. Bunday tasvir
xususiyati janr tarkibidagi o‘zgarishlarni bugungi badiiy qonuniyatlar asosida
talqin etish va tahlil etish holati mavjud. Adabiyotshunos Umarali Normatov
o‘zbek qissachiligi haqida so‘z yuritib, undagi badiiy o‘zgarishlarni, poetik talqin
taraqqiyotini o‘ziga xos qarashlar bilan izohlashga, asoslashga harakat qilib
shunday yozadi: “Bugungi qissachiligimizga nazar tashlaganda, birinchi galda
undagi mavzu, muammo, shakliy, uslubiy jihatdan rang-baranglik e’tiborni tortadi.
Ular orasida tarixiy, zamonaviy, ijtimoiy - siyosiy, oilaviy-maishiy, ishqiy
mavzulardagi ham an’anaviy, romantik, realistik, ham modernistik, ham jiddiy,
ham yumoristik sarguzasht-detektiv yo‘nalishdagi asarlarni ko‘rish mumkin”. 5

O‘zbek qissachiligida yangi nomlar, yangi qahramonlar adabiy hayotimizga
yangi mazmun bag‘ishladi. Ayni paytda o‘zbek qissachiligida yangi qahramonlar
safi kengayib bormoqda. Ular bizning ko‘nglimizga yaqin va qadrdon
5
Норматов У. Қиссадан ҳиссалар// Жаҳон адабиёти. 1997. − №3. 157-б.
8

zamondoshlarimiz ekanligi hech kimga sir emas, chunki ular kitobxonlar qalbidan
allaqachon joy olgan. Bbadiiy adabiyot xarakterlar yaratish san’ati ekan, uning
turfa xil talqinlarini adib qissalarida kuzatish mumkin. Qayd qilinganidek,
“Qahramonning muhim xususiyatlarini aniqlaydigan asosiy belgilar
majmyixarakter deb yuritiladi”. 6
Qo‘chqor Norqobil keyingi yillar o‘zbek nasrida faol ijod qilib kelayotgan
yozuvchilardan biridir. Uning “Bosinqirash”, “Arosat”, “Xun”, “Quyoshni kim
uyg‘otadi?”, “Osmon ostidagi sir”, “Yangi yil kechasida”, “Bu yerlarda hayot
boshqacha”, “Ko‘zlaringni ko‘rgani keldim”, “Nozi…Nozigul”, “Yer hali ham
dumaloq”, “Bizni oqibat qutqaradi” hikoyalari; “Daryo ortidagi yig‘i”, “Kulib tur,
azizim”, “O‘n sakkizga kirmagan men bor”, “Qordagi lola” qissalari fikrimizning
dalilidir. Qo‘chqor Norqobil o‘z asarlarida urush dahshatlari, turli fojialar, inson
yuragining og‘riqlari bilan bir qatorda, hayotda eng toza borliq – Muhabbat bor,
demoqchi. Urush ichidagi muhabbat asar qahramoniga eng og‘ir damlarda kuch-
quvvat, ishonch baxshida etishini yoritib berishga intilayotgan ijodkordir. Asrlar
davomida urush mavzusidagi asarlarda g‘oliblar va mag‘lublar obrazi yetakchilik
qilgan bo‘lsa, adib ijodida esa inson tushunchasiga, uning hayotdagi o‘rniga e’tibor
qaratiladi.
Tasvirdagi bunday talqinlar yozuvchining o‘ziga xos uslubi bo‘lib, asarlarida
hayotiy voqealarni boricha yoritishga intiladi. Bu haqda yozuvchi Shukur
Xolmirzayev ijodkorning “Quyoshni kim uyg‘otadi?” qissa va hikoyalar
to‘plamiga yozgan “Iztirob” deya nomlangan so‘zboshisida shunday fikrlarni
bayon etadi: “Qo‘chqorning shoirona nasrida reallik bilan noreallik ko‘pincha
omuxta bo‘lib ketadiki, bunga erishish juda qiyin-e: birinchidan, bunday irrealistik
nasr tajribalari bizda yo‘q. Ikkinchidan, bu yo‘l man-man degan adibni ham
uloqtirib-o‘tlatib ketadi, demak, asar maqsadidan kelib chiqadigan chegaragina uni
tutib turishi mumkin. Endi, asarning maqsadi – urush fojiasini – urushning inson
ruhidagi o‘zgartirishlarini, ruhdagi iztirobli to‘lg‘oqlarni tasvirlash va oqibat uning
fojia natijasini ko‘rsatishdan iborat bo‘lsa, hali yosh, dunyoviy adabiyotning bu
6
T . Boboyev . Adabiyotshunoslik asoslari . – T ., 2002. 52- bet .
9

boradagi tajribalari bilan endi tanisha boshlagan va shu asno o‘zini kashf etayotgan
yozuvchiga naqadar og‘irlik tushadi”. 7

Qo‘chqor Norqobil 1968-yilning 5-mart kunida Surxondaryo viloyati
Oltinsoy tumani Mo‘minko‘l qishlog‘ida tavallud topgan. O‘rta maktabni tugatib,
1986−1988-yillarda afg‘on urushida qatnashdi. So‘ng Toshkent davlat
universitetining jurnalistika fakultetiga o‘qishga kirdi. 1992-yilda universitetni
tugatgach, gazeta-jurnallarda ishladi, muxbirlik qildi. Uning ijodi asosan 80-yillar
oxiri − 90-yillar boshida boshlandi. «Bosinqirash», “Arosat”, “Xun” hikoyalari
hamda “Daryo ortidagi yig‘i” qissasi shu davr mahsuli sifatida xarakterlidir. Uning
ijodida “Daryo ortidagi yig‘i” (1990) qissasi, ayniqsa, xarakterli bo‘lib, unda
afg‘on yurtida o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan hayotiy voqealar mahorat bilan ifoda etilgan.
Shu tufayli mazkur qissa yoshlar tashkilotining Usmon Nosir nomidagi mukofotiga
sazovor bo‘lgan. Uning “Qorong‘u uy”, “Kulib tur, azizim”, “Xayr, beshinchi
mart” singari hujjatli qissa va romanlarida ham urush va inson, hayot va o‘lim,
zulmat va ro‘shnolik, shuningdek, insonni tutib turgan muhabbat mavzusi o‘zaro
uyg‘un holda tadqiq etiladi.
Qo‘chqor Norqobil shoir sifatida hozircha faqat “Xosiyatli daryo” (1992),
“Kaftimdagi qizg‘aldoq” (1993) to‘plamlarini nashr ettirgan bo‘lsa ham, mazkur
to‘plamlarga kirgan she’rlarning o‘ziyoq uning iqtidorli shoir ekanligiga kafolat
beradi. Qo‘chqor Norqobilning keyingi yillarda “O‘n sakkizga kirgan men bor”,
“Kulib tur, azizim!”, “Osmon ostidagi sir”(2015) kabi nasriy kitoblari chop etildi.
Jangchi adib mazkur asarlarida inson qalbining og‘ir dardlarini urush manzaralari
orqali badiiy talqin etadi. U hayot bilan o‘lim, yovuzlik bilan ezgulik ro‘baro‘
kelgan pallada o‘z taqdirini garovga qo‘ygan. Uning she’rlari, hikoyalari, qissalari
shu haqda. Mana shunday xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtiradi.
200 1- yilda unga “O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist”
faxriy unvoni berildi. Keyinchalik Qo‘chqor Norqobil «O‘zbekiston ovozi»
gazetasida siyosat va xalqaro hayot bo‘limiga boshchilik qildi. Ayni paytda «Inson
va qonun» gazetasining Bosh muharriri vazifasida o‘z faoliyatini davom
7
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?//Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 3-4-б.
10

ettirmoqda. Qo‘chqor Norqobil tarjimonlik sohasida ham bir qancha ishlarni
amalga oshirgan. Jumladan, A.S.Pushkin, M.Yu.Lermontov, S.Yesenin,
Ye.Yevtushenko kabi shoirlarning nasriy asarlarini o‘zbek tiliga tarjima qilgan.
Qo‘chqor Norqobil – hozirgi o‘zbek adabiyotida hikoyanavis, qissanavis, jurnalist
hamda dramaturg sifatida o‘z o‘rni va mavqeyiga ega ijodkorlardan biridir.
Badiiy ijodda, xususan, o‘zbek qissachiligida ham yozuvchining o‘ziga xos
uslubiga ko‘p narsa bog‘liq bo‘ladi. Adabiyotshunos O‘.Nosirovning fikricha:
“Yozuvchining hayotni obrazli o‘zlashtirishi, uning original badiiy kartinasini
yaratishda talanti, ijodiy mustaqilligi, o‘ziga xosligi, hayotiy fakt va hodisalarni,
insoniy munosabatlarni yangicha talqin qilishi, “yangi so‘z” aytish mahorati,
adabiyotda o‘z ovozi, o‘z uslubini yaratishi muhim ahamiyatga ega. Chunki badiiy
ijod har bir avtordan ijodiy mustaqillikni, tasvir predmetiga subyektiv munosabatni
taqozo etadi”. 8
Adabiyotshunos Shuhrat Rizayev adibning “Osmon ostidagi sir”
deb nomlangan hikoyalar to‘plamiga yozgan “Xotira va muhabbat qurshovida”
sarlavhali muqaddimasida quyidagi fikrlarni alohida qayd etib o‘tadi: “…
Qo‘chqorning asarlari boshqalarnikidan qaysi jihatlari bilan farqlanadi desa,
kamina, avvalo, uning an’anaviy, sof realistik tafsiliy yo‘sinda yozishi hamda
bitiklarida ikki jihat: afg‘on urushi mavzusi, motiv ham ohanglari va Surxon
koloriti bo‘rtib ko‘rinishini ayirib ko‘rsatgan bo‘lar edim”. 9
Yozuvchi badiiy
asarlari va uning uslubi haqidagi bu qarashlar zamirida o‘ziga xos asos hamda
tushunchalar mavjud. Adib hayotni anglash, murakkab qirralarini talqin etish
jarayonida o‘z uslubini namoyon qilgan.
Adib yaratgan asar qahramonlari ham har qanday sun’iylikdan yiroq, turli
sinovlarga duch kelsa-da, hayotga bo‘lgan muhabbatidan voz kechmaydi. Badiiy
asar qahramoni qay jihatlarga ega bo‘lishi kerakligi xususida Qo‘chqor Norqobil
“Ko‘ngil daftari”dagi qaydlarida quyidagi fikrlarni ta’kidlaydi:
“Badiiy asarda yozuvchi o‘ylab topgan, kashf qilgan qahramon emas, balki
o‘zini-o‘zi kashf qilgan, o‘z ortidan yozuvchini ham ergashtirib ketgan
8
Носиров Ў. Бадиий услуб мавзуидан талқинлар//Ижодкор шахс, бадиий услуб, автор образи. – Тошкент:
Фан, 1981. – 73 б.
9
Норқобил Қ. Осмон остидаги сир. – Тошкент:Ўзбекистон, 2015. 5- б .
11

qahramonlar hech qachon o‘lmaydilar va shular tufayli badiiy asarlar abadiylik
shohsupasiga chiqadi. O‘ylangan syujet, chegaralangan kompozitsiya, eng yomoni,
yozuvchining chizig‘idan chiqolmagan qo‘g‘irchoq obrazlar asarning umrini
yozuvchi umridan ham qisqa qilib qo‘yadi. Yaxshi asarlar adabiyot ham, adib ham
hech qachon o‘lmasligini isbotlaydi”. 10

Adibning ijodiy mahorati asardan asarga o‘sib borayotganligini uning ijodini
kuzatib borayotganligini adabiyotshunoslar asosli tarzda e’tirof etmoqdalar.
Xususan, Saydi Umirov “Voqealarning sirli tasviri” maqolasida:“Qo‘chqor
Norqobil inson ruhiyati va tabiat manzaralarini bir-biriga vobasta, aloqador
chizishda, portret, peyzaj, nutq detallaridan xarakter yaratishda, til, so‘z
imkoniyatlaridan foydalanishda ko‘p izlanayotgani, ancha tajriba orttirgani
ko‘rinib turibdi” 11
, − deb yozadi. Qayd qilinganidek, adib qissalarida inson
hayotini, uning ruhiyatini badiiy talqin etishda turli tasvir usullaridan mahorat
bilan foydalandi. Inson fojialariga nafaqat shaxsning o‘zi, balki hayotiy ziddiyatlar,
ijtimoiy muhitdagi qarama-qarshiliklar ham asos bo‘lishi mumkin. Bu holatlarni
yozuvchi turfa xil ohanglarda, badiiy tasvir vositalaridan, kompozitsion
birliklardan unumli foydalanish natijasida yuzaga chiqaradi. “Hayot haqiqatidan
ma’lumki, vijdoni uyg‘oq, qalbi pok, diyonatli shaxslarning foniy dunyoda
yashashi qiyin kechadi. Chunki ular har bir adolatsizlikka, odamlarning
insoniylikka zid xatti-harakatlariga befarq qaray olmaydi. Ularga nisbatan o‘z
e’tirozini bildiradi. Bunday shaxslarning aksariyati ijodkor bo‘ladi. Shunday
haqiqiy ijodkor xalqning vijdoni sanaladi”. 12
Badiiy asar borki, xarakter, obraz (timsol), personaj bor. Kichkinagina
hikoyada xarakterning tiniq bir nuqtasi, bir necha misrali she’rda xarakter
kayfiyati, munosabati mujassam. Qo‘chqor Norqobilning afg‘on urushi xotiralariga
bag‘ishlangan qissalarining barchasida muallifning “men”ini kuzatish mumkin.
Yozuvchi “Daryo ortidagi yig‘i”, “O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissalarida
askar yigit, “Kulib tur, azizim” qissasida shoir, “Qordagi lola” qissasida Tohir −
10
www. ziyouz.com. http://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/qochqor-norqobil-kongil-daftaridagi-qaydlar.html
11
Umirov S. Voqealarning sirli tasviri//www.ziyouz.com. 2016-yil 14-yanvar.
12
Каримов Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 243-б.
12

jurnalist obrazi vositasida xarakter darajasiga ko‘tariladi va turli ijtimoiy
ziddiyatlar zamirida asar qahramoni xarakterining ma’lum bir qirralari namoyon
etiladi. “Inson o‘sadi, o‘zgaradi, shakllanadi, ruhan-ma’nan boyib boradi. Lekin
inson tamoman o‘zgarib, ikkinchi “men” kasb etmaydi, o‘zligini yo‘qotmaydi,
ya’ni ijtimoiy munosabatlar majmui inson mohiyati, fitrati mehvarida ro‘y beradi.
Aniqroq aytsak, fitrat mavjudki, inson o‘zgaradi, moslashadi, tuslanadi, turlanadi.
Demak, betakror, muqim o‘zak ijtimoiy munosabatlarni singdirib boradi. Adabiy
xarakter deganda o‘zak (fitrat, tiynat) va ijtimoiy munosabatlar yig‘indisi
tushuniladi”. 13
Badiiy asar tarkibidagi xarakterlar umumlashmalik xususiyatiga ega o‘lib,
yozuvchi ularning fojiasini muhit orqali yoritadi. “Xarakter (yunoncha character –
xususiyat, belgi) – ma’lum ijtimoiy faoliyat tipi. Xarakter L.I. Timofeyev
aytganidek, obrazning yadrosi. Xarakter, birinchi navbatda, konkret hayotiy
sharoitda o‘z individual xatti-harakatlari va ruhiy kechinmalari bilan namoyon
bo‘ladigan insonning aniq tasviri.”. 14
Yozuvchi asarlarida betakror badiiy
xarakterlar talqini o‘z ifodasini topgan. Bu esa Qo‘chqor Norqobilov asarlaridagi
shaxs fojiasining talqini bejizga yuzaga chiqmaganligidan dalolat beradi. “Badiiy
asarda ozmi-ko‘pmi tafsilot bilan tasvir etilgan personaj obraz yoki xarakter deb
ataladi. Xarakter (obraz) – insonning tipiklashtirilgan va individuallashtirilgan
tasviri. Xarakter kishilarning ma’lum toifasiga xos xususiyatlarni ma’lum davrga,
muhitga, kasbga, yoshga, jinsga mansub kishilarning sifatlarini yorqinlik bilan
ifoda etadi. Xarakterda yozuvchining kishilarga va hayotga munosabati, hayotiy
hodisalarga bergan estetik bahosi yaqqol ko‘rinadi. Xarakter muallif estetik
idealini tashuvchidir. Xarakterlar muayyan psixologik sharoitda harakat etish
natijasida namoyon bo‘ladilar va shakllanadilar”. 15

Darhaqiqat, badiiy xarakterning tulfa xil talqinlari asosida, uning
shakllanishi voqealar zamirida nonoyon bo‘ladi. Adibning “Kulib tur, Azizim”
qissasida ham kuzatish mumkin. Asar qahramoning turfa xil qarashlari, uning
13
Расулов А. Бадиийлик - безавол янгилик//Илмий-адабий мақолалар, талқинлар, этюдлар. – Тошкент:
Шарқ, 2007. 9-б.
14
Бобоев Т. Адабиётшунослик асослари. – Тошкент: Ўзбекистон, 2002. 52-53-б.
15
Sulton I . Adabiyot nazariyasi . – То shkent : O ’ qituvchi , 2005. 103-104- b .
13

ma’naviy tushkun holatining sabablariga e’tibor qaratiladi. Bu o‘rinda, uning turf
axil, o‘y-mulohazalari zamiridagi tushunchalar talqiniga e’tibor qaratiladi. Qissada
asar qahramoning kasalxonadagi hayoti, uning botinidagi ziddiyatlari kuzatish
mumkin: “Shoir deraza qanotini ochib qo‘ydi. Erta bahor hidi, engil nasimlar
ufurib kirdi xonaga. Ochiq derazadan uzoqlashayotib bog‘ adog‘idagi temir
eshikka yana bir razm soldi… To‘rt kundirki, xotinini shu eshikdan kirib kelishini
kutib o‘sha yoqqa qaraydi” 16
. Shoirning kasalxonadagi hayoti, uning orzularini
chil-parchin qilib yuboradi.
Badiiy qonuniyatlardan biri, asar syujetidagi badiiy to‘qima asosida
yaratilgan xarakterlar tasviridagi talqinlarda namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan,
bunday tasvirlar kitobxon qalbini larzaga soladi. “Badiiy asardagi personaj
xarakterining shakllanishida tipik sharoitning roli katta. Tipik sharoit esa, u
yashagan davr, muhit bilan belgilanadi. Qahramon yashagan davr, muhit muallif
tomonidan chizib berilgan shart-sharoit tasviri, tabiat manzarasi, muallif hikoyasi
va xarakteristikasi, qahramonning muhitga bo‘lgan munosabati , simpatiya va
antipatiyasi, kishilar bilan aloqasini ko‘rsatish asosida ochib boriladi”. 17
Ma’lumki, rivojlanish qarama-qarshiliklarning kurashi oqibatidir. Ijtimoiy
taraqqiyotning xuddi shu qonuniga mos holda adabiyotda ham hayot harakatda
ko‘rsatiladi. Konflikt (lotincha – confliktus so‘zidan olingan bo‘lib, ixtilof,
to‘qnashuv degan ma’noni anglatadi) – badiiy asarda ishtirok etuvchi shaxslar
o‘rtasidagi yuzma-yuz kurash yoki qahramonning o‘z atrofini qurshab olgan
muhiti, o‘z-o‘zi bilan ruhiy to‘qnashuvi, olishuvidir. Badiiy konflikt asardagi
voqealar rivojiga quvvat berib turuvchi muhim komponent bo‘lib, har bir davr, har
bir san’at turi va janr imkoniyatiga qarab turli darajada namoyon bo‘ladi. Konflikt
hal etilishi natijasida yana avvalgi muvozanatning tiklanishiga yo‘l ochiladi yoki
taqdirlar bir holatdan ikkinchi holatga o‘tadi. Konflikt vositasida siljishlar
tug‘dirgan inson dramasining ildizlari ochiladi, hayotiy jarayonlar ichiga kirib
boriladi. Jamiyat va inson hayotidagi barcha ziddiyatlar ortida turmushning
16
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?//Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 9-б.
17
Солиев А. Ҳаёт ва инсон талқини. – Тошкент: Турон замин зиё. 2015, 110-б.
14

ijtimoiy muammolari yotadi. Demak, har qanday konflikt u yoki bu darajada
ijtimoiy mohiyat kasb etadi. Asar boshida konfliktni yuzaga keltirib chiqargan va
namoyish etgan motivning mazmuni voqealar dinamikasida, uning yechilishida
to‘la ayon bo‘ladi.Badiiy asar syujeti voqealardan, voqealar esa personajlarning
xatti-harakatlari, o‘zaro munosabatlari, ziddiyatlardan tarkib topgani bois ham uni
hayot ziddiyatlarini umumlashtiruvchi voqealar sistemasi sifatida ta’riflanadi.
Ijodkor badiiy syujet orqali muayyan davrning ijtimoiy konfliktlarini ifodalaydi,
ularga o‘z munosabatini bildiradi, qahramonlarning xarakterini ochadi, estetik
idealini olg‘a suradi.
Badiiylikning asosida hayot ziddiyatlari yotar ekan, uning talqinida
shaxslararo konflikt bilan uzviy birlikda inson botiniy olamidagi qarama-
qarshiliklar ham o‘z ifodasini topadi. “Konflikt butun asar syujeti va mazmunining
yo‘nalishini ta’min etadi. Konfliktsiz syujet “yasash” mumkin emas. Chunki syujet
o‘zining chuqur mohiyati jihatidan harakat qilayotgan konfliktdir”. 18
Syujetda
ijtimoiy ziddiyat rivojlanishda aks ettirilishi, uning qanday hal bo‘lishi va
oqibatlari ko‘rsatilishi juda katta ahamiyatga egadir. Chunki shu yo‘l bilan ijtimoiy
taraqqiyotning tamoyillari va qonuniyatlari ochib beriladi.
Qo‘chqor Norqobil qissalarida, asosan, psixologik konflikt turini kuzatish
mumkin. Konflikti psixologik, ya’ni ichki kolliziya shaklidagi asarlardagi
kechinmalarning ijtimoiy, shaxsiy-intim konfliktlardan farqi nimada? “Daryo
ortidagi yig‘i”, “O‘n sakkizga kirmagan men bor”, “Qordagi lola” kabi asarlardagi
kolliziyalarda qahramonlar – muxoliflarning maqsad yo‘lidagi kurashidan
tug‘iluvchi hayotiy muammolar emas, balki og‘ir hayotiy sharoit va hodisalarning
ta’siri, aks-sadosi ustundir. Ularda ba’zan uchrab turadigan xarakterlar to‘qnashuvi
tashqi hodisalar ta’sirida yuz berayotgan ichki kurashlar zamiridagi o‘tkinchi holat
sifatida ko‘rinadi, ya’ni hal qiluvchi, yangidan-yangi to‘qnashuvlar tug‘dirmaydi.
“Adabiyotshunoslik terminlarining ruscha-o‘zbekcha izohli lug‘ati”da “badiiy
konflikt”ga shunday ta’rif beriladi: “Kolliziya – to‘qnashuv, qarama-qarshilik
so‘zidan olinib, badiiy asarda xarakterlarning o‘zaro kurashi, sharoit va xarakterlar
18
Sulton I . Adabiyot nazariyasi . – То shkent : O ’ qituvchi , 2005. 110- b .
15

