«qo‘rqut ota kitobi» va uning turkiy xalqlar og‘zaki ijodida tutgan o‘rni

« QO‘RQUT OTA KITOBI»  
VA  UN IN G TURKIY    
X ALQLA R OG‘ZAKI 
IJ ODIDA TUTGAN  O‘RN I                 
Adabiyotshunoslikda  «Kitobi  dada  Qo
‘rqut»  –  «Qo‘rqut  ota  
kitobi»  ozarbayjon  xalq  og‘zaki  ijodig
a  nisbat  berilgan.  Asar  1950  
yilda  Bakuda  nashr  etildi.  Bu  asar  o
zarbayjonlar  o‘rtasida  VII-VIII  
asrlarda,  hali  ozarbayjon  tilida  yozm
a  adabiyot  unchalik  taraqqiy  
etmagan  bir  sharoitda  «Kitobi  dada  
Qo‘rqut»  nomi  bilan  mashhur  
bo‘lgan.  Eposga  jahon  adabiyotshun
osligi  katta  qiziqish  bilan  qarab  
kelgan.                «Qo‘rqut ota kitobi» eposi qachon yaratilgan? 

Turkiylarning  o‘g‘uz  urug‘i  VI-VIII  asrlarda  Oltoy  va  
М arkaziy  Osiyoda,  keyinchalik  Kichik  Osiyo,  Povolje,  Qofqazorti  
hududida yashay boshlashgan. «Qo‘rqut ota kitobi»ning qo‘lyozmasi  
XVI  asrga  mansubdir.  Albatta,  bu  qo‘lyozma  uning  shakllangan,  
tugal  asarga  aylangan  nusxasidir.  Epos  syujetining  tug‘ilishi  
«Odissey»  singari  miloddan  avvalgi  asrlarga  to‘g‘ri  keladi.  Doston  
XIIqismdan iborat.   turkiyshunoslarning  xizmati  katta.  Bu  asarda  turkiy  xal
qlar  
dostonlarida mavjud qahramonlar obrazi alohida o‘rin egallagan. Bu  
esa  «Qo‘rqut  ota  kitobi»  turkiy  dostonlar  majmuasini  eslatadi.                
V. М. Jirmunskiy  epos  variantlaridan  birida  Aruz  (ayrim  variantlarda  
Uruz)  Afrosiyobning  o‘g‘li  deb  ko‘rsatilganligini  ta’kidlaydi.  Turk  
olimi  R.O‘zdek  tiklagan  «Alp  Er  To‘nga»  dostonida  esa  Alp  Ariz  
Afrosiyobning  ukasi,  Peshengning  ikkinchi  o‘g‘lidir.  Aruz  «Qo‘rqut  
ota  kitobi»dagi  markaziy  obrazlardan  hisoblanadi  va  u  ulkan  
pahlavon  sifatida  tasvirlanadi:  «To‘qson  qo‘yning  terisidan  tikilgan  
po‘stini  to‘pig‘iga  yetmaydi,  o‘nlab  qo‘yning  terisidan  tikilgan  
telpagi sochini ham yopmaydi. Tushligiga o‘nlab qo‘ylar yetmaydi.»  
Alp  Aruz  bu  xususiyati  bilan  afsonaviy  turkiy  bahodirlarni  –  
Alpomish va  М anasni eslatadi.                
Alp Aruz o‘g‘uzlarning asosiy pahlavoni va xoqoni Qozonbek  
(yoki  Salar  Qozon)ning  o‘g‘lidir.  Demak,  V.   М.   Jirmunskiy  
ko‘rsatganidek, Aruz Afrosiyobning o‘g‘li bo‘lsa, u holda Qozonbek- 
Afrosiyobning  muqobil  nomlaridan  biridir.  Zotan,  eposda  uning  
«qabila  va  urug‘lar  sheri»,  «qora  olomon  yo‘lbarsi»,  «qora  to‘riq  
xo‘jayini»  deb  ulug‘lanishi  turkiy  adabiyotdagi  Alpomish,  Alp  Er  
To‘nga obrazini yodga soladi.   
