Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash va hisobni taqdim qilish jarayoni - Экономика - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	35000UZS
Размер	53.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	12 Апрель 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Экономика

Продавец

Diiyorbek

Дата регистрации 11 Март 2026

0 Продаж

Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash va hisobni taqdim qilish jarayoni

Купить

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA
INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
___________ NOMIDAGI
___________ DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
«_________________________» kafedrasi
“________________”
fanidan
K U R S I S H I
MAVZU: « Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash va hisobni
taqdim qilish jarayon »
Bajardi: ____________
Qabul qildi: ____________
Toshkent – 202_

MUNDARIJA
KIRISH…………………………………….…………………… 3
I
BOB. QO'SHILGAN QIYMAT SOLIG'INING NAZARIY
ASOSLARI…………………………………………………… 5
1.1. Qo’shilgan qiymat solig’ining tarixi va rivojlanishi …………… 5
1.2. Qo’shilgan qiymat solig’ining iqtisodiy ahamiyati ……………… 8
1.3. Qo’shilgan qiymat solig’ining asosiy tushunchalari …………… 14
II
BOB QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI HISOBLASH VA
TAQDIM QILISH……………………………………………… 21
2.1. Qo’shilgan qiymat solig’ini hisoblash usullari ………………… 21
2.2. Qo’shilgan qiymat solig’ini taqdim etish tartibi ………………… 24
2.3. Qo’shilgan qiymat solig’ini hisob-kitob qilishda uchraydigan
muommolar ………………………………………………………… 28
XULOSA…………………………………………………………… 36
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR………………………… 38
2

Kirish
Kurs ishi mavzusining dolzarbligi. Bugungi kunda iqtisodiyotda soliqlar va
soliq mexanizmlarining roli va ahamiyati ortib bormoqda. Soliq qonunchiligi va
uning ijrosi mamlakatlarning iqtisodiy rivojlanishida muhim o rin tutadi. Xususan,ʻ
qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va uning hisob-kitob jarayonini to‘g‘ri
tashkil etish davlat byudjetining barqarorligini ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi. Bu soliq turi iqtisodiy faoliyatning har xil sohalarida keng
qo‘llaniladi, uning to‘g‘ri va samarali boshqarilishi iqtisodiy barqarorlik va
raqobatbardoshlikni oshiradi. Shu bilan birga, qo‘shilgan qiymat solig‘ining hisob-
kitob jarayonining aniq va shaffof bo‘lishi soliqlarni to‘lashni rag‘batlantiradi,
soliq nazoratining samaradorligini oshiradi va noqonuniy ishlardan himoya qiladi.
Mavzuning dolzarbligi shundaki, zamonaviy iqtisodiyotda soliqlarni to‘g‘ri
hisoblash va hisob-kitob qilish muhim bo‘lib, bu jarayonni mukammallashtirish va
nazorat qilish uchun ilg‘or texnologiyalar va metodologiyalarni joriy etish zarurati
yuzaga kelmoqda. Bu esa davlat va xususiy sektor uchun muhim bo‘lib, iqtisodiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Ayniqsa, soliqlarni hisoblashda
xatoliklarni kamaytirish va moliyaviy nazoratni kuchaytirish uchun zamonaviy
texnologiyalar va metodlarni joriy etish ehtiyoji ortib bormoqda. Shu bilan birga,
soliq qonunchiligining yangilanishi va uning amalda qo‘llanilishi iqtisodiy muhitga
moslashtirilishi uchun doimiy ravishda nazorat va tahlil qilish zarurati yuzaga
keladi.
Bu kurs ishining yordami bilan soliqlarni hisoblash va hisob-kitob jarayonini
chuqur tushunish, nazariy va amaliy jihatdan rivojlantirish imkoniyatlari
kengayadi. Bu jarayonlar iqtisodiy nazorat va boshqaruv tizimlarini
takomillashtirish uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Shuning uchun,
mavzuning dolzarbligi va uning iqtisodiy rivojlanishda tutgan o‘rni katta
ahamiyatga ega bo‘lib, u davlat va xususiy sektorlarning iqtisodiy faoliyatini
yanada samarali tashkil etishga xizmat qiladi.
3

Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi qo‘shilgan
qiymat solig‘ini hisoblash jarayonini tahlil qilish, uning metodologiyasini
o‘rganish va amaliy hisob-kitoblarni taqdim etishdir.
Mazkur maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilangan:
birinchidan, qo‘shilgan qiymat solig‘ining nazariy asoslarini va uning
jamiyatdagi iqtisodiy ahamiyatini o‘rganish;
ikkinchidan, soliqlarni hisoblashda qo‘llaniladigan metodlar va
texnologiyalarni tahlil qilish;
uchinchidan, amaliy misollar yordamida hisob-kitob jarayonini ko‘rsatish va
uni takomillashtirish imkoniyatlarini aniqlash;
to‘rtinchidan, soliqlarni hisoblashda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan
xatoliklarni aniqlash va ularni bartaraf etish usullarini taklif qilish;
beshinchidan, soliqlarni hisoblash jarayonida zamonaviy texnologiyalar va
avtomatlashtirilgan tizimlardan foydalanish imkoniyatlarini o‘rganish.
Tadqiqot predmeti qo‘shilgan qiymat solig‘ining hisoblash mexanizmi va
uning amaliyotdagi qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lib, u iqtisodiy faoliyatda
soliqlarni hisoblash jarayonining nazariy asoslari, metodik yondashuvlari,
texnologik vositalar va amaliy