o‘rtasidagi to‘qnashuv deb baholanadi”. 19
Ushbu ta’rif ziddiyatning tuyg‘ular
kolliziyasi ma’nosini u qadar to‘liq ifodalamaydi. Bunga shuni qo‘shimcha qilish
mumkinki, “kechinmalar kolliziyasi” – asar qahramonlari ruhiy olamini namoyon
etuvchi, ular ruhiyatida kechayotgan o‘zgarishlar, bo‘hronlar, to‘qnashuvlar
tabiatini ifodalovchi tuyg‘ular kurashidir. Demak, kolliziya – bu his-tuyg‘ular
ziddiyati, kurashi demakdir. Ko‘rinadiki, konfliktning botiniy – kolliziya shaklidan
foydalanish adabiyotimizning barcha turlari va janrlarida – epos, romanlarda,
dramaturgiyada bo‘lgani kabi qissachilikda ham samarali kechmoqda.
1.2. Xarakter talqini va obrazlar olami.
Donishmandlarning ta’kidlashlaricha, inson hayotning past-u balandini, oq-u
qorasini anglab yetishi uchun uning butun umri kamlik qilar ekan. Mazkur haqiqat
barcha uchun ham bir xil bo‘lishi mumkinmi, degan savol tug‘iladi. Bu savolga
javobni ijodkorlarning yaratgan asarlaridan topish mumkin. Zero, har qanday
badiiy asar hayotning in’ikosi, unda bir qatra bo‘lsa ham, albatta hayot haqiqati
yotadi. Afg‘on urushining ikki yillik talotumlarini bevosita boshidan o‘tkazgan
adib Qo‘chqor Norqobil o‘zining “Daryo ortidagi yig‘i” qissasi orqali odam
turmushning achchiq-chuchugini totishi uchun bir necha yil kifoya qilishi
mumkinligini teran ifodalab bergan. Aksariyat hollarda urush mavzusini yoritishga
bag‘ishlangan asarlarni o‘qiyotganda kitobxonlar urushning qay tarzda olib
borilishi, janglardagi ur-surlarga e’tibor qaratishadi. Aslida, har bir yozuvchining
ushbu mavzuga murojaat qilishidan maqsadi urushning inson ruhiyatidagi
evrilishlarga sabab bo‘luvchi omillarni aniqlash, uning salbiy oqibatlarini yaqqol
namoyon etishdan iboratdir. Ayni shu maqsadni Qo‘chqor Norqobilning “Daryo
ortidagi yig‘i” qissasida kuzatish mumkin.
Asarning bosh qahramoni – Qo‘chqor Norqobilov, muallifning o‘zi bo‘lib,
o‘zi qatori urushga yangi kelgan askarlar kabi janglarga chiqishga, qahramonlik
ko‘rsatishga oshiqar edi, urushning qanday olib borilishini ko‘rishga qiziqar edi:
“Har kuni oshxonada idish-tovoq yuvish-u omborxonadan oziq-ovqat tashishga
19
Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-ўзбекча изоҳли луғати. – Тошкент:
Ўқитувчи, 1983. – 157 б .
16

boraverishdan ko‘ra xavotir-u qiziqish aralash haqiqiy jangga borishni afzal
ko‘rayotgandik. Kim biladi, inson hamisha o‘z oldida sodir-u muqarrar voqealarni
ko‘rishga shoshilaverar?” 20
Ushbu qissada qahramon afg‘on urushiga endi jalb
etilgan, urushning achchiq sinovlaridan bexabar, ishonuvchan, rahmdil yosh yigit
sifatida gavdalanadi. Qahramon urushning birinchi shafqatsizligini zindonda
saqlanayotgan “dux”(sobiq sho‘ro hukumatiga qarshi bo‘lgan mahalliy aholi
vakillari sobiq sovet askarlari tomonidan shunday nom bilan atalgan)ga nisbatan
qo‘llanilgan jazoda ko‘rdi. Mahbus hech qanday aybi yo‘q ekanligini tan olgan
bo‘lsa ham unga turli qiynoqlar solayotganliklari uni hayron qoldiradi.
Dushmanning ko‘p yolg‘onlarining guvohi bo‘lgan askarlar uchun mahbus eng
xatarli odam bo‘lib ko‘rinadi. Yosh askar, nahotki, inson shunchalik shafqatsiz,
odamlar bir-biriga shuncha azob berishi mumkinmi, deb o‘ylaydi. Ikkinchi
dahshatni u Bagramdagi talotumda ko‘rdi. Ko‘z oldida minalashtirilgan hududda
jismi tilka pora bo‘layotgan askar o‘rtoqlarini ko‘rgach, ruhan azob chekadi:
“ Eng yomoni ruhan zarba yemoqda edik. Hech qanaqa otishmasiz, og‘ir
ahvolda qoldik. Xuddi ko‘zi ko‘r odam singari talmovsirash judayam ayanchli edi.
Bir qadam xato yursak, portlaymiz. Tanamiz tilka-pora bo‘ladi, naslimiz quriydi.
Bu – sharmandali urushning yana bir sharmandali ko‘rinishi, inson hayotining
sariq chaqaga ham arzimasligi, xo‘rlik ustiga haqorat muhrining bosilishi edi”. 21
Aynan mana shunday ko‘rgiliklarning guvohi bo‘lgach, uning qalbida beshafqatlik,
o‘z hayoti uchun kurash tuyg‘usi vujudga keladi.
“Allaqanday, hali senga noma’lum, lekin bo‘lishi muqarrar vahima hokim.
Diling betaskin. Qalbingda g‘ulu. Xavotir har daqiqa xuruj qilaveradi. Bo‘lajak
xavf-u xatar oldida shaylanish naqadar og‘ir kechadi”. 22
Asardan olingan ushbu
parchadan ko‘rinib turibdiki, qissa qahramonidagi urushga bo‘lgan avvalgi qiziqish
so‘nib, uning o‘rnini xavotir egallaydi. Bu xavotir faqat o‘z jonini yo‘qotib
qo‘yishdan qo‘rqish emas, balki qahramonlik, jasurlik bilan emas, haqoratli tarzda
begona yurtlarda halok bo‘lishdan, oilasi, ota-onasidan bevaqt ajrab qolish hissi
20
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 6- б.
21
Ӯ ша асар. 13-б.
22
Ӯ ша асар. 12-б.
17

edi. Askarning jang, qon, talafotdan iborat kunlari uning tinchligini buzardi. Hatto
tunlari tushida ham o‘z-o‘zi bilan kurash olib borardi, alahsirab chiqar edi:
“Mashina ichi go‘yo qonga liq to‘lgan-u, unda mening xayolimdan elas-elas
o‘tayotgan ota-onam, ukalarim suzib yurganday. Men esa qopqa tepasida turib
ularni kuzatayapman. Ana otam, keyin ukam sho‘ng‘iyotir. Qonli girdob uzra
onamning chehrasini ko‘rib qolaman.Ana u ham… ko‘rinmay ketdi… Tag‘in
girdob yuziga chiqdi. Sochlari qip-qizil…
−Ona-jooon!!! O-o-o!!!”. 23

Insonning hayotdagi o‘rni, uni inson deb tan olinishiga imkon beradigan
tuyg‘ulardan biri va asosiysi g‘ururdir. Bu fazilatning yo‘qligi esa insoniy
illatlarning urchishiga sharoit va muhit rolini o‘taydi. G‘ururi yo‘q misoli temir
odamga o‘xshaydi. O‘zi qilishi lozim bo‘lgan ishni, buyurilgan yumushni
qoyilmaqom qilib bajaradi. Evaziga hech narsa so‘ramaydi. Temir odam uchun
zaryad kifoya qilgandek, g‘ururi yo‘q odam uchun esa tirikchiligi o‘tsa bo‘ldi.
Insonni o‘zini tutolmaydigan holatga olib keladigan narsa uning tuyg‘ularining
toptalishi va adolatsizlik qilinishidir. Hali yosh bo‘la turib ko‘plab yo‘qotishlar,
azoblarni ko‘rgandan so‘ng, u insonlar bir-birlarining qadrlariga yetishlari
kerakligini anglaydi. Chorikordagi jangda Rinat va harbiy vrachlar bilan
yaralanganlarni Bagramdagi tibbiy punktga olib borish topshirig‘ini bajaradi.
Ushbu jangdagi kuchli yo‘qotishlar, og‘ir kechgan jang natijasida asar
qahramonining ahvoli og‘irlashadi. Do‘sti Rinatning qistovi bilan harbiy
gospitalga davolanish uchun boradi. Ammo uni u yerdagi holat aslo qoniqtirmaydi.
Palatada urushda bir yarim yil xizmat qilgan mushtumzo‘r Andrey va uning
buyruqlarini so‘zsiz bajaruvchi to‘rt askar bor edi. Qissa qahramonini ajablantirgan
holat jangchilarning urushda jang qilishdan ko‘ra bir zo‘ravonning buyruqlarini
bajarishni afzal ko‘rishlari edi. Ayniqsa, u nimjon va irodasi sust yigit Gavrilovga
achinadi. U kuni bilan palataning pollarini tozalash vazifasini bajarar edi. Gavrilov
hech qanday kasal bo‘lmasa ham xizmat muddati tugagunga qadar jangda
qatnashib halok bo‘lmaslik uchun shu yerda kun ko‘rishni ma’qul ko‘radi. Bu
23
Ӯ ша асар. 18-б.
18

yo‘lda esa, u va unga o‘xshaganlar har qanday yumushlarni bajarishga tayyordirlar.
Lekin Gavrilov mutlaqo mute odam emas. Andrey va uning yordamchilari asar
qahramoniga o‘z hukmlarini o‘tkazmoqchi bo‘lganlarida unga yordam beradi.
Asarning asosiy qahramoni − askar yigit g‘ururini poymol qilmay, ularga qarshi
kurashadi. O‘z vijdoni, g‘ururini saqlab qoladi. Ularga o‘xshab gospitalda yolg‘on
hayot bilan kun ko‘rishdan ko‘ra mardlarcha jangga chiqishni afzal ko‘radi.
Ko‘rinib turardiki, u bu yerda sog‘ayish o‘rniga, aksincha, tinchligini yo‘qotadi.
Kasalxonadagi yolg‘onchilik, zo‘ravonlik, betartiblik uning sog‘ligini tiklashga
salbiy ta’sir ko‘rsatishini bilib, bosh vrachdan harbiy qismga qaytishga ruxsat
so‘raydi.
“Kulib tur, azizim” asarining bosh qahramoni – shoir, afg‘on urushi
qatnashchisi, urushda olgan jarohati, keyinchalik turg‘unlik davridagi
nohaqliklarga qarshi kurashish jarayonida kechgan ko‘pdan-ko‘p qiyinchiliklar,
dilgirliklar tufayli og‘ir ahvolda kasalxonaga tushib qoladi. Shifokorlar uning
hayotini saqlab qolish uchun bor imkoniyatini ishga soladilar. Ammo asosiy gap –
shoirning qay ahvolda shifoxonaga tushib, qanday sog‘ayganida emas, balki shu
vaqt mobaynida uning ruhiyati, ong-u shuurida yuz bergan o‘zgarishlardadir.
Sho‘ro davri siyosati tufayli afg‘on yurtida urush boshlanadi. Bu urushda
ittifoq davlatlarining barchasidan harbiy xizmatga chaqirilgan yigitlar jalb qilinadi.
Shoir ham shundaylardan biri, afg‘on urushi qatnashchisi. Shifoxonada davolanish
jarayonida uning o‘y-xayolini ana shu urush fojialari, jang maydonida kechgan
xunrezlik masalalari egallab oladi. Ko‘zini yumgan hamon bu dahshatli manzaralar
shoirni tinch qo‘ymaydi, u alahsiray boshlaydi:
“Kazarmada ikki kun dong qotib uxladim. Shkafimda jangga chiqqan kezlar
beriladigan “quruq ovqat” … bor edi. Ovqatlanaman, uxlayman. Ayqash-uyqash
manzaralar paydo bo‘ladi. Nina Grigorevnaning qon sizgan chehrasi, o‘sha o‘lik
askarlar qiyofasi, yaralangan mayor, yig‘layotgan leytenant, son-sanoqsiz
texnikalar, qurol o‘qtalgan, sallali, mahalliy kiyimdagi afg‘onlar xayolimdan bir-
19

bir o‘tar, uyqu aralash kimlar bilandir gaplashardim. Bu, judayam og‘ir hol
edi…”. 24

Qissada qahramon xarakteri, hayotiy prinsiplarini yaqqol namoyon etuvchi
epizodlar juda ko‘p. Asar voqealari qahramon o‘y-xayollari orqali beriladi. Bu
o‘ylar tartibsiz kechadi. Ayni shu usul asar qahramonining ichki tuyg‘ularini, qalb
evrilishlarini, uning ruhiy holatini ishonarli, haqqoniy tasvirlashda muhim
ahamiyat kasb etadi. Shoirning o‘zi ta’kidlab o‘tganidek, u qaysar edi. U urushdan
qaytgach, faqat o‘z tinchligini o‘ylab yasholmaydi. Tinchlik zamonidagi kundalik
turmushda uchraydigan vijdonsizlik, ikkiyuzlamachilik, iroda va o‘z yashash
prinsipiga ega bo‘lmagan qo‘g‘irchoq odamlar fojialarini qiyoslaydi va ularni fosh
qiladi. Televideniyeda teleboshlovchi bo‘lib ishlayotgan shoir xalqning dardini o‘z
dardidek qabul qilib, kishilar manfaatini ko‘zlovchi, jamiyatda mavjud kamchilik
va nuqsonlarni fosh qiluvchi obraz sifatida faoliyat yuritib, televideniyedagi
ko‘rsatuvlarida ham haq gapni aytishdan qochmasdi: “Hayotni boricha hikoya
qilaman, shundayligicha ko‘rsataman, ekranning vazifasi u, unga tikilib turgan
millionlab nigohlarga cho‘p suqolmayman, ekranda aldash shu xalqqa nisbatan
xiyonatdir”, deb o‘ylardi”. 25
Bir kuni shoirdan betob bo‘lgan jurnalist o‘rniga jonli efirda intervyu olishni
iltimos qilishadi. Suhbatda jurnalist ham, mehmon ham muammo va kamchiliklar
haqida haqqoniy fikr yuritishadi, biroq qissa qahramoni shu harakatlari uchun
rahbarlardan ogohlantirish oladi. Yozuvchi qissada nafaqat urush fojiasi, balki
tinchlik davridagi qo‘rqoqlik, nafsga mutelik, ikkiyuzlamachilik ham jamiyat rivoji
uchun to‘siq ekanini yorqin misollar yordamida ko‘rsatib bera olgan. Shoir turli
to‘siqlarga uchrasa ham, uning irodasi mustahkam edi:
“Miyasida bir fikr aylanardi: “O‘lgan odamlargina fikrlamaydi…O‘lgan
odamlargina fikrlamaydi…”. 26
Shoir urushda ko‘p bora o‘lim bilan yuzma-yuz
kelgan. Metin irodali shaxs bo‘lganligi tufayli qo‘rquv uni mahv etolmaydi. Shu
sababdan ish faoliyatida ham nohaqliklarning jabrini tortganda, o‘z maslagidan voz
24
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 122-123-б.
25
Ӯ ша асар. 87-б.
26
Ӯ ша асар. 92-б.
20

kechmaydi. O‘lgan odamlar fikrlamasligini takrorlaganida insonning ma’naviy
dunyosining uyg‘oq bo‘lishini nazarda tutmoqda. Ham jisman, ham ruhan tirik
insongina o‘z fikri, nuqtayi nazariga ega ekanligini ta’kidlamoqda. Uning fikricha,
inson o‘z ma’naviy qiyofasini, qalb pokligini saqlab qolishi lozim.
Shoir oilaparvar inson. U bolaligidan ota-onasiga yordam berib kelgan.
To‘ng‘ich farzand bo‘lganligi uchun ro‘zg‘orga qarashish maqsadida otasi bilan
paxsa devor urgan, bog‘da ishlagan. U jangga kirganida faqat o‘zini o‘ylamadi,
balki ona yurtida uni intiq bo‘lib kutayotgan oilasi, ota-onasi oldidagi burchini
o‘ylab qayg‘urdi: “Men o‘lishni istamayman! Har qanday vaziyatda ham omon
qolaman. Ota-onam huzuriga, yurtimga sog‘ qaytaman. Otamning suyangani –
men. Ey xudo, ishqilib shu yerlarda o‘lib ketmayin…” 27
Darhaqiqat, aynan ota-
ona oldidagi burchini bajarish mas’uliyati, ularning duosi askarni xavf-xatardan
omon saqlaydi. Uning o‘zi ham uch nafar farzandning otasi bo‘lganida
farzandlarini o‘ziga qanot, kuch bag‘ishlovchi insonlar deb hisoblaydi: “Urush
asabini yemira boshlagan inson uchun bu dunyoda eng ishonchli suyanchiqning
borligi naqadar yoqimli bo‘lishini u anglab yetdi. Uning uchun birdan bir suyanch
farzandlari edi”. 28
Shoir urushdan ota-onasi, ukalarining bag‘riga omon qaytish
uchun Xudoga iltijo qilgan bo‘lsa, uning kasalxonadan sog‘-omon chiqishiga
farzandlariga bo‘lgan cheksiz mehr-muhabbati sababchi bo‘ladi.
“Kulib tur, azizim” qissasida askar − shoir mard va jasur bo‘lganligi uchun
uning yuragida qo‘rqoq ofitserga nisbatan nafrat yuzaga keladi. Ofitserning
urushga kelganiga hali o‘n kun bo‘lib, u biror marta urush ko‘rmagan, shunday
bo‘lsa-da, u o‘z manmanligini ko‘rsatadi. Qo‘rqoqlarga nafrat bilan qaraydigan
shoir bilan leytenant o‘rtasida ziddiyat paydo bo‘ladi. Urush qo‘rqoqlarni
ko‘tarolmaydi. Faqat o‘z jonini o‘ylaydigan leytenant ularga dushman hujum
qilganda qo‘rqoqligini namoyon etadi:
27
Ӯ ша асар. 31-б.
28
Ӯ ша асар. 92-б.
21

“Mashina to‘xtadi. Men qal’a tomonga o‘t ochib turdim. Rinat mexanik
xonasidan oldindagi mashina tomon yugurdi. Yonimda leytenant boshini kuzatuv
oynasiga tirab kunishib olgan. Hech qayerga qaramaydi. Dag‘-dag‘ titraydi.
− O‘rtoq leytenant, chiqib desant bo‘lmasini oching. Oldingi mashinani
urishibdi… Ular bizga kirishadi, - dedim baqirib.
Vaqt juda tig‘iz edi. Meni bir kuch boshqarar, qo‘rquv degan tuyg‘u shu
payt menga begona edi. Miyam zo‘riqqanidan vahimani unutib qo‘ygandim.
Leytenant battar yelkasini qisayapti. Men uni turtdim. Qaltirab-qaqshab qarab,
yana pusib oldi. Jahlim chiqib siltadim…”. 29

“Kulib tur, azizim” qissasida qahramon qo‘rqoqlik qilgan leytenantni
ko‘rishga ko‘zi bo‘lmaydi. Urush qo‘rqoqlarning joyi emas, degan fikrda bo‘ladi.
Biroq “O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissada asar qahramoni insondagi
qo‘rqoqlik hissini boshqacha talqin qiladi: “Qo‘rqoqlik va jasurlik borasida jang
ko‘rmagan jangchiga bir narsa deb sifat berish adolatdan emas. Yana bir dahshatli
haqiqat shuki, janggohda qo‘rqoqlik qilganlarni, o‘zini yo‘qotib qo‘yganlarni
tushunish mumkin. Inson aslo temir emas. Agar urush dahshatini anglay bilish,
fahmlash hissi mavjud ekan, ularga qo‘l siltashni haqorat deb tushunaman. Kimdir
dahshatni shu zahoti, kimdir kechikib, boshqalar yillar davomida anglab, yuragini
g‘ijimlab yashayveradilar”. 30
Demak, insonda g‘ayriixtiyoriy tarzda namoyon
bo‘luvchi bu tuyg‘uga nisbatan uning fikri o‘zgarganday bo‘ladi, baribir u jang
paytida askarlarga madad bo‘lishi lozim bo‘lgan ayrim zobitlarning o‘z jonini
hovuchlab o‘tirishini insonga bo‘lgan xiyonat deb tushunadi. Bunga misol sifatida
Yevdokimov bilan bo‘lgan munosabatida ko‘rish mumkin. Mardlar maydonda
sinaladi, deganlaridek bu urushda ham har qanday zobitning mavqeyi jangda
ko‘rsatgan jasorati bilan belgilanadi. Mardlik ko‘rsatgan zobitga nisbatan
askarlarning hurmati ortadi, mabodo zobit qo‘rqoqlik qilsa Yevdokimov singari
e’tibordan chetda qoladi.
29
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 119-б.
30
Ӯ ша асар. 197-б.
22

