Qo'rg'oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish hisobi - Металлургия - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	30000UZS
Размер	425.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	16 Август 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Металлургия

Продавец

Diyorbek

Дата регистрации 14 Октябрь 2024

25 Продаж

Qo'rg'oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish hisobi

Купить

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
OLMALIQ DAVLAT TEXNIKA INSTITUTI
‘‘Metallurgiya va kimyo texnologiya’’fakulteti
‘‘Metallurgiya’’kafedrasi
‘‘Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashinuv’’ fanidan
KURS ISHI
Mavzu: Qo’rg’oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish
jarayoni hisobi
Guruh: 1K-24 Met
Bajardi: Norto’rayev Sh
Tekshirdi: Xaydaraliyev X
Olmaliq-2026
1

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026«Т а sdiqlayman»
«Меtallurgiya» kafedrasi mudiri
_________________
Xoliqulov D.B
«___» ___________ 2026 y.
«Меtallurgiya» kafedrasi
«Metallurgik jarayonlarda issiqlik va massaalmashinuv» fani
КURS ISHI
Меt guruhi talabasi: Norto’rayev Sh
Rahbar: Xaydaraliyev X
ТОPSHIRIQ
1. Кurs ishi nomi: Qo’rg’oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish jarayoni hisobi
2. Boshlang’ich ma’lumotlar : Qo‘rg‘oshin konsentratining tarkibi: 42.5% Pb; 6.6% Zn; 2.4% Cu; 13.6%
Fe; 4.8% S; 7.5% CaO; 8,2% SiO
2 ; 3.0% MgO; 2,5% Al
2 O
3 ; qolgani boshqalar
2. Foydalanish uchun ma’lumotlar:_
1. A.A Yusubxodjayev. S.R Xudoyorov Metallurgiyada ishlab chiqarish jarayonlari T. 2007.
2. F. M Loskutov A. A Sheydler Raschot po metallurgiyii tyajelix svetnix metallov.
3. S. R Xudoyarov, A A Yusupxodjaev, X. R Valiev, D E Aribjonova Rangli va qora metallarni ishlab
chiqarish o’quv qo’llanma.
4. Гудима, Н. В. Краткий справочник по металлургии цветных металлов / Н. В. Гудима, Я. П.
Шейн. – М: Металлургия, 1975. 534 – c.
5 Rangli metallar metallurgiyasi A.S. Hasanov, Q.S. Sanaqulov, A.A. Yusupxodjayev. Fan nashiryoti –
2010
6.YU.P. Ramanteev, V.P. Bistrov Misis izdatelskiy dom – 2010
4. Grafik qismi: 1. Slayd-taqdimot ko’rinishida
5. Тushuntiruv yozuvining tuzilishi:
Мundarija
Кirish
- Jarayonning nazariy asoslari
I.1. Aglomeratsiyalashdagi kimyoviy jarayonalar
I.2 Aglomeratsiya mashinalari
II. Тех nologik hisoblar
II.1. Ratsional tarkib hisobi
II.2.Material balans hisobi
II.3. Issiqlik balansi hisobi
А sosiy va yordamchi qurilmalarni tanlash va hisoblash;
III. Тех nika ха vfsizligi
IV. Х ulosa
V.Foydalanilgan adabiyotlar.
6. К urs ishini topshirish muddatlari:
№ К urs ishi bo’limi Semest
r
haftasi Bo’lim
hajmi , % Bajarishning
umumiy
miqdori , % Bajarilish haqida
belgi va muddati
1 Titul varag’i
2 Mindarija
3 Kirish 1 6 6
4 Umumiy qism . Jarayon nazariyasi 2 15 21
5 Тех nologik qism . Jarayon hisobi 3-5 45 66
6 А sosiy qurilmani tanlash va hisoblash 6-7 25 91
7 Тех nika havfsizligi 8 5 96
8 Х ulosa 9 2 98
9 Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati 9 2 100
1
0 К urs ishi himoyasi 10
Kurs ishi rahbari : Xaydaraliyev X
2

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….4
I.BOB. JARAYONNING NAZARIY ASOSLARI……………………………...7
1.1 Aglomeratsiyalashdagi kimyoviy jarayonalar………………………………….7
1.2 Aglomeratsiya mashinalari……………………………………………………11
II.BOB. TEXNOLOGIK HISOBLASH………………………………………..16
2.1 Qo’rg’oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish jarayoni
hisobi……………………………………………………………………………...16
2.2 Sulfidli Pb konsentratini ratsional tarkibini hisobi.……………………………
18
2.3 Shlak tashlash va flyus sarfini hisobi .
………………………………………….20
2.4 Agloshixta va aglomashina sonini
hisoblash…………………………………..24
2.5 Issiqlik balansi…………………………………………………………………
25
2.6. Aglomeratsion mashinaning asosiy dastgoh
hisobi…………………………...28
III.BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI…………………………………………...31
XULOSA…………………………………………………………………………34
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………………………..35
3

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026KIRISH
Qo‘rg‘oshinli konsentrat — bu qo‘rg‘oshin rudalarini boyitish jarayonida
olinadigan oraliq mahsulot bo‘lib, tarkibida yuqori miqdorda qo‘rg‘oshin (Pb) va u
bilan birga boshqa rangli hamda qimmatbaho metallar mavjud bo‘ladi. Asosan,
qo‘rg‘oshinli konsentrat galenit (PbS) mineralidan olinadi va metallurgiya
sanoatida qo‘rg‘oshin ishlab chiqarish uchun asosiy xomashyo
hisoblanadi.Qo‘rg‘oshinli konsentrat tarkibida qo‘rg‘oshindan tashqari rux, mis,
kumush, oltin, kadmiy, vismut va oltingugurt kabi elementlar uchraydi.
Konsentratdagi qo‘rg‘oshin miqdori odatda 40–70 % oralig‘ida bo‘lib, uning aniq
tarkibi ruda turiga va boyitish texnologiyasiga bog‘liq holda farqlanadi.
Oltingugurt esa asosan sulfid shaklida bo‘lib, metallurgik qayta ishlash
jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi.Qo‘rg‘oshinli konsentrat flotatsiya usuli
yordamida olinadi. Ushbu jarayonda rudani maydalash, yanchish va kimyoviy
reagentlar yordamida foydali minerallarni ajratib olish amalga oshiriladi. Natijada
qo‘rg‘oshinli konsentrat va boyitish chiqindilari hosil bo‘ladi. Flotatsiya jarayoni
konsentrat sifatini oshirish va qo‘rg‘oshin ajralishini maksimal darajada ta’minlash
imkonini beradi.
Olmaliq kon-metallurgiya kombinati (OTMK) AJ mis va rux eritish
zavodida qo‘rg‘oshin ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan yangi texnologiyalarni
ishlab chiqdi va amaliyotga joriy etdi. Ushbu texnologiyalar asosida yaratilgan
tozalash moslamalari bilan jihozlangan javhar-pechli pechlar texnik-texnologik
ko‘rsatkichlari bo‘yicha jahon amaliyotida muqobiliga ega emas. Korxona
mutaxassislari tomonidan ishlab chiqilgan texnologik rejim qo‘rg‘oshin ishlab
chiqarishda yuqori iqtisodiy samaradorlikka erishishni ta’minlaydi.Mazkur
texnologiyaning muhim jihatlaridan biri shundaki, qo‘rg‘oshin Olmaliq kon-
metallurgiya kombinatining asosiy ishlab chiqarish jarayonlarida hosil bo‘ladigan
texnogen chiqindilarni qayta ishlash orqali olinmoqda. Natijada, yangi
texnologiyalar qo‘rg‘oshin bilan bir qatorda boshqa qimmatbaho hamda tayanch
metallarni ham ajratib olish imkonini bermoqda.
4