  
Qozonbekning  xotini  Burla  xotun.  U  o‘z  eriga  sadoqatli  va  
mard  ayol.  U  g‘ayri  dinlarga  asir  tushgan  o‘g‘li  Aruzbekni  ozod  
qilishda  eri  qatorida  turib  jang  qiladi.  Pahlavon  ota,  ona  va  o‘g‘il  
haqidagi syujetlar eposning II, IV, XI, XII qo‘shiqlarida o‘rin olgan.               
«Qo‘rqut ota kitobi» turkiylarning juda qadimiy asarlaridandir.  
Shu  sababli  ham  unda  o‘g‘uz  qabilasiga  ham  mansub  bo‘lmagan  
turkiylarning  orzu-  umidlari,  qahramonlik  fazilatlari,  xoqonlarini  
ulug‘lash ruhi singishib ketgan. Professor A. Fitrat bu eposda boshqa  
qahramonlik  eposlarining  ham  syujetlarini  ko‘rgan  edi:  «Alpomish»  
dostonining  oxirgi  qismi  (ya’ni,  Alpomishning  qalmoq  zindonidan  
qutulib  eliga  qaytishi)  ham  «Kitobi  dada  Qo‘rqut»  dagi  uchinchi  
hikoya: «Boy Bo‘ri o‘g‘li Berek» hikoyasiga juda  o‘xshashdir». Bu  
fikrni T.  М irzayev shunday davom ettiradi: «Yozma manbalar orqali  
bizgacha  yetib  kelgan  «Kitobi  dada  Qo‘rqut»ning  uchinchi  bo‘yi  
(dostoni)  «Bamsi  Bayrak»  syujet  voqyealari  jihatidan  «Alpomish»  
dostoniga  yaqin  turadi.  Bu  syujetdagi  bir  dostonning  bir  necha  
xalqlarda  mavjudligi  ularning  milliy  o‘ziga  xosligini  inkor   etmaydi.              
Chunki bu dostonlarning qadimiy tarixiy- hayotiy asoslari bir bo‘lsa- 
da,  ularning  har  biri  keyingi  taraqqiyotda  o‘zlari  mansub  bo‘lgan  
xalqning  epik  an’analari  doirasida  rivojlandi,  og‘zaki  ijro  va  ijod  
sharoitlarida yashashda davom etdi».  
  
Doston  quyidagi  syujetga  ega:  Boy  Bo‘ribekning  farzandi  
yo‘q edi. U o‘g‘il ko‘radi. Unga Bamsi deb ism qo‘yadilar. Bijonbek  
qiz farzand ko‘rsa, uning o‘g‘liga berishga va’da qiladi. Uning xotini  
qiz tug‘adi. Unga Bonuchechak deb ism qo‘yishadi. Bamsi pahlavon  
yigit  bo‘lib  ulg‘ayadi.  U  bozirgon  qabilasini  dushmandan  ozod  
qilganligi  uchun  Qo‘rqut  ota  unga  Bayrak  (bo‘z  ayg‘ir)  nomini  
beradi.                
Bonuchechakni  ot  choptirish,  o‘q  otish  musobaqasida  yengadi.  
Bijonbek avvalgi va’dasini unutib, qizini Boyburt qal’asining begiga  
ataydi.  Josuslar  unga  bo‘z  otli  Bayrak  Bonuchechakka  uylanishi  
haqidagi  xabarni  yetkazishadi.  Boyburt  qal’asi  begining  odamlari  
tunda  Bayrak  o‘toviga  bostirib  kirishadi  va  uni  yigitlari  bilan  
birgalikda asir olishadi. Bamsi 16 yil asirlikda qoladi va Bek qizining  
yordamida ozod bo‘ladi. Yurtiga kelsa ukasi Yoltojiq akam o‘ldi, deb  
Bonuchechakka  uylanish  to‘yini  qilayotgan  edi. 
Bonuchechakka  uylanish  to‘yini  qilayotgan  edi.  Bamsi  o‘zini  
tanitmaydi,  devona  niqobida  to‘yga  qatnashadi.  To‘yda  kamondan  
o‘q  otish  musobaqasi  bo‘ladi.  Nishon  kuyovning  uzugini  urish  edi.  