Shoir xarakteridagi mardlik xislati uni urushdan keyingi hayotida ham tark
etmaydi. U haq gapni aytishdan hech ham qo‘rqmaydi. Ayrim qo‘rqoqlarning
qo‘rqoqligi sababli pand yeydi. Xalqimizda “birniki mingga, mingniki tumanga”
degan naql bor. Darhaqiqat, mas’ul lavozimda ishlaydigan shaxsning har bir
harakati butun boshli jamoaga, xoh salbiy, xoh ijobiy bo‘lsin, o‘z ta’sirini
o‘tkazadi. Asarda ana shunday rahbarlardan biri Burxonov shoirga uning uy-joyga
muhtoj ekanligini bilib, unga qarzga pul beradi, savob uchun emas, xizmat
evaziga, o‘z manfaati yo‘lida. U bir rahbarning aybini berkitish, yolg‘on gapirishni
taklif qiladi. Shoirning vijdoni but, bunday noma’qulchilikka qo‘l urmaydi.
Bundan Burxonovning jahli chiqadi va bergan qarzini ataylab so‘rayveradi. Har
ikkala qahramonning xarakter xususiyatlari ularning quyidagi suhbatida yaqqol
namoyon bo‘ladi:
“ − Mana, op keldim. Oling.
Burxonov istehzoli iljaydi.
-Shundaymi? O‘tiring-chi. Salom-alik, muomala degan narsa bor. Har holda
biz aka-ukalarmiz. Lekin, Siz gapimizga kirmasangiz ham Sizga yomonlik qilgan
joyimiz yo‘q. Bu, ishdan ham ketibsiz… Yigit kishi bir joyda o‘sadi, uka. Endi
she’r yozib, shoir bo‘lganlar ko‘p. Lekin, o‘sha men zo‘r degan shoirlaringizning
ham cho‘ntagida xemirisi ham yo‘q. Yoshsiz, buncha qaysarlik yaxshi emas…Axir
siz odamgarchilik qilganingizda edi, men…
-Siz pulni so‘ramasdingiz. Siz meni egri yo‘lga boshlamoqchi bo‘ldingiz.
Men bor narsani yashirolmayman, qolaversa, haqiqatdan bo‘yin tovlay olmayman.
Men harom non yeb katta bo‘lmaganman…” 31
Burxonov shoirdan o‘z manfaati yo‘lida foydalanmoqchi bo‘ladi. Lekin
shoir uning qilmishlariga sherik bo‘lmaydi va o‘z pok vijdonini saqlab qoladi.
Shoir Burxonovni afg‘on urushida xizmat qilgan paytida batalyon komandiri
o‘rinbosari bo‘lgan kapitan Kupinga qiyoslaydi. Bu kaltabin, maqtanchoq va
dovdir zobitni barcha askarlar do‘q-po‘pisa va rasmiyatchilikdan boshqasini
bilmagani uchun yomon ko‘rishadi. Bir kuni uning qo‘rqoqligi hamda kaltabinligi
31
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 135-б.
23

tufayli rota talafot ko‘radi. Shoir har ikkalasini ham yomon ko‘rardi. Yomon
ko‘rishining sababi esa, ular odamlarni yaxshi ko‘rolmaydilar, deya hisoblaydi va
ularni yovuzlik timsoliga o‘xshatadi:
“Sen shu jangchilarning tirnog‘iga ham arzimasding, Kupin… Sening hali
ko‘zing ochilmagan edi, Kupin. Agar sen kabilar bo‘lmasa yovuzlik ham
bo‘lmasdi. Senlar odamlarni yomon ko‘rasan…” 32
Shoirning xarakterida
qiziqqonlik bo‘lsa-da, u hech kimga hatto Burxonov yoki Kupinga ham ataylab
yomonlik qilolmaydi. Buni oxirgi jangda kapitan Kupinning og‘ir yaralanganini
ko‘rganda, kasalxonada davolanayotgan paytda esa Burxonovning og‘ir ahvolda
yotganligini eshitganida ularga achinishi, faqat qilmishlari uchun jazo
olganliklarini anglagandagi holatidan bilish mumkin. Kupin va Burxonov bo‘y-
bastda ham, fe’l-atvorda ham quyib qo‘ygandek o‘xshash: ikkisi ham baqaloq,
maqtanchoq, qo‘rqoq. O‘zgalarni xavfli yumushga buyurib, o‘zlari chekkaga
biqinib oladilar. Asarda ayni shu manzara ortida insonga xos buqalamunlik doimo
– urush paytimi yoki tinchlik davridami o‘zini birdek namoyon qilaveradi, degan
haqiqat yotadi.
Shu bois insoniylikni saqlash va to‘g‘ri yo‘ldan adashmaslik uchun kishida
doimo imon, iroda, ishonch, munosib hammaslak hamda suyanadigan inson
bo‘lmog‘i darkor, degan g‘oya asardan o‘q-ildiz bo‘lib o‘tadi. Bosh qahramonning
ana shunday suyanchig‘i bor. U shoirning umr yo‘ldoshi – rafiqasi yaxshi-yomon,
baxtli va baxtsiz kunlarida doimo yonida: dardiga malham, atrofida parvona. Shoir
undan kuch-quvvat, hayotga ilhom oladi.
Qissada shoir o‘z xarakterining barcha qirralari bilan gavdalanadi. U urush
dahshatlarini kasalxonada yana bir bor boshdan kechiradi. Bu og‘riqli xotiralar uni
jarlik, umidsizlik sari yetaklaydi, biroq shoir ularni yengib o‘tadi. Kasalxonani
rafiqasi hamrohligida tetik ruh bilan tark etadi.
“Daryo ortidagi yig‘i” qissasida bosh qahramon xarakteri beg‘ubor, hamma
narsada yaxshilikni ko‘radigan doimo yordamga tayyor inson sifatida gavdalansa,
“O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissasida bu qahramon xarakteri ko‘p jihatdan
32
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 146-б.
24

o‘zgaradi. Murosasiz janglar, keskin yo‘qotishlar, maqsadsiz umrguzaronlikning
guvohi bo‘lib, hayotdan ko‘ngli soviydi, beparvo, ruhi siniq holda namoyon
bo‘ladi. Boshqa askarlar kabi qahramonimiz ko‘nglini ham vahima tatalardi, har
lahzada o‘lish, o‘qqa uchish, minada portlash urushda sodir bo‘lgan muqarrar har
qanday musibatni kutib yashardi:
“Mening nazarimda, bu yerga jo‘natilganlarning faqat suvratlari qolgan,
siyratlari to‘kilib bo‘lgandi. Dunyoda odam bolasiday yovuz mahluq yo‘q, u
hamma ishni qoyilmaqom qilib bajaradi, yana odam bolasiday ojiz mahluq yo‘q,
o‘z yuragining azoblaridan, botiniy og‘riqlari, ko‘nglini qoplagan xijilliklardan
qochib qutulolmaydi. Har narsani, hatto bir-birini qirishni-da mashqini olgan
inson, baribir o‘z ko‘nglidan, yuragidan mag‘lub bo‘ladi. Ichkarisi but odamgina
hech qanday ko‘rgulikka o‘zini oldirmaydi”. 33
Bu yorug‘ olamga inson beg‘ubor bo‘lib keladi. Mana shu beg‘uborlikning
qay darajada saqlanishi yoki yo‘qotilishi odamning o‘ziga, ayniqsa, ijtimoiy
muhitning ta’siriga bog‘liq bo‘lishini teranroq anglay boshlaymiz. O‘n sakkiz
yosh! Shu yoshni qarshilagan yosh yigit yoki qizning qalbida cheksiz orzular va
pok tuyg‘ular jo‘sh uradi. Ammo bu ta’riflar “O‘n sakkizga kirmagan men bor”
qissasi qahramonlariga tegishli emas. Ayni beg‘ubor yoshlik paytlarida urushning
shafqatsiz iskanjasiga tortilgan yoshlar hayoti Q. Norqobilning “ O‘n sakkizga
kirmagan men bor” qissasida yorqin aks ettirilgan. Adibning boshqa asarlari kabi
bu qissa ham muallif “men”i orqali bayon etilgan .
Mazkur qissa qahramonlari afg‘on urushiga sobiq sho‘ro davlatining turli
hududlaridan yuborilgan o‘n sakkiz, o‘n to‘qqiz yoshlar atrofidagi yigitlardir. Ular
yoshiga nisbatan ancha ulg‘aygan, hayotiy falsafalari boshqa tengdoshlariga
qaraganda o‘zgacha. Olimlarning fikricha, shaxsning xarakteri yigirma besh
yoshgacha to‘la shakllanadi. Asarning bosh qahramoni hali bu yoshga yetmagan
bo‘lsa-da, uning xarakter xususiyati shakllanishiga urushda bo‘lgan muddati o‘z
ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. Fikrimizning isbotini “Kulib tur, azizim” qissasi
bosh qahramonidagi xarakter qirralarida ko‘rish mumkin.
33
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 165-б.
25

Asar qahramoni tiriklikni baxt deb hisoblaydigan afg‘on urushida jang olib
borayotgan askarlarni naqadar baxtsiz deb o‘ylaydi. Chunki ular faqatgina tirik
qolish uchun kurashadilar. Ammo u o‘zini ham ularning safidan ayro sanamaydi.
Uning uchun ham bu urushdan uyga tirik qaytish orzu qilingan baxtdir. Vaholanki,
dunyoda chinakam baxt deb atashga arzigulik juda ko‘p narsalar borki, ularni
anglashga to‘sqinlik qilayotgan kuch urushdir.
Qissada u yoki bu jang tasvirlari berilgan. Bu jang tasvirlarida
qahramonlarning xarakterlari, ikki taraf o‘rtasidagi murosasiz ziddiyatlar
ifodalangan. Jang olib borishning o‘ziga xos qonun-qoidalari borki, jang payti
askarlarda nafaqat qurol ishlatish malakasi, balki mustahkam iroda juda muhim:
“Odamzot urushda ikki toifaga ajraladi. Irodasi mustahkamlar qahramon
bo‘lib, asabi darz ketganlar esa qo‘rqoq deb nom chiqarishadi”. 34
Urush asari
qahramonlari boshqa asar qahramonlariga qaraganda ko‘proq sinovlarga
tortiladiladilar, ko‘proq azob chekadilar. Shu sababdan bo‘lsa kerak, ularning
yo‘nalishlari tezroq va teranroq namoyon bo‘ladi. “Qissachilikda yangi
qahramonlar ijtimoiy hayotdagi nohaqliklarga ko‘p bora duch keladilar. Bu yo‘lda
ular chinakamiga kurash olib boradi. Ular mana shu jihatlari bilan ajralib
turadilar”. 35
Yozuvchi obraz ustida ishlayotganida ikkita manba unga juda katta
material beradi. Shulardan biri – davr, uning o‘sha davr odamlariga nisbatan
ko‘rsatadigan ruhiy-psixologik ta’sir. Bundan tashqari yozuvchining o‘zi tanigan,
bilgan, eshitgan kishilardagi turfa xislatlar ikkinchi manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu
manbalar obrazlarga o‘z tamg‘asini bosadi, albatta.
“Qordagi lola” qissasining bosh qahramonlari yoshliklarida afg‘on urushida
qatnashgan Tohir va Irinadir. Ular 1987-yilning yozida Fayzoboddagi jangga birga
chiqishadi va oradan o‘n olti yil o‘tgandan so‘ng ular Tohir uchun umuman
kutilmagan holda uchrashib qolishadi. Muallif Tohirning xarakterini, Irinani
uchratgan chog‘idagi holatini qahramonning xatti-harakatlari orqali juda ta’sirli
tasvirlagan: “Miyamga chaqmoq urganday bo‘ldi. Chayqalib ketdim. Ichimda
nimadir uzilib ketdi, go‘yo. Beixtiyor ihrab yubordim. Tizzalarim qaltirab,
34
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 197-б.
35
Холмуродов А . Қиссада бадиий образ яратиш маҳорати . – Тошкент: Фан , 2006 . 3 6 - б .
26

madorsizlandim. Qarshimdagi suluv xilqat, o‘sha – bundan o‘n olti yil avvalgi
Irina Mixaylovna ekanligini hanuz tasavvurimga sig‘dirolmay gangib turardim”. 36
Qissaning bosh mavzusi: urush va muhabbat. Bunday olib qaraganda, bu
ikkala tushunchalar bir-birini inkor etadigandek, biroq asar qahramonlarining his-
tuyg‘ulari, xatti-harakatlari urush davrda ham kishilar bir-birlariga mehr-
muhabbatli bo‘lishlari mumkin ekanligini isbotlaydi. Muhabbat mavzusi haqida
gapirilganda, avvalo, hayotga va Vatanga bo‘lgan muhabbatni anglash lozim. Asar
qahramonlari urushda ming o‘lib, ming tirilayotgan bo‘lsalar ham ulardagi kuchli
iroda, yuksak orzular tufayli hayotga bo‘lgan muhabbatlari so‘nmagan. “Qordagi
lola” qissasi bosh qahramoni Tohir xayolan odamlarga qarata shunday fikrlarni
aytgan: “Eh, xudoyim, shunday go‘zal, tinch dunyo qadriga yetmaymiz, urush
o‘tini yoqamiz. O‘zimizni ham, o‘zgalarni ham xarob qilamiz. Nima keragi bor
ekan bu azoblarning? Hammamiz, barcha odamlar bir-biriga qo‘l berib, mana
shunday seryulduz osmonlarga boqib, shunday yerning salqin yellarida orom olib
xotirjam yashasak bo‘lmaydimi-a? Eh, odamlar…” 37
Tohirning odamlarga qarata
qilgan ushbu ichki xitobi vositasida uning insonparvar, tinchlik va osoyishtalik
uchun kurashuvchi shaxs ekanligini ko‘rish mumkin. Asardagi badiiy obrazlarga
nazar tashlar ekanmiz, ularning hayotidagi iztiroblar kitobxonni larzaga soladi.
E’tibor qaratadigan bo‘lsak, adib qissalarining badiiy-estetik saviyasi ham, mavzu
mundarijasi ham, tasvirlash va bayon etish usuli ham rang-baranglik kasb etadi va
biri ikkinchisini takrorlamaydi. Asarda shaxsning turfa xil xislatlari mohirlik bilan
talqin etiladi.
Tohir bundan avval ham doktorlar bilan birga jangga chiqqanligi uchun
uchinchi marta Irina Mixaylovna bilan jarohatlangan yoki halok bo‘lgan askarlarni
tashishga chiqayotganligidan jahli chiqadi. U bunday ish qilishdan ko‘ra jang olib
borishni ma’qul ko‘rardi. Tohir buning alamini Irina Mixaylovnadan oladi. Uning
kayfiyati Irinaga ham o‘tadi va ular orasida kelishmovchilik yuzaga keladi.
36
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 260-б.
37
Ӯ ша асар. 213-б.
27

Irina – mehribon ayol. Tohir unga qo‘pollik qilib birga jangga chiqishga
norozilik bildirgan bo‘lsa ham, u birinchi bo‘lib kechirim so‘raydi va
munosabatlarini yaxshilab oladilar. U urush ichida yurgan bo‘lsa ham, qalb
pokligini saqlab qola olgan ayoldir. Irina Tohirning janglarda qatnashaverib
alamzadalik egallay boshlagan qalbiga mehr-muhabbat tuyg‘usini olib kiradi.
Qissada yigit va qizning bir-biriga bo‘lgan muhabbati tarannum etiladi.
Tohir endigina yigitlik yoshiga yetganida urush iskanjasiga tortiladi. U sevgi-
muhabbat nima ekanligini urush davrida bildi. Bu tuyg‘u unda o‘zaro dalda
bo‘lish, hamdardlik qilish natijasida vujudga keldi. Tohir Irinaga bo‘lgan samimiy
muhabbatini shunday izhor etadi:
“−Sen, sen yaxshisan, Irina. Sen zulmatdan bu dunyoyimda porlagan nursan.
Urush komida qolgan hayotimda sevgi-muhabbat timsolisan. Sen, sen, mana shu
hayotimda ochilib turgan gulsan, oppoq atirgulsan…” 38
Tohirning xarakterida ham qahr, ham mehr mujassam edi. Urush tufayli
uning qalbida qahr to‘lganligini quyidagi asardan olingan parchada kuzatish
mumkin: “Tut orqasidan kimdir emaklab chiqdi. Haligi bekingan dushman
yarador bo‘lganligini payqadim. Shu payt uni bir ayol uy eshigi tomon sudray
boshladi. Men pushkani ularga to‘g‘riladim. Irina ham ko‘rib turibdi. U qo‘limga
tarmashib, otma, iltimos qilaman, otma deb yalinadi, ko‘zidan duv-duv yosh
oqar…dir-dir qaltirar edi”. 39
Irinaning qaynoq mehri Tohirning toshga
aylanayotgan yuragini eritadi. Tohirning dunyoga tiniq ko‘z bilan boqishiga
yordam beradi. Mehr tuyg‘usi esa uning ko‘nglida avvaldan bor edi. Urushning
shafqatsizligi uning mehr tuyg‘usiga parda tortgan edi. Tohir qo‘rg‘onda
yaralangan afg‘on erkagi va uning rafiqasi bilan emizikli bolasini ko‘rgandan
so‘ng ularga jabr o‘tkazishni aslo istamaydi:
“Eshik qarsillab ochildi. Ikki razvedkachi va Irina kirib keldi. Men sapchib
turib razvedkachilarga otmanglar, deb baqirdim. Haligi yaradorni tanam bilan
to‘sib oldim. Irina razvedkachilar qurollarini pastga tushirishdi. Irina meni
38
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 215-б.
39
Ӯ ша асар. 288-б.
28

o‘rnimdan turg‘izmoqchi bo‘ldi”. 40
Yarador erkak dushman tarafdan bo‘lsa-da,
Tohir uning shafqat kutayotgan rafiqasiga va go‘dagiga rahmi keladi. “Qordagi
lola” qissasi qahramonlarining muhabbati shunchaki o‘tkinchi tuyg‘u emas.
Oradan ko‘p yillar o‘tib, ular yana uchrashganlarida bu tuyg‘u ularni tark
etmaganini, ko‘ngillarida abadiy muhrlangan holda yashayotganligini anglaydilar.
Yaxshilik hech qachon yerda qolmasligini asar so‘ngidagi tasvirda ko‘rish
mumkin. Tohir Irina bilan uchrashish uchun mehmonxonaga keladi. Lekin Irina
allaqachon Moskvaga jo‘nab ketgan bo‘ladi. Irina ketishidan oldin qoldirgan
konvert Tohir uchun kutilmagan hodisa bo‘ladi. Irinaning maktubi hech qanday
urush o‘z ta’sirini o‘tkazmaydigan insoniylik tuyg‘usini ulug‘laydi:
“O‘tgan yili (Shafiqa, o‘sha afg‘on ayoli, ta’kidlar bizniki D.X.) menga
maktub yozdi. Ishonasanmi, aqldan ozay dedim. Manavi suratni esa senga berib
qo‘yishimni iltimos qilgandi. Uning ortida “Hayotimizning eng og‘ir lahzalarida
bizga shafqat qilgan mard va mehribon insonga ulkan minnatdorchilik va
qarzdorlik bilan tashakkur aytamiz…−deb yozilgan”. 41
Mazkur parchadan anglash
mumkinki, yillar, davrlar o‘tsa-da, insondan u qilgan yaxshi amallar qoladi. Afg‘on
urushi davrida Tohir bilan Shafiqa bir-biriga nisbatan dushman sifatida bo‘lsa-lar
ham, aslida ularning har ikkalasi ham avvalo, inson ekanliklarini unutmagan holda
o‘zaro yordam beradilar.
Adibning har bir qissasida o‘ziga xos xarakter xususiyatlariga ega bir obraz
borki, biz bu personajsiz mazkur asarlarni tasavvur qila olmaymiz. Bu – Rinat
obrazidir. Rinat – asar bosh qahramonining eng yaqin quroldosh do‘sti bo‘lib, har
bir qissada uning ma’lum bir xarakter qirralari bo‘y ko‘rsatadi. Rinatning mard va
dovyurakligi, mustahkam iroda sohibi ekanligi har bir qissa mazmuniga alohida
jozibadorlik baxsh etadi. “Daryo ortidagi yig‘i” qissasida Rinat asar bosh
qahramoni bilan bir “BMP-2” – piyodalarning jangovar mashinasida jangga
chiqqanda o‘zining mashina boshqarishga ustaligini, har qanday qiyin vaziyatda
ham to‘g‘ri yo‘l tanlay olishini ko‘rsatadi. Asarda uning bu xususiyatlariga alohida
40
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 288-289-б.
41
Ӯ ша асар. 291-б.
29

ahamiyat berilgan. Chorikordagi og‘ir jangdan keyin asar bosh qahramonining
sog‘ligi yomonlashadi. Betob bo‘lib yotganida, eng avvalo, Rinat uning uchun
qayg‘uradi. Kasalxonaga qabul qilishni istamagan hamshiraga o‘lim holatda kelsa,
qabul qilasizlarmi, deb do‘q uradi. Do‘stini kasalxonaga yubormaguncha
tinchimaydi. Buning uchun asar bosh qahramoni do‘stidan minnatdor bo‘ladi:
“Rinat bilan quchoqlashib xayrlashdim. Uning ko‘zlari nam edi. Yuragim suv
bo‘lib ketdi. Qanchalab qiyin damlarda birga bo‘lgan metin irodali do‘stimning
yig‘laganini birinchi bor ko‘rishim edi. Bo‘g‘zimga achchiq narsa tiqildi. Bu hali
otilishga shay ko‘z yoshlarim edi. Lablarim pirpirab, nigohimni olib qochdim.
− Men tezda qaytaman, oshna. Biz hali birga bo‘lamiz, uyga ham birga
qaytamiz, - dedim zo‘rg‘a”. 42
“Kulib tur, azizim” qissasida Chorikordagi jang maydonida dushman bilan
ayovsiz otishma tufayli juda ko‘p askarlar halok bo‘ladi. Shoirning sherigi Rinat
quroldosh do‘stining o‘limini ko‘rib jazavaga tushadi va o‘ch olish maqsadida
kulba ichidan chopib chiqqan besh yasharlar atrofidagi norasida afg‘on bolasiga
qurol ko‘tarib uni o‘ldirmoqchi bo‘ladi. Ammo shoir bunga yo‘l qo‘ymaydi.
Chunki bu bema’ni urush, bu qonli muhorabada bolakayning aslo aybi yo‘q. Rinat
o‘zining nima qilayotganligini anglab yetganda esa qattiq iztirob chekadi: “Rinat
bor ovoz bilan baqirar, tentaknamo bo‘lib qichqirar, “otaman, seni ham otaman,
o‘zimni ham otaman, hammangni otaman!”, - deb uvvos solardi. Mashinadan
tushib qo‘lida qurol, telbanamo ko‘yi hovlini gir aylanib, dod solib yugura
boshladi. U kabinadagi suv idishini olib Rinatning yo‘lini to‘sib chiqdi. Siltab
yiqitdi. Boshidan idishdagi bor suvni quyib yubordi. Rinatning ovozi o‘chdi.
Atrofiga alanglab qaradi. Manglayini changallab, unsiz ezilib-ezilib yig‘ladi”. 43
Bu
yozuvchining xarakter yaratish, inson ruhiy kechinmalari, uni qalb dialektikasini
ochib berishda o‘ziga xos uslubi edi. Bu yerda fojialar girdobida qolgan insonning
anglab bo‘lmas ruhiy holatlari ziddiyatlar vositasida talqin etilayotir.
42
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 43-б.
43
Ӯ ша асар. 84-б.
30