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Amalga oshirilgan tajriba-sanoat ishlari natijasida zavodda 100 tonnadan
ortiq tozalangan qo‘rg‘oshin ishlab chiqarildi. Xalqaro ekspertlarning
ma’lumotlariga ko‘ra, 2012 yilda jahon bo‘yicha qo‘rg‘oshin ishlab chiqarish
hajmi 2011 yilga nisbatan 5 foizga oshib, 13,604 million tonnani tashkil etgan. Shu
bilan birga, rux ishlab chiqarish hajmi 2011 yilga nisbatan 11,5 foizga kamayib,
5,178 million tonnaga teng bo‘lgan. Umuman olganda, 2012 yilda jahon rux ishlab
chiqarish hajmi 3,5 foizga qisqarib, 12,66 million tonnani tashkil etgan bo‘lsa,
qo‘rg‘oshin ishlab chiqarish hajmi esa 0,2 foizga oshib, 10,617 million tonnaga
yetgan.
So‘nggi 20–25 yil davomida ichki va jahon metallurgiya sanoatini
rivojlantirishda sulfidli konsentratlardan qo‘rg‘oshinni bevosita eritish
texnologiyalarini joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Ushbu usullar
an’anaviy aglomeratsiya–eritish sxemalariga nisbatan bir qator texnologik va
iqtisodiy afzalliklarga ega bo‘lib, foydali minerallarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri eritish
imkonini beradi.
Zamonaviy sanoatda ushbu yo‘nalish mis va nikel sulfidli materiallarni
qayta ishlashda qo‘llanilayotgan metallurgik agregatlar va yuqori haroratli
jarayonlar tajribasiga asoslanadi hamda rangli metallurgiya ishlab chiqarishining
asosiy texnologik jarayonlaridan biri sifatida qaralmoqda. Hozirgi vaqtda
qo‘rg‘oshin ishlab chiqarishning yillik hajmi taxminan 6,5 million tonnani tashkil
etib, metall va qotishmalar ishlab chiqarish hajmi bo‘yicha u oltin, mis va ruxdan
keyin dunyoda to‘rtinchi o‘rinni egallaydi.Shu bilan birga, qo‘rg‘oshin tarkibli
mahsulotlar iste’moli asosan sanoati rivojlangan yirik mamlakatlarda amalga
oshiriladi. Biroq ishlab chiqarish jarayonlaridagi eng murakkab masalalardan biri
qo‘rg‘oshinni mahsulot tarkibidan yetarli darajada to‘liq ajratib olish hisoblanadi.
Ushbu jarayon yuqori xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lib, ko‘plab hollarda iqtisodiy
samaradorlik past bo‘ladi.
Ikkilamchi qo‘rg‘oshin xomashyosini yanada to‘liq yig‘ish va qayta ishlash
zarurati avtomobil parkining kengayishi hamda ekologik talablarning qat’iylashuvi
bilan bevosita bog‘liqdir. Shu bilan birga, qo‘rg‘oshinli akkumulyatorlar ishlab
5

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026chiqarish hajmi va ularni tayyorlashda qo‘llaniladigan qo‘rg‘oshin miqdori ham
ortib bormoqda.
O‘zbekiston uchun qo‘rg‘oshin, uning qotishmalari hamda qo‘rg‘oshinli
konsentratlar bo‘yicha importga qaramlikni bartaraf etish bilan cheklanib
qolmasdan, ushbu mahsulotlarni uzoq muddatli istiqbolda eksport qilish
imkoniyatlarini ham hisobga olish muhim ahamiyatga ega. Hozirgi sharoitda rangli
va qora metallarni qayta ishlash nafaqat resurslardan oqilona foydalanish nuqtayi
nazaridan, balki iqtisodiy va ekologik jihatdan ham ajralmas jarayon hisoblanadi.
Metall ishlab chiqarishda ikkilamchi xomashyo ulushining oshirilishi ishlab
chiqarish samaradorligini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Qo‘rg‘oshinning ikkilamchi xomashyolarda yuqori konsentratsiyada
uchrashi va uni qayta ishlash xarajatlarining nisbatan pastligi mazkur
yo‘nalishning iqtisodiy samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Shu
sababli, ikkilamchi xomashyolardan qo‘rg‘oshin olish jarayonlarini rivojlantirish
iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Taklif etilayotgan texnik yechimlarning asosiy ustunliklari ularning
yangiligi, energiya tejamkorligi hamda qat’iy ekologik talablarga javob berishi
bilan belgilanadi. Ushbu omillar zamonaviy eritish texnologiyalarini joriy etish
zaruratini yanada kuchaytiradi.
Hozirgi vaqtda O‘zbekiston Respublikasida ushbu yo‘nalishda yetakchi
sanoat ishlab chiqarish korxonasi mavjud emas. Shunga qaramay, yuqorida qayd
etilgan xomashyo turlarini qayta ishlash uchun texnologik sxemalarni ishlab
chiqish innovatsion ahamiyatga ega bo‘lib, respublika sanoat salohiyatini sezilarli
darajada kengaytirishga xizmat qiladi.
6

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026I.BOB. JARAYONNING NAZARIY ASOSLARI
1.1 Aglomeratsiyalashdagi kimyoviy jarayonalar
Qo‘rg‘oshinli rudalarning asosiy mineral tarkibini galenit (PbS), serussit
(PbCO ₃ ) va anglesit (PbSO ₄ ) tashkil etadi. Odatda, qo‘rg‘oshinli rudalar tarkibida
ma’lum miqdorda sulfidlar va karbonatlar bilan bir qatorda rux, mis hamda temir
birikmalari ham uchraydi. Ushbu rudalar flotatsiya usuli yordamida boyitilib,
natijada tarkibida 75 foizgacha qo‘rg‘oshin va 4–7 foizgacha rux bo‘lgan
konsentrat olinadi. Hosil bo‘lgan konsentrat tarkibidagi puch tog‘ jinslari asosan
kvarts, silikatlar va ohaktoshdan iborat bo‘ladi. Boyitma zarralarining yirikligi
yuqori darajada maydalangan bo‘lib, ularning taxminan 95 foizi −0,06 mm
o‘lcham oralig‘ida bo‘ladi.
Sulfidli konsentratlarning asosiy qismi oksidlovchi sharoitda kuydirish
jarayonidan o‘tkazilib, bunda qo‘rg‘oshin tarkibidagi oltingugurtning katta qismi
yo‘qotiladi va metall oksidli holatga o‘tkaziladi. Shu jarayon davomida
konsentratni bo‘laklash ham amalga oshiriladi. Ta’kidlash joizki, mayda donali
konsentratlarni bevosita shaxtali pechlarda qayta ishlash iqtisodiy jihatdan
samarasiz hisoblanadi. Shuning uchun mayda mahsulotni bo‘laklash jarayoni qora
metallurgiyada qo‘llaniladigan texnologiyalarga o‘xshash tarzda muhim texnologik
jarayon sifatida qaraladi.
Shunday qilib qo`rg`oshinli boyitmaning dastlabki algomеratsiyasi ikkita
maqsadli bo`ladi.
 Qo`rg`oshinni oksidli shaklga o`tkazish bilan boyitmadan
oltingugurtni yo`qotish;
 Mayda mahsulotni algomеratning yirik bo`laklariga aylantirish.
Algomеratsiyadan oldin sulfidli qo`rg`oshinli boyitma namlanadi va
yondiruvchi qatlamning gaz o`tkazish qobiliyatini yaxshilash uchun bo`laklanadi
(qumaloqlanadi).
Aglomеratsiya tasmali turdagi mashinalarda va chashkali (qozon)
moslamalarda amalga oshiriladi. Yoqilg`i sifatida sulfidli boyitmaning
oltingugurti, koks maydasi ishlatiladi.
7

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Algomеratsiya jarayoni shixtani yondiruvchi gorn yordamida o`t oldirishdan
boshlanadi.
Bunda sulfidlardagi oltingugurtlarning yoqish zonasi hosil bo`lib, u sеkin
panjaraga tomon xarakatlanadi. Yonish zonasida xarorat 800 – 1000 °C ni tashkil
etadi. Chiqayotgan gazlarning xarorati 200°C dan oshmaydi.
Boyitmaning asosiy tashkil etuvchisi galеnit (PbS) havoli muhitda 360 °C
dayoq alangalanadi.
2PbS + 3O
2 = 2PbO + 2,5O
2
500 °C dan past xaroratda qo`rg`oshin sulfati hosil bo`lishi mumkin.
PbO + SO
3 = PbSO
4
Biroq harorat 600°C ga ko`tarilsa, oltingugurt angidridi SO
2 va O
2 ga
dissotsiyalanadi, bu esa PbSO
4 hosil bo`lishini qiyinlashtiradi.
950 °C dan yuqori xaroratda PbSO
4 va SO
3 ga dissotsiyalanadi. Shunday
qilib qo`rg`oshin oksidi, sulfati va sulfidlari miqdori orasidagi nisbatan yondirish
tarkibiga bog`liq. Yetarlicha yuqori xaroratda va gazlarni yondirish qatlamidan
jadal so`rib olishda mahsulotlardagi sulfatning miqdori uncha ko`p emas.
Qo`rg`oshin oksidi shixtadagi kr е mn е zyom bilan qattiq fazada 710 °C da
ta’sirlashadi.
PbO + SiO
2 = PbO + SiO
2
2PbO + SiO
2 = 2PbO + SiO
2
PbO va SiO
2 ning yarim xarorati 780°C, 2PbO va SiO
2 niki esa 740°C
qo`rg`oshin s е likatari yonish zonasida shixtaning ashyo qismini eritadi.
Qo`rg`oshinli algom е rat mustaxkam, bo`lakli, g`ovak bo`lishi k е rak. Shu
bilan bir qatorda u kam miqdorda oltingugurt qoldig`ini saqlashi k е rak. Id е al
xolatda algom е rat umuman oltingugurt saqlamasligi k е rak, l е kin bunday natijaga
amalda erishish qiyin. Odatda algom е rat 1-2 % S saqlaydi.
Sulfidli boyitmani yondirish ko`pincha ikki bosqichda amalga oshiriladi. (1–
r asm) Birinchi yondirishdan maqsad shixtani boyitmani bo`laklamasdan oldin
shixtadagi oltingugurtning bir qismini yo`qotish. Toza gal е nit PbS 13,4 % S
(massasi bo`yicha) saqlaydi.
8

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Aglom е ratsiyadan oldin odatda shixta 12 % dan kamroq oltingugurt
saqlaydi. Birinchi kuydirishdan k е yin mahsulotda 6-8% S qolishi k е rak.
Aglom е ratsiyada oltingugurtni yo`qotish jarayonining o`ziga xususiyatlarini
hisobga olib, birinchi kuydirish (issiqlik qayta tiklanishini tiklash yonish zonasida
haroratni pasaytirish, oltingugurtni ushlab turuvchi sulfidni va silikatli eritma hosil
bo`lishining oldini olish maqsadida) shixtaning yupqa qatlami 180 – 150 mm da
olib boriladi.
Bundan tashqari, yupqa qatlamda ishlash shixtaning gaz o`tkazish
qobiliyatini s е zilarli oshiradi, sizib o`tuvchi havoning miqdorini oshiradi, qatlamda
k е skin oksidlovchi atmosf е ra hosil qiladi va oltingugurtning yonib botishini
kuchaytiradi.
Birinchi kuydirish m е xanik jixatdan kuchsiz mahsulot b е radi va bu mahsulot
k е yin 6 – 10 mm ga maydalanadi, yana namlanadi va qattiq bo`lak hosil qilish
maqsadida ikkinchi marta kuydiriladi. Kuydirish baland qatlamda (300 mm gacha)
olib boriladi va bu yuqori darajadagi harorat olishni, suyuq faza hosil bo`lishini,
shixtaning erishini va mustaxkam aglom е rat olishini ta’minlaydi. Parall е l ravishda
shixtaning ikkilamchi oltingugurtsizlantirish olib boriladi. Birinchi kuydirish 7 –
10 daqiqa, ikkinchi kuydirish esa 15 – 20 daqiqa davom etadi.
Kuydirish davrida quyidagi reaksiyalar oqib o’tishi mumkin:
PbS +2O
2 = PbSO
4 (1)
PbS + 3/2 O
2 = PbO + SO
2 (2)
PbS + O
2 = Pb + SO
2 (3)
Harorat 700°C da (2) reaksiya oqib o’tadi. Shu sharoitda quyidagi reaksiya
ham oqib o’tishi mumkin: PbS + 3 PbSO
4 = 4 PbO + 4SO
2 (4)
886 °C dan ziyod haroratda qo’rg’oshin oksidi eriydi va tezlik
dissotsiatsiyasi oqib o’tadi hamda shu sharoitda (3) reaksiyasi ham o’tadi.
Haroratning 900°C atrofida qattiq holatidagi moddalar o’zaro bog’lanadi:
PbSq + 2PbOq = 3Pb + SO, (5)
9

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Reaksiyasi intensiv oqib o’tishi oltingugurt dioksidini porsial bosimdan
baholasak bo’ladi. Masalan, 800°C P
SO2 = 13,3 kPa, 850°C esa P
SO2 = 101 kPa ga
teng.
Aglomeratsion kuydirish shixtaning 200—300 mm enligi ostida o’tadi.
Shixtadan havo tepadan pastga sizib chiqadi yoki pastdan yuqoriga sirqib o’tadi.
Havo tepadan sizib chiqsa, shixta yuqoridan yondiriladi. Pastdan tepaga qarab
havo sirqib o’tishida, shixtaning pastki qoplami yondiriladi. Shixtaning yonishi
shixta hajmida havo yo’nalishiga qarab tarqaladi. Kuydirish davrida shixtada
turli zonalar paydo bo’ladi, natijada har xil fizik-kimyoviy jarayonlar oqib
o’tadi.
Aglomeratsion kuydirish jarayoni maxsus yondirgich-gom yordamida,
shixta qismi yondirilishi bilan boshlanadi. Qatlamning boshqa qismlari
sulfidlarni kuydirish davomida ekzotermik reaksiyalar natijasida ajralib
chiqadigan issiqlik hisobiga o’tadi. 1 kg temir va og’ir rangli metall sulfidlarini
kuydirish shartli yoqilg’ining 20—25 foizini tashkil qiladi.
Sizib chiqayotgan havo shixtani yonishdan saqlaydi. Kuydirish zonasida
eng yuqori harorat 1000—1100°C ni tashkil etadi va bu harorat kuydirish
reaksiyalarining oqib o’tishiga ko’maklashadi. Kuydirish zonasida yengil
eriydigan evtektika, hosil bo’lgan qo’rg’oshin va boshqa moddalar hisobiga
hamma materiallar suyuq holatga o’tadi. Suyuq moddalar sovuq havo sizib
chiqishi hisobiga qotadi va bo’laklar hosil qiladi. Kuydirish zonasi esa
shixtaning boshqa qismlariga siljiydi. Aglomeratning g’ovakligi sababli undan
sovuq havo oson sizib o’tadi va pastki qatlamdan shixta moddalarni isitib,
kuydirish jarayoniga tayyorlaydi.
Qo’rg’oshinning eng oson eriydigan birikmalari: qo’rg’oshin silikatlari
2PbO • SiO
2 (t = 740°C); PbO * SiO
2 (t = 766°C) va ular evtektikalari (670°C).
Erigan moddalar aglomeratga qattiqlik beradigan sementlaydigan modda
hisoblanadi.
Aglomeratsion kuydirishni oqilona o’tkazish maqsadida shixtaga flyuslar
qo’shiladi. Flyus shaklida kvars, temir rudasi, aylanuvchi shlak va aglomerat
10

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026qo’llanadi.
Qo’rg’oshin konsentrati kuydirishga kerak bo’lgan oltingugurtni ko’proq
to’playdi. Bu shixta o’ta qizishiga va maqsaddan oldinroq suyuq holatga
o’tishiga olib kelishi mumkin. Ortiqcha issiqlikni bartaraf qilish maqsadida
shixtaga to’g’irlovchi-regulator qo’shiladi. Regulator hisobida suv, flyus, shlak
va boshqa moddalar ishlatishi mumkin. Harorat regulatorining massasi,
qo’rg’oshin massasining og’irligidan 2—3 marta ko’proq bo’lishi mumkin.
Odatda, regulator hisobida ohak qo’llanadi. Ohak sulfid oksidlanishida
ajralib chiqayotgan issiqlikni yutadi, o’zi 910°C ziyod haroratgacha isiydi va
parchalanadi:
CaCO
3 = CaO + CO
2 - 188,9 kJ (6)
Parchalanish reaksiyasi issiqlik yutilishi bilan oqib o’tadi.
Ohakning qo’shimcha qo’shilishi shixtaga kvars qumi va temir rudasi
berishni talab qiladi. Bu talab bo’lajak aglomeratni shaxtali pechda eritishda
kerakli shlak tarkibini olish bilan bog’liq.
Kvars qumi ortiqcha issiqlikni sarf qilishga yordam beradi va o’zi
kuydirish haroratigacha qiziydi.
710—750°C da kvars qo’rg’oshin birikmalari bilan reaksiyaga kiradi:
2PbO + SiO
2 = 2PbO • SiO
2 (7)
2PbSO
4 + SiO
2 = 2PbO • SiO
2 + 2SO
2 + O
2 (8)
Qo’rg’oshin silikatlari 750—800°C eritmalar va aglomerat paydo
boiishiga ko’maklashadi.
Temir rudasi (Fe
2 O
3 ) issiqlikning yaxshi regulatori hisoblanadi. Kuydirish
davrida qo’rg’oshin ferritlari paydo bo`ladi, bu esa foydali jarayon, qaysiki
aglomeratning desulfurizatsiya darajasini oshiradi, qo’rg’oshinni bug ’
shakliga
o’tib, isrof bo`lishining oldini oladi.
Aglomeratsiya jarayoniga keltirilgan shixta quyidagi tarkibga ega bo`lishi
kerak, %: 6-8 S; 45-50 Pb; 10-20 CaO; 25-35 FeO; 20—25 SiO. Shixtaning
namligi 6—10 % bo’lishi kerak.
11

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 20261.2 Aglomeratsiya mashinalari
Aglomeratsion kuydirish jarayonining asosiy maqsadi qo‘rg‘oshin
konsentratini shaxtali pechlarda amalga oshiriladigan tiklovchi eritish jarayoniga
tayyorlashdan iborat. Ushbu jarayon davomida bir qator muhim texnologik
vazifalar bajarilishi talab etiladi.Birinchidan, konsentrat tarkibidagi oltingugurt
havo kislorodi ishtirokida oksidlanib ajratib olinadi. Mazkur bosqichda
desulfurizatsiya darajasi odatda 60–85 foiz oralig‘ida ta’minlanishi lozim bo‘lib,
bu keyingi eritish jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Ikkinchidan, tayyorlash jarayonida dastlab kukunsimon va sochiluvchan
holatda bo‘lgan materialning g‘ovak tuzilishga ega bo‘lishi ta’minlanadi. Natijada
hosil bo‘lgan g‘ovakli bo‘laklar yuqori gaz o‘tkazuvchanlik xususiyatiga ega
bo‘lib, metallurgiya amaliyotida bunday mahsulot aglomerat deb ataladi.
Aglomeratning g‘ovak tuzilishi shaxtali pechlarda gaz almashinuvi va issiqlik
uzatilishini yaxshilab, eritish jarayonining barqaror va samarali kechishini
ta’minlaydi.
Qo rg oshin konsentratini kuydirish aglomeratsion mashinalarda olibʻ ʻ
boriladi. Bu mashinalarda havo tepadan pastga, yoki pastdan tepaga yo naltiriladi.
ʻ
Aglomeratsion mashinalar tasmali va aylana shaklida boladi. Metallurgiyada
tasmali aglomeratsion mashinalar keng qo’llaniladi.
Aglomeratsion mashina uzunligi 35-40 m bo’lgan po’lat tasmaga maxsus
qutilar joylashtirilgan bo’lib `
, tasma zanjirli konveyr kabi harakatlanadi.
Qutilarning ichki qismi panjara bilan tugab, pastki qismi konus shaklida
bo’shliqdan iborat bo’lib, havo sorishga yoki berishga moslashtirilgan.
Mashinaning boshlanish qismida (ya’ni qutilar ustida) shixta yuklash
moslamasi va shixtani yondirish uskunasi joylashtirilgan. Qutilarga to’ldirilgan
shixta o’t olish kamerasidan o’tadi. Bunda shixta tarkibidagi koksni hisobiga
alanga oladi va shu tariqa unda yuqori haroratdagi issiqlik vujudga keladi. Yonish
va oksidlanish jarayonini davom ettirish maqsadida qutilarga havo beriladi yoki
pastki qismdan havo suriladi. Bu o’z navbatida havo sorish yoki purkash orqali
amalga oshiriladi.
12

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Tasmaning harakatlanishi bo’ylab mashinaning oxirgi qismigacha kuyish va
aglomeratsiyalash jarayoni amalga oshiriladi. Hosil bo’lgan mahsulot konveyerni
burilishi hisobiga aglomerat qolipdan ko’chiriladi.
Aglomerat mashinasidagi tasmaning harakatlanish tezligi 1-4 m/min ni
tashkil etadi. Uning uzunligi 6m dan 75 metrgacha bo’lishi mumkin. Mashinaning
mahsulot bo’yicha umumiy ish hajmi 6-300 m 2
ni tashkil etadi.
Uning ishlab chiqarish unumdorligi qora metall konsentratlari uchun 32 t/m 2
sutkani, metall boyitmalari uchun 18 t/m 2
ni tashkil etadi.
Qo‘rg‘oshin ishlab chiqarish texnologiyasida aglomeratsiya mashinalari
muhim bo‘g‘inlardan biri hisoblanadi. Ular asosan qo‘rg‘oshinli konsentratlarni
shaxtali pechlarda tiklovchi eritishga tayyorlash maqsadida qo‘llaniladi.
Aglomeratsiya jarayoni konsentratning fizik va kimyoviy xususiyatlarini eritish
jarayoniga mos holatga keltirishga xizmat qiladi.
1-rasm. Aglomeratsion mashinaning chizmasi: 1-karkas; 2-qutili
aravachalar; 3–havo so rish kamerasi; 4-shixta yuklash bo limi; 5-shixtaniʻ ʻ
qutilarga joylashtirish; 6-yondirish kamerasi; 7-mashinani harakatga keltiruvchi
dvigatel.
13

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Aglomeratsiya mashinalarining qo‘rg‘oshin ishlab chiqarishdagi afzalliklari
Qo‘rg‘oshinli konsentratlarni aglomeratsiyalash natijasida mayda va
kukunsimon zarrachalar yirik, mexanik jihatdan mustahkam bo‘laklarga birlashadi.
Bu holat shaxtali pechlarda materialning bir tekis yuklanishini ta’minlab, gaz va
issiqlik almashinuvini yaxshilaydi. Natijada tiklovchi eritish jarayoni barqaror va
samarali kechadi.
Aglomeratsiya jarayonida konsentrat tarkibidagi oltingugurtning muhim
qismi oksidlanib ajraladi, bu esa keyingi eritish bosqichida koks sarfini
kamaytirish va pech unumdorligini oshirish imkonini beradi. Shu bilan birga,
aglomeratning g‘ovak tuzilishi tiklovchi gazlarning o‘tishini yengillashtirib,
qo‘rg‘oshinning ajralib chiqish darajasini oshiradi.
2-rasm. Sulfidli qo rg oshin boyitmasini aglomeratsion kuydirishʻ ʻ
sxemasi: 1 — Shixta yuklagich, 2 — Shixta bunkeri, 3 — Aralashtirgich
(granulyator), 4 — Yondirgichlar (gorelka), 5 — Aglomeratsion lenta mashinasi, 6
— Gaz yig‘uvchi kamera, 7 — Yetaklovchi yulduzcha (yurituvchi g‘ildirak)
8 — Tutun so‘rgich (ekshauster), 9 — Mo‘ri (truba).
Aglomeratsiyalangan materiallarda chang hosil bo‘lishi keskin kamayadi, bu
esa ishlab chiqarish hududida ekologik holatni yaxshilaydi va mehnat xavfsizligini
oshiradi. Bundan tashqari, aglomeratsiya jarayoni ikkilamchi qo‘rg‘oshinli
materiallarni (shlaklar, changlar, ishlab chiqarish chiqindilari) asosiy xomashyo
14

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026bilan birga qayta ishlash imkonini beradi, bu esa resurslardan oqilona
foydalanishni ta’minlaydi.
Aglomeratsiya mashinalarining qo‘rg‘oshin ishlab chiqarishdagi
kamchiliklari
Shu bilan birga, qo‘rg‘oshin ishlab chiqarishda aglomeratsiya
mashinalaridan foydalanish ayrim kamchiliklarga ham ega. Aglomeratsion
kuydirish jarayoni yuqori haroratda olib borilishi sababli sezilarli energiya sarfini
talab etadi. Bundan tashqari, aglomeratsiya uskunalarini o‘rnatish va ekspluatatsiya
qilish uchun katta kapital mablag‘lar va muntazam texnik xizmat ko‘rsatish zarur
bo‘ladi.
Jarayonni samarali olib borish uchun xomashyo tarkibining barqaror bo‘lishi
muhim ahamiyatga ega. Konsentrat tarkibidagi oltingugurt, rux yoki boshqa
qo‘shimcha komponentlarning keskin o‘zgarishi aglomerat sifatiga va eritish
jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Shuningdek, aglomeratlarning mexanik mustahkamligi yetarli bo‘lmaganda,
ularning tashish yoki yuklash jarayonida parchalanishi pech ishining barqarorligini
pasaytiradi.
Bundan tashqari, aglomeratsion kuydirish jarayonida oltingugurt dioksidi
(SO ₂ ) ajralib chiqadi, bu esa atrof-muhitni muhofaza qilish choralarini, jumladan,
gazlarni tozalash va utilizatsiya qilish tizimlarini joriy etishni talab etadi.
15

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026II.BOB. TEXNOLOGIK HISOBLASH
2.1. Qo’rg‘oshin konsentratlarini aglomeratsion mashinada kuydirish
jarayoni hisobi
Boshlang‘ich ma’lumotlar:
Qo‘rg‘oshin konsentratining tarkibi:
Pb = 42,5 %
Zn = 6,6 %
Cu = 2,4 %
Fe = 13,6 %
S = 4,8 %
CaO = 7,5 %
SiO = 8,2 %₂
MgO = 3,0 %
Al O = 2,5 %
₂ ₃
Boshqalar = 8,9 %
Yiliga olinadigan qo‘rg‘oshin miqdori:
QPb = 100000 t/yil
Qo‘rg‘oshinning ajralib chiqish darajasi:
η = 95 % = 0,95
Sof qo‘rg‘oshin bo‘yicha konsentrat sarfi:
Q = 100000 ÷ 0,95= 105263 t/yil
Quruq qo‘rg‘oshin konsentrati sarfi:
Q
k = 105263 ÷ 0,425= 247678 t/yil
Sutkalik konsentrat sarfi:
Korxona yiliga 330 kun ishlaydi deb olinadi.
Q
sut = 247678 ÷ 330= 750,5 t/sutka
Aglomeratsion mashinaga yuklama:
750,5 × 1000 = 750500 kg/sutka
22 soat ish rejimida soatlik yuklama:
750500 ÷ 22 = 34113,6 kg/soat
16

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Q
soat = 34,1 t/soat
Oltingugurt miqdorini hisoblash:
S = 750500 × 0,048= 36024 kg/sutka
Temir miqdorini hisoblash:
Fe = 750500 × 0,136= 102068 kg/sutka
Rux miqdorini hisoblash:
Zn = 750500 × 0,066= 49533 kg/sutka
Mis miqdorini hisoblash:
Cu = 750500 × 0,024 = 18012 kg/sutka
CaO miqdorini hisoblash:
CaO = 750500 × 0,075 = 56288 kg/sutka
SiO miqdorini hisoblash:₂
SiO = 750500 × 0,082= 61541 kg/sutka
₂
MgO miqdorini hisoblash:
MgO = 750500 × 0,03= 22515 kg/sutka
Al O miqdorini hisoblash:
₂ ₃
Al O = 750500 × 0,025 = 18763 kg/sutka
₂ ₃
Aglomeratsion mashina sonini hisoblash:
Bir dona aglomeratsion mashina unumdorligi 250 t/sutka deb olinadi.
n = 750,5 ÷ 250= 3,00 ≈ 3 ta
Natija:
Yillik quruq konsentrat sarfi — 247678 t/yil
Sutkalik konsentrat sarfi — 750,5 t/sutka
Soatlik yuklama — 34,1 t/soat
Oltingugurt miqdori — 36,0 t/sutka
Temir miqdori — 102,1 t/sutka
Rux miqdori — 49,5 t/sutka
Mis miqdori — 18,0 t/sutka
CaO miqdori — 56,3 t/sutka
SiO miqdori — 61,5 t/sutka
₂
17

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026MgO miqdori — 22,5 t/sutka
Al O miqdori — 18,8 t/sutka₂ ₃
Aglomeratsion mashina soni — 3 ta
2.2. Sulfidli Pb konsentratining ratsional tarkibini hisoblash
Boshlang‘ich ma’lumotlar:
Pb = 42,5 %
Zn = 6,6 %
Cu = 2,4 %
Fe = 13,6 %
S = 4,8 %
CaO = 7,5 %
SiO = 8,2 %
₂
MgO = 3,0 %
Al O = 2,5 %
₂ ₃
Boshqalar = 8,9 %
Hisob 100 kg konsentrat uchun olib boriladi.
Oltingugurt miqdori kam bo‘lgani sababli metallar qisman sulfid va qisman
oksid holatda bo‘ladi.
1. PbS miqdorini hisoblash
Oltingugurtning 1,8 kg qismi PbS hosil qiladi.
PbS = 239,2 × 1,8 ÷ 32= 13,46 kg
Pb miqdori:
13,46 − 1,8 = 11,66 kg
2. ZnS miqdorini hisoblash
Oltingugurtning 1,7 kg qismi ZnS hosil qiladi.
ZnS = 97,4 × 1,7 ÷ 32 = 5,17 kg
Zn miqdori:
5,17 − 1,7 = 3,47 kg
3. CuFeS miqdorini hisoblash
₂
18

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Oltingugurtning 1,3 kg qismi CuFeS hosil qiladi.₂
CuFeS = 183,4 × 1,3 ÷ 64 = 3,72 kg
₂
Cu miqdori:
63,6 × 3,72 ÷ 183,4= 1,29 kg
Fe miqdori:
55,8 × 3,72 ÷ 183,4= 1,13 kg
Umumiy oltingugurt:
1,8 + 1,7 + 1,3 = 4,8 kg
4. PbO miqdorini hisoblash
Oksid holidagi Pb:
42,5 − 11,66 = 30,84 kg
PbO = 223,2 × 30,84 ÷ 207,2 = 33,23 kg
Kislorod miqdori:
33,23 − 30,84 = 2,39 kg
5. ZnO miqdorini hisoblash
Oksid holidagi Zn:
6,6 − 3,47 = 3,13 kg
ZnO = 81,4 × 3,13 ÷ 65,4= 3,90 kg
Kislorod miqdori:
3,90 − 3,13 = 0,77 kg
6. Cu O miqdorini hisoblash
₂
Oksid holidagi Cu:
2,4 − 1,29 = 1,11 kg
Cu O = 143,2 × 1,11 ÷ 127,2 = 1,25 kg
₂
Kislorod miqdori:
1,25 − 1,11 = 0,14 kg
7. FeO miqdorini hisoblash
Oksid holidagi Fe:
13,6 − 1,13 = 12,47 kg
FeO = 71,8 × 12,47 ÷ 55,8= 16,04 kg
19

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Kislorod miqdori:
16,04 − 12,47 = 3,57 kg
8. CaCO miqdorini hisoblash₃
CaCO = 100 × 7,5 ÷ 56,1= 13,37 kg
₃
CO miqdori:
₂
13,37 − 7,5 = 5,87 kg
9. SiO , MgO va Al O
₂ ₂ ₃
SiO = 8,2 kg
₂
MgO = 3,0 kg
Al O = 2,5 kg
₂ ₃
1-jadval
Qo‘rg‘oshin konsentratining ratsional tarkibi
No Birikmalar Pb Zn Cu Fe S O CaO CO
₂ SiO
₂ MgO Al O ₂
₃ Bosh Jami
1 PbS 11.6
6 1.8 13.46
2 ZnS 3.47 1.7 5.17
3 CuFeS
₂ 1.29 1.13 1.3 3.72
4 PbO 30.8
4 2.39 33.23
5 ZnO 3.13 0.77 3.9
6 CuO
₂ 1.11 0.14 1.25
7 FeO 12.47 3.57 16.04
8 CaCO
₃ 7.5 5.87 13.37
9 SiO
₂ 8.2 8.2
10 MgO 3.0 3.0
11 Al O |
₂ ₃ 2.5 2.5
12 Boshqalar 8.16 8.16
13 Jami 42.5 6.6 2.4 13.6 4.8 6.87 7.5 5.87 8.2 3.0 2.5 8.16 100
2.3. Shlak tashlash va flyus sarfini hisoblash
Shlakdagi rux miqdori:
6,6 × 0,95 = 6,27 kg
20

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026ZnO massasi:
81,4 × 6,27 ÷ 65,4 = 7,80 kg
Temirning shlakdagi miqdori:
71,8 × 13,6 ÷ 55,8 = 17,50 kg
CaO = 7,5 kg
SiO = 8,2 kg₂
MgO = 3,0 kg
Al O = 2,5 kg
₂ ₃
Flyussiz eritishda shlak miqdori:
ZnO + FeO + CaO + SiO + MgO + Al O = 90 %
₂ ₂ ₃
7,80 + 17,50 + 7,5 + 8,2 + 3,0 + 2,5 = 46,50 kg
100 % shlak miqdori:
46,50 × 100 ÷ 90 = 51,67 kg
Shlak tarkibi:
ZnO = 7,80 kg → 15,09 %
FeO = 17,50 kg → 33,87 %
CaO = 7,5 kg → 14,51 %
SiO = 8,2 kg → 15,87 %
₂
MgO = 3,0 kg → 5,81 %
Al O = 2,5 kg → 4,84 %
₂ ₃
Boshqalar = 10 %
ZnO va Al O miqdoriga qarab shlak massasini aniqlash:
₂ ₃
(7,80 + 2,5) ÷ 0,21 = 49,05 kg
Bundan:
FeO = 49,05 × 0,33 = 16,19 kg
CaO = 49,05 × 0,22 = 10,79 kg
SiO = 49,05 × 0,16 = 7,85 kg
₂
Konsentrat bilan shlakka o‘tadi:
FeO = 17,50 kg
SiO = 8,2 kg
₂
21

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026CaO = 7,5 kg
Qo‘shimcha flyus miqdori:
CaO = 10,79 − 7,5 = 3,29 kg
Temir saqlovchi flyus talab qilinmaydi, chunki FeO miqdori yetarli.
Kalsiy saqlovchi flyus sifatida ohaktosh ishlatiladi.
Ohaktosh tarkibi:
CaO = 53 %
SiO = 8 %₂
Ohaktosh sarfi:
3,29 ÷ 0,53 = 6,21 kg
U bilan kiradigan SiO :
₂
6,21 × 0,08 = 0,50 kg
Shixtadagi koks miqdori:
(100 + 6,21) × 0,026 = 2,76 kg
Koksdagi zol miqdori:
2,76 × 11,5 ÷ 100 = 0,32 kg
Zol bilan kiradigan komponentlar:
SiO = 0,32 × 0,535 = 0,17 kg
₂
FeO = 0,32 × 0,077 = 0,025 kg
CaO = 0,32 × 0,02 = 0,006 kg
Al O = 0,32 × 0,315 = 0,10 kg
₂ ₃
2-jadval
Qo‘rg‘oshinli konsentrat shixtasi tarkibi
N
o Komponent Pb Zn Cu Fe S CaO SiO
₂ MgO Al O
₂
₃ Bosh Jami
1 Sulfidli Pb konsentrati 42.5 6.6 2.4 13.6 4.8 7.5 8.2 3.0 2.5 8.9 100
2 Ohaktosh 3.29 0.5 2.42 6.21
3 Koks 0.02
5 0.00
6 0.17 0.1 2.46 2.76
4 Jami 42.5 6.6 2.4 13.6
3 4.8 10.8 8.87 3.0 2.6 13.78 108.97
22

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Aglomerat ratsional tarkibi hisobi
Hisob 100 kg shixta uchun olib boriladi.
Kuydirish darajasi:
η = 85 %
Qolgan oltingugurt:
4,8 × (1 − 0,85)= 0,72 kg
Shundan:
Sulfid holida:
0,72 × 1 ÷ 3 = 0,24 kg
Sulfat holida:
0,72 × 2 ÷ 3 = 0,48 kg
ZnS tarkibidagi oltingugurt:
0,24 × 0,6 = 0,14 kg
ZnS miqdori:
97,4 × 0,14 ÷ 32 = 0,43 kg
Zn miqdori:
0,43 − 0,14 = 0,29 kg
FeS tarkibidagi oltingugurt:
0,24 × 0,4 = 0,10 kg
FeS miqdori:
87,8 × 0,10 ÷ 32 = 0,27 kg
Fe miqdori:
0,27 − 0,10 = 0,17 kg
CaSO tarkibidagi oltingugurt:₄
0,48 × 0,5 = 0,24 kg
CaSO miqdori:
₄
0,24 × 136 ÷ 32 = 1,02 kg
PbSO tarkibidagi oltingugurt:
₄
303 × 0,24 ÷ 32 = 2,27 kg
23

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Pb = 1,65 kg
O = 0,38 kg₂
ZnO miqdori:
(6,6 − 0,29) × 81,4 ÷ 65,4 = 7,85 kg
Fe oksid holida:
13,63 − 0,17 = 13,46 kg
Fe O da Fe = 6,73 kg
₂ ₃
Fe O da Fe = 6,73 kg
₃ ₄
Fe O miqdori:
₂ ₃
159,6 × 6,73 ÷ (55,8 × 2)= 9,62 kg
Fe O miqdori:
₃ ₄
231,4 × 6,73 ÷ (55,8 × 3)= 9,29 kg
CaO miqdori:
10,80 − 0,54 = 10,26 kg
PbO miqdori:
(42,5 − 1,65) × 223,2 ÷ 207,2= 44,01 kg
Cu O miqdori:
₂
143,2 × 2,4 ÷ 127,2= 2,70 kg
SiO = 8,87 kg
₂
MgO = 3,0 kg
Al O = 2,60 kg
₂ ₃
2.4. Agloshixta va aglomashina sonini hisoblash
Korxonaning ishchi kunlari soni:
330 kun/yil
Pb konsentrati miqdori:
247678 t/yil
Sutkalik miqdori:
247678 ÷ 330 = 750,5 t/sutka
Ohaktosh miqdori:
24

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 20260,0621 × 247678 = 15382,8 t/yil
Sutkalik miqdori:
15382,8 ÷ 330 = 46,6 t/sutka
Koksik miqdori:
0,0276 × 247678 = 6835,9 t/yil
Sutkalik miqdori:
6835,9 ÷ 330 = 20,7 t/sutka
Jami shixta miqdori:
247678 + 15382,8 + 6835,9 = 269896,7 t/yil
Sutkalik jami shixta:
750,5 + 46,6 + 20,7 = 817,8 t/sutka
Kuydiriladigan oltingugurt miqdori:
750,5 × 0,048 × 0,85= 30,62 t/sutka
Aglomashinaning kerakli maydoni:
30,62 ÷ (1,3 × 0,9)= 26,17 m²
Bir dona aglomashina maydoni 35 m² deb olinadi.
Aglomashina soni:
26,17 ÷ 35= 0,75 ≈ 1 ta
Natija:
Pb konsentrati — 247678 t/yil 750,5 t/sutka
Ohaktosh — 15382,8 t/yil 46,6 t/sutka
Koksik — 6835,9 t/yil 20,7 t/sutka
Jami shixta — 269896,7 t/yil 817,8 t/sutka
Kuydirilgan oltingugurt — 30,62 t/sutka
Aglomashina maydoni — 26,17 m²
Aglomashina soni — 1 ta
2.5. Issiqlik balansi hisobi
Issiqlik kelishi
1. Koksdagi uglerodning CO gacha yonish issiqligi₂
25

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026C + O = CO + 390500 J/mol₂ ₂
1 kg uglerod uchun:
390500 ÷ 12 = 32541 kJ/kg
Koks tarkibidagi uglerod miqdori:
2,41 kg
Ajraladigan issiqlik:
32541 × 2,41 = 78423,8 kJ
2. Shlak hosil bo‘lish issiqligi
a) Kalsiy silikat hosil bo‘lishi
2CaO + SiO = Ca SiO + 74327 J/mol
₂ ₂ ₄
74327 ÷ (2 × 56) × 7,5= 4977,7 kJ
b) Temir silikat hosil bo‘lishi
2FeO + SiO = Fe SiO + 515224 J/mol
₂ ₂ ₄
515224 ÷ 203,7 × 17,50= 44295,5 kJ
v) Magniy silikat hosil bo‘lishi
MgO + SiO = MgSiO + 196000 J/mol
₂ ₃
196000 ÷ 40,3 × 3,0= 14590,6 kJ
Shlak hosil bo‘lishidagi umumiy issiqlik:
4977,7 + 44295,5 + 14590,6= 63863,8 kJ
3. Havo bilan kiradigan fizik issiqlik
m = 260 kg
t = 20°C
C = 0,31
Q = 260 × 20 × 0,31= 1612 kJ
4. Koks bilan kiradigan fizik issiqlik
Q = 2,76 × 20 × 2,37= 130,8 kJ
5. Shixta bilan kiradigan fizik issiqlik
Q = 100 × 20 × 1,17= 2340 kJ
Hisobga olinmagan issiqlik kelishi:
Q = 86795,7 kJ
26

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026 3-jadval
Issiqlik kelishi
No Tarkibi kJ %
1 Koks yonishi 78423.8 33.6
2 Shlak hosil bo‘lishi 63863.8 27.4
3 Havo bilan kirgan fizik issiqlik 1612 0.7
4 Koks fizik issiqligi 130.8 0.1
5 Shixta fizik issiqligi 2340 1.0
6 Hisobga olinmagan issiqlik 86795.7 37.2
7 Jami 233166.1 100
Issiqlik chiqishi
1. Aglomerat bilan chiqadigan issiqlik
Q
a = 69,8 × 1,9 × 1000= 132620 kJ
2. Endotermik reaksiyalar
a) Ohaktosh parchalanishi
CaCO = CaO + CO₃ ₂
Δ H = −138400 J/mol
₁₂₇₃
3,29 × 3334,5= 10970,5 kJ
b) Namlikning bug‘lanishi
H O → bug‘
₂
12,8 × 418= 5350,4 kJ
Endotermik reaksiyalar umumiy:
10970,5 + 5350,4= 16320,9 kJ
3. Oksid holatini optimallashtirish
27

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 20263Fe O + CO = 2Fe O + CO₂ ₃ ₃ ₄ ₂
504 × 13,46= 6783,8 kJ
4. Magnetitning FeO gacha tiklanishi
Fe O = 3FeO + 1/2O
₃ ₄ ₂
73,05 × 9,29= 678,6 kJ
5. Gazlar bilan ketuvchi issiqlik
CO :
₂
8,7 × 0,534 × 1100= 5110,4 kJ
SO :
₂
0,015 × 0,54 × 1100= 8,9 kJ
H O:
₂
12,8 × 0,418 × 1100= 5885,4 kJ
O :
₂
21 × 0,356 × 1100= 8223,6 kJ
N :
₂
125 × 0,335 × 1100= 46062,5 kJ
Umumiy gazlar issiqligi:
5110,4 + 8,9 + 5885,4 + 8223,6 + 46062,5= 65290,8 kJ
6. Namlikni yo‘qotish uchun issiqlik
10,4 × 0,418 × 1100= 4783,7 kJ
7. Hisobga olinmagan issiqlik yo‘qotishi
Q = 6688,3 kJ
4-jadval
Issiqlik sarfi
No Tarkibi kJ %
1
Aglomerat issiqligi 132620 56.9
2
Endotermik reaksiyalar 16320.9 7.0
3
Oksid holatini optimallashtirish 6783.8 2.9
4
Magnetit tiklanishi 678.6 0.3
5
Gazlar bilan ketuvchi issiqlik 65290.8 28.0
28

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 20266
Namlikni yo‘qotish 4783.7 2.1
7
Hisobga olinmagan yo‘qotish 6688.3 2.8
8 Jami 233166.1 100
2.6. Aglomeratsion mashinaning asosiy dastgoh hisobi
Korxonaning ishlab chiqarish quvvati:
Q = 247678 t/yil
Korxonaning ish rejimi:
330 kun/yil
Sutkalik shixta miqdori:
Qsut = 247678 ÷ 330
Qsut = 750,5 t/sutka
Aglomeratsion mashinaning solishtirma unumdorligi:
q = 1,3 t/(m²·sutka)
Mashinaning ishlash koeffitsienti:
η = 0,9
Kuydiriladigan oltingugurt miqdori:
750,5 × 0,048 × 0,85= 30,62 t/sutka
Aglomeratsion mashinaning kerakli maydoni:
F = 30,62 ÷ (1,3 × 0,9)= 26,17 m²
Standart aglomashina maydoni:
F = 35 m²₁
Kerakli mashinalar soni:
n = 26,17 ÷ 35= 0,75 ≈ 1 ta
Mashina eni:
B = 2,5 m
Mashina uzunligi:
L = 35 ÷ 2,5= 14 m
Mashina lentasining harakat tezligi:
V = 1,2 m/min
29

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Bir soatdagi lenta yurish masofasi:
S = 1,2 × 60= 72 m/soat
Mashinaning bir sutkadagi ish vaqti:
22 soat
Bir sutkadagi lenta yurish masofasi:
72 × 22 = 1584 m/sutka
Mashinaning foydali hajmi:
V = 35 × 0,35= 12,25 m³
Shixta qatlamining balandligi:
h = 0,35 m
Natija:
Aglomeratsion mashina maydoni — 35 m²
Mashina soni — 1 ta
Mashina eni — 2,5 m
Mashina uzunligi — 14 m
Lenta tezligi — 1,2 m/min
Shixta qatlam balandligi — 0,35 m
Mashinaning foydali hajmi — 12,25 m³
30

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026III.BOB. TEXNIKA XAVFSIZLIGI
Texnika xavfsizligi – bu tegishli qonun va me`yoriy xujaatlar asosida amal
qiluvchi, insonning mexnat jarayonidagi xavsizligi, sihat – salomatligi va ish
qobilyati saqlanishini ta`minlashga qaratilgan ijtimoiy iqtisodiy, tashkiliy,
texnikaviy, sanitariya – gigeniya va davolash – profilaktika hamda vositalari
tizimidan iborat. Mehnat sharoitini me`yorlashtirish, ishchi uchun va havfsiz ish
sharoitlarini me`yorlashtirish asosida mehnat xavfsizligi talablari asosida
standartlar ishlab chiqib, ular ma`lum bir tizimga solingan.
Erituvchi vazifasiga 18 yoshdan kichik bo’lmagan, tibbiy ko’rikdan o’tgan,
erituvchi mutahassisligi bo’yicha guvohnamaga ega bo’lgan, ishni xavfsiz usullari
bilan tanishgan, ximoya vositalaridan foydalana oladigan, mustaqil ish olib borish
uchun guvohnoma olgan shaxslar shlaklarni to’kish bilan shug’illanadigan elektr
xavfsizligi bo’yicha II gruppa bo’lishi kerak (PTE va PTB).
Erituvchi o’z yonida tabiiy gazda ishlovchi agregatlarga xizmat ko’rsatish
uchun xuquq beruvchi guvohnomaga ega bo’lishi va “Gaz xo’jaligida xavfsizlik
qoidalari”da, belgilangan tartibda bilimlarini sinab turishi shart.
Ish faoliyatida texnik kislorod bilan ishlaganligi uchun kislorod bilan
ishlash bo’yicha xavfsizlik choralarini ko’rishni bilish va shu haqida
guvohnomaga ega bo’lishi kerak.
Yuk ko’targich mexanizmlaridan ish davomida bevosita foydalanadigan
shaxs telfirist-stropolshik ma’lumotnomasiga ega bo’lishi kerak.
Erituvchi ish jadvali bo’yicha va ichki mehnat tartib qoidalariga asosan
ishlaydi. Ish jadvali o’rnatilgan qonun tartiblari bo’yicha o’zgartiriladi.
Erituvchi ichki tartib qoidalariga rioya qilishi va barcha qoidalarini
bajarish shart.
Alkagol ta’sirida mast shaxslarga ishlashga ruxsat berilmaydi, ish vaqtida
alkagol ta’sirida mast bo’lgan shaxslar ishdan chetlatiriladi,va ularning tabeliga
kun qo’yilmaydi.
Chekish faqat chekish uchun mo’ljallangan joylarda ruxsat etiladi.
31

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Erituvchi smena mobaynida inson sog’ligiga zararli va xavfli faktor ta’siriga
uchrashi mumkin, ya’ni:
-qizib ketgan pech uskunalari va qizib ketgan uskunalardan eritilgan
mahsulotlardan chiqqan issiqlik;
-ish joyida oltingugurtli gaz 1 m 3
da, havo tarkibida oltingugurtli gaz 10mg
dan oshmasligi kerak.
-yuklash moslamalari zichligini yo’qotsa, havo tarkibida kremniy oksidli
chang ko’tariladi.1 m 3
havo tarkibida ,chang 2mg dan oshmasligi kerek.
-pechlardan chiqgan yuqori haroratli oltingugurtli gaz sexda gaz miqdorini
ko’paytiradi, nafas olish yo’llarini kimyoviy kuydirish va zaxarlash
-gaz miqdorining ko’payishiga sabab monometrik rejimning buzilishi.
Sovuq va nam materiallar eritmaga ayniqsa,shteyn va suyuq holdagi
nikelga tegsa,eritmaning parchalanib sochilishiga va insonning kuyishiga olib
keladi.
Sifon,shlak oynasi va shpurlarda ishlash qoidasini buzganda ham eritilgan
mahsulotlar sachrashi mumkin.
Erituvchi har doim ishi xavfli ekanligini yodda tutishi shart.Ustki kiyim va
himoya vositlariga befarq qarashi har xil jarohatlarga va ushbu yoriqnomani
buzilishiga olib keladi.
Erituvchilar quyidagi maxsus kiyim bilan taminlanadi:
-kigizli (sukonniy) kurtka
-piyma (valenka)
-kigizli shlyapa va kaska
-(vacheg) teri bilan qoplangan qo’lqop
Kiyinish tartibi:
Kurtka shim ustidan,
-shim ostki qismi piyma ustidan
-kurtkaning hamma tugmalari qadalgan
-kaska shlyapa ustidan.
32

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026Erituvchi maxsus kiyimini doimo nazorat qilib, vaqtida ta’mirlab turishi
kerak.
Ish mobaynida sog’liqqa ta’sir qiluvchi zararli faktorlarga qarab,himoya
vositalardan foydalanish shart.
Eritma bilan ishlaganda yuzini oynali shitokdan foydalanish kerak va har
doim gaz filtirlovchi, respirator olib yurishi shart.
Erituvchi yong’in xavfsizlik qoidasini bilishi va birlamchi o’t o’chirish
uskunalardan foydalanishni bilishi shart.
Baxtsiz xodisa yuz berganda smena ustasiga, brigadrga va tibbiyot
bo’limiga murojat qilishi kerak. Agar sherigi bilan baxtsiz xodisa yuz berganda
birinchi tibbiy yordam ko’rsatib master va brigadrni ogohlantirish kerak. Zarurat
bo’lganda navbatchi tibbiy hodimni voqia joyiga chaqirish kerak.
Erituvchi birinchi tibbiy yordam ko’rsatishni bilishi kerak
-yara bog’lash;
-qon to’xtatish;
-sun’iy nafas berish;
-elektr toki urganda, kuyganda,zaxarlanganlarga yordam berish.
Ish mobaynida ish joyida ovqatlanish, va texnik aylanma suvlaridan ichish
taqiqlanadi. Ovqatlanish faqat oshxona va bufetlarda mumkin.
Erituvchi bironbir avariya va baxtsiz xolatlarga olib keladigan xolatlarda
bilib va bilmay e’tiborsiz bo’lishi, ehtiyotkorsizlik va qo’pol harakatlar qilmasligi
kerak.
Ushbu yo’riqnomani buzganlar tarbiaviy,ma’muriy va jinoiy javobgarlikga
tortiladi.
33

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026XULOSA
Kurs ishi mavzusi qo`rg`oshinli konsentratlarni aglomeratsiyalash uchun
aglomeratsion mashina hisobini hisoblsh jarayonida xulosa qilib aytganda
algom е rat mustaxkam, bo`lakli, g`ovak bo`lishi k е rak. Shu bilan bir qatorda u kam
miqdorda oltingugurt qoldig`ini saqlashi k е rak. Id е al xolatda algom е rat umuman
oltingugurt saqlamasligi k е rak, l е kin bunday natijaga amalga erishish qiyin.
Odatda algom е rat 1-2 % S saqlaydi.
Aglom е ratsiyadan oldin odatda shixta 12 % dan kamroq oltingugurt
saqlaydi. Birinchi kuydirishdan k е yin mahsulotda 6-8 % S qolishi k е rak.
Aglom е ratsiyada oltingugurtni yo`qotish jarayonining o`ziga hususiyatlarini
hisobga olib, birinchi kuydirish (issiqlik qayta tiklanishini tiklash yonish zonasida
haroratni pasaytirish, oltingugurtni ushlab turuvchi sulfidni va silikatli eritma hosil
bo`lishining oldini olish maqsadida) shixtaning yupqa qatlami 180 – 150 mm da
olib boriladi.
Bundan tashqari, yupqa qatlamda ishlash shixtaning gaz o`tkazish
qobiliyatini s е zilarli oshiradi, sizib o`tuvchi havoning miqdorini oshiradi, qatlamda
k е skin oksidlovchi atmosf е ra hosil qiladi va oltingugurtning yonib botishini
kuchaytiradi.
Birinchi kuydirish m е xanik jixatdan kuchsiz mahsulot b е radi va bu mahsulot
k е yin 6 – 10 mm ga maydalanadi, yana namlanadi va qattiq bo`lak hosil qilish
maqsadida ikkinchi marta kuydiriladi. Kuydirish baland qatlamda (300 mm gacha)
olib boriladi va bu yuqori darajadagi xarorat olishni, suyuq faza hosil bo`lishini,
shixtaning erishini va mustaxkam aglom е rat olishini ta’minlaydi. Parall е l ravishda
shixtaning ikkilamchi oltingugurtsizlantirish olib boriladi. Birinchi kuydirish 7 –
10 daqiqa, ikkinchi kuydirish esa 15 – 20 daqiqa davom etadi.
Tayyor aglom е rat koks bilan birga shaxtali p е chga yuklanadi. P е chning
pastki qismiga havo puflab kiritiladi. Koksning yonishi quyidagi r е aktsiyalar orqali
ifodalanadi.
34

O ‘lch
Va raq Talaba F.I.O. Imzo Sana Bet
ODTI. 60712100-Metallurgiya. 1K-24 МET. KI . 2026FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. A.A Yusubxodjayev. S.R Xudoyorov Metallurgiyada ishlab chiqarish jarayonlari
T. 2007.
2. F. M Loskutov A. A Sheydler Raschot po metallurgiyii tyajelix svetnix
metallov.
3. S. R Xudoyarov, A A Yusupxodjaev, X. R Valiev, D E Aribjonova Rangli va
qora metallarni ishlab chiqarish 3520400 «Metallurgiya» ta’lim yo’nalishida
3540401 «Qora va rangli metallarni eritish va quyish» kasbi bo’yicha kasb-xunar
kollejlarida tahsil olayotgan o’quvchilar uchun o’quv qo’llanma.
4. Гудима, Н. В. Краткий справочник по металлургии цветных металлов / Н.
В. Гудима, Я. П. Шейн. – М: Металлургия, 1975. 534 – c.
5 Rangli metallar metallurgiyasi A.S. Hasanov, Q.S. Sanaqulov, A.A.
Yusupxodjayev. Fan nashiryoti – 2010
6.YU.P. Ramanteev, V.P. Bistrov Misis izdatelskiy dom – 2010
35

Купить