Devonasifat  kishi  Yoltojiqning  yoyi  bilan  nishonni  mo‘ljalga  oladi.  
Ammo u sinib ketadi. So‘ngra Bamsining yoyini keltirishadi. Devona  
g‘olib  keladi.  Kuyovning  uzugi  parchalanadi.  Bamsi  Bayrak  tirik  
ekanligiga hamma ishonishadi.                
«Qo‘rqut  ota  kitobi»ning  hamma  dostonlarida  Solor  Qozon  
yetakchi  obraz  hisoblanadi.  Chunki  uning  obrazida  yurtboshining  
qiyofasi  gavdalangan.  Bayrak  Boyburt  qal’asida  asirlikda  yotganida  
o‘tayotgan karvonlardan o‘z yurtining egasi Solor Qozonni so‘raydi.  
Solor  Qozon  to‘ydagi  musobaqani  kuzatib  turadi,  Bayrakka  qoyil  
qolib,  uni  yoniga  chaqiradi.  Boyburtning  qilmishini  eshitib,  uni  
mag‘lub qiladi.   
Qo‘rqut  otada  xalqning  quvonchli  va  tashvishli  kunlarida  
ko‘rinadigan, ularga maslahat va madad beradigan obrazdir. Shunday  
xususiyati  bilan  u  bizga  turkiy  xalqlarning  ilohiy  maslahatchisi  
qiyofasidagi  ulug‘  timsolni  eslatadi.  O‘rni  kelganda  ta’kidlash  
kerakki,  oltoy  turkiylari  osmon  xudosini  «Qo‘r  bo‘ston»  deb  
atashgan.  Bizningcha,  Qo‘rqut  -  yaxshilik,  baraka,  baxt  ulashuvchi,  
degan mazmunni ifodalaydi. Asar XV asrda yozib olingan.                
  Aslida  «Qo‘rqut  ota  kitobi»  Islom  dini  
turkiy  xalqlar  hayotiga  singishib  ketmasdan  ancha  asrlar  avval  
yaratilgan.  Dostonning  boshlanmasida  Qo‘rqut  ota  o‘g‘uzlar  
orasidagi  eng  birinchi  odam  deb  ko‘rsatilgan.  Demak,  Qo‘rqut  ota  
o‘g‘uzlar  uchun  tarixning  boshlanishi,  o‘g‘uz  urug‘lari  undan  
taralganlar.  Asardagi  bunday  dalil  Qo‘rqut  ota  haqidagi  syujetlar  
miloddan  avvalgi  asrlarda  tug‘ila  boshlanganligini  ko‘rsatadi.  
Qo‘rqut  ota  hamma  narsani  biluvchi,  kelajakdan  xabarlar  beruvchi  
ulug‘ siymo sifatida tasvirlanadi. Uning bunday xususiyati miloddan  
avvalgi  III  minginchi  yillarda  yashagan  Bilgamish  xoqon  haqidagi  
adabiy  syujetlarni  yodga  soladi.  Alisher  Navoiyning  «Nasoyimul  
muhabbat»  asarida  Qo‘rqut  ota  to‘g‘risida  shunday  fikrlar  aytilgan:  
«Turk ulusi orosida shuhrati andin ortug‘roqdurki, shuhratqa ihtiyoji  
bo‘lg‘ay.  М ashhur mundoqdurki, necha yil o‘zidan burunqini, necha  
yil  so‘nqini  kelurni  debtur.  Ko‘p  mav’iza  omiz  mag‘izliq  so‘zlar  
orada bor».                 
«Qo‘rqut  ota  kitobi»dagi  voqyealar  Qofqazorti  hududlar
ida  
kechadi.  O‘g‘uzlarning  gruzinlar  bilan  jangi  tasvirlariga  
keng  o‘rin  
berilgan.  Tarixda  miloddan  oldingi  VIII  asrlardayoq  gurj
ilar  
(Guriana)  bilan  kimmerlar  (Gamirra)  mamlakatlari  o‘rtas
ida  keskin  
nizolar bo‘lganligi haqida yetarlicha ma’lumotlar mavjud.