“O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissasida esa Rinatning sajiyasida
o‘zgarishlar bo‘ladi. U ham bema’ni urushdan charchaydi, natijada jizzaki bo‘lib
qoladi. “Qordagi lola” qissasida esa Rinat obrazi salmoqli o‘rin egallamasa ham,
Tohir bilan bog‘liq qiziqarli voqealarda uning o‘rni katta. Umuman olganda,
Qo‘chqor Norqobil o‘zining urush xotiralarini qalamga olganda, Rinat obraziga
alohida urg‘u beradi. Bu obraz asarning yanada qiziqarli va jonli chiqishiga xizmat
qiladi.
II BOB. YOZUVCHI QISSALARIDA RUHIY IZTIROBLAR TALQINI
2.1. Ruhiyat talqinida psixologik vositalar
XX asrning so‘nggi choragida yaratilgan o‘zbek qissalarida voqelikni
falsafiy-ruhiy tahlil qilish, qahramon ruhiyatining tubsiz va qorong‘u qatlamlariga
nazar tashlash, inson umrining mazmun-mohiyati haqida chuqur mulohaza yuritish
tamoyili kuchaydi. O‘zbek qissachiligida Murod Muhammad Do‘st, Tog‘ay
Murod, Erkin A’zam, Xayriddin Sultonov, G‘affor Hotamov, Xurshid
Do‘stmuhammad kabi navqiron avlod vakillari bo‘y ko‘rsatdi. Ularning asarlarida
milliy o‘zlikni saqlab qolishni burch deb bilgan, ayni paytda, yashashning
ma’nosini va inson qalbi sirlarini anglashga intilayotgan, achchiq turmush goh
ezib, goh chetga chiqarib qo‘ygan, o‘zini tinimsiz taftish etayotgan qahramonlar
paydo bo‘ldi. Qahramonlar tabiatidagi bunday “ichki faollik” qissachilikda
psixologik asosni quyuqlashtirdi. “Bugungi adabiyot kechagi adabiyotdan bir
qancha xususiyati bilan keskin farq qiladi. Ya’ni odamning qalb iztiroblari,
quvonchlarining betakror tahlili va ruhiyatining turfa ko‘rinishlari inkishofi bilan,
shuningdek, voqea-hodisalar tasvirining batafsilligi hamda ularning har biri
maqsad sari yo‘naltirilgani, qahramonlarning o‘ta milliy va individuallashgani ila.
Bir so‘z bilan aytsak, voqea-hodisadan ko‘ra, insonning, uning qalbi tahlili birinchi
o‘ringa chiqqan”. 44
Davrlar o‘zgardi, adabiyotimiz istiqlol shabadasidan
oziqlanganligi yaqqol seziladi. Inson qismati, uning botiniy olamidagi ziddiyatlari
zamirida achchiq haqiqat borligi yaqqol seziladi. Shuning uchun ham adib
44
Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 2 87 -б.
31

asarlarida inson ruhiyatidagi iztiroblar talqini yetakchilik qilishi bejiz ekanligini
teranroq his etamiz.
Qo‘chqor Norqobilning qissalari asosida odamlar qismati − ularning
quvonch-dardlari, alam va fojialari, hayotga qarashi turadi. Qahramonlari ham
boshqa asarlar qahramonlaridan farq qiladi. Ularni hayotdagidek yaxshi va
yomonga ajratish qiyin. Odamning sirli olam ekanligi ham shundan. Qo‘chqor
Norqobilning afg‘on urushi mavzusiga bag‘ishlangan qissalarida adibning
ko‘zlagan maqsadi urushning qay yo‘sinda kechganligini, kim g‘olib-u, kim
mag‘lub bo‘lganligini ko‘rsatish emas, har bir asar qahramonlarining maqsadsiz
urushdan tortgan ruhiy iztiroblarini tasvirlashdir. “Keyingi davr adabiyotida voqea-
hodisalar, ijtimoiy muammolar tasviridan ko‘ra, insonning ruhiy olami, ruhiy
kechinmalari dard va iztiroblarini tasvirlash yetakchilik qilyapti. Chunki barcha
hayotiy masalalar, muammolar inson xatti-harakatiga borib taqaladi. Bu borada,
ayniqsa, insonning insoniyligini belgilaydigan e’tiqod, halollik, poklik, axloqiy
masalalar muhimdir”. 45
“Kulib tur, azizim” qissasida kasalxonada davolanish mobaynida shoir
o‘tgan umrini, yaxshi va yomon kunlarini eslaydi, amalga oshirishi lozim bo‘lgan
ishlarini o‘ylaydi, umuman olganda, hayotining asl mazmunini anglab yetadi.
Shoir unga g‘amxo‘rlik qilayotgan o‘n sakkiz yoshli hamshira qizning Shukur
Xolmirzayevning “O‘n sakkizga kirmagan kim bor?” qissasini o‘qib chuqur
ta’sirlanayotganligini ko‘rib, qalbida o‘kinch paydo bo‘ladi. Umrining shuncha
yillari o‘tibdiki, biror-bir tuzukroq asar yozolmaganidan o‘kinadi: “Mana, umr
degani ham shamolday ucharkan… Yo‘q, umr sham, shu shamni umring shamoli
istagan paytida o‘chirishi mumkin… Sen esa boshqalar ko‘rmagan urushni o‘z
ko‘zing bilan ko‘rgansan, sen zo‘r yozasan, deb yurgan ekansan”. 46
Afg‘on
urushida yurgan chog‘ida u urush haqida yozishni ko‘ngliga tugib qo‘ygandi.
Ammo uyga qaytgach, muallif uchun o‘zi ko‘rgan-kechirgan urushni qalamga
olish azobli edi. O‘sha dahshatli urushni qayta kechirishga teng edi. “O‘n sakkizga
kirmagan men bor” qissasida “Men hammasini, bor haqiqatni yozishga harakat
45
Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 188-б.
46
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 80-б.
32

qildim, afsuski, hech narsa yozolmadim” epigrafini keltiradi. Bu epigrafdan
shunday ma’no uqish mumkinki, adib urushning bevosita guvohi bo‘lgani sababli
urushda chekkan bor dard-u alamlarini, iztiroblarini qog‘ozga tushirishga harakat
qilgan, muallif urushda kechirgan barcha azob - uqubatlarning salmog‘i shunchalik
og‘irki, uni qog‘ozga tushirish o‘sha “do‘zah azobi” kabi qiyinchiliklarni yana
qaytadan boshdan o‘tkazishga teng. Qissa epigrafining mag‘zida mana shunday
teran ma’no yotadi.
Askarlar o‘lim maskani deb olgan Chorikorga yo‘l olishida, u yerdan qay
ahvolda qaytishlarini bilmaydilar. Umuman olganda, bu janglarda kim?, qachon?,
qayer? kabi savollarga javob topish qiyin: “Urushda eng dahshati shu – qachon,
qay mahal jang boshlanib, seni o‘qqa tutishlarini kutib o‘tirish”. 47
Qissada Chorikor atrofidagi bir qishloqdagi bir hovlida otib tashlangan besh
yashar bola va uning onasi, shuningdek, onasining ustida uvvos solib yig‘layotgan
qizcha tasviri keltirilgan. Keyinchalik shoir kasalxonada hushsiz yotganida
o‘zining ustida urushni qarg‘ab, eriga xudodan yig‘lagan holda shifo so‘rayotgan
xotinining iltijosini tinglaganda, o‘sha Chorikordagi kulbada onasining tepasida
faryod chekayotgan qip-qizil ko‘ylakli qizchani eslaydi va quyidagicha mulohaza
yuritadi:
“Kim bilsin, urush tufayli xonavayron bo‘lgan, boshiga musibat tushgan
kishilarning qarg‘ishi-yu begunoh bolakaylarning oh-zorlari bois ham eri shu
jazoga mustahiqdir. Biroq, juvon bu haqda sira o‘ylamas edi. U eriga yaratgandan
shifo so‘rardi…” 48
Urush nafaqat jangchi askarlarga o‘z salbiy ta’sirini ko‘rsatadi,
balki ularning oilasi, yaqinlariga ham ruhiy azob beradi. Shoirning urushdan
qaytganiga ko‘p vaqt bo‘lgan bo‘lsa-da, uning ruhiy iztiroblardan qiynalishi,
hozirgi tinch hayotiga ham ko‘nikib yashay olmasligi, asabiylashishidan rafiqasi
ham iztirob chekadi. Butun dunyo xalqiga faqatgina kulfat keltiruvchi urushning
oqibati xususida yozuvchi O‘tkir Hoshimov shunday haq gapni yozgan: “Urush
degan palakatni ko‘pincha nodon siyosatchilar o‘ylab topadi. Jangari sarkardalar
47
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 82-б.
48
Ӯ ша асар. 86-б.
33

boshlaydi. Jabrini esa begunohlar tortadi. Jangda halok bo‘lgan begunoh askar.
Guldek o‘g‘lidan ayrilgan begunoh ona, begunoh ota. Tul qolgan begunoh kelin.
Otasidan judo bo‘lgan begunoh go‘dak…” 49
Tiriklik bilan o‘lim orasida jang qilib yashayotgan qahramonimiz uchun eng
azobli narsa xotira azobi. U har doim urush haqida yozmoqchi bo‘lganida uni
xotiralar mahv etadi. U o‘tmish iztiroblari ichra qoladi. Urush qayg‘usi shoirning
ruhiyatida talotumlarni, keskin burilishlarni yuzaga keltiradi. U urush haqida
yozish uchun ruhiy olamida o‘zi bilan o‘zi kurashadi: “Men urushni fosh etaman
yoki urush meni g‘am o‘tida yoqib, kul qiladi. Urush ustidan g‘alaba qozonish
uchun esa uning yuziga tik qaray olsam bas”. 50
Tadqiqotchi Marhabo Qo‘chqorova yozuvchining urush mavzusiga
bag‘ishlangan bir necha asarlari bilan tanishib, uning ijodini Ernest Xeminguey
asarlari bilan qiyoslaydi. Qo‘chqor Norqobil Xemingueyning ijodidan ta’sirlanib,
bu adibning tasvir usuli va vositalaridan ijodiy foydalangan, degan xulosaga
kelgan: “Rus xemingueyshunoslari adib ijodida “yomg‘ir” obrazining simvolik,
ruhiy tahlil vositasi darajasiga chiqqanini jiddiy o‘rganishgan. Xemingueyning
o‘zbek nasridagi izdoshi Qo‘chqor Norqobil nasrida ham “yomg‘ir” detali ko‘p
uchraydi. Yomg‘ir har ikki yozuvchi ijodida shunchaki tabiatdagi mavsumiy
o‘zgarish, tabiat injiqligi, tabiiy jarayon kabi qaralmaydi. Balki yomg‘ir obrazi
Ernest Xeminguey va Qo‘chqor Norqobil nasrida psixologik vosita, qahramon
kayfiyatiga uyg‘un yoki zidma-zid peyzaj tasviri sifatida aks etadi. Yomg‘ir —
qahramon ruhiyatining ramziy timsoli sifatida ko‘rinish beradi. Bu birinchi jihati.
Ikkinchi vazifasi, yomg‘ir har ikki adib ijodida ekspozitsiya va yechimni
boshlovchi hamda yakunlovchi muhim badiiy leytmotiv ham sanaladi”. 51
Haqiqatdan ham har ikki adib ijodida yomg‘ir obrazining qavatma - qavat ramziy
ma’nolari kuzatiladi. Bizningcha, bu ramziy ma’nolar ezgin kayfiyat, tozalanish,
poklanish, tushkunlik, fojiaviylik, o‘z qalbiga chuqur kirish uchun qulay lahzalar,
49
Hoshimov O‘ . Daftar hoshiyasidagi bitiklar . – Toshkent : Sharq , 2013 . 214- b .
50
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 107-б.
51
Qo ‘ chqorova M . Ikki hovuch nur yoxud yozuvchi Qo ‘ chqor Norqobilga adabiy maktub // Yoshlik . 2014. −№
11.23-25- b .
34

odamovilik, begonalashish, qo‘nimsiz, norozi kayfiyat, injiq ijodkorning fe’l -
tabiati kabi xilma-xil ijobiy yoki salbiy holat, kayfiyat, vaziyatlarning ifodasi
bo‘lib keladi. “Kulib tur, azizim” qissasi bosh qahramoni − shoirni urush dahshati
bir daqiqa bo‘lsa ham tinch qo‘ymasdi. Shuning uchun u yozuvchi Ernest
Xemingueyning “Urush dahshatini anglaganlar aqldan ozishlari mumkin”, - degan
gapini tez-tez eslardi.
“Meni ko‘pincha tushlarimda oppoq salla o‘ragan yoki tovoq telpakli, ustida
uzun xalatsifat kiyim va ishtonli, soqol qo‘ygan kishilar qo‘lida qurol bilan
quvlashadi. Igna yutgan it kabi o‘zimni qo‘yarga joy topolmay, qochaman. Gohida
tutib olishadi, ularning ko‘zlarida o‘t chaqnaydi. Ozg‘in va chayir bu odamlar – biz
bilan jang qilgan, urushda ko‘rganim afg‘onlar meni daraxtga bog‘lashadi…
Qo‘lini tepkiga olib boradi. Men jon vahmida baqiraman”. 52
Uning fojiasi ham ana
shunda, qayg‘uli xotira azobi, uni vujudida, ruhiyatida, o‘y-xayollarida, hatto
tushlarida ham ta’qib qilar edi. Ammo u o‘z-o‘zini tahlil qilib, hayotda bunday
ruhiy iztiroblar bilan yashab bo‘lmasligini anglaydi. Yashamoq – eng go‘zal, afzal
narsa. Inson oilasi, yaqinlari, do‘stlari uchun yashashi kerakligini anglaydi:
“Kechagi qiyinchilik, o‘lim bilan olishuv, o‘lim nafasini tuyish, o‘lim oldida
insonning ojizligi, tinch hayotining naqadar azizligi, barchasi shoirning o‘y-
xayollarini o‘zgartirdi. U endi hayotdagi arzimas narsalarni eslab, biror manfaat
uchun talashib-tortishish noo‘rin, tiriklikni qadrlamoq eng oliy xislat ekanligini his
qilganday edi”. 53
Ha, Emmanuel Kantning fikricha, iztirob chekmaganlar hayot
sirlarini to‘lasincha tushuna olmaydilar.
“Daryo ortidagi yig‘i” asarida qissa bosh qahramoni Chorikordagi jangda
tibbiy xizmatchilarga yordam berib, o‘z safdoshlarining ayanchli ahvolga
tushganliklarini ko‘radi. Talafotlar ko‘z o‘ngida yuz beradi. Hayot va o‘lim
o‘rtasidagi doimiy kurash asar qahramonining irodasiga zarba beradi. Shu boisdan,
o‘zining ham asablari darz ketadi. Jangdan keyin boshini yostiqdan ko‘tarolmaydi.
O‘zining ahvolini shunday tasvirlaydi: “Ichki bir og‘riq xurujidan a’zoyi tanamni
52
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 107-б.
53
Ӯ ша асар. 157-б.
35

titroq bosar, men oyoqda turib alahsirardim. Uchinchi kuni issig‘im chiqdi.
Ko‘zlarim yoshlanib, nimadir sanchilar, uyqusizlik tobora irodamni yemirib
bormoqda edi. Nafas olsam og‘zi-burnimdan o‘t chiqayotgandi. Men tuzalish
o‘rniga dardim og‘irlashayotganini sezdim”. 54
Uning bunday ahvolda ekanligini
ko‘rib do‘sti Rinat uni kasalxonaga yuboradi. Qissa qahramonining ruhiyatida
deyarli har bir og‘ir jangdan qaytgandan so‘ng kuchli iztiroblar vujudga keladi.
O‘z holatini o‘zi tushunolmay, alahsirashlar, hadiklar ichra qoladi:
“Azbaroyi, asabim shu qadar toliqqan ediki, nimalar yuz bergani, endi
nimalar bo‘layotganini anglay olmasdim. Ko‘z oldimda turli xil sharpalar suzardi,
xolos. Mashinalarning guldirab qolishlari, yana allambalo shovqin-suronlar ichida
qolganday, o‘zimni qo‘yarga joy topolmasdim”. 55
Bu holat qahramonning birinchi
marta o‘z-o‘zidan uzoqlashishi bo‘lsa, ikkinchi marta uzoqlashishi esa ilk bor
tamaki chekib ko‘rganda yuz beradi. O‘zining bunday noma’qul yo‘l tutganligidan
vijdoni qiynaladi. Shuning uchun u o‘zini go‘yo hayotda yo‘qday his qiladi.
Qissa qahramonlari asosan yosh yigitlar bo‘lib, bu yerda o‘tayotgan
hayotlaridan norozi holda, bir olam orzularining armonga aylanish-aylanmasligini
bilmay kun ko‘rayotgan edilar. Bu urushda o‘lim g‘ayritabiiy hodisa emas edi,
albatta, ammo ularning hech biri, xususan, qahramonimiz ham o‘lishni istamasdi:
“Men o‘lishni istamayman! Har qanday vaziyatda ham omon qolaman. Ota-
onam huzuriga, yurtimga sog‘ qaytaman. Otamning suyangani – men. Ey Xudo,
ishqilib shu yerlarda o‘lib ketmayin”. 56
Qissa qahramonning bunday iltijosi
qo‘rqoqlik tufayli emas, balki uning sog‘-omon kelishiga intizor bo‘layotgan ota-
onasini, o‘zi tug‘ilib o‘sgan yurtni ko‘rishga bo‘lgan kuchli istakdir.
Og‘ir ruhiy zo‘riqishdan so‘ng davolanish uchun kasalxonaga olib ketiladi.
Kasalxonadan bir necha kundan keyin chiqib, yana janglarda qatnashib shuni
anglaydiki, urushda inson umri, orzu-umidlari birovlarning qo‘lida o‘yin bo‘lyapti,
yurakdagi nafrat yuki o‘zining cheksiz komiga tortayotganday va hech qachon
qo‘yib yubormaydiganday bo‘ladi: “Urushda odamiy qiyofada bo‘lmaysan,
54
Ӯ ша асар. 41-б.
55
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 18-б.
56
Ӯ ша асар. 31-б.
36

hammasi tugagachgina sen ham inson ekanliging, haqoratlanganing yodingga
tushadi. Xotira azobi, degan bir og‘ir dard hayotingning eng so‘nggi lahzalarigacha
senga azob beraveradi, anglaysanki, urush doimo g‘alaba qilib kelgan, urushda
qatnashganlarning bari mag‘lub bo‘lib dunyodan ko‘z yumadilar…”. 57
Shu o‘rinda
adib O‘tkir Hoshimovning quyidagi fikrini keltirish joizdir: “Urushda g‘olib va
baxtli podshoh, g‘olib va baxtli qo‘shin, g‘olib va baxtli davlat, g‘olib va baxtli
tuzum bo‘lishi mumkin. Ammo g‘olib va baxtli odam bo‘lmaydi. Negaki, urush
odamni odam o‘ldirishga majbur qiladi. Odam o‘ldirgan odam esa hech qachon
baxtli bo‘lmaydi!” 58
Darhaqiqat, urushda garchi dushman deb sanalsa-da,
odamning hayotiga zomin bo‘lgan jangchi qanday qilib o‘zini baxtli hisoblashi
mumkin? Uni o‘ng-u tushida vijdon azobi tinch qo‘ymaydi. Bunday iztirob esa
insonning ruhiyatiga, kelajagiga putur yetkazadi.
2 .2. Ruhiyat va xarakter birligi
Adib qissalarida inson qismati, uning turli xarakter qirralari talqini, ruhiyat
va xarakter uzviyligi yuksak ifodalanganligini kuzatish mumkin. Badiiy
xarakterlarning shakllanishida ijtimoiy muhitning ta’siri va rihiy istiroblar ifodasi
juda o‘rinli talqin qilingan. Qismat va urush, yangicha talqin, bularning
barchasidagi uzviylik, barcha qissalarida mujassamlashgan. Afg‘on urushida
mardona jang qilayotgan askarlarni har qanaqa qo‘rquvdan yiroq deb bo‘lmaydi,
chunki ularning barchasi tinch hayotda yurgan, ammo taqdiri azal ularni shu og‘r
va murakkab muhitga tashlagan. Har bir askar jangga otlanishidan oldin urushdan
omon qaytish-qaytmasligini bilmaydi. Faqat shuni his etadiki, ertaga kimlarningdir
hayotiga nuqta qo‘yiladi: “Rinat ham, men ham, boshqalar ham qo‘rqayotgandilar.
Hammaning tanasi beixtiyor harakat qilar, ruhan qo‘rqinch lashkari tuzog‘ida
to‘lg‘onishardi. Chunki, ertaga kimlarnidir o‘lim kutyapti. Kimlardir, albatta,
o‘lishi kerak! Qoni to‘kilishi shart. Bu – urushning la’nati qonuni. Kimlargadir
dilga azob baxshida etguvchi manavi yog‘och kazarmani ko‘rish ham indinga
nasib qilmaydi. Kimlarningdir ko‘zlari manguga yumiladi. Hammamiz o‘zimizni
57
Ӯ ша асар. 53-б.
58
Hoshimov O‘ . Daftar hoshiyasidagi bitiklar . – Toshkent : Sharq , 2013 . 210- b .
37

o‘sha kimlarningdir orasida his etardik. Go‘yo ertaga kunimiz bitadigandek. Omon
qaytishing uchun ham hech kim kafolat berolmasdi. O‘sha kimlardir – men edim,
Rinat edi. Hammamiz edik”. 59
Shunday paytlarda qissa qahramoni qishlog‘i, oilasi,
ota-onasini ko‘z oldiga keltiradi. Nima uchun kimlar uchun tirik qolishi lozimligini
o‘ylab, Allohga ularni yana ko‘rishni so‘rab iltijo qiladi: “Yo Rabbim! Otamga
rahming kelsin. Mening ortimdan qonlar yutib, bo‘zlab qolishini istamayman.
Omon borsam, olti ukamning boshqalardan kam bo‘lmasligi uchun ham otamga
yordam beraman. Devor desa, devor uramiz, ustachilik desa, ustachilik qilamiz,
ishqilib mudom ko‘mak beramiz. Shunda enam mening ham katta odam bo‘lib
qolganimga ishonadi. Faqat o‘lib ketmay!” 60
Adibning deyarli barcha asarlari
biografik xarakterga ega ekanligi uchun o‘quvchi uchun uning shaxsiy hayoti bir
qancha ma’lum. Qo‘chqor Norqobil oilasida to‘ng‘ich farzand bo‘lganligi uchun
uning oilasi oldida mas’uliyati katta. Uning bunday iltijosi orqali aynan ota-onasi,
ukalari oldidagi burchini hali bajarishi kerakligini anglash mumkin. Umuman,
hayotga bo‘lgan muhabbat, tashnalik hissi ularni qora rangga bo‘yalgan hayotini
yorqin ranglarda namoyon bo‘lish orzusiga eltadi. “Daryo ortidagi yig‘i” qissasi
yakuniga e’tibor qiladigan bo‘lsak, asar bosh qahramoni hamda uning quroldosh
o‘rtoqlari Rinat va Mo‘minlar harbiy xizmat muddatlarini deyarli o‘tab bahorda
uyga qaytadiganlar safida jangga chiqmayotgan bo‘lsalar ham, ruhiy iztiroblardan
xalos bo‘lolmay, mudom siqilishardi: “Men, Rinat va Mo‘min qismda har kuni
ichardik. Kunlar uzun, tunlar azobli edi. Har birimizning o‘y-xayolimiz uyga
qaytishda bo‘lib qolgan edi…” 61
Buning sababi ularning qisqa muddat bo‘lsa-da,
ko‘p qiyinchiliklarni ko‘rishlari ularning hayotga bo‘lgan munosabatlarini,
taqdirlarini butunlay o‘zgartirib yuborgan edi.
“O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissasida ham boshqa qissalarda bo‘lgani
kabi jangchilar behudaga o‘lib ketishni istamaydilar. Faqat bu safargisi shu qadar
qayg‘uliki, ular yana oilalari bag‘riga qaytishni orzu qiladilar. Qissada
qahramonlarning ruhiy iztiroblari shu darajada tasvirlanganki, u o‘quvchida urush
59
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 55-б.
60
Ӯ ша асар. 55-б.
61
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 73-б.
38

bu faqat qahramonlik emas, urush orzu-umidlardan, kelajak rejalardan, kerak
bo‘lganda hayotdan ham voz kechishdir, degan xulosaga olib kelishi mumkin.
“Men o‘lim va tiriklik oralig‘idagi masofada tebranayotgan kimsaga
aylangandim. Xayol surish, azoblanishga mahkum etilgandim. Shu yerda, mana
kazarma ichida men bilan birga nafas olayotgan, ertaga men bilan birga jang
qiladigan, ehtimol, ehtimol men bilan birga yarador bo‘ladigan yoki o‘ladigan
quroldoshlar ham menchalik ezilayaptimikin? Yoki odam o‘limi yaqinlashib, yo
biror falokatni sezsa, xuddi mening ahvolimga tushib qolarmikin? Axir menda
ilgarilari bunday holat bo‘lmagan-ku sira?” 62
Afg‘on urushida navqiron yigitlar
ham jisman, ham ruhan halok bo‘layotgan edilar. Ruhi cho‘kkan yigitlar ertangi
jangda nima bo‘lishini, kimlar tirik qolib, kimlar o‘lishini bilmas edilar. Bugun bir
safda turgan birodarlari bilan ertaga balki birga turish nasib etmas. Asarni kuzatish
orqali anglash mumkinki, ko‘plab talafotlarni ko‘rib-ko‘rib askarlarning diydasi
qotadi. Halok bo‘lgan safdoshlariga biroz ko‘ngillari achishsa-da, bora-bora
muallifning o‘zi ta’kidlaganidek, “Jangchilar hech qanday ayanchli voqea ro‘y
bermaganday uyquga ketishardi”. Bu holat ulardagi xudbinlikni emas, balki
kelajakka bo‘lgan ishonchsizlikni ifodalaydi.
Jismga yetkazilgan jarohatni dori-darmon bilan davolash mumkindir, biroq
inson ma’naviy olamiga yetkazilgan jarohatni nima vositasida davolash mumkin?
Vaqt bilanmi? Urush qatnashchilari tinch hayot kechirganlardan keskin farq
qiladilar. Ular urushdan qaytsalar ham urushda o‘tkazgan kunlarining yodi ularni
xayolan tinch qo‘ymaydi. Ularning aksariyatida ruhiy inqiroz kuzatilishi mumkin:
“Urushning dahshati ham shundaki, unda qatnashganlarning barchasi majruh
holga tushadilar, botiniy tuyg‘ular o‘rnini kuyib, kulga aylangan karaxtlikning bir
hovuch kuli egallaydi. Odam bilan qurol orasida bitta qo‘ndoq va tepkichalik
masofa bo‘ladi”. 63
Vaqt o‘tgani sayin askar-u zobitlar o‘zlarini hayotdan tamoman
uzilib qolganday, tuyg‘ularini yo‘qotayotgandek his qilardilar. Asar qahramoni
ma’nan sog‘lom insonning hayotini ham urush yakson qilishiga amin bo‘ladi.
62
Ӯ ша асар. 192-б.
63
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 165-б.
39

Ma’naviy inqiroz shaxsning o‘zligidan ayrilishiga, irodasining yemirilishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Iroda yemirildimi, demak, u odamning bugungi kunga ishonchi,
kelajakka bo‘lgan orzu-umidlari ham o‘z-o‘zidan yemirilishi tabiiydir: “Doimo
inson uchun yuragini oldirib qo‘ygan biror ishni qayta takrorlash azob bo‘ladi.
Chunki ko‘ngling bezillab qoladi. Urushda ham bir talafot yegan joyga qayta oyoq
bosish uchun nechog‘lik dahshatli holni boshdan kechirmoq kerak. Nazaringda,
ro‘parangdan o‘lim chiqib qolaveradiganday bo‘laveradi. Har bir lahzada kunning
bitishini, shu yorug‘ dunyoni ko‘rish boshqa nasib etmasligini ko‘nglingga tuyib
turish naqadar qiyin… Ichingda xuruj qilayotgan, tog‘ yanglig‘ ulkanlashayotgan
qo‘rquvni bekitmoqchi bo‘lasan. O‘zing bilan o‘zing olishib, irodang devorlari
yemirila boshlaydi”. 64
Muallif Gavrilov obrazi orqali irodasi singan odam
qiyofasini aks ettirgan. Gavrilov singari kishilar har qanday qiyinchiliklardan
qochib, faqatgina tirik qolish ilinjida har qanday ishga qodir, o‘z insoniy qiyofasini
yo‘qotgan insonlardir. Buni muallif shunday izohlaydi:“Urushning tabiati shunday,
unda ishtirok etuvchilar o‘z insoniy qiyofasidan allaqachon mahrum bo‘lib
ulguradilar”. 65
Inson ruhiyati murakkab bir tizimdir. Bu tizim ko‘pgina omillar ta’sirida
o‘zgarishi mumkin. Ayniqsa, yigirma yoshgacha bo‘lgan yoshlar o‘zligini anglash,
o‘z qadr-qimmatini bilish va boshqalarga nisbatan munosabatini belgilashga
intiladilar. “O‘n sakkizga kirmagan men bor” qissasida kamol topib borayotgan
yoshlar urush iskanjasiga tashlanadilar va natijada, ularning ruhiyati tubdan
o‘zgaradi. “Urush – qo‘rquv. Qo‘rquv – esingni yo‘qotish. Esingni yo‘qotganingda
esa senga baribir. Men jangda tirikligimniyam, o‘likligimniyam unutib
qo‘yaman”. 66
Yuksak orzu-istaklar o‘rnini kichik ilinjlar egallaydi. Ishonch
tuyg‘usi ishonchsizlikka aylanadi. Achchiq xotira doimo azob beradi. Albatta, bu
inqirozli holatlarni bartaraf etish yengil kechmasligi asar qahramonlarining
xarakteri orqali namoyon bo‘ladi.
64
Ӯ ша асар. 39-б.
65
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 51-б.
6
Ӯ ша асар. 186-б.
40

Asar qahramoni “taqdiri azal” mavzusiga ham murojaat etadi: “Insonning
butun umri davomidagi o‘ylari, xatti-harakati ko‘zga ko‘rinmas samoviy bir qudrat
bilan bog‘liqligiga shubha qilmayman”. 67
Uning bunday o‘y-xayolga borishiga
sabab, o‘zining va o‘zi tengilarining xatti-harakatlarini anglash, har bir ro‘y
berayotgan voqealarning asosini bilishdan iborat. Chunki odam ko‘pincha boshiga
og‘ir kunlar tushsa, taqdirning kajraftorligiga yo‘yadi. Agarda hamma ishlari
muvaffaqiyatli kechsa, o‘z mehnatining natijasi deb hisoblaydi. Afg‘on urushi
azoblaridan qutulish uchun, dardini yengillashtirish uchun yosh-yosh askarlar
alamlarini tamaki va spirtli ichimliklardan oladi. Lekin bu unutishlar bir lahzalik,
ularni mangu qiynoqdan qutqarolmaydi. Bunday nobop narsalarni iste’mol qilgan
yoshlarning ertangi hayoti qanday bo‘lishi haqida o‘ylagan muallif bularning
barchasiga sababkor bo‘lmish urushga la’nat o‘qiydi.
Qo‘chqor Norqobil qissalarida inson kechinmalari chuqur tahlil qilinadi. U
yoki bu tuzum manfaatlariga asar bo‘ysundirilmaydi. Yozuvchi qissalarida
insonning qalb manzaralari o‘z aksini topadi. Shu paytgacha adabiyotda realizm
yetakchi adabiy metod bo‘lib kelgan bo‘lsa, keying paytlarda uning yoniga boshqa
tasvir usullari qo‘shildi. Bu borada adabiyotshunos Ulug‘bek Hamdamovning
fikrlari e’tiborga loyiqdir: “Har qanday metodda yozilgan asarning uzoqroq umr
ko‘rishining sharti, fikri ojizimcha, uning zamin bilan, undagi real hayot bilan,
odamlarning taqdiri bilan qay darajada bog‘langanligidadir. Ya’ni asar – xoh u
realistik, xoh u modernistik va hatto, u xoh fantastik ruhda bo‘lsin, o‘z botinida
shunday bir tuynuk orqali biz o‘z qiyofamizga, qalbimizga, qismatimizga nigoh
tashlay olaylik. (Aks holda, u qaysi “izm”ga tegishliligidan qat’i nazar hech
narsaga arzimaydi). Demak, ayni tuynuk bizni real dunyo bilan bog‘laydi. Demak,
asarning qimmati alal-oqibatda uning o‘zimiz bilan, bizning qiziqishlarimiz bilan
aloqasi qay pog‘onada ekanligiga borib to‘xtaydi”. 68
Haqiqatdan ham asarning
umri real hayot odamlarning taqdiri bilan bog‘liq. Shu bois kitobxon qalbidan joy
oladi.
67
Ӯ ша асар. 211-б.
68
Hamdamov U . Turfa ranglar uyg ‘ unligi // O ‘ zbekiston adabiyoti va san ’ ati . -2000.-29- sentabr .
41

Adibning “Qordagi lola” qissasida oradan o‘n olti yil o‘tib go‘zal rus qizi
Irina – endilikda Irina Mixaylovna balog‘atning bori fusunkor tarovatini o‘zida jam
etib yozuvchi Tohirning xira tortgan xotirasida qayta jonlanadi.
Qo‘chqor Norqobilning asarlarida badiiy xarakter va ruhiyat birligini yuksak
talqin etilgani kuzatiladi. Afg‘on urushida jang olib borgan yigitlarning ruhiy
dunyosini tasvirlashga intilgan, balki bu urushga turli sabablar bilan
qatnashayotgan ayollarning ruhiy iztirobini tasvirlagan. Qonli Afg‘onistonning
janggohlarida afg‘on ayoli va go‘dagini saqlab qolib, o‘zi yaralangan holida
olijanoblik ko‘rsatgan yigitni shuncha yildan so‘ng sog‘inib, yo‘qlab u Moskvadan
Toshkentga kelgan. Bor-yo‘g‘i bir necha soatgina bo‘lib, yigitning oldidagi,
taqdirning va eng muhimi, o‘z vijdoni oldidagi burchini – ma’naviy qarzini ado
etgani kelgan. Chunki u ham har qancha to‘q-to‘kin umrguzaronlik qilayotgan
bo‘lmasin, “xotira og‘rig‘i”, deb atalgan xastalikka yo‘liqqan. Qalbida xotirjamligi
yo‘q. U aynan shu “xastalik” davosini istab, yosh pallasida oniy mahbublik
hislarini boshdan kechirgan qalb odamining huzuriga kelgan. Uchrashib,
birpasgina suhbat qurib, ko‘ngil bezovtaligidan xalos bo‘lish imkonini izlagan:
“…Umuman olganda, kim bilsin, hayotni ko‘rib turishning, tiriklikning o‘zi
baxtdir, shundaymasmi? To‘qlik, farovonlik, boylik, yaxshi yashash baxt bo‘lsa,
agar shunday deb tushunilsa, men baxtliman. Lekin, insonni doimo azoblab
turguvchi boshqa narsalar ham ko‘p hayotda. Kimdir kambag‘al, bazo‘r kunini
ko‘radi. Lekin, ko‘ngli xotirjam. Xotira og‘rig‘i yo‘q unda. Shuning uchun ham u
boy-badavlat bo‘lmasa-da, nazarimda, mendan ko‘ra baxtliroqdir. U esa o‘z
o‘yicha meni qayg‘u hasrati yo‘q, baxtiyor ayol deb o‘ylaydi”. 69
Tiriklikning turfa tamannolarini ko‘ringki, “yuragining og‘riqli tuyg‘ularini
alanga oldirgan, hayotining og‘ir, qayg‘uli chog‘larida u bilan birga yo‘ldosh
bo‘lgan ayolga, taqdirida uchragan eng qadrdon insonga” yigit “ayni damda nima
deyishini bilmaydi”. Nimadir deyishi kerak, axir. Nahotki oradan shuncha yillar
o‘tib, aytadigan so‘zi bo‘lmasa?!
69
Норқобил Қ. Осмон остидаги сир. – Тошкент: Ўзбекистон, 2015. 42-43- б.
42

Muallif shu o‘rinda insonlar munosabatidagi g‘alati bir psixologik jarayonni
nozik ilg‘ab aks ettiradi. Bir-biriga juda yaqin odamlar yillar davomida
ko‘rishmasa, go‘yo aytadigan gapi ko‘pday tuyuladi. Biroq uchrashgach, o‘tgan
davr oralig‘idagi tafsilotlar xayoldan nari ketadi. Diydor tafti xayolda kechgan bari
katta-kichik voqealar, o‘ylar, mushohadalarni daf’atan unutishga, eslamaslikka
majbur etadi. Bu jarayon biroz o‘tib ehtiroslar sovigach, qalqib-qalqib xayolga
qaytadi. Ammo dastlab uchrashganda, inchunun, ko‘ngillar suhbatlashganda,
so‘zga o‘rin qolmaydi. Bu suhbat, muallif shoirona aniq ifoda etganidek, “tush va
hush oralig‘ida” gi suhbat, uchrashuv edi.
Irina, o‘zi aytganidek, xotira og‘rig‘iga malham qidirib kelgan. Chetdan
qaraganda ayolning hayoti to‘kis – turmush o‘rtog‘i boy-u badavlat, o‘zi
ishbilarmon – “firmasi bor”, yaxshi umr kechiryapti. Atrofida ikki farzandi,
yaqinlari, hamkorlari. Yana nima kerak? Biroq bularning bari bir tomon-u, qalb
xotirjamligini topish bir tomon. Xotirjamlik, xotira og‘rig‘iga malham o‘sha afg‘on
urushi janggohlarida toblangan mehr, oqibat, sof yorug‘ nekbin tuyg‘ular, ilk
muhabbat, olijanoblik va hokazo o‘lmas qadriyatlar, ko‘ngil mulki. Uning ayni
umrguzaronligida topolmayotgani, istagani ham shu. Aslida qordagi lola ham
shuning o‘zi. Shafqatsiz, dahshatli urush fonidagi nafis, inja tuyg‘ular. Insonni
ayovsiz qirg‘in kechayotgan voqelik domida inson o‘laroq saqlagan olijanob
fazilatlar, samimiy munosabatlar, fidoyilik, tuyg‘udoshliklar.
“Ha, men o‘zimni hamisha yomon his etganman, hamisha shunday bo‘lgan,
− dedi Irina hiqillab, yelkalari silkinib”. 70
Garchi, Irina qor bo‘ralab urayotgan
rutubatli manzarada o‘z tuyg‘ulari bilan lola – ol chechak misol paydo
bo‘layotgani nazarda tutilsa-da, muallifning qissa mohiyatiga “yashirgan” maqsadi
bir-biriga tamoman zid – urush va nafosat, yuksak tuyg‘ularning qahraton qishdek
sovuq, ma’nan muz qotgan manzarada qalblarga bag‘ishlovchi iliqligini ko‘rsatish
va bu bilan inson har qanday vaziyatda – xoh urush, xoh tinch zamonning xudbin
manfaatlar hukmronlik qilayotgan talato‘plarida ham o‘z “men”ini, insonlik
mohiyatini, pokiza tuyg‘ularini saqlab qolmog‘i kerak, degan aqidani tasdiqlashdir.
70
Норқобил Қ. Осмон остидаги сир. – Тошкент: Ўзбекистон, 2015. 47- б.
43

Ayol – Irina aynan tug‘ilgan kuni – ardoqli va azobli xotiralar, armonli o‘ylar,
adoqsiz mushohadalar junbushga keladigan kunida o‘zida saqlanib qolgan va umri
davomida saqlanib qolishini istayotgani yorug‘ xotira va sof tuyg‘ulari bilan
“qordagi lola” misol kitobxon tasavvuriga singadi va bu qahramon muallifning
o‘ziga xos topilmasi o‘laroq o‘qiguvchi muxlislarniki kabi adabiyotimizning ham
mulki bo‘lib qoladi. Badiiy adabiyotdagi jiddiy o‘zgarishlar, qissachilik taraqqiyoti
haqidagi mulohazalarni ham uchratish mumkin. Shu jihatdan qaraydigan bo‘lsak,
adabiyotshunos Qozoqboy Yo‘ldoshev shunday yozadi: “Agar oldinlari nasriy
asarlarda bir yoki bir necha qahramonning hayot yo‘li yoki taqdiri tasvirlangan
bo‘lsa, endilikda tasvirga tortilgan insonning mohiyati butun murakkabligi bilan
tadqiq etishga tutinildi. Shuning uchun ham nasriy asarlarning qahramonlari faqat
faoliyat odamigina emas, balki o‘y va mushohada kishisi sifatida ham
tasvirlanadigan bo‘ldi”. 71
Qayd qilingan mulohazalarga tayanadigan bo‘lsak, asosli
nazariy xulosalar, tushunchalar asosida davrning nasriy asarlariga baho
berilganligini guvohi bo‘lamiz. Adabiyotshunos ta’kidlaganidek, bugungi nasr
jiddiy poetik o‘zgarishlarga uchradi, inson va uning qismati, taqdiri, taqdiri
azalning hukmi, inson uning fojialari badiiy mukammal talqin etilayotganligiga
urg‘u berilgan.
Yozuvchi Qo‘chqor Norqobilning mazkur qissalarining badiiy qiymati
quyidagilarda o‘z ifodasini topgan: birinchidan, insonni bilish qiyin, u murakkab
hilqat degan haqiqat ochib berilganligi, u insoniy faoliyat, xatti-harakat orqali
nihoyatda hayotiy tasvirlanganligi, ikkinchidan, yosh yigitlar tabiatidagi
alamzadalik ruhiyatining betakror inkishof qilinganligi, uchinchidan, qahramonlari
qismati va fojiasi orqali inson qalbining poklanishi bilan ibratlidir. Chunki o‘ta
kuchli fojiaviylik kishining dilidagini tiliga chiqaradi. Bir qadar ko‘nglini poklab,
o‘zi va yaqinlarining qismatini, sha’nini o‘ylashga da’vat etadi. Aristotel buni
katarsis deb atagan. Biz ta’kidlagan fazilatlari bilan ushbu asarlar istiqlol davri
adabiyotida alohida o‘rin tutadi.
71
Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз/ Адабий ўйлар. –Тошкент: Янги аср авлоди, 2006. 197-б.
44

III BOB. ADIB QISSALARIDA SHAXS FOJIASI VA IJTIMOIY MUHIT
3.1. Ijtimoiy muhit va badiiy xarakter uzviyligi
Har bir davr o‘z muammosi, konsepsiyasi, qiyofasiga ega bo‘ladi. Bu hol
nafaqat odam, balki jamiyat faoliyatiga ta’sir qilib, uning yo‘nalishini ham
belgilaydi. Ma’lumki, hayotdagi har bir o‘zgarish inson faoliyatisiz kechmaydi. Bu
o‘zgarishlar, yaratishlar inson sa’y-harakati, uning dunyoqarashi, konsepsiyasiga
bog‘liq. Akademik D. S. Lixachev qayd etganidek, “Davr insonni chetlab, hech
narsa yarata olmaydi. Davr inson va uning maqsadi orqali tasvir omiliga aylanadi.
Bunda u har kimga har xil ta’sir etadi, chunki turli davrda insonlarning jamiyatda
tutgan o‘rni turlichadir. Bu jarayondagi yutuq va kamchiliklarni, siyosiy-ma’rifiy
va ma’naviy qarashlarni inson qalb tug‘yonisiz, iztirobsiz, ma’naviy dunyosiz
tasavvur qilish mumkin emas. Inson – bu umumiy tushuncha. Inson deganda biz
ko‘proq unda mujassamlashgan umuminsoniy, abadiyatga daxldor tomonlarni
nazarda tutamiz. Bunday tomonlardan biri va eng muhimi – tafakkur. Inson
tafakkurida o‘zgarish bo‘lmas ekan, hech bir ijtimoiy narsada o‘zgarish bo‘lishi
dushvordir. Inson tafakkuridagi o‘zgarish davr va jamiyatdagi o‘zgarish ta’sirida
bo‘lishi tabiiy hol, o‘z navbatida, jamiyatning to‘g‘ri yo‘nalishini belgilash bilan
birga, o‘zining hayotdagi o‘rnini va mavqeyini namoyon etadi hamda insoniyat
diqqatini jalb qiladi”. 72
Bu narsa o‘zbek qissalarida o‘z ifodasini topyapti. Demak,
ularda voqea-hodisalar emas, insonning o‘zi, uning o‘y-fikrlari, alamlari,
iztiroblari, ruhiy olami yetakchilik qilyapti, tasvirlanyapti, ochib berilyapti. Ichki
kechinmalar, tuyg‘ular, hislar in’ikosi orqali inson qiyofasining to‘la namoyon
bo‘lishi badiiylikning muhim mezonidir. Bu hol, o‘z navbatida istiqlol
adabiyotining o‘ziga xosligini belgilaydi.
“Siyosat erkinlikka ega bo‘lmagan xalqda adabiyot shunday bir yagona
minbarki, uning yuksakligidan turib xalq o‘z noroziligini va vijdonning faryodini
eshittirishi mumkin. Afsuski, sho‘ro davri adabiyoti bunday vazifani bajara olmadi.
Qaytaga, totalitar tuzum, uning asoschisi kommunistik partiyaning turmushni ham
72
Маълумот учун қаранг: Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 224-б.
45

insonni ham bir qolipga soluvchi siyosatini izchillik bilan qo‘llab-quvvatladi va uni
o‘zining bosh maqsadi qilib oldi. Bu siyosat tarkibiga tuzum manfaatiga mos
keladigan shaxslarni shakllantirish ham kirardi”. 73
Istiqlol hayoti jarayoniga to‘g‘ri yondashish, insoniylik, ma’naviy
barkamollikning tub asosini inkishof etish, sho‘ro davlatining haqiqiy qiyofasini
yoritish imkoniyatini berdi. Qo‘chqor Norqobil asarlarining bosh mavzusi afg‘on
urushining ijtimoiy muhit va shaxs hayotiga salbiy ta’sirini ko‘rsatishdan iboratdir.
Urush asari inson va uning tahqirlangan orzulari, o‘qqa uchgan muhabbati,
izdan chiqqan hayotini hikoya qilishi kerak. Urush adabiyoti tiriklik va yovuzlik
oralig‘idagi mungli bir qo‘shiqdir. Afg‘on urushi – kuni kecha – o‘tgan
yigirmanchi asrning 70-yillar oxiri – 80-yillaridan boshlangan “Savr inqilobi” va
shuning atrofida yuz bergan birodarkushlik qirg‘inlari. Eng dahshati – bu urush
hanuz davom etmoqda. Qo‘chqor Norqobilning o‘zi o‘sha voqealar – janggohlar
ishtirokchisi, faol harakatdagi harbiy bo‘linmalar jangchisi bo‘lib urushga kirgan,
ikki yil qon kechgan, o‘lim bilan yuzma-yuz kelgan. Aynan asarlarida ham inson
umridagi fojiaviylikni tasvirlashga e’tibor beradi. Fojiaviylik esa – alam, dard,
baxtsiz, falokat, o‘limning ijtimoiy muhit va sabablar bilan uyg‘unlashib ketishidir.
“Muayyan asarga baho berishda yoki biror-bir yozuvchi ijodi, dunyoqarashi
haqida mulohaza yuritganda “adabiyot va jamiyat”, “yozuvchi va ijtimoiy hayot”
masalalarini e’tibordan soqit qilib bo‘lmaydi. Bu muammolar jahon
adabiyotshunosligining yetakchi nazariy masalalaridan sanaladi. Adabiyot
nazariyasiga doir manbalarda adabiyotning ijtimoiy funksiyasi, yozuvchining
jamiyat oldidagi burchi e’tirof etiladi. Yozuvchi jamiyatning faol a’zosi sifatida
haqiqatni yozar ekan, u tarixiy va ijtimoiy muammolarni ham ijodiy faoliyatida
qamrab olishi mumkinligi haqida qarashlar mavjud”. 74
Amerikalik olimlar Rene Uellek va Ostin Uorren “Adabiyot nazariyasi”
nomli tadqiqotida haqiqiy adabiyotdan ijtimoiy voqealarni aks ettiradigan
adabiyotni farqlash lozimligini ta’kidlab, shunday yozadi: “Ijtimoiy adabiyot −
adabiyotning bir turi, xolos, u adabiyot nazariyasida, agar adabiyot atigi hayotni,
73
Маълумот учун қаранг: Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 230-б.
74
Холмуродов А . Қиссада бадиий образ яратиш маҳорати . – Тошкент: Фан , 2006 . 13 - б .
46

xususan, jamiyat hayotini aks ettirishga jalb etilgan, degan fikrdan kelib
chiqilmasa, ancha quyi o‘rinda turadi. Biroq adabiyot sotsiologiya va siyosatning
vazifasini bajarishga mas’ul emas. Adabiyotning burchi va majburiyatlari uning
o‘zida” 75
. Bunday fikr bir jihatdan o‘zini oqlasa ham, boshqa jihatdan bir yoqlama
xulosalarni keltirib chiqaradi. Chunki adabiyot hech qachon sof ijtimoiy, sof
estetik nuqtayi nazarni ifoda eta olmaydi. Adabiyotda bu ikki jihat mushtarak
ko‘rinishga ega bo‘ladi”. 76
Mustaqillik yillariga kelib badiiy adabiyotda ulkan poetik o’zgarishlar
vujudga keldi. Hayot voqeligiga yangicha yondashish an’anasi shakillandi. Turfa
xil vositalar, ramzlar asosida hayotni talqin etish an’anasi yuksalib bormoqda.
Shu jihatdan turfa xillashayotgan adabiyot maydonga keldi. Ijtimoiy
hayotning ma’lum bir qirrasi badiiy adabiyotda u yoki bu darajada o’z aksini
topadi. ”Yozuvchining hayotni obrazli umumlashtirishi, uning orginal badiiy
kartinasini yaratishda talanti, ijodiy mustaqilligi, o’ziga xosligi, hayotiy fakt va
hodfisalarni, insoniy munosabatlarni yangicha talqin qilishi, ”yangi so’z ” aytish
mahorati, adabiyotda o’z ovozi, o’z uslubini yaratish muhim ahamiyatga ega.
Chunki badiiy ijod har bir avtordan ijodiy mustaqillikni, tasvir predmetiga
sub’ektiv munosabatni taqozo etadi” 77
.
Darhaqiqat, keyingi yillar badiiy adabiyotida xuddi shu qayd qilingan
tushunchalarni etakchilik qilishini kuzatishimiz mumkin. Har bir mavzuga
yangicha yondashish an’anasi o’z ifodasini topmoqdari, bu xususiyatni urush
mavzusidagi asarlar bilan ham asoslash mumkin.
Ma’lum bir davrda yaratilgan urush mavzusidagi asarlarda g’oliblaru
mag’lublar mavjud bo’lsa, keyingi yillar davr adabiyotida bu holatga yangicha
yondashish usuli kuzatiladi. Bu xususiyat shundan iboratki, urush mavzusidagi
asarlarda insoniyatga keltirayotgan istiroblar, millati, irqidan qat’iy nazar yuzaga
chiqayotgan fojealarni badiiy talqini etakchilik qilmoqda.
75
Маълумот учун қаранг: Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти. – Тошкент: Янги нашр. 2010. 233-б.
76
Назаров Б. Ҳаётийлик безавол мезон. – Тошкент: Фан, 1985.
77
O ’. Nosirov . Badiiy uslub mavzuidan talqinlar // Ijodkor shaxs , badiiy uslub , avtor obrazi . – Toshkent , ” Fan ”,
1981- yil , 73- bet .
47

”Urush mavzusi adabiyotimizning kenja avlodinim ham jalb etmoqda. XX
asrdagi kishilarning boshi urushdan chiqmadi. Birgina Afg’on urushi glabol
muammoga aylanib, dunyo xalqlarini bezovta qildi. Bu mudhish holat insoniyatni
larzaga solib kelmoqda... Afg’on urushining salbiy asoratlari, qabohat va
razolatning dunyo bo’ylab keng quloch yoyishi adiblarni ham qo’liga qalam
olishga chorladi” 78
, - deb yozadi adabiyotshunos olima U. Rasulova.
Darhaqiqat, insoniyat tafakkur tarzi bugungi kunga kelib keskin o’zgardi.
Har qanday inson baxtli yashash huquqigq ega ekanligini yanada teranroq his eta
boshladi.
Inson hayoti tasodiflarga to’la. Dunyoning bir chekkasida bo’layotgan
voqea-hodisalar boshqa bir joyida ham sodir bo’layotgan bo’lishi mumkin. Aynan
biz tahlil ostiga olmoqchi bo’lgan Qo’chqor Norqobilning “Qishdagi lola” hamda
Odil Yoqubovning “Qaydasan, Moriko” qissalari sujet, mavzu, g’oya, obrazlar
tizimi, xarakter, badiiy detall jihatdan alohida asar sifatida e’tirof etilsada, undagi
glabal muammo insoniyatning boshiga solayotgan ayanchli fojealarni juda teran va
asosli talqin etadi.
Ma’lumki, qiyinchiliklarni ko’p marta boshidan kechirgan insonning
hayotga nisbatan qarashi, hayot haqida chiqaradigan xulosalari, hayot falsafasi
o’zgacha va mukammal bo’ladi. Adiblarimiz Odil Yoqubov va Qo’chqor Norqobil
ham ma’lum bir darajada insoniyat qalbiga jarohat yetkazib, o’zining chuqur izini
qoldirgan urushlarning bevosita ishtirokchilariga jamiyat, o’sha davr muhiti
sababli ishtirokchilarga aylangan bo’lsa ham, bu adolatsizlikni yillar o’tsada unita
olmaydi. O’sha muhitning, ya’ni urushning azob-u uqubatlarini yigitlik
yoshlaridayoq boshlaridan o’tkazganlar. Har ikkala qissada ham jangchi-
adiblarning jang taassurotlaridan tashqari, insoniyat boshiga solgan iztiroblarini
mahorat bilan talqin etadi.
Sujet jihatdan olib qaraydigan bo’lsak, qissalarda retrospektiv sujet turidan
foydalanilgan. Mazkur sujet turida asar qahramonlari bugungi hayotlarida yashab
turib, o’tmish xotiralarini yodga oladilar. Shu orqali asar kompozitsiyasida vujudga
78
U . Rasulova . XX asr o ’ zbek qissalari tadriji . – Toshkent , ” Fan ”, 2012- yil , -60 bet .
48

kelgan tugunni yechishga harakat qiladi. Qo’chqor Norqobilning “Qishdagi lola”
qissasida dastlab bosh qahramon − Tohirning ish faoliyati va uni qidirib kelgan
Irina bilan kutilmagan uchrashuvi, ularning o’zaro suhbati tasvirlanadi. Bularning
barchasi asar kompozitsiyasida tugunni yuzaga keltiradi. Tugunni yechish uchun
ana shunda retrospektiv sujetdan foydalanilgan holda 1987-yil, Fayzoboddagi
afg’on urushi voqealari bayon etiladi. Tohirning Irina bilan bo’g’liq xotiralari
bayon etilgach, o’n olti yil keyingi davrga qaytiladi. Millati, irqidqn qat’iy nazar
urushning salbiy oqibatlarini kitobxon teranqoq his etadi, anglashga intiladi.
Odil Yoqubovning “Qaydasan, Moriko” qissasi bosh qahramonga notanish
qo’ng’iroq bo’lishi bilan boshlanadi va shu qo’ng’iroq sabab muallif birdaniga
uzoq o’tmishda qolgan, ammo mudom entikib eslanadigan yapon urushi va yapon
qizi Moriko bilan bog’liq xotiralarni eslay boshlaydi. Mazkur xotiralarning
jonlanishi kitobxon uchun notanish bo’lgan ayol−Moriko obrazini gavdalantiradi.
Shundan keyin Moriko va uning turmush o’rtog’i bilan bo’lgan uchrashuvi aks
ettiriladi. Sujetning bunday tarzda ifodalanishi mualliflarning o’ziga xos ifoda etish
uslubini namoyon etadi.
Qissalarning mavzu va g’oyaviy doirasi ham o’zaro mutanosib: urush va
muhabbat. Bunday olib qaraganda bu ikkala tushunchalar bir-birini inkor
etadigandek, biroq asar qahramonlarining his-tuyg’ulari, xatti-harakatlari urush
davrda ham kishilar bir-birlariga mehr-muhabbatli bo’lishlari mumkin ekanligini
isbotlaydi. Muhabbat mavzusi haqida gapirilganda, avvalo, hayotga va Vatanga
bo’lgan muhabbatni anglash lozim. Asar qahramonlari urushda ming o’lib, ming
tirilayotgan bo’lsalar ham ulardagi kuchli iroda, yuksak orzular tufayli hayotga
bo’lgan muhabbatlari so’nmagan. “Qishdagi lola” qissasi bosh qahramoni Tohir
xayolan odamlarga qarata shunday fikrlarni aytgan:
“Eh, xudoyim, shunday go’zal, tinch dunyo qadriga yetmaymiz, urush o’tini
yoqamiz. O’zimizni ham, o’zgalarni ham xarob qilamiz. Nima keragi bor ekan bu
azoblarning? Hammamiz, barcha odamlar bir-biriga qo’l berib, mana shunday
seryulduz osmonlarga boqib, shunday yerning salqin yellarida orom olib xotirjam
49

yashasak bo’lmaydimi-a? Eh, odamlar…” 79
. Bu istiroblarda inson qalbidagi faryod
asosli yuzaga chiqqanligini guvohi bo’lamiz.
“Qaydasan, Moriko” qissasida bosh qahramon-askar yigit Vataniga bo’lgan
muhabbatini quyidagicha ifodalagan:
“Ufqda qayoqqadir ketayotgan kemalar ko’zga tashlanadi. Ular qayoqqa
ketayapti? Ehtimol elimiz tomon yo’l olayotgandir? Biz kemalar mo’risidan eshilib
chiqayotgan ko’kimtir tutunlarga entikib tikilamiz. “Biz ham bir kun shunday
kemalarga tushib ona yurt tomon yo’l olarmikanmiz yo suyaklarimiz bu go’zal,
lekin bizga yot tuproqlarda qolib ketarmikan”, - degan o’y yuraklarimizni
zirqiratadi…” 80
. Inson erki ba’zan muhitga qurbon bo’ladi. Ammo o’sh og’ir
damlarda ham bunday orzu-umidlari so’nmaydi. Yashshga, Vatanga bo’lgan mehri
hech qachon so’nmaydi.
Har ikkala qissada ham yigit va qizning bir-biriga bo’lgan muhabbati
tarannum etiladi. Asar qahramonlari endigina yigitlik yoshiga yetganlarida urush
iskanjasiga tortiladilar. Ular sevgi-muhabbat nima ekanligini urush davrida
bildilar. Bu tuyg’u ularda o’zaro dalda bo’lish, hamdardlik qilish natijasida
vujudga keldi. Tohir Irinaga bo’lgan samimiy muhabbatini shunday izhor etadi:
“−Sen, sen yaxshisan, Irina. Sen zulmatdan bu dunyoyimda porlagan nursan.
Urush komida qolgan hayotimda sevgi-muhabbat timsolisan. Sen, sen, mana shu
hayotimda ochilib turgan gulsan, oppoq atirgulsan…”(3, 215-bet). Qorong’i
zulmatdan yorug’ kunlarga chiqqandek o’zini anglaydi.
“Qishdagi lola” va “Qaydasan,Moriko” qissalari qahramonlarining
muhabbati shunchaki o’tkinchi tuyg’u emas, oradan ko’p yillar o’tsa-da, bu tuyg’u
ularni tark etmaydi, ko’ngillarida abadiy muhrlangan holda yashaydilar.
Badiiy asar kompozitsiyasida badiiy detall elementining ham o’z o’rni
mavjud. Qo’chqor Norqobilning “Qishdagi lola” asarida ham Odil Yoqubovning
“Qaydasan, Moriko” qissasida ham voqealar notanish ayolning telefon
qo’ng’irog’i orqali yo’qlovi bilan boshlanadi.
79
O . Yoqubov . Qaydasan Moriko . Qissalar , dramalar , hikoyalar , etyudlar , maqolalar . – Toshkent , ” Sharq ”, 2002- yil .
- 432 bet .
80
Q. Norqobil. Kulib tur, azizim. Qissalar. –Toshkent, ”Sharq”, 2004-yil. -223 bet.
50

“Qishdagi lola” qissasida kotiba qiz:
“Sizni bir o’ris ayol pastda kutib turibdi. Sho’rlik bir soatdan beri telefon
qiladi. Yuring, ichki telefonni oling. Nega qarab turibsiz?”(3, 189-bet),- degan
fikrlaridan o’zini o’nglagan qahramon ko’z o’ngimizda jonlanadi.
“Qaydasan, Moriko” qissasida esa O’zbek turizmida ishlaydigan qiz:
“−Siz palonchi yozuvchimisiz? Men o’zbek turizmidan telefon qilyapman.
Bizga Yaponiyadan bir guruh turistlar kelishgan. Bir xonim sizni tanir ekan,
yo’qlayapti. Iloji bo’lsa ko’rishsam, deyapti”, deb murojaat etadi.
Mualliflar qo’ng’iroq detalidan foydalanish vositasida obrazlarning
hayotidagi eski, goho shirin, goho achchiq bo’lib tuyiladigan xotiralarni eslatishga
yo’naltiradilar. Qo’chqor Norqobilning “Qishdagi lola” asarida, shuningdek,
Irinaning yon daftari, surat va maktub detall bo’lib xizmat qiladi. Mazkur detallar
Tohir bilan Irinaning munosabatini ko’rsatishga, shu o’rinda Tohir obrazining
shafqatli, insonparvar ekanligini namoyon etishga dalil bo’la oladi. Tohir Irina va
boshqa razvedkachilar bilan Fayzobodda jang olib borayotganda bir holatga duch
kelib qolishadi. Askarlarga qarshi o’t ochgan afg’on kishisi yaralangan holda
qo’rg’oniga yashirinadi. Uning ortidan ta’qib qilib kelgan Tohir xona o’rtasida jon
taslim qilayotgan afg’on jangchisini va bir chekkada qo’rquvdan qaltirayotgan
juvon emizikli bolasi bilan turar edi. Tohir ularning hech biriga qurol
o’qtalmaslikka buyuradi. Shu sababdan ayol va uning farzandi omon qolishadi.
Oradan o’n olti yil o’tgandan so’ng Tohir ular haqidagi darakni Irinaning maktubi
orqali bilib oladi:
“O’tgan yili (Shafiqa, o’sha afg’on ayoli) menga maktub yozdi.
Ishonasanmi, aqldan ozay dedim. Manavi suratni esa senga berib qo’yishimni
iltimos qilgandi. Uning ortida “Hayotimizning eng og’ir lahzalarida bizga shafqat
qilgan mard va mehribon insonga ulkan minnatdorchilik va qarzdorlik bilan
tashakkur aytamiz…−deb yozilgan”.
Odil Yoqubovning “Qaydasan, Moriko” qissasida yapon qizlari bilan rus
askarlari o’rtasida ishqiy munosabatni taqiqlovchi qoida badiiy detall vazifasida
keladi. Shunday qoida borligini bilsa ham, bosh qahramon askar ham, mayor ham
51

yapon generalining qizlari Chiko va Morikoga ko’ngil qo’yishadi. Mayor
muhabbatiga erishish uchun bor obro’yidan ham, unvonlaridan ham voz kechishga
tayyor bo’ladi.
Qo’chqor Norqobilning “Qishdagi lola” hamda Odil Yoqubovning
“Qaydasan, Moriko” qissalarini mutolaa qilib shunga amin bo’lish mumkinki,
insonlar bir-birlariga nisbatan mehr-muhabbatli bo’lsalar, har doim kelishib
yashasalar, dunyoda mudom tinchlik bo’lishi mumkin.
Zero, haqiqiy badiiy asar bejizga yozilmaydi. Hayot qiyinchiliklaridan,
inson qalbidagi istiroblar zamirida vujudga keladi. Anglanmagan haqiqatlar davrlar
o’tishi bilan inson qalbini larzaga soladi. Har ikki badiiy asar ham insonni hayotda
nima uchun yashayotganligini teranror his etishga, o’zligini anglashga, bugungi
tinch, osoyishta hayotning qadriga etishga undaydi.
Qo‘chqor Norqobilning deyarli barcha katta-kichik asarlarida afg‘on
urushiga bog‘lanadigan ne bir aloqadorlik, belgi berilar ekan, personajlari, albatta,
boshqa qahramonlaridan boshqacharoq, g‘alatiroq ta’rif-tasvirlari bilan ajralib
turadi, xotirada qoladi. “Qordagi lola” qissasidagi Tolik – Tohir, “Kulib tur,
azizim” qissasidagi shoir, “Osmon ostidagi sir” hikoyasi personajlaridan biri
To‘lqin tank, “Yangi yil kechasi”dagi Nodir…
“Yoshim o‘ttiz beshga yetdi. Do‘stlarimning ayrimlari aqldan ozyapti.
Kasalxonada asab, bosh zo‘riqish kasalidan davolanishyapti. Men ularning abgor
bo‘lib borayotgan hayotini ko‘rib chiday olmayman. Kechasi uxlolmaydilar.
Baqirib-chaqirishadi. Alahsirashadi. Bosinqirab uyg‘onib ketadilar. Ular xotira
jarohati xastaligiga yo‘liqishgan”. 81
Bu yozuvchining 2003-yil 11-may tungi soat
3:30 da qayd etilgan kundaliklaridan parcha. Shu guvohliklardan biroz yuqoriroqda
yana shunday savol keladi: “…Odamzod odam bo‘lib yashashi uchun nahotki
biror-bir fojiani ko‘rishi, biror-bir musibatni boshdan kechirishi kerak?..” Bu
savolning javobi ohangidanoq anglashilib turadi: ha, odam bo‘lib yashamoq uchun
biror musibatga duchor bo‘lishi kerak ekan, odamzod! Chunki har qancha rivoj
topgan savqi tabiiy bo‘lmasin, vujudi bilan his etib, idrok etilmagan narsa, voqea-
81
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 321-б.
52

hodisa haqida ayni hayot yoki ayni haqiqat, deb aytish mumkin emas. Albatta biror
“balki…”si chiqadi. “Iztirobga to‘liq achchiq haqiqatning ko‘ziga tik
qaraganingdagina sen o‘zingning kimligingni bilib olasan”. Yozuvchining yana
o‘sha kundaliklaridagi bu fikr uning qissalariga to‘lig‘icha taalluqlidir.
“Insoniyatga insonning kimligi haqida ro‘y-rost hikoya qilolmagan asarlarning
hammasi yolg‘on”. 82
Yuqoridagi fikrdan keyin keladigan bu tushuncha – qarash
ham Qo‘chqor Norqobilning qat’iy ijodiy aqidasi, bitiklarida to‘la amal qiladigan
asosiy adabiy tamoyili. Qissalarini birlashtirib turgan bosh jihat ham, muallif
xohish-u istagi va balki uning o‘ziga ham ko‘pda bo‘ysunavermagan badiiy mantiq
qudrati ham ana shunda, ya’ni “insonning kimligi haqidagi ro‘y-rost” haqiqatda,
adabiyotning ham adabiyot ekanligini eslatuvchi kuch, uning “gupillab urib turgan
yuragi” hisoblanmish haqiqatdir. Bu borada Chingiz Aytmatov shunday fikr
yuritadi: “Hayot haqiqati kitobxonlarni ovutadigan ertak emas, balki ularning
ko‘zlarini ochib qo‘yadigan achchiq, shafqatsiz saboqdir… Jamiyat kishilar taqdiri
uchun javobgardir, odamning tuban ketishiga muayyan shart-sharoit ta’sir
ko‘rsatadi. Ijodkor esa bunga befarq qarashi mumkin emas”. 83
Afg‘on urushiga kelgan jangchilarning barchasini kim uchun, nima uchun bu
yerga kelib, o‘zga xalqning yurtini, uy-joyini vayronaga aylantirmoqdamiz degan
savol qiynardi. Agar ulardan biri halok bo‘lsa, sobiq ittifoq nima deb javob beradi?
Askarlarning savoliga Kuzmenko quyidagicha javob beradi:
“ − Yura, o‘ylab ko‘r-a, o‘z uyida to‘polon qilgan bolakayni yetti yot begona
bo‘la turib sen do‘pposlayversang, ota-onasining qahri kelmaydimi? Ming qilsa
ham jigarbandi. O‘z pushti kamaridan yaralgan arzandasini sensiz ham o‘zlari
ta’zirini berish qo‘lidan kelmasa-da, bir amallab insofga chaqirar…” 84
Bu javobi
orqali sho‘rolar tarafida bo‘lgan afg‘on askarlarining o‘z tug‘ishgan birodarlariga
qarshi emasliklarini, faqat siyosat shuni taqozo etayotganligini aytmoqchi.
“Daryo ortidagi yig‘i” qissasidagi ijtimoiy muhit afg‘on jangchilarning
qalbida hukumatga nisbatan ishonchsizlikni keltirib chiqarardi. Asar
82
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 323-б.
83
Маълумот учун қаранг: Каримов Ҳ . Истиқлол даври адабиёти . – Тошкент: Янги нашр. 2010. 195-б.
84
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 14-б.
53

qahramonining yuragida hukumatga nisbatan quyidagi holatlar uchun noroziliklar
mavjud edi:
1) og‘ir yo‘qotishlardan so‘ng hech narsa bo‘lmaganday ko‘rinish berish;
2) haqiqatni, ya’ni bosqinchi ekanliklarini yashirish, tan olmaslik;
3) sho‘ro askarlarining behudaga sarson-sargardon bo‘lishlari;
4) din-u e’tiqodi bir bo‘lgan o‘z qarindoshlariga tig‘ ko‘tarishga majbur
etilayotganligi.
Asar bosh qahramoni tafakkurida shakllangan urush haqidagi xulosalari
shuni bildiradiki, urushni odamlar keltirib chiqaradilar, ammo undagi talafotlarni
boshqara ololmaydilar: “Urush uchun inson umrining tugashi; tiriklik bulog‘ining
qurishi hech qachon fojia sanalmaydi. Urush – o‘lmak demakdir. Odamlar o‘z
oyoqlari bilan uning qarshisiga boradilar-u, endi o‘lishlari muqarrar ekanligini his
qilishgach, esankirab qoladilar. Bu yerda kishilar bir-birining boshiga yetmaydilar,
aksincha urush ularning hayotiga zomin bo‘ladi. Urushga sen qotilsan, deyish
axmoqlikdir”. 85
Asar bosh qahramonini qismdagi ayrim zobitlarning nohaq
tutayotgan yo‘li uni norozi kayfiyatga soladi. Ammo ularning xatti-harakatiga
qarshi chiqish uchun katta shijoat va matonat kerak edi. Chorikordagi jangda
jasorat ko‘rsatganliklari uchun uch jangchi medal va ordenlar bilan taqdirlanishi
lozim edi. Zobitlar janglarda mardonavor kurashgan bo‘lsalar ham, ammo qism
harbiy nizomiga amal qilmaydigan askarlarni chetlab, boshqalarga ordenni
yozishadi. Mukofot oluvchilar qatorida o‘zining borligi, lekin o‘zi bilan birgalikda
jasorat ko‘rsatgan do‘sti Rinatning yo‘qligini bilgach xafa bo‘ladi. Mana shunday
o‘rinlarda zobitlarning o‘z manfaatini o‘ylab nohaqliklar qilganlari asar
qahramonining hafsalasini pir qiladi. Ikkinchi bir holat ikkiyuzlamachilik va
sun’iylikni ko‘rib-ko‘rmaslikka, bilib-bilmaslikka olish shaxs fojiasini yaqqolroq
ifodalaydi: Italiya va Angliyadan jurnalistlar kelib, sho‘ro askarlarining hayoti
qanday ekanligi bilan qiziqadi. Asar bosh qahramonidan intervyu olayotganda,
ularga achinib bu urushning asl mohiyati gazeta va jurnallarda ifoda
qilinilayotganidek emasligini anglaganlarini bayon etadilar. Asar bosh
85
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 60-б.
54

qahramoniga ularning ahvolini chetdan kelgan odamlar tushunganda hukumat
tushunmayotganligi ruhiy azob beradi.
“…Eng yuqori cho‘qqini bizning bo‘linma egalladi. Qism tog‘da uch oy
qolib ketdi. Yangi yilni ham tog‘da kutdik. Bu orada Sho‘ro matbuoti bir necha bor
biz haqimizda yolg‘on maqolalar e’lon qildi. Ayniqsa, “ Известия ” ro‘znomasi
“Afg‘oniston armiyasi sho‘ro qo‘shinlari yordamida Xost tog‘ini egalladilar va
viloyatdagi barcha yo‘llar dushmandan ozod qilindi”, deb yozdi. Aslida biz afg‘on
armiyasini bu yurishda ko‘rmagan edik”. 86
Qo‘chqor Norqobil afg‘on urushida ikki
yil muddatda xizmat qiladi. U o‘z xotiralari va asarlarida urush voqealarini
tasvirlar ekan, ko‘p bora yozadiki, bu urush “baynalmilal”lik niqobi ostida o‘tgan
bo‘lsa-da, lekin aslida afg‘on armiyasiga hech qanday yordam kerak bo‘lmagan.
Shahar ko‘chalaridan baxtiyor qiyofada tug‘ ko‘tarib o‘tgan sobiq sho‘ro askarlari
mahalliy aholining qishloq va uylarini vayron etardi. Sho‘ro matbuoti esa haqiqatni
o‘z manfaatlariga moslashtirgan holda, yolg‘on va uydirmalar bilan talqin etardi.
Bundan ko‘zlangan maqsad o‘zlarini oqlash va rejalarini amalga oshirish edi.
3.2. Shaxs fojiasi va badiiylik
Badiiy talqinlarda inson olami, uning istiroblarining yuzaga chiqish
sabablari juda teran talqin etilgan. Keyingi yillar nasrida shaxs qismati va fojialari,
davrning eng muhim jihatlariga bog‘liq holda talqin etilganligini kuzatish mumkin.
Qissaning bosh qahramoni afg‘on urushidagi insonlarning fojiasini to‘g‘ri
anglaydi. Askarlarning qilayotgan beshafqatliklari, vahshiyliklari son-sanoqsiz
ekanligi, u bularning barchasiga ularni shu urushga safarbar qilayotgan sho‘ro
davlati aybdor ekanligini tap tortmay tan oladi: “Biz vahshiylar edik. Ammo bizni
shu ishlarni qilishga Kreml siyosatining qonli qo‘li majburlayotgandi. Men
afg‘ondagi jamiki qirg‘inlar uchun o‘ris davlati siyosati aybdor deb
hisoblayman”. 87
Mazkur parchadan anglashiladiki, asar bosh qahramoni
askarlarlarning beayov urush olib borishi, talonchilik qilishlariga ularning o‘zlari
aybdor emas, balki muttasil tazyiq ularni shu ko‘yga soladi.
86
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 73-б.
87
Ӯ ша асар. 69-б.
55

“Kulib tur, azizim” qissasida bosh qahramon shoir inson umrining naqadar
aziz ekanligini kasalxonada bir o‘limdan qolgandan so‘ng yanada chuqurroq
anglaydi. Urush tugaganiga bir necha yil bo‘lgan bo‘lsa ham, shoir ko‘plab
odamlarning umriga zomin bo‘layotgan urush bugungi kunda faqat qurol bilan
bo‘lmayapti, deb o‘ylaydi. Balki dunyoning turli burchaklarida odamlar bir-
birlariga ruhiy qiynoqlar, ig‘volar vositasida o‘lim hukmini o‘qimoqdalar:
“Qayerdadir hali o‘q uchayapti. Qayerdadir esa osoyish hayotning aynigan
odamlari bir-biri bilan zimdan kurashadi. Bir-birini yanchib tashlamoqchi
bo‘ladilar… Ba’zida so‘zdan o‘q yasab, zaharga botirib otadilar. Bir-birini
qulatadilar. Ayamaydilar bir-birini… Axir hayotda hammaning o‘z o‘rni, nasibasi
bor-ku. Axir har kimning qorni bir burda nonga to‘yadi-ku. Hech kimning qabriga
mol-dunyo, mansab sig‘maydi-ku. Bu quyosh hammaniki. Bu yer hammaniki”. 88
Qo‘chqor Norqobil “Ko‘ngil daftari”dagi qaydlarda olam va odam to‘g‘risida
shunday xulosaga kelgan: “Odamzod totuv-inoq yashagan kezlar bo‘lganmi-
yo‘qmi, bilmadim. Biroq orasidan qil o‘tmaydigan ahil kishilar o‘rtasidan nafs
o‘tgan chog‘danoq bu dunyo buzilib bo‘lgandir, ehtimol…
Keyinchalik odamlar orasidan sivilizatsiya o‘tdi. Endi esa tanklar, samolyotlar,
ummonlarni zirillatib suzguvchi ulkan-ulkan kemalar, avia va atom bombalari
bemalol o‘tib bormoqda. Odamzot bir-biridan shunchalar olislashib ketdi”. 89
Shoir kasalxonada davolanayotgan paytda uning hol-ahvolidan xabar olib
turgan o‘n sakkiz yoshli hamshira qiz − Go‘zalga o‘zini mudom qiynab kelayotgan
urush xotirasi haqida gap ochadi: “Men urushda odam otishim mumkin, bu
urushning dahshati, men shunday qilishga mahkumman, urushda boshqacha
bo‘lishi mumkinmas, deb o‘ylardim. Afg‘on urushidagi voqealarni aytayapman.
O‘shanda o‘n sakkiz yosh orasida edim. Qo‘rqmasdim. Badjahl, shafqatsiz
jangchiga aylangandim. Rahm-shafqat tuyg‘usi haqida to‘xtalishga hojat yo‘q edi.
Urush meni qurolga aylantirib qo‘ygandi”. 90
Bu bemorning iste’dodli ekanligi va
unga havas qilib yurgan Go‘zal aslida uning qalbida kuchli dard borligini, o‘zi
88
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007.158-б.
89
http :// kh - davron . uz / kutubxona / uzbek / qochqor - norqobil - kongil - daftaridagi - qaydlar . html
90
Ӯ ша асар. 150-151-б.
56

hozir o‘n sakkizga yoshda bo‘lganligi uchun ham uning o‘sha davrdagi ahvolini
juda yaxshi his etadi. Urushning inson shaxsiyati uchun fojia ekanligini anglab
yetadi.
“Jangchilarning yashagisi kelardi. Ular o‘zlarini “Vatan niqobini kiygan
davr siyosati qo‘lida ezg‘ilanayotgan sho‘rpeshonalar”, deb hisoblashardi.
“Bizni sharmandalarcha aldadilar, ruhan majruh qilib tashladilar, endi bilsam.
Qisqasi, Kremlning gunohlari bo‘yi barobar yuksalayotgan edi. Negaki bu
yoqlarda endigina oq-qorani taniyotgan yigitlar qirilayotgan edi, tiriklar ham o‘lib
bo‘lgan edi”. 91
Yozuvchining afg‘on urushi haqida yozgan asarlarida “tiriklar ham
o‘ldi”, degan jumlasini bot-bot takrorlaganini ko‘rish mumkin. Ushbu jumlaning
takrorlanish xususiyati haqida adabiyotshunos Bahodir Karim quyidagicha fikr
yuritadi: “ “Tiriklarning ham o‘lib bo‘lgan”ligi Qo‘chqor Norqobilning biri
ikkinchisining tarkibiy qismidek taassurot beradigan qissalarida ko‘p
takrorlanadigan iztirobli va oydin haqiqat. Ikkinchidan, aybdorni o‘z nomi bilan
atab yozish, oq-qorani tanigan yigitlar dardining bor holicha qog‘ozga to‘kilishi,
Kreml gunohlarining naqadar cheksiz ekanligini jur’at-la aytish – bu mustaqillik
davrining qalam ahliga bergan imkoniyati hamdir”. 92
Xullas, davr siyosatining
oldida ojiz bo‘lgan yosh yigitlar mana shunday iztiroblarni boshdan kechirishga
majbur edilar.
Asar qahramoni hali yosh bo‘lishiga qaramay hayotda juda ko‘p narsalarni
ko‘rgan va atrofida sodir bo‘layotgan voqea-hodisalarga o‘zining xolis bahosini
bera oladi. Urushda kechayotgan hayot insonning odatiy turmush hayotidan farq
qiladi. “Urushda yurganlar o‘zini yashashga haqli ekanliklarini odam o‘ldiribgina
isbotlaydilar. U daraxt ekadimi, musiqa tinglaydimi, nima bo‘lsa ham, o‘zidan
tashqarida ovutish uchun bajaradi. Askar tirikligiga ishonish uchun ko‘zlari
dunyoni ko‘rib tursa bas”. 93
Qahramonning fojiasi, aslida davr fojiasi bo‘lib, u o‘zini va quroldosh
do‘stlarini “tirik o‘lik taqdirdoshlar” deb sifatlaydi. Chunki urushda faqat hayot va
91
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 255 -б.
92
Карим Б. Руҳият алифбоси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2016. 28- б.
93
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?: Қиссалар, ҳикоялар. – Т.: “Шарқ”, 2007. 161-162-б.
57

o‘lim mavjud. Yashash uchun kurash shafqatsiz tarzda olib boriladi. Bu yo‘lda
ozgina xatolikka yo‘l qo‘yish o‘lim ostonasiga yetaklashi mumkin. Askarlarning
har kuni shunday tahlikali va zerikarli o‘tgandan so‘ng ular ancha oldin, hech
narsani ko‘rmasdan, ko‘p narsani bilib olishga ulgurgan edilar. Buni muallifning
o‘zi tan oladi: “Inson qartayib qolishi uchun juda ko‘p yillar yashashi shart
emasligini, allaqachon ilk janglardayoq his qilgandik”. 94
Qissada Kupin bilan bog‘liq bir necha epizodlar mavjud bo‘lib, ularda bu
qahramonning xatti-harakati, gap-so‘zlari vositasida o‘sha davrdagi tuzum
shakllantirgan shaxslar xarakteri umumlashma sifatida tasvirlangan. Yozuvchi
mazkur qissasida o‘sha tuzumdagi yana bir illatni qoralaydi. Bu – millatchilikdir.
Albatta, bunday illat hammada ham bo‘lmagan, ammo o‘sha davrda Kupin singari
faqat o‘zinigina yuqori qo‘yuvchi o‘zga millat vakillarini kamsituvchi kimsalar
ham shakllangan edi. Zobit Kupin shoir va uning kabi o‘zbek askarlarining boshqa
rotadoshlari bilan tengma-teng janglarga chiqib, jasorat ko‘rsatayotganligini nazar-
pisand qilmay, ularni kamsitadi. Shoir bunday holatdan g‘azablanadi va shunday
fikr yuritadi: “Shoir Kupinning buyrug‘iga itoat etdi. Botinida zardob oqdi.
O‘kindi. Nega bular bunchalik bizni kamsitishadi, bularga nimamiz yoqmaydi,
nima uchun o‘limning og‘zidan tirik qaytib kelsak-da, dovyuraklik qilsak-da,
jangda chekinmasak-da, bizning xizmatimiz bularning ko‘ziga ko‘rinmaydi,
mukofotlarni o‘zlari olishadi, o‘zbekni esdan chiqarishadi?... Nega endi biz
osiyoliklar bularning qo‘lida o‘yinchoq bo‘lishimiz kerak? Nega endi bular bizni
o‘z kuyiga solib o‘ynatishi kerak?” 95
Barcha askarlar bir tan-u bir jon bo‘lib jang
olib borayotgan bir paytda ba’zi zobitlarning ijtimoiy tengsizlik, nohaqlik va
muammolarni keltirib chiqarishi askarlarning ko‘nglini xira qiladi, ruhini
cho‘ktiradi. Qismda og‘ir kayfiyatni vujudga keltiradi. Nafaqat o‘zbek askari, balki
ushbu “qizil imperiya”ga aloqador bo‘lgan barcha millat vakillari − askarlarning
ixtiyorlari o‘zlarida emas edi. Ular ma’lum chegaralangan guruh manfaati uchun
94
Ӯ ша асар. 164-б.
95
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?// Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007.139-б.
58

urushga jalb qilingan ilojsiz odamlar edilar. Agar qissada kapitan Kupin faoliyati
bir shaxs yoki bir xo‘jalik doirasi tasvirida chegaralanib qolganida, jamiyatning
boshqa jabhalari, boshqa kasb-kordagi kishilar hayoti bilan bog‘lanmaganida bu
obrazdan davr va uning badiiy in’ikosini qidirish ortiqcha harakat bo‘lardi.
Yozuvchining mahorati shundaki, Kupinchilik aslida mustabid tuzumga xos
xususiyat ekani, bu illat shu tuzum orqasida yuzaga kelgani va shu tuzumning
inqirozigina Kupinchilikka chek qo‘yishi mumkinligi qissada badiiy jihatdan
dalillangan.
Qissada jamiyat, davr o‘zgarayotgan paytda ham befarqligini yo‘qotmagan
atrofidagi narsa-hodisalarga moddiylik nuqtayi nazaridan qarovchi kishilarni
qoralaydi. Shoir muxbirlik kasbi taqozosi bilan bir tumanga borganda u yerdagi
achinarli ahvolni ko‘rib, jahli chiqadi: “Bundan ham dahshatli manzara,
shiyponning kunchiqar tomoni, o‘ngay betida bahaybat uchta haykal qad rostlab
turibdi. Yarashmagan yamoqqa o‘xshash bu manzaraning dahshatli tomoni
shundaki, istiqlolning beshinchi yili ketayotgan bir paytda millatni, xalqni
tanazzulga uchrashiga sabab bo‘lgan, saltanat daholari haykallari ulug‘lanib,
atrofiga rayhonlar, alvon gullar ekilib qo‘yilgan edi. Bu yoqda bolalar aftoda
ahvolda. Uchta dohiyning haykali esa, bu kuningdan o‘l, qirilib ket hammang, eh
nodonlar deyishayotganday”. 96
U brigadirdan bunga izoh so‘raganida “Mayli,
haykallar ham osh-non so‘ramasa, turibdi-da”, deb javob beradi. Xalqning,
millatning ba’zi vakillari tomonidan bo‘layotgan o‘zgarishlarga e’tiborsiz qarashlik
ijtimoiy muhitda salbiy holatlarni keltirishi mumkin. Zero, “Istiqlolning bosh
strategik maqsadi ozod va obod Vatan, farovon hayot, erkin demokratik jamiyat
barpo etishdir. Bu maqsadni amalga oshirish uchun xalqimiz, yurtimiz
fuqarolarining hamjihatligi va birdamligini yanada mustahkamlash talab etiladi”. 97
“Ayni paytda, ozod va obod Vatan faqatgina fuqarolari moddiy va ma’naviy
jihatdan badavlat bo‘lsagina bo‘y ko‘rsatadi. Demak, bunga erishish uchun
hayotdagi ba’zi yetishmovchiliklarga bardosh ko‘rsatish, sabr qilish va ularni
yengishni o‘rganish barchamizning vazifamizdir. Bu vazifani hal qilish esa har
96
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 89 -б.
97
Қ аранг: Миллий исти қ лол ғ ояси: Асосий тушунча ва тамойиллар:– Тошкент: Ў збекистон, 2001.
59

birimizning yurtimiz, millatimiz, jamiyatimiz, oilamizning oldidagi burch va
mas’uliyatni qay darajada anglay olganimizga, barakali va yaratuvchan ijodiy
mehnatimizga bog‘liqdir”. 98
Asarda jang tasvirlari juda aniq berilgan. Bunda bir nechta jang tasvirlari
berilgan bo‘lib, oxirgi jang tafsilotlarini bergani sayin asar qahramonining
jangovarligi pasayib, urush qilishdan charchash hissi ortib borayotganligini
kuzatish mumkin. Nafaqat muallifning, balki butun armiyaning ruhi pasayadi.
Oxir-oqibatda qissada tasvirlangan so‘nggi urushda quroldosh yaqin do‘stlarini
yo‘qotishi uning butun ishtiyoqini so‘ndiradi: “Tiriklar ham o‘lgan edi o‘sha kun.
O‘sha kun biz jangdan qaytmagandik”. Bu huda-behuda jon olib, jon berishlar uni
urushdan zada qiladi va uyiga qaytishiga bir oy muddat qolganda vaqtini urush
maydonida emas, balki tibbiy bo‘limda o‘tkazishga majbur etadi.
Qo‘chqor Norqobil mazkur qissalarida bejizga asosan yoshlar hayotini
qalamga olmagan. Har bir mamlakatning kelajagi yoshlar qo‘lida bo‘ladi. Muallif
yosh avlodning o‘z Vatanining taraqqiyoti yo‘lida izlanishlar, mehnat qilish
o‘rniga o‘ziga tegishli bo‘lmagan afg‘on urushida qon to‘kishi yoshlar ongini,
ma’naviyatini nechog‘lik fojiaviy ahvolga solishiga sabab bo‘layotganligi yaqqol
aks ettirgan.
Qo‘chqor Norqobil har bir asarida haqiqat istab, izlar yuruvchi shaxs sifatida
gavdalanadi. Uning qismdagi ba’zi jangchilarning hech jangga chiqmay, “Qizil
Yulduz”, “Jasorati uchun” medallarini taqib yurishi jahlini chiqaradi:
“Hatto harbiyda ham haqiqat yo‘q. Urushda ham bir-birini aldaydi bular”. 99
Urushning salbiy asoratlari tasavvur qilib bo‘lmas darajada og‘irki, uni bir
so‘z bilan tasvirlab bo‘lmaydi. U insonlarni hayvon qiyofasiga solib, har qanday
yovuzliklarni tap tortmay qilishga majbur etadi. Urush har qanday qalbi pok,
ma’nan sog‘lom kishilarning ham hayotini barbod qilib tashlaydi. Har qaysi
yaltirab ko‘ringan narsa ham oltin emas. Shunday ekan, Afg‘onistonga kelishdan
oldin, bu urushda qatnashish sharaf deb o‘ylagan va unga oshiqqan asar qahramoni
urushga kelib, bunday kurashdan, bunday “baynalmilal”likdan hech qanday ma’ni
98
Умуров Ҳ. Таҳлил чизгилари. – Тошкент: Муҳаррир, 2013. 29-б.
99
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 191 -б.
60

izlab topolmaydi. Uning do‘sti Nurmaxon bilan bo‘lgan suhbatidan shunday
xulosaga kelganligini anglash mumkin:
“… Mana sening o‘zingning ham afg‘onga o‘tgandan keyin ko‘zing ochildi.
Harbiy o‘quv payti hech narsani tushunmasding. Afg‘onistonni – qahramonlik
maydoni derding. Mana senga jasurlik ko‘rsatishning vaqti keldi. Ertaga urushga
chiqamiz, otamiz. Tanklar, BMPlar, BTRlar, portlashni ko‘rasan, shundaymi?
Bizni rosa aldashgan-da…” 100
Ana shunday nohaqliklarni boshidan kechirgani
uchun armiyaning tartib- intizomlariga va unga so‘zsiz amal qilayotgan yangi
askarlarga nisbatan g‘ashi keladi. Gazetadagi urush haqida yozilgan maqolalarni
o‘qib ko‘nglida urushning haqiqiy mohiyatini buzib talqin etayotganlarga nisbatan
isyon vujudga keladi:
“ Hech qachon afg‘on urushi haqiqatning yuzdan birini ham yozishmaydi.
“Baynalmilal” burch deb, og‘iz ko‘pirtirishadi, tupurdim senlarning “baynalmilal”
ligingga. O‘zaro yordaming shu bo‘lsa, qirg‘in-baroting, bosqinchiliging qanday
bo‘ladi. Armiyani maqtab, shon-shavkatga ko‘mib tashlashibdi”. 101
Afg‘on urushida qatnashayotgan har bir kishi aslida nima uchun va kim
uchun jang olib borayotganlarini bilishmaydi. Shu boisdan, ular nima sababdan bu
joylarda yurganliklarini fahmlamaydilar. Ammo shunday bo‘lsa-da, o‘zlarini
baxtiyor his qilishga sabab topayotganliklarini tanqid qiladi:
“Inson har qanday vaziyatda ham o‘zining baxtli ekanligini, garchand baxt
so‘zi nisbiy ersa-da, baxtiyorligini sezib qoladi, demakki, oldinda bundan-da
kemtikroq, notugal g‘amgin kunlar bor. Nazarimda − bu kechalik baxtim mening
tirikligimda edi. Butun insoniyat baxt va baxtsizlik tushunchalarini o‘zini ovutish
uchun o‘ylab topgandir.” 102
Qissa qahramoni va uning do‘stlari janglarda jasorat ko‘rsatganlari sababli
armiya orasida o‘z obro‘siga ega edi. Ular turli millat vakillariga mansub bo‘lsalar-
da, ularni bir maslak birlashtirardi. Ularning birgalikda jang olib borishlari bir-
birlariga yelkama-yelka bo‘lishlariga aynan afg‘on urushi sababchi bo‘ldi.
100
Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади? // Қиссалар, ҳикоялар. – Тошкент: Шарқ, 2007. 185 -б.
101
Ӯ ша асар. 241 -б.
102
Ӯ ша асар. 173-б.
61

Yozuvchi XXI asr boshlarida yaratgan asarlarida afg‘on urushi fojialarini
qalamga olgan. Sho‘ro tuzumining ayanchli voqealarini yoritishga jazm qilgan
adib badiiy vositalardan foydalanib inson xarakterini ochadi. Uning asarlarida davr
iztiroblarini chekkan insonlar taqdiri o‘z aksini topgan. Bu kabi tasvir bir
tomondan yozuvchining mahoratidan darak bersa, ikkinchi tomondan, o‘sha davr
fojialarini his qilishga yordam beradi. Yozuvchi hayotdan olgan materialini davr
muammolarini ko‘rsatish g‘oyasini ilgari surar ekan, afg‘on urushidagi hayotni
butun dahshati bilan tasvirlaydi.
Xullas, adib qissalarida inson qismati, taqdiri, fojialari haqqoniy o‘z
ifodasini topgan.
XULOSA
XX asrda inson juda ko‘p voqealarni, evrilishlarni boshidan o‘tkazdi, ozmas-
ko‘pmas naq uchta ijtimoiy tuzumni ko‘rdi va bularning bari adabiyotimizda
qaysidir ma’noda turli badiiy xarakterlarni ifodalashga asos bo‘lmoqda. Ispan
faylasufi Ortega-i Gasset ta’biri bilan aytganda “ko‘z qorachig‘ini ichkariga qaratdi
va o‘z ko‘ngil dunyosining kashfiga berildi. Masala mohiyatini teranroq anglash
uchun nazarimda ishni avvalo, ijodkor va davr munosabatiga to‘xtalishdan,
ularning o‘zaro bir-biriga ta’siri darajalarini tarixiy-ilmiy-nazariy jihatdan
aniqlamoqdan boshlash kerak.
XX asr oxiri, XXI asr boshlarida adabiyot olamida jiddiy o‘zgarishlar bo‘y
ko‘rsata boshladi. Bu evrilishlarni o‘ziga xos tarzda badiiy jihatdan yangilashga
urinayotgan adiblarning ijodi bunga yorqin misol bo‘la oladi. Jumladan, Qo‘chqor
Norqobil qissalarining badiy poetic xususiyatlarini o‘rganish jarayoni ham shunday
xulosa chiqarish imkonini beradi. O‘tgan asr adog‘idagi ziddiyatlarni, shaxs
fojealarini badiiy mukammal qissalarida talqin etishga harakat qilgan. Yozuvchi
urush iskanjasiga tortilgan insonning ruhiy iztiroblarini va fojialarini, uning
tinchlik sharoitida ham xotira azobi ichra yashashini yuksak mahorat bilan talqin
62

qilishga intiladi. Bunda y talqinlar shxs qismati, taqdiri, ijtimoiy muhit bilan
uzviylikdagi talqinidan dalolat beradi.
Qo‘chqor Norqobil “Daryo ortidagi yig‘i”, “Kulib tur, azizim”, “O‘n
sakkizga kirmagan men bor”, “Qordagi lola” qissalari bilan o‘zbek qissachiligi
taraqqiyotidagi sof realistik tasvir usulini yanada takomillashtirdi. Turfa xil badiiy
xarakterlarni talqini uchun asos bo‘lgan. Shuning uchun ham ba’zi o‘rinlarda urush
mavzusidagi asarlar bilan bevosita Odil Yoqubovning “Qaydasan Moriko” qissasi
bilan qiyosiy tahlil qilishga harakat qildikki, asar poetikasini yuzaga chiqarishgagi
badiiy vositalarni va ijodkorning individual uslubini asoslashga xizmat qildi.
Mazkur magistrlik dissertatsiyasida biz tahlilga tortgan adib qissalaridan
quyidagicha xulosalar chiqarish mumkin:
1.Adibning bir qator qissalarida turf axil ohanglardagi badiiy talqinlar
yetakchilik qiladi. Shaxs qismatidagi o‘zgarishlar inson botiniy olamidagi
ziddiyatlar bilan uzviy birlikda yuzaga chiqadi, adib qissalarida badiiy
xarakterlarning turfa xil jihatlari talqinga tortilgan bo‘lib, uning zamirida ijtimoiy
muhitdagi ziddiyatlar asosida o‘z ifodasini topganligi kuzatildi.
2.Yozuvchi asarlaridagi tasvirlarda realizmning turfa xil jihatlaridan unumli,
asosli foydalanishi bilan birgalikda, davr ziddiyatlari asosida hayot voqeligini
tasvirlashga, uning zamiridagi inson fojialarini asosli talqin etishga olib
kelganligan. Adib qissalarining badiiyatida davrning eng xarakterli tomonlari
tahlilga, talqinga tortilgan.
3.Qo‘chqor Norqobil qissalarining voqealari muallif “men”i orqali
ifodalangan bo‘lib, ularda asar qahramonining ichki kechinmalari, dunyoqarashi,
olam va odam xususidagi nuqtayi nazarlari ifodasi yetakchilik qiladi, yozuvchining
“Daryo ortidagi yig‘i”, “Kulib tur, azizim”, “O‘n sakkizga kirmagan men bor”,
“Qordagi lola” qissalarining asosiy qahramonlari timsolida muallif shaxsiyati
yaqqol kuzatiladi. Inson qismati uning hayot voqeligiga bo‘lgan munosabatini
ifodalashga intiladi. Mazkur asarlarning voqealari bir-biri bilan mantiqiy
bog‘langan bo‘lib, ularda qahramon xarakter qirralarining o‘zgarib va rivojlanib
63

borishini kuzatish mumkin. Bunday xarakterlarning ifodasida badiiylik
mezonlarining o‘ziga xosligi, badiiy poetik vositalar, ularning yozuvchi uslubiga
xos tarzda talqini haqida so‘z yuritildi.
4.Qo‘chqor Norqobil qissalarida badiiy konfliktning bir necha turlari bilan
bir qatorda, psixologik konflikt turining yetakchilik qilishini kuzatish mumkin.
“Daryo ortidagi yig‘i”, “O‘n sakkizga kirmagan men bor”, “Qordagi lola” kabi
asarlardagi kolliziyalarda qahramonlar – muxoliflarning maqsad yo‘lidagi
kurashidan tug‘iluvchi hayotiy muammolar emas, balki og‘ir hayotiy sharoit va
hodisalarning ta’siri, aks-sadosi ustun lik qiladi . Ularda ba’zan uchrab turadigan
xarakterlar to‘qnashuvi tashqi hodisalar ta’sirida yuz berayotgan ichki kurashlar
zamiridagi o‘tkinchi holat sifatida ko‘rinadi, ya’ni hal qiluvchi, yangidan-yangi
to‘qnashuvlarni badiiy konflikt darajasiga ko‘taradi.
5.Adib asar qahramonlarining ruhiy iztiroblarini ichki va tashqi nutq vositasida
ifodalaydi. Ushbu qissalarda, asosan, yoshlar taqdiri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan
tasvirlar yetakchilik qiladi. Shu sababdan muallif urush tufayli yoshlarning
ruhiyatida sodir bo‘lgan evrilishlarning keyinchalik ularning kelajak hayotiga
o‘tkazgan salbiy ta’sirini badiiy to‘qimalar asosida tasvirlaydi va jonlantiradi.
6.Yozuvchi qissalarining qahramonlari xotira azobidan qiynaladi. Qahramon
ruhiy iztiroblarining bosh omili ham aslida shu xususiyat bilan izohlanadi. Shuning
uchun muallif asosiy o‘rinlarda insoniy qiyofani saqlab qolishga, qirg‘inbarot
urushlarning oldini olishga, insoniy fazilatlarning yuksalishini asoslashga intiladi,
adib qissalarida turg‘unlik yillarining salbiy illatlari aks ettirilgan bo‘lib, o‘sha
davrdagi ijtimoiy muhit salbiy oqibatlarga sababchi bo‘lganligiga e’tibor qaratadi.
Muallif qahramonlari tilidan afg‘on urushining “baynalmilallik” niqobi ostidagi
bema’ni harakat ekanligini talqinlar asosida isbotlaydi.
7.Yozuvchi afg‘on urushida yurgan askarlarning ayanchli taqdirini tasvirlaydi.
Urushga boylik orttirish uchun kelgan va soxta shuhrat istovchi zobitlarni
qoralaydi. O‘z irodasini, botiniy va zohiriy go‘zalligini saqlab qola olgan
insonlarning fojialarini ko‘rsatishga harakat qiladi va hayotiy voqealar silsilasida
isbotlaydi. Shu jihatdan badiiy talqin tarkibidan o‘rin olgan, asarlardagi urush
64

mavzusining talqini, uning shaxs xarakterining shakllanishdagi badiiylik
tushunchasini, urush mavzusidagi asarlar bilan qiyosiy tahlil qilindi. Tahlillar
davomida Odil Yoqubovning “Qaydasan Moriko” qissasi misolida qarashlarimizni
asoslashga harakat qilindi.
Adib yaratgan asar qahramonlari ham har qanday sun’iylikdan yiroq, turli
sinovlarga duch kelsa-da, hayotga bo‘lgan muhabbatidan voz kechmaydi.
Qo‘chqor Norqobil o‘z asarlarida urush dahshatlari, turli fojialar, inson yuragining
og‘riqlari bilan bir qatorda hayotda eng toza borliq – Muhabbat borligiga urg‘u
beradi. Bu esa insonni yashashga undaydi. Ijodkor urush ichidagi muhabbat asar
qahramoniga eng og‘ir damlarda kuch-quvvat, ishonch baxshida etishini betakror
tarzda yoritib beradi.
Ko‘rinadiki, Qo‘chqor Norqobil ijodiy izlanishlarida shaxs qalbidagi,
ruhiyatidagi, ong-u shuuridagi o‘zgarishlarni ochishga qaratilgan badiiy idrok
yetakchilik qiladi. Zero, hozirgi davr qissalaridagi shaxs badiiy talqinida
dunyodagi qotib qolgan tushuncha va aqidalarni o‘zgartiruvchi insonning aql-
zakovatiga, kuch-qudratiga, ijodiy imkoniyatlariga ishonch tuyg‘usi kuchlidir. Bu
adiblarimizning insonni va voqelik jarayonlarini ko‘rish hamda ko‘rsatishdagi
ijodiy individualligi hamda estetik prinsiplarining o‘ziga xosligini dalillash bilan
birga qissachiligimizda tajassum topayotgan shaxs ma’naviy-intellektual
dunyosining qirralari, tuyg‘ulari nihoyatda sermiqyosligidan, teranligidan dalolat
beradi.
Xullas, adib o‘zbek qissachiligining taraqqiyotiga sezilarli hissa qo‘shgan va
qo‘shayotgan ijodkorlardan biri sifatida ko‘z o‘ngimizda jonlanadi. Adib qissalari
o‘quvchini yashashga, tinch va osuda hayotning qadrini teranroq anglashga xizmat
qiladi.
65

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
I. Ijtimoiy - siy o siy adabiy o tlar :
1. Каримов И.А. Юксак маънавият − енгилмас куч. –Т.: Маънавият, 2008.
– 192 б.
2. Каримов И.А. Адабиётга эътибор – маънавиятга, келажакка эътибор. Т. :
Ўзбекистон , 2009. – 40 бет .
3. Мирзиёев Ш. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини
мард ва олижаноб халқимиз билан бирга қурамиз// Ўзбекистон
Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига
бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ// − Т.:
Ўзбекистон, 2016. −56 бет.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar:
4. Sulton I. Adabiyot nazariyasi. –T.: O‘qituvchi, 2005. − 272 bet.
5. Бобоев Т . Адабиётшунослик асослари . – Т .: Ўзбекистон , 2002. − 560 бет .
6. Каримов Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. −Т.: Янги нашр. 2010. 364 бет.
7. Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. – Т.: Шарқ, 2002.
8. Умуров Ҳ. Таҳлил чизгилари. – Т.: Муҳаррир, 2013. −312 бет.
66

9. Носиров Ў. Бадиий услуб мавзуидан талқинлар// Ижодкор шахс, бадиий
услуб, автор образи. –Т.: Фан, 1981. – 73 бет.
10. Солиев А. Ҳаёт ва инсон талқини. – Т.: Турон замин зиё, 2015. − 248 бет.
11. Расулов А. Бадиийлик − безавол янгилик// Илмий-адабий мақолалар,
талқинлар, этюдлар. – Т.: Шарқ, 2007. – 336 бет.
12. Норматов У. Умидбахш тамойиллар. –Т.: Маънавият, 2000. − 72 бет.
13. Холмуродов А . Қиссада бадиий образ яратиш маҳорати . – Т .: Фан , 2006.
− 160 бет.
14. Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз// Адабий ўйлар. – Т.: Янги аср авлоди, 2006. – 548
бет.
15. Йўлдош Қ., Йўлдош М. Бадиий таҳлил асослари. –Т.: Камалак, 2016. −
464 бет.
16. Назаров Б. Ҳаётийлик безавол мезон. – Т.: Фан, 1985.
17. Rahmonov V . O ‘ zbek adabiy tanqidchiligi . – Toshkent : Istiqlol nuri , 2015.
−252 bet .
18. Карим Б. Руҳият алифбоси. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги
нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2016. −364 бет.
III. Badiiy adabiyotlar:
19. Норқобил Қ. Қуёшни ким уйғотади?//Қиссалар, ҳикоялар. – Т.: Шарқ,
2007. – 384 б.
20. Норқобил Қ. Осмон остидаги сир. – Т.: Ўзбекистон, 2015. –232 б.
21. Норқобил Қ. Кулиб тур, азизим// Қиссалар. −Т.: Шарқ, 2004. −256 бет.
22. Hoshimov O‘ . Daftar hoshiyasidagi bitiklar . – T .: Sharq , 2013 . − 336 bet .
IV. Lug‘at:
23. Ҳотамов Н., Саримсоқов Б. Адабиётшунослик терминларининг русча-
ўзбекча изоҳли луғати. – Т.: Ўқитувчи, 1983. – 157 бет .
V. Gazeta va jurnallardagi ilmiy maqolalar:
24. Норматов У. Қиссадан ҳиссалар// Жаҳон адабиёти . 1997 . −№3 157-б.
25. Hamdamov U. Turfa ranglar uyg‘unligi// O‘zbekiston adabiyoti va san’ati. –
T., 2000. −29-sentabr.
67

26. Qo‘chqorova M . Ikki hovuch nur yoxud yozuvchi Qo‘chqor Norqobilga
adabiy maktub // Yoshlik. – T., 2014 .− № 11 . 23-25-bet .
27. Саидаҳметова Д. Қисса жанрида уруш фожиасининг янгича талқини //
Тил ва адабиёт таълими. – T., 2010 . −№11. 36-41-бет.
28. Ражабова Ф. Қиссанинг жанр хусусиятларига доир// Ўзбек тили ва
адабиёти. –T., 2006. −№2. 62-63-бет.
29. Umirov S. Voqealarning sirli tasviri// http :// kh - davron . uz / 2016 . −14-yanvar.
VI. Internet saytlari:
1. www.http:ZiyoNET.uz
2. www.http : //kh - davron . uz
3. www.http:google.uz
4. www.http:ziyouz.com
68

Qo‘chqor norqobil qissalarida ruhiyat talqini

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish