Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 60.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Qo‘riboshilar harakati (Turkistonda sovet bosqinchilariga qarshi istiqlolchilik harakati)

Купить
Qo'riboshilar harakati (Turkistonda sovet bosqinchilariga qarshi istiqlolchilik harakati) Kirish Reja: 1.Qo'riboshilar harakati boshlanish sabablari 2.Harakatning hududiy bulinishi, asosiy kurashlar. 3.Harakat rahbarlarining dasturlari. Harakatning yakuni. Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar ro'yhati Kirish Turkistonda «buyuk oktabr inqilobi»dan keyingi sodir bulgan voqealar jarayoni shuni kursatadiki, markaziy sovet hukumati o'lka xalqlariga nafaqat mustaqillik, hatto milliy muxtoriyatni xam ravo kurishni istamadi. Tug'ri, bu achchiq xaqiqatni dastavval barcha Turkiston xalklari tushunib etmadi. Buni faqat milliy vatanparvarlar, jadidlar, ayrim raxbar xodimlargina tasavvur qilaolgan edilar. Bolsheviklarning makkorona siyosatiga ishonib, uning tarafdori bulgan yoki unga xayrixox bulganlar xam oz emas edi. Ular Turkistonda mavjud bulgan zavod va korxonalarda evropalik ishchilar bilan yonma- yon ishlagan, ularning ta’siriga berilgan maxalliy axoli vakillaridan bulgan ishchilar, shaxarlarda oilasini boqish uchun sarson bulib ish qidirib yurgan ishsizlar (mardikorlar), qishloqlarda yersiz bulib, chorikorlik, mardikorlik qilib kun kechirib yurgan kambag'al dehqonlarning bir qismini tashkil qilar edi. Ozodlik osonlikcha qulga kiritilmasligini tushunib yetgan milliy vatanparvarlar qulga qurol olib bolsheviklar rejimiga qarshi istiqlolchilik xarakatini boshlab yubordilar. Sovet mustabid tuzumi mafkurasi xukmronligi yillarida ularga «bosmachilar» deb tamg'a osilib, ataylab kamsitilgan edi. Quyida biz bosmachilik deb atalgan istiqlolchilik harakati va uni asosini tashkil etgan quriboshilar, milliy qaxramonlarni kurib utamizki, mustabid sovet davrida qanchadan qancha qaxramonlar yetishgan edi. Istiqlolchilik xarakati «Turkiston Muxtoriyati xukumatining tor-mor qilinishi bilan boshlanganligi»¹ deyarli barcha tarixchilarning asarlarida e’tirof qilinadi. Aslini olganda, muxtoriyat xukumati ag'darib tashlanmaganida xam yoki bu hukumat xatto mutlaqo bulmaganida xam istiqlolchilik xarakatining vujudga kelishi tabiiy bir xol edi. Zotan, bu davrda Turkistonda vujudga kelgan ijtimoiy- siyosiy vaziyat istiqlolchilik xarakatining boshlanishini muqarrar qilib quygan edi. Chunki Turkistonda istiqlolchilik xarakatining boshlanishi uchun muxtoriyatning tor-mor qilinishi bilan birga boshqa bir qator jiddiy sabablar xam mavjud edi. Birinchidan, 1917 yilda sodir bulgan oktyabr tuntarishi va buning natijasida xokimiyatni qulga kiritgan bolsheviklar tomonidan ilgari surilgan kommunistik mafkura Turkiston xalqlari uchun mutlaqo yot tushuncha edi. Maxalliy axoli bu g'oyani avval boshdanoq uziga singdira olmadi va unga qarsh turdi. Ikkinchidan, sovet xukumati urnatilgan dastlabki kundanoq xokimiyatni boshqarishga maxalliy xalk vakillari jalb qilinmadi, ularning milliy g'ururi, xaqhuquqi inkor qilindi. Turkistonda urnatilgan bolsheviklar tuzumi chor Rossiyasi mustamlakachiligining yangi shakli ekanligi usha dastlabki kunlardanoq, oshkor bulgan edi. Uchinchidan, yangi tuzum urnatilgan kundanoq, mahalliy xalqning asrlar davomida shakllangan urf-odatlari, milliy qadriyatlari toptaldi. Qozi sudlovi bekor qilindi, vaqf yerlari tortib olindi, mulkchilikning barcha shakliga chek quyildi. Turkiston Muxtoriyatining tugatilishi istiklolchilik xara katining butun Farg'ona vodiysida ommaviy ravishda boshlanishiga bir turtki vazifasini utadi, xolos. Chorizmning mustamlakachilik zulmi ostida ezilib kelgan farg'onaliklar Turkistonda birinchi bulib bolsheviklar rejimiga qarshi qurolli kurashga otlandilar. Shu tariqa, Turkistonda sovet hokimiyati va bolshevikcha rejimga qarshi istiqlolchilik harakati 1918 -yil fevral oyining oxirlarida boshlangan edi. Istiqlolchilik xarakatining asosiy harakatlantiruvchi kuchi dehqonlar, chorikorlar, mardikorlar, xunarmandlar va kosibkar edi. Turkiston Respublikasi rahbarlaridan birining e’tirof etishicha, istiklolchilik harakatida «asosan dehqonlar va xunarmandlar qatnashdi»². Ularga shahar aholisining aksariyat qusmi: uziga tuq badavlat oilalarning vakillari, savdogarlar, islom dini arboblari hamda ba’zi boylar qushildi. Istiqlolchilar safida oq-qorani tushungan savodxon kishilar — ziyolilar ham kupchilikni tashkil qilardi va ular jadidlar orasidan ajralib chiqgan Turkiston munavvarlari va muborizlari edi. Bir suz bilan aytganda, istiqlolchilar safida xalqning barcha tabaqasiga mansub kishilar bor edi. Dastlabki istiklolchi guruhlarning tashkil topishi Kichik va Katga Ergashlarning nomlari bilan bog'liqdir. Turkiston Muxtoriyati xukumati qushiniga boshchilik qil gan Kichik Ergash qurboshi 1918 yil 19—21 fevralda Quqon shaxrida kizil askarlarga qarshi bulgan «ikki kunlik urush natijasida mag'lubiyatga uchradi, uning 2.000 kishilik armiya- sidan omon qolgan ikki yuztacha kishi Kichik Ergash rahbarligida Quqon uezdidagi Bachqir qishlog'iga (Quqondan 18 chaqirim shimoli-sharq tomonda) jang bilan chekinishdi» Uzining kindik qoni tukilgan Bachqir qishlog'ida Kichik Ergash yigitlari bilan qal’a shaklida istehkom qurib, mustahkam urnashib oldi. 26 fevral kuni Bachqirga 5 ta qizil gvardiyachilar otryadi va dashnoqlar drujinasi xujum qilishdi. 27 fevralda bulgan janglarning birida Kichik Ergash shahid bulgach, uning urniga Katta Ergash qurboshi Farg'ona vodiysida bolsheviklarning mustamlakachilik tartibiga qarshi kurash boshladi. Sovet hokimiyati va bolsheviklarga qarshi milliy istiqlol xarakatini tashkil qilish endi uning zimmasiga tushgan edi.Ko'p utmay Mulla Ergash qurboshi yigitlari safiga Farg'onadagi sovetlar tuzumidan norozi bulgan yuzlarcha va minglarcha kishilar kelib kushildilar. Markazi Bachqir kishlog'a bulgan Quqon uyezdi istiqlolchilik xarakatining dastlabki tayanch nuqtasi bulib qolgan edi. 1918 yil mart oyining oxiriga kelib Katta Ergashning nomi Farg'ona vodiysi aholisi urtasida juda mashxur bulib ketdi¹. Sovet ayg'oqchilaridan birining ma’lumotiga kura, «Ergash qurboshining musulmon va rus aholisi urtasida paydo bulishi olqishlarga sazovor buldi, unga eng yuksak tilaklar tilandi xamda uning qiyofasida Andijon va Qukonda urnashgan sovet qushinlaridan, hukumat vakillaridan va har qanday zuravonlikdan xalos qiluvchi insonni kurdilar»².«Mulla Ergash qurboshi nihoyatda xushyor, botir qumondon. U yigitlari bilan mehru-muhabbat va birlikda bulur erdi»³, deb yozadi u haqda xorijdagi vatandoshimiz Shahobiddin Yassaviy. Xatto Ergash qurboshining dushmanlari ham uning botir va qurqmas ekanligini, yovlarga nisbatan shafqatsiz munosabatini tan olishgan edi. Ergash qurboshi yigitlari 1918 yil martidan to may oyigacha Bachqirga qizil armiya qushinlari qilgan tinimsiz xujumlarni qaytarishdi. Shu bilan birga ular ham qizil askar qismlari turgan joylarga 50 martacha zarba berishdi. Bu davrda istiqlolchilar safiga uz ixtiyorlari bilan kuplab yigitlar kelib qushilmoqda edi. Natijada Ergash quriboshi qul ostida 1918 yil kuziga kelib har birida 20 tadan 1.800 tagacha yigit bulgan 70 ta qurboshi dastalari harakat qilgan edi. Oktyabr oyiga kelib esa uning qushinlari safida 15.000 kishi bulgan . Ba’zi manbalarda kursatilishicha, Ergashning qushinlari⁴ safida 20.000 dan 24.000 gacha yigit bulgan . Bu istiqlolchilik xarakatining keng ⁵ tus olganligidan dalolat edi. Katta Ergash (— 1921) — Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik xara katining dastlabki taniqli namoyandasi. U Quqon yaqinidagi Banqir qishlog'ida tug'ilgan. Quqonning eng mashxur mullalaridan biri bulgan, shuning uchun uni Mulla Ergash ham deyishgan. Katta Ergash chor Rossiyasining Turkistonga qilgan bosqinchiligini kechira olmadi, ularga qarshi kurashdi. U Turkiston Muxtoriyatining tarafdori, uning himoyachilaridan biri edi. U 1921 yil 19 dekabrda uz qarorgoxi Xonobodda qizil askarlarga karshi bulgan jangda halok bulgan. Lekin shuni alohida ta’kidlash joizki, uzi katta eshon bulganligi uchun ham diniy e’tiqodiga kura Mulla Ergash qurbo shi uz quli ostida bulgan barcha joylarda faqat islom shariati nomidan ish yuritib, islom shariati tartib-qoidalarini urnatishga harakat qilgan. Turkistondagi istiqlolchilik harakatining yirik namoyandalaridan biri Marg'ilon militsiyasining sobiq boshlig'i Muxammad Aminbek Ahmadbek ug'li — Madaminbek edi. Madaminbek (1892— 1920) — Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik xarakatining eng mashxur namoyandasi. Madaminbekning asl ismi Mu xammad Aminbek bulib, u 1892 yilda Marg'ilon yaqinidagi So'qchilik qishlog'ida (xozirgi Toshloq tumanida) urtaxol Axmadbek oilasida tug'ildi. Madaminbek chor Rossiyasiga qarshi xarakatlar qilganligi uchun qamoqqa olinib, 1914— 1917 yillar davomida Sibirning Nerchinsk degan joyida surgunda buladi. 1917 yil- dagi fevral inqilobidan keyin u siyosiy maxbus sifatida ozod qilinadi va Marg'ilonga qaytib keladi. «Shuroy Ulamo» jamiyatining raxbarlari Madaminbekni shaxar mirshablari boshlig'i lavozimiga tavsiya etishadi. Madaminbek bu lavozimda 1918 yil yanvar oyining oxirigacha xizmat qiladi. Sovet xokimiyatiga nisbatan ishonchini yuqotgan Mada minbek 1918 yilning erta baxoridan istiqlolchilar safiga utadi. U Turkistonda milliy demokratik davlat barpo qilish tarafdori edi. U xalq ishonchiga sazovor bulganligi sababli uning yigit lari safi tez orada ortib bordi. 1918 yilga oid arxiv xujjatlarining birida «Yakkatut volosti Garbobo kishlog'idagi Madaminbek guruhining qarorgohiga ommaviy ravishda mahalliy yoshlar kelib kushilardi»¹, deb yozilgan edi. Madaminbekning istiqlolchilar safiga uzil-kesil utishida kuyidagi vokea sabab bulgan edi: «Eski Margilon shahriga Sugrubov favkuloddakomissar qilib tayinlangandan sung, u bilan Madaminbek va uning tarafdorlari urtasida qator nizolar paydo buldi». Komissar Sugrubov Farg'ona viloyati komissari nomiga 1918- yil 19- yanvarda yullagan bildirishnomasida hali istiqlolchilar safiga utmagan Madaminbekni qoralab, «...18 -yanvar ertalab soat 6 da qaroqchilar guruhining mashxur boshlig'i Madaminbek Ahmadbekov, uz kishilari bilan Eski Marg'ilon shahriga kirdi va militsiya jinoyat qidiruv bulimi boshligi Madazim Muxammad Zohiidovning mahkamasini kurshab oldi»², deb ma’lumot beradi. Aslida esa «Madazim ug'ri» deb xalk urtasida nom chiqargan ushbu kimsa sovet hukumatida egallagan uz lavozimidan foydalanib, Marg'ilon shaxri va uning atofidagi axoli ni talar va xonavayron kilar, begunoh kishilarni uldirardi. Madaminbek bu adolatsizlikka chek quyish uchun 18 yanvarda «Madazimning mahkamasidan uning turtga yaqin kishisi — Tesha Sharipov, Sobir Zohidov, Is'hoq Madumarov va ismi noma’lum yana bir kimsani ushlab, shahardagi O'rda tagi maydoniga olib keldi va ularni marg'ilonliklar oldida sud kildi»³. Lekin Madaminbekning bu ishi Marg'ilon shahar komissari Sugrubovga yoqmagan edi. Ushbu voqeadan keyin kup utmay, Sugrubov va uning urinbosari Semyonov Madaminbek va uning yordamchisi Soli Maxdum (Muhammadjon)ning uylarini yoqib yuborishadi, mol-mulklarini esa talon-toroj kdlishadi . «Xalkparvar» sovet davlati rahbarlarining unga nisbatan qilgan⁴ adolatsizligi Madaminbekni 1918 yil erta bahorida istiqlolchilar safiga uzil-kesil utishiga sabab buldi. Madaminbek tez orada Farg'ona vatanparvarlarining yulboshchilaridan biriga aylandi. Milliy ozodlik harakati safiga Madaminbek singari salohiyatli sarkardaning kelib qushilishi usha davrda muhum ahamiyatga ega edi. 1918 yil mart oyiga kelib Farg'ona vodiysida bir-biridan mustaqil ravishda 40 dan ortiq qurboshi dastalari faoliyat kursataredi. Madaminbek Skobelev uezdida, Shermuhammadbek va Nurmuhammadbek Marg'ilon atroflarida, Omon Pahlavon, Qobul, Sotiboldi qozi va Rahmonkul Namangan uezdida, Parpi kurboshi Andijon shahri atrofida, Eshmat qurboshi Quqonning Buvayda qishlog'ida, Umar-Choli Urganji qishlog'ida, Jonibek qozi Uzgan tomonda, Muhiddinbek Novkatda harakat qilmoqda edi. Bu tarqoq holda bulgan istiqlolchilik harakatini yagona qumondonlikka buysundirish va birgalikda harakat qilish maqsadida «Shuroy Islom» va «Shuroy Ulamo» tashkilotlari a’zolarining tashabbusi bilan 1918 yil mart oyining oxirida Bachqir qishlog'ida Farg'onadagi butun qurboshilarning birin chi qurultoyi chaqirildi. Unda 40 dan ortiq yirik quriboshilar qatnashdi. Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik xarakatining boshlig'i qilib Katta Mulla Ergash saylandi va unga butun musulmon qushinlarining oliy bosh qumondoni — «Amir al- muslimin» unvoni berildi. Ergash qurboshining urinbosarlari kilib Madaminbek va Shermuxammadbek tayinlandi. Umuman olganda, Farg'ona vodiysida 1918 -yilning urtalariga kelib, taxminan yuzga yaqin quriboshi uz dastalari bilan qizil armiya qismlariga qarshi kurash olib bormoqda edi. Lekin shuni tan olish kerakki, barcha qurboshi dastalari xam milliy mustaqillik uchun kurashdilar deb bulmaydi. Ba’zi guruhlar uz manfaatlari yulida tuntarishdan keyingi tartibsizliklar va boshboshdoqlikdan foydalanib xalqni talash, boylik orttirish maksadida xarakat qilib axoli orasida obrusizlandilar. Bular kichik-kichik guruxlar bulib, ular umumiy istiqlolchilik xarakatiga qushilmas, uzlari mustaqil xarakat qilar edilar. Sovet xukumati esa bundan ustalik bilan foydalanib, Turkiston xalqlari urtasida xaqiqiy istiqlolchilarni obrusizlantirishga, ularga «bosmachilar» deb tamg'а osishga xarakat kilar edi. Lekin Turkistondagi istiqlolchilik xarakatining uziga xos milliy xarakteri va xususiyatlari mavjud bulib, ular xarakatdagi qurboshi dastalari va guruxlari faoliyatida, ularning maqsad va istaklarida uz ifodasini topgan edi. Bularda islom shariati konun-koidalari asosidagi milliy davlat barpo qilishdan tortib, milliy demokratik tartibdagi mustaqil davlat tuzish kabi g'oyalar mujassamlashgan edi. Turkistondagi istiqlolchilik xarakatining muxim xususiyati shundaki, bu xarakatda maqsadlar, vazifalar qanday bulishidan qatiy nazar, boshdan oxirigacha bir ustivor g'oya — Turkistonning milliy istiqloli va mustaqilligi yotadi. Istiqlolchilik xarakati gox kuchayib, gox pasayib turishi, unda ishtirok etuvchilarning tarkibi uzgarib borishi va ikkilamchi manfaatlar urtada turganligi xamda ob’ektiv va sub’ektiv omillar kuchlar muvozanatiga salbiy ta’sir kilishiga qaramay, xarakatning asosiy moxiyati Turkiston mustaqilligi uchun kurash bulib kolaverdi. Madaminbek 1919 yil 11 martda Farg'ona fronti (1919 yil 23 fevral) qushinlari qumondoni M.V.Safonov nomiga yullagan maktubida istiqlolchilar qanday maqsad yulida kurashayotganliklarini, bu xarakatning moxiyati va «bosmachi» deb kimni aytish kerakligini yaqqol kursatib, quyidagi suzlarni yozgan edi: «Gapning lundasini aytsam, bizning xalqimiz uz turmushida Karl Marks yoki bolsheviklar dasturini qullab kurish darajasida xali ongi rivojlanmagan... Turkistonda bulsa, yana qaytaraman, sizlar qiladigan ish yuq va bu yerda zuravonlik bilan dushmanlar orttirasiz, xolos... Siz federatsiya tuziladi deb e’lon qildingiz, siz xalqning uz takdirini uzi belgilash xuquqini e’lon qildingiz, shunday ekan, nega siz ularni bizga bermaysiz? Yoki biz faqat musulmon bulganligimiz uchunmi? Bizga kunglimiz tusagancha yashashga imkon bering, mayli, siz e’lon qilgan shiorlarga biz amal qilamiz, bizlarga uzimiz xohlagandek boshqaruv usulini tanlashga imkon bering, axir biz—musulmonlar kupchilikni tashkil qilamiz-ku. Ammo zuravonlik qilmang...». Shuningdek, Madaminbek xatida uzlarini proletariat ximoyachisi va kapitalistlarga qarshi kurashayotgan qilib kursatayotgan qizil armiya jangchilari va komandirlarining xaqiqiy bosqinchilar tudasiga aylanganliklarini ta’kidlab, «...otryad boshliqlarining bittasidan 20 million sumlik mol-mulk topilgan, xaqiqiy bol - shevik-kommunist — bosmachilar tudasi bizning kambag'al, yarim och musulmonlarimizdan sunggi kurpa va kigizlarini xam tor tib olishdi», deb yozgan edi. Istiqlolchilar kurashining xaqiqiy moxiyatini sovet qumondonligi vakillari xam e’tirof qilishga majbur bulgan edi lar. Turkiston frontining qumondoni, istiqlolchilarning bosh jallodi M.Frunze «Bosmachilikka qarshi kurash tamoman yangi, ayricha xususiyati bor bulgan, uziga xos dushman bilan kurash demakdir», deb yozgan edi. Uning fikricha, istiqlolchilarning «Yuqolsin sovet xokimiyati!» va «Mustaqil bir musulmon davlati tuzamiz!»¹ talablari xarakatning aniq g'oyasi edi. «Bosmachi» va «qaroqchi» tudalari esa bunday g'oyalar bilan chiqmasligi tabiiydir. «Bosmachilik» xarakati xaqiqatan bosmachilikmi yoki yuqligiga Frunze 1920 yilning boshida Farg'ona fronta kumondonligiga yuborgan telegrammasida uzi javob bergan edi: «Turkiston marvaridi bulgan Farg'ona ikki yildan ortikrok vaqtdan beri qonli bir urush maydoni xolatidadir... Bu yerdagi sovet xokimiyati ilk tuzilish davrida rus va yerli ishchi, dehqon ommalarini uziga tortish urniga, mehnatkash xalqni uzidan uzoqlashtirish uchun qulidan kelgancha xarakat qilgan. Ish lab chiqarishning nasionalizatsiya kilinishida fakat burjuaziyaning mulki emas, balki urtaxol dexqonlarniki xam tortib olindi... Bu yerda xarakat qilgan qizil askar qismlari, inkilobni himoya qilgan ba’zi rahbarlar mexnatkash xalqni istibdod vositasi sifatida tushundi. Bosmachilik harakati degan bu harakat shu asosda vujudga keldi. Bosmachilar — oddiy qaroqchilar emas. Shunda ularni tez yuqqilish mumkin bular edi». M.Frunze bundan sal oldinrok, Turkiston fronti (1919 y. 15 avgust) kumondoni vazifasini bajarishga kirishishi munosabati bilan 1919 -yil 11- avgustda chiqargan buyrug'ida Turkiston frontining tashkil qilinishidan maqsadni quyidagi tarzda ochiq, bildirgan edi: «Turkiston yurishining asl maqsadi, butun Turkistonni ishg'ol qilishdan iboratdir». Chunki, Farg'ona vodiysidagi bu xarakat Markaz va butun Turkiston ulkasida bolsheviklar rejimiga qarshi kutarilgan xalq xarakati bulib, sovet xokimiyatini larzaga keltirdi, ayniqsa, Farg'onada uni xalokat yoqasiga olib keldi. 1920- yil 18- avgustda 2-Turkiston uqchi diviziyasi komandiri F.Karpov Turkfront qymondoni M.Frunze bilan tele - graf orqali bevosita suxbatida shunday degan edi: «Farg'onadagi urush qaroqchilarga qarshi kurash bulmasdan, balki bu yerda kurash tub axolining sovet xokimiyatiga qarshi tashkiliy ravishdagi quzg'oloni xisoblanadi. Bosmachilar bulib utgan jang larda katta kuch yuqotsalar-da, xozirgi vaqtda ularning safi yangidan, xattoki, avvalgidan ortiq darajada tulib bormoqda...».Turkiston Avtonom Sovet Respublikasi XKK raisi Qayg'usiz Otaboev 1922- yil iyulida bulgan Turkiston MIK 4-plenumida istiqlolchilik xarakatlari natijasida ulkada vujudga kelgan vaziyatni tug'ri baxolashga xarakat qilib shun day degan edi: «...Dastlabki davrlarda bosqinchilik ruxida bulgan bu xarakat endilikda siyosiy mazmun kasb etdi. Shuni ta’kidlash lozimki, 1919—1920- yillarga kelib Farg'onada qaroqchilik, bosmachilik emas, balki uziga xos xalq quzg'oloni vujudga keldi. Biz 4 yil davomida bu xarakatga hatto tug'ri baxo berishni xam bilmadik, u xalq quzg'oloni bulgani xolda bosmachilik deb atadik . Bosmachilik moxiyatan talonchilik degan ma’noni anglatadi, bizning ushbu xarakatga bergan notug'ri ta’rifimiz masalani xal etishda notug'ri yondashuvlarga olib keldi. Va alaloqibat 4 yil davomida biz bu Xarakatning biron-bir jixatini tugata olmadik». Bu tarixiy xujjat shundan dalolat beradiki, sovet xokimiyatining Tur kistondagi raxbarlari uzlari istamagan xolda istiqlolchilik xarakatiga va uning moxiyatiga ilk bor tug'ri baxo berishga,kutarilgan xalq harakatani sovet tuzumiga, bolsheviklar rejimiga qarshi qurolli quzg'olon ekanligini tan olishga maj bur buldilar. Bu usha davr uchun muxim axamiyatga ega edi. Markaziy sovet xokimiyatining butun Turkiston ulkasida yuritgan shovinistik va mustamlakachilik siyosati, maxal liy aholi manfaatlari bilan xisoblashmay, milliy qadriyatlarning oyoqosti qilinishi istiqlolchilik xarakati doimiy ravishda avj olib borishiga xamda uzluksiz davom etishiga, ular safining muntazam ortib borishiga, xatto ular milliy tarkibining baynalmilallashuviga olib keldi. Turkistonda gi istiqlolchilik xarakatining milliy tarkibi asosan tub joy axolisi — uzbek, tojik, qirg'iz, qozoq, turkman, qoraqalpok, uyg'urlardan iborat edi. Ayniksa, Madaminbek uz yigitlari safida xar xil millat vakillari bulishiga e’tibor berdi. U Far'ona vodiysidagi rus axolisiga murojaat qilib, uz armiyasiga qushilgan xar bir oddiy askarga oyiga ming sumdan, zobitlarga esa ikki ming sumdan maosh tula- nishini va ularning diniy e’tiqodlariga daxl qilinmasligini e’lon qildi. Madaminbek qushinlari bilan Jalolobodda turgan K.Monstrovning krestyanlar (rus dehqonlar) armiyasi sifatida 1919 yil 2 sentyabrda sovetlarga qarshi birgalikda kurashish uchun uzaro bitim tuzilganligi yuqoridagi fikrimizga dalildir. K.Monstrov boshliq, krestyanlar armiyasi Jalolobod va Ushdagi rus qishloqlarida (bular chorizm davrida kuchirib keltirilgan rus krestyanlari edi) joylashgan rus krestyanlaridan tashkil topgan bulib,1918 yil kuzida ularga sovet xokimiyati (uzlarini ximoya kilish uchun) qurol-yarog' tarqatgan edi. Dastlab krestyanlar armiyasi qizil askarlar va dashnoqlar qatorida turib istiqlolchilarga qarshi kurashdilar, tinch axolini qirishda qatnashdilar. Ularning Far'onadagi Bozorqurg'on, Quqonqishloq, Suzoq qishlog'idagi tinch axoliga nisbatan qilgan xunrezliklari bunga dalildir. Biroq bolsheviklar yuritayotgan siyosat krestyanlar ar miyasi raxbarlariga yoqmayotgan edi. Chunki ular xususiy mulkning tugatilishiga qarshi edilar. Buning ustiga kuchib kelingan vaqtda maxalliy axolidan tortib olingan yer-suvni sovet xokimiyati qaytarib olayotgan edi. 1919 -yil yozida Madaminbek taktik maqsadlarni kuzlab, bolsheviklarga qarshi Farg'onada yagona kuch tashkil qilish uchun krestyanlar armiya si raxbarlari bilan muzokaralar olib bordi va 1919-y. 2 sentyabrda Madaminbek qumondonligidagi istiqlolchilar qushini bilan K.Mons - trovning krestyanlar armiyasi urtasida uzaro ittifoq tuzildi. Mada minbek birlashgan qushinning oliy bosh qumondoni qilib tan olindi. Bu ittifoq bolsheviklar tomonidan ataylab tarkatilgan Madaminbek «ruslarga nisbatan xunrezlik qilmoqda», degan gaplarning asossiz ekanligi ni, Madaminbekning maqsadi bolsheviklar rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi istiqlol kurashi olib borishdan iborat ekanligini isbotladi. Birok, keyingi voqealar Madaminbek krestyanlar armiyasi bilan ittifoq tuzib, xato qilganligini kursatdi. Chunki eng qaltis vaziyatda krestyanlar armiyasi rahbarlari istiqlolchilarni tashlab, qizil armiya tomoniga utib ketishgan edi. Istiqlolchilarning jang qilish taktikasi ham uziga xos edi. Ularning safida maxalliy sharoitni puxta bilgan yulbosh- lovchilar kup bulib, ular bulajak jang shart-sharoitlarini oldindan bilishgan: chunonchi, qizil askarlar miqdori, ular qurol-yarog'ining turi va soni, hujum usullari yoki chekinishi — hamma-hammasi oldindan puxta urganilgan. Usha davr tarixiy xujjatlarining guvohlik berishicha, istiqlolchilar «razvedkasi ajoyib ishlar», janglarda bulsa «kup hollarda maxalliy aholi tomonidan qullab-quvvatlangan bosmachilar g'olib chiqishar edi». Istiqlolchilar mahalliy sharoitni yaxshi bilganliklari uchun hovli va bog'larda, qishloqlardagi devorlar ortida, mahalla va guzarlarda, tog'-toshlarda, chul-biyobonlarda, odam borishi kiyin bulgan daralarda ham erkin harakat qilishgan. Istiqlolchi dastalarning bunday kurash usullari sovet qushinlarining ularga qarshi utkazayotgan harbiy operatsiyalarini qiyinlashtirar edi. Farg'onadagi milliy qurolli istiqlolchilar bilan kurashning uziga xosligini tavsiflab, Turkis ton frontining qumondoni M.Frunze buyruqlarining birida shunday e’tirof etadi: «Aholi zich joylashgan va unsir-chunsirlari kup Farg'ona rayonlarida shaykalarni taqib qilish juda qiyin vazifa bulib, xaddan tashqari katta kuch-quvvatni talab qiladi... Barcha tomonlari ariqlar bilan kesishgan va bir- birini tusib turgan tog'lar bilan qurshalgan tumanlardan ibo rat bulgan, aholisi zich joylashgan Farg'ona vodiysida kurash haddan tashqari mushkul edi. Xoldan toydirilgan dushman bir joyda tarqalib ketsa, dam olib hamda pastkam va ovlok urinlarda kuch tuplagach, yana boshqa joylarda paydo bulardi. Ular ning quqqisdan qilgan hujumlari xali jangga tayyorgarlik kurishga imkoniyati bulmagan jangchilardagina emas, balki bar cha aholi urtasida ham tuxtovsiz asabiy zuriqish tug'dirardi va shu sababli Farg'onada kurashning usullari boshqa frontlardagi kurash usullaridan farq qilardi. Bu yerda front chizig'i yuqu hamma joydan utadi».Istiqlolchilarning uziga xos bu kurash usullari, ularning xalq ommasi tomonidan doimo qullab-quvvatlanishi qizil askarlarning tobora g'azabini quzg'atardi. Natijada sovet armiya si jangchilari butun-butun shaxar va qishloqlarning kulinikukka sovurishar, qishloqlarni xavodan turib samolyotlarda bombardimon qilishar, tinch axolini qirib tashlashar, Farg'onа xalqini zaxarli gaz ishlatib butib uldirishar qisqasi, M.V.Frunze va keyinchalik S.S.Kamenev tomonidan maxsus Tur kiston uchun ishlab chiqilgan «Bosmachilikka qarshi kurash» yuriqnomasini suzsiz bajarishar edi. Bunga qarshi istiqlolchilar uz saflaridagi xarbiy uyushqoqlikni mustahkamlash maqsadida uz qushinlarining murakkab tuzilmalarini ishlab chiqgan edilar. Umumiy xarakatning bosh qumondonlari «Amir al-muslimin», keyinroq esa «Amir- lashkarboshi» deb nomlangan edi. Nufuzli qurboshilar (odatda «qurboshi» unvoni «general» darajasiga teng bulsa, «ponsod» esa «polkovnik» bilan barobar bulgan) «lashkarboshi», «ming- boshi», «tuqsabo», «tupchiboshi» unvonlariga mansub bulib, urta- cha darajadagi sardorlar — ponsod qurboshilar esa «yuzboshi», «miroxur», «amin», «qorovulbegi» deb atalgan. Qurboshilarning aksariyati savodli kishilar edi. Yirik qurboshilar uz tug'lariga, bayroqlari va shaxsiy muxrlariga ega bulishgan. Istiqlolchilar uchun jang maydonida tug' va bayroqning axamiyati, raqib tomonidagi qumondonning asirga olinishi yoki uldirilishidan kam bulmagan. Kichik qurboshi va ponsodlar yirik qurboshilar qul ostida xizmat qilganlari uchun ular uzlarining aloxida tug'lariga ega emas edilar. Ma’lumki, Turkiston ayollari uchun vatan ozodligi va uning tinchligi mukaddas xisoblangan. Olis va yaqin tarixda bosqinchilarga qarshi maxalliy ayollarimiz xam necha bor jang maydonlarida ot surganligi, vatanparvar kuchlarga boshchilik qilganligi ma’lum. Xatto ayollardan maxsus bulinmalar tuzilgan. Asrimiz boshlaridagi istiqlolchilar safida uzbek va boshqa qardosh xalklarning ayollari ham bulganligi ma’lum bulsa-da, lekin bu hakda kitoblarda ma’lumotlar berilmas edi. Arxiv manbalarining dalolat berishicha, Fargona vodiysidagi istiklolchilar safida uzbek va kirg'iz ayollaridan qurboshilar bulgan. Xususan, Muxiddinbekning onasi va Shakarxon qurboshi boshchilik qilgan guruxlar qizil askarlarga qarshi erkaklar bilan barobar kurashishgan. Asli Oltiariqlik usta Xolik- boyning kizi bulgan Shakarxon qurboshi 1921 yilning oxiri- da Qayrag'och kishlog'ida bulgan janglarning birida xalok buladi.Istiqlolchilik harakatini tashkiliy jixatdan uyushtirishda qurboshilar qurultoyining axamiyati katta bulgan. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, Turkistonda usha yillari quruboshilarning uttizdan ortiq, qurultoylari bulib utdi. Ushbu qurultoylarda rahbarlar saylangan, qurboshilar yagona qumondonlik ostida birlashtirilgan. Holbuki, bunga xamma payt xam amal qilinmas edi. Shuningdek, qurultoyda qurboshi dastalari harakat qiladigan joylar va ularning ta’sir doirasi ham belgilab olingan. Milliy ozodlik harakatiga rahbarlik qilgan va uning g'oyaviy mafkurachilari bulgan islom ulamolari orasida yassa- viylik va naqshbandiylik tarikatining pirlari kup bulish- gan. Xorijlik tarixchi Meri Broksapning yozishicha, Farg'onadagi eng qattiqqul qurboshi Xolxuja Eshon yassaviylik tari qatining vakili bulgan. Islom Pahlovon va Mulla Eshin qurboshilar esa tasavvuf shayxlari edilar. Turkiston istiqlolchilari orasida tanilgan va xalqning xurmatiga sazovor bulgan Madaminbek siymosida sarkardalik, davlat va siyosat arbobiga xos sifatlar uzaro qushilib ketgan edi. U Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilarning haqiqiy ma’- nodagi dohiysi, tan olingan yulboshchisi edi. «Uz oldiga sovet xokimiyatini ag'darish va Farg'ona Muxtoriyatini tiklash vazifasini quygan Madaminbek tadbirkor siyosatchi va uddaburon tashkilotchi fazilatlariga ega edi», deb tan olinadi rasmiy bir hujjatda. Madaminbek vodiydagi sovet hokimiyati organlariga muqobil ravishda bolsheviklardan ozod kilingan xududlarda uzining siyosiy boshqaruv usulini joriy qildi. Bundayboshqaruv usulini yana Ergash va Shermuhammadbek qurboshilargina tashkil qilgan edilar. «U bizning rahbarlik faoliyatimizda yul quygan xato va kamchiliklarimizdan ustalik bilan foydalanardi. Uning uz «boshqaruv apparata», uzining «tribunali», uzining «genshtabi» bulgan: u qonunlar chikargan» deb e’tirof kiladi Madaminbekka karshi kurashgan Gramatovich. Bu fikrni Madaminbekni jang maydonlarida yaxshi bilgan muxolifi M.Polikovskiy ham uz xotiralarida tasdiqlaydi. 1918-yil mart oyida bulgan Farg'ona vodiysi istiqlolchi- larining birinchi qurultoyida istiqlolchilar xarakatining qumondoni qilib Katta Ergash (Mulla Ergash) saylangan bulsada, aslida, bu birlashish amalda mustahkam bulmagan edi. Bun ga sabab, birinchidan, «Amir al-muslimin» unvoniga ega bulgan Mulla Ergashning dunyoqarashi, tashkilotchilik qobiliyati, tashabbuskorligi va, eng muhimi, xarbiy salohiyati kup utmasdanoq unga berilgan unvon va, vazifa talabiga javob bermasligi sezilib qoldi. Ikkinchidan esa, shuhratparastlik va man-mansirash kasaliga mutbalo bulgan qurboshilar uzini mustqil «qumondon» sezib boshqalarga buysunmasdan alohida harakat qilishga intilishi kun sayin kuchayib bordi. Jumladan, Madaminbekning uzi ham Katta Ergashga buysunishni istamas edi. Ana shu salbiy xususiyatlar istiqlolchilarni yagona bir qumondonlik ostiga birlashib mustamlakachilarga qarshi kurashish imkonini bermas edi. Shunday bulsada, Madaminbek 1918-yilning urtalarida mustaqil harakat qilishga urinayotgan yirik qurboshilar faoliyatlarini boshqarishga muvaffaq buldi. Shermuhammadbek, Nurmuhammadbek, Xolxuja Eshon, Markam Xoji, Rahmonqul, Omon Paxlavon va qirg'iz istiqlolchilarining boshlig'i Muhddinbek singari qurboshilarni yagona qumondonlik ostiga birlashtirish undan juda katta kuch-g'ayrat talab qildi. Uz qishlog'i va tumanida «uziga bek» bulgan bu qurboshilarning qarshiligi va uzboshimchaligini Madaminbek sindirishga muvaffaq buldi. U Xolxuja Eshonning shuxratparastligi va kaltabinligiga qarshi ancha kurashdi. Ergash qurboshi bilan Mada minbekning munosabatlari ham tez- tez uzgarib turardi. Ba’zan ular birgalikda xarakat qilishsa ba’zida esa murosalari kelishmay, uzaro tuqnashardilar. 1918- yil«Isfara yonida Madaminbek va Mulla Ergash qushinlari Urtasida uzaro jang buldi. Bu jangda mag'lubiyatga uchragan Ergash Sux qishlog'iga chekinadi». Bunday xolatlar istiqlolchilik xarakatining yanada rivojlanishiga, yagona kuch bulib xarakat qilishlariga tusqinlik qilishi tabiiy edi. Shunday qilib, 1919 -yilning boshiga kelib, Farg'ona vodiysida istiqlolchilik xarakatining ikkita katta markazi vujudga keldi. Birinchi markaz Madaminbek boshchiligida bulib, viloyatning Skobelev, Andijon va Namangan uezdlarini qamrab olgandi. Madaminbekning qarorgoxi Marg'ilon shaxridan uncha uzoq bulmagan Toshloq tumanining Garbobo qishlog'ida joylashgan edi. «1919 yil yanvarida Madaminbek qul ostida 16.000 kishidan iborat qushin bulgan», deb ta’kidlanadi Farg'ona viloyat ijroqumi nomiga 1919 yil 27 yanvarda yullangan O'ta shoshilinch ma’lumotnomada. 1919 yilning fevral oyiga kelib esa Madaminbek yigitlari 20.000 kishiga etgan bulsa, shu yilning o'rtalariga kelganda 25.000 kishidan ortib, Farg'onа vodiysida mustamlakachi sovet xukumatiga qarshi tura oladigan salmoqli xarbiy kuchga aylangan edi. Madaminbekning sa’y- harakati bilan Soli Maxdum, Ismoil Paxlavon, Usmonbek, Fayoz Maxdum, Qozoqjonbek, Xoshim Pahlavon kabi yirik qurboshi dastalari uning qul ostiga birlashtirilgan edi. Soli Maxdum Madaminbekning urinbosari va ung quli bulib xizmat qildi. Istiqlolchilik xarakatining ikkinchi markazi qurboshi Katta Ergash boshchiligidagi Quqon uezdida bulib, Ergashning qarorgoxi Yangiqurg'on volostidagi Bachqir qishlog'ida joylashgan edi. Uning asosiy urinbosari qurboshi Eshmat qirg'iz edi. Tuychi, Umar, Hamdam eng obruli qurboshilardan xisoblangan. Ush uezdida Ergash qurboshining ta’siri nisbatan kuchli bulgan. Qirg'iz qurboshilari xarakat qilgan Oloy voxasida asosan Muxiddinbek va Jonibek qozi raxbarlik qildilar. Shu tarika, ikkinchi marta qilingan xarakatda xam Farg'ona vodiysi istiqlolchilari yagona qumondonlik qul ostiga tuliq birlasha olmadilar. 1919 yil 24 yanvarda Madaminbek boshchiligidagi istiqlol chilar guruxi Eski Marg'ilon shaxriga xujum qildilar. Ming kishidan ortiq Madaminbekchilar shaxarni ikki kun uz qullarida saqlashdi. Madaminbek shaxar markazidagi O'rda tagi maydonida turib, xalq vakillari bilan maslaxatlashdi. Bu g'alabadan ruxlangan Madaminbek 18 fevralda Farg'ona viloyatining markazi Skobelev shaxriga (xozirgi Farg'onaga) bostirib kirdi. Qizil askarlar bilan shaxar kuchalarida qizg'in janglar bordi. Istiqlolchilar shaxardagi viloyat qamoqxonasiga xujum qilib, u erda xibsda yotgan 200 nafar safdoshlarini ozod etib, uzlari bilan olib ketdilar. Butun vodiy buylab faol jang xarakatlarini olib borgan Madaminbek yigitlari 1919 yil 20 fevralda Namangan uezdining eng katta shaxarlaridan biri bulgan Chustni egalladilar. Skobelevdan qushimcha qizil askar kuchlari kelgach, 28 soatlik janglardan sung istiqlolchilar shaxarni tark etdilar. 1919 yil aprel oyida Namangan va Quqon shaxri atrofla- rida Madaminbek lashkarlari bilan qizil askar qismlari urtasida shiddatli janglar buldi. Janglarda Madaminbek yigitlari g'olib chikdilar. «Madaminbek turli siyosiy oqimdagi kishilarni birlashtira oldi. Shuning uchun xam xech qaysi qurbo shi uningchalik kuch-kudratga ega bulmagan edi», deb yozgan edi uning g'oyaviy muxoliflaridan biri. Farg'ona vodiysidagi istiqlolchilik harakati 1919 yilning yozi va kuzida uzining eng yuqori chuqqisiga chiqdi. Madaminbek boshchiligidagi qushinlar safiga krestyanlar armiyasining qushilishi vodiyda sovet hokimiyatining bulishi yoki bulmasligini shubha ostiga quygan edi. Sentyabrning dastlabki kunlarida Madaminbek lashkarlari Jalolobod shahrini egallashdi. «Ush — Farg'onaning hayot-mamotini belgilaydigan shaxar» bulib, harbiy-strategik jihatdan juda qulay joyda joylashgan edi. U Farg'ona vodiysini, umuman, Turkiston Respublikasini Xitoy, Afg'oniston, Hindiston, bu tomoni Buxoro bilan bulmaydigan yullarning ustida edi. O'sh shaxri «jahon tomi» — Pomir ruparasida bulib, undan Gulcha va Ergash - tomdagi chegara punktlariga olib boradigan yul o'tardi. 8 - sentabrda bir yarim kunlik janglardan keyin O'sh shahri garnizoni taslim buldi, qamoqxonada yotgan mahbuslar istiqlolchilar tomonidan ozod qilindi. Madaminbek boshchiligidagi armiya tantana bilan shaharga kirib keldi. O'sh shaxrida 9-sentyabrda bulgan katta mitingda Madaminbek yorkin nutk suzladi. Mitingda qatnashganlarning guvohlik berishicha, Madaminbek irod etgan nutqda istiqlolchilik xarakatining siyosiy mohiyati va asosiy maqsadlari ochib berilgan. Madaminbekning qushinlari 13- sentyabrda Eski Marg'ilon shahrini egalladilar. Shu bilan birga vodiydagi eng yirik strategik shahar — Andijonni qamal qilishga kirishdilar. Bir oy davomida Farg'ona vodiysini larzaga keltirgan istiqlolchilar qushinlarining hujumlari vodiyda sovet tuzumini halokat yoqasiga olib kelib quygan edi. Farg'ona vodiysi butunlay istiqlolchilar quliga utishi muqarrarligini sezgan sovet hokimiyati tezlik bilan keskin choralar kurishga kirishdi. 1919 yil 23 fevralda Turkiston Avtonom Respublikasining inqilobiy harbiy kengashi Farg'ona vodiysida tobora kuchayib borayotgan istiqlolchilik harakatiga qarshi kurashish uchun maxsus Farg'ona frontini tashkil qilish haqida buyruk chiqardi. Biroq maxsus tashkil qilingan Farg'ona fronti Farg'ona vodiysida istiqlolchilik harakatini bostira olmadi. Natijada, 1919 yil 15 avgustda M.Frunze qumondonligida Turkiston fronti tashkil kdlindi. «Inqilobiy edtsumatning himoyachisi» M.Frunzening Turkiston frontiga kumondon qilib tayinlanishi ulkada istiqlolchilik harakatining avj olib, sovet xukumatiga jiddiy xavf solayotganligidan dalolat edi. Turkiston fronti tarkibiga Rossiya Federasiyasidan keltirilgan 1, 4, 11-armiyalar kiritildi. Farg'ona fronti esa tugatilib, uning asosida Farg'ona uqchi diviziyasi (keyinchalik 2-Turkiston uqchi diviziyasi) tashkil qilinadi. Shuningdek, Turkistondagi sobiq xarbiy asirlardan iborat 5000 kishi kiritilgan internasional otryadlar tuzilib, Turkiston fronti ixtiyoriga berildi. Shu tariqa, Turkiston fronti qushinlarining umumiy soni 1919 -yil avgust oyining oxirlariga kelib 115376 jangchiga etkazildi va ular 1112 ta pulemyot, yuzlab tuplar, unlab samolyotlar va boshqa zamonaviy qurollar bilan qurollantirildi. Natijada Turkiston fronti tarkibida ozodlik kurashchilariga nisbatan teng barobaridan ortiq xarbiy kuch tuplandi va ularga qarshi quyildi. Shu asosda 1919 yil sentyabr oyining oxirlarida tobora avj olib kelayotgan Madaminbek qushinlarining xujumlari tuxtatilib, birinchi zarba berildi. Birok bu ilk mag'lubiyat Madaminbek irodasini buka olmadi. 1919 yil 22 oktyabrda Pomirning Ergashtom (Irkeshtam) ovulida bulgan anjumanda Madaminbek boshchiligida «Farg'ona Muvakkat Muxtoriyat xukumati» tuzildi. Xukumat tarkibiga 16 musulmon va 8 rus, hammasi bulib 24 kishi kiritildi. Mada minbek xukumat boshlig'i bulishi bilan bir qatorda bosh qumondon qilib xam tayinlandi. Oradan sal utmay, ya’ni 1919 yil oktyabr oyining so'nggi kunlarida Farg'ona vodiysidagi barcha yirik qurboshilar Oyimqishloqda tuplandi. Tarixiy xujjatlarning dalolat berishicha, istiqlolchilik harakati tarixida eng yirigi bulgan bu qurultoyda, Farg'ona vodiysida xarakat kilayotgan 150 tacha qurboshi dastalari turtta yirik lashkarboshi: Madaminbek, Ergash, Shermuxammadbek, Xolxuja Eshon qumondonligi ostida birlashtirildi. Qurultoyda islom qushinlarining oliy bosh qumondoni — «Amir al-muslimin» qilib Madaminbek saylan di. Ammo bu birlashuv kutilgan natijani bermadi. Qurultoydan keyinoq Xolxuja Eshon bosh qumondon Madaminbekka buysunmasligini aytib, mustaqil xarakat boshladi. U uzining ta’sir doirasidagi xududlarda islom shariati asosida qattiqqullik bilan tartibqoida urnatdi. Bu davrda «Madaminbek kul ostida 30 mingga yaqin, Shermuxammadbekda 20.000, Ergash qurboshida esa 8.000 yigit bulib», aynan shu uchta lashkarboshi vodiydagi jangovar harakatlarni boshqarib turgan edi. Biroq, Farg'ona vodiysiga tobora qushimcha kuchlarning tashlanishi natijasida 1920- yil yanvar oyining urtalariga kelib jangovar tashabbus qizil armiya quliga utdi. Farg'ona fronti qushinlari birinchi bulib Katta Ergash qurboshini mag'lubiyatga uchratishdi. P.Paramonov boshchiligidagi yig'ma otryad Quqondan chiqib 1920 yil 18 yanvarda Ergashning karorgoxi joylashgan Bachqir qal’asini egalladi. Fevral oyidan boshlab qizil armiyaning istiqlolchilarga qarshi xujumlari yanada kuchaydi. Turkfront qumondonligi «Madaminbek butunlay tor-mor qilinmaguncha ta’qib etilsin» mazmunidagi buyruqni Farg'onadagi xarbiy qismlarga yubordi. 1920-yil fevral oyida Madaminbek va Shermuxammadbek boshchiligidagi istiqlolchilarga qarshi sovet qushinlari xujumga utdi. Qizil askarlarning xujumini unlab samolyot, bronepoezd, bronemashinalar, tup va pulemyotlar qullab turishdi. Natijada fevral oyining oxirlarida Shermuxammadbek Oloy voxasiga chekinishga majbur buldi. Madaminbek va Xolxuja Eshon qushinlari xam katta mag'lubiyatga uchradi. Fevral oyining oxirida Garboboni qizil armiya jangchilari ishg'ol qildilar. Xarbiy tashabbus quldan ketganligini, xar qadamda xiyonat ta’qib qulayotganini kurgan Madaminbek uz yigitlari xayotini saqlab qolish maqsadida Farg'ona qushinlari qumondonligiga yarash muzokaralari boshlashni taklif qildi. Natijada Mada minbek bilan 2-Turkiston uqchi diviziyasining boshlig'i Verevkin-Raxalskiy urtasida 1920 yil 6 martda Skobelev (xozirgi Farg'ona) shaxrida yarash bitami imzolandi5. Madaminbek bilan birga sovet xokimiyati tomoniga uning unlab qurboshilari va 3500 yigitlari utgan edi. Sovetlar tarafiga utgan Madaminbek qizil askarlarning katta kuchga ega ekanligini, istiqlolchilar bu kuchga bardosh bera olmasliklarini usha davrdayok yaxshi tushungan edi. Qurboshilarga ishonib uz xayotlarini ozodlikka tikkan yigitlar bexuda qurbon bulib ketishini istamagan Madaminbek ularning qurolini tashlab, tinch xayotga qaytishga undash uchun sovetlar tomonida turib xarakat kildi. Lekin Madaminbekning diplomatik tadbirlari samarasiz tugadi. Sovetlar tomonidan muzokaralar utkazish uchun qurboshilar orasiga yuborilgan Madaminbek Shermuxammadbekning roziligi bilan XolxujanEshon tomonidan 1920 yil 14 mayda Qorovul qishlog'ida uldirildi. Sovet qumondonligi «Madaminbekning ulimi bilan Turkiston Muxtoriyati va milliy mafkura uchun kurash ham uladi», degan xom xayolga borgan edi. Madaminbekni Xolxuja Eshon buyrug'i bilan Soqi jallod uldirgan bulsa-da, aslida uning haqiqiy qotili bolsheviklar edi. Chunki, Madaminbek bilimdonligi, tashabbuskorligi, uzining demokratik qarashlari va xarbiy saloxiyati bilan boshqa qurboshilardan farq qilib, xalq orasida katta obruga sazovor bulgan edi. Tabiiyki, bunday milliy qaxramon va milliy mafkura tarafdori bulgan Madaminbekdek yulboshchi bolsheviklar uchun kerak emas edi. Shu sababdan xam Madaminbekning xalok bulishidan birinchi navbatda bolsheviklar manfaatdor edi. Qurolini tashlab, tinch xayotga kaytgan istiqlolchilarni afv etish xaqidagi sovet xukumatining qarori e’lon qilinishiga qaramasdan, Madaminbek ulimining ertasigayok istiqlolchilardan shafqatsiz uch olishga kirishilganligi yuqoridagi fikrimizga dalildir. Shunday qilib, Madaminbekning qatl etilishi bilan Turkistondagi istiqlolchilik xarakatining birinchi bosqichi tugadi. Ikki yildan ziyod davom etib, 1920 yil baxorida yakunlangan bu bosqichda Farg'ona vodiysida istiqlolchilik xarakati yuzaga keldi va tashkiliy jixatdan shakllandi. Istiqlolchilar yirik xarbiy kuchga aylanib, vodiydagi bolsheviklar tuzumini larzaga keltirdi va qariyb ikki yil davomida Farg'onadagi vaziyatni boshqarib turdi. Bu davr ichida istiqlolchilar xarbiy tashkiliy jixatdan birlashishga xarakat qildilar. Biroq tom ma’nodagi birlashish amalga oshmadi. Qurboshilar ongiga urnashib qolgan fakat uzini uylash, manmansirashlik, shuxratparastlik kasalligi ularni bir-birlariga yon berishga quymasdi. Shuningdek, «qizil imperiya»ning tashviqotchi ma- shinasi xam benuqson ishlab, xavoyi va dabdabali shiorlari bilan istiqlolchilar qatoriga raxna solishga muvaffaq buldi. Bunga asosiy sabab, Farg'ona vodiysida xarakat qilayotgan 150 ga yaqin qurboshilar dastalarining manfaatlarini birlashtira oladigan yagona milliy dasturning yuqligida edi. Chunki Turkistondagi istiqlolchilar xarakati zaminida turli manfaatlar yotgan bulib, ba’zida ular ichki ziddiyatga xam aylanar edi. Bu xolatdan esa bolsheviklar ustalik bilan foydalandi. Farg'ona vodiysiga 1919 yilning oxirlarida tashlangan katta miqdordagi xarbiylar kuchlar nisbatini sovetlar tomoniga burib yubordi. Shunga qaramasdan, Turkiston ulkasida istiqlolchilar yomon qurollangan, xarbiy tayyorgarlik kurmagan va katta talafot kurayotgan bulsalar-da, bosqinchi qizil armiya qismlariga qarshi kurashni tuxtatmadilar. Chunki Turkistonda bolsheviklar aybi bilan yuzaga kelgan ijtimoiy- iqtisodiy va siyosiy vaziyatdan norozi bulgan dexkonlar, xunarmandlar va boshqa vatanparvarlar istiqlolchilar xarakatining yangi davrini boshlashga ndamoqda edi. Xulosa Xulosa qilib aytganda istiqlolchilar harakati bu mustaqillik uchun jonini fido qilgan yurt farzandlari kurashi edi. Ammo bu kurashni sovetlar bosmachi deb atadilar . Mustaqillik uchun qilingan kurashlar xech qachon unitilmagani kabi mustaqillikga erishilgach ularning ulug'nomlari tiklandilar.Biz yoshlar bundan tug'ri xulosa olib tinchlikga sabab bulayotgan mustaqilligimiz qadriga yetishimiz zaruz... Foydalanilgan adabiyotlar ruyxati 1 O’zbekiston tarixi (1917-1993 yillar). –T. O’qituvchi, 1994. 2.Karimov Sh. G’alabaga qo’shilgan hissa. –T., O’zbekiston, 1990. 3.O’zbekiston tarixi va madaniyati. -T., O’zbekiston, 1992. 4.O’zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). –T. Sharq, 2000. 5.O’zbekistonning yangi tarixi.2 kitob. O’zbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida. -T. Sharq, 2000. 6.O’zbekiston tarixi. T. Yangi asr avlodi. 2003. 7 Hamid Ziyoyev, professor «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasining 2003 yil 25-sonidan. 8.Kun.uz maqolasi. Test: ochiq va yopiq. 1. Savol; Kichik Ergash nechanchi yillarda yashagan? Javob; (1985-1918-yillarda) 2.Savol; Qaysi sanada Kichik Ergash shahid bo’ladi? Javob; (27-fevral) 3.Savol; Qo’qon uyezdidagi harakatning dastlabki tayanch nuqtasi qayer edi? Javob;( Bashqir) 4.Savol; Sovet hokimiyatiga qarshi Marg’ilonda kim kurash boshladi? Javob;( Madaminbek) 5.Savol; Farg’ona vodiysida 1918-yilning o’rtalariga kelib qancha qo’rboshi guruhlari faoliyat olib borgan? Javob; (100 ta) 6. Savol; Madaminbek bilan yarash bitmini imzolagan ikkinchi Turkiston o’qchi diviziyasining boshlig’i kim edi? Javob; ( N.Veryovkin Roxalskiy) 7. Savol; Qo’rxona – bu…? Javob; (to’p yasash korxonalari) 8. Savol; 1920-yil mart oyi oxiriga kelib…? Javob; ( Katta Ergashning nomi Farg’ona aholisi o’rtasida juda mashhur bo’lib ketdi) 9.Savol; Turkistonda istiqlolchilik harakati vujudga kelishining bosh sababi nima ? Javob; (Sovetlarning mustamlakachilik va shovinistik siyosati) 10.Savol; Istiqlolchilik harakatining boshdan oxirigacha qanday g’oya ustuvor o’rin egalladi? Javob;( Butun Turkistonning milliy istiqloli va mustaqilligi ). 1.Madaminbek qachon o’ldiriladi? A) 1920-yil dekabr oyida *B) 1920-yil may oyida C) 1920-yil yanvar oyida D) 1920-yil aprel oyida 2. 1920-yilning yanvar oyi o’rtalarida…? A) Farg’ona vodiysida favqulodda holat e’lon qilindi *B) Farg’ona vodiysida jangavor tashabbus qizil armiya tomonga o’tdi C) Madaminbek noaniq tarzda o’ldirildi D) Madaminbek Fag’ona qo’shinlari qo’mondonligiga yarash muzokaralari boshlashni taklif qildi 3. Nima maqsadda Madaminbek Fag’ona qo’shinlari qo’mondonligiga yarash muzokaralari boshlashni taklif qilgan edi? A) qon to’kilishini oldini olish maqsadida *B) hiyla ishlatish maqsadida C) vaqtdan yutish uchun D) barchasi to’g’ri 4. “Mutlaqo maxfiy” ma’lumotlarga qaraganda, 1921-yil iyun-sentabr oylarida Farg’ona viloyatida qancha qo’rboshi guruhlari harakat qilgan? A) 150 ta *B) 200 ta C) 105 ta D)100 ta 5. Farg’ona vodiysida qachon favqulodda holat e’lon qilindi? *A) 1921-yil 13-sentabrida B) 1923-yil 2-mayida C) 1921-yil 11-noyabrida D) 1921-yil 17-oktabrida 6. Farg’ona viloyatida qachon sovet hokimyati tomonida harbiy diktatura o’rnatildi? A) 1922-yil sentabrda *B) 1921-yil noyabrda C) 1921-yil oktabrda D) 1922-yil dekabrda 7. Far’ona viloyatining harbiy diktatori etib kim tayinlanadi? *A) P. Branov B) I.Tobolin C) P.Kobozev D) N.Veryovkin Roxalskiy 8. Madaminbek sovetlar bilan qachon yarash bitimini imzoladi? A) 1920-yil 27-martda *B) 1920-yil 6-martda C) 1920-yil 11-iyunda D) 1920-yil 23-mayda 9.Madaminbek sovetlar bilan qaysi shaharda yarash bitimini imzoladi? A) Namanganda B) Andijonda *C) Skobelovda D) O’shda 10. 1919-yilning kuziga kelib Shermuhammadbek qo’l ostida necha nafar askar o’lgan? A) 30 000 *B) 20 000 C) 12 000 D) 8000

Qo‘riboshilar harakati (Turkistonda sovet bosqinchilariga qarshi istiqlolchilik harakati)

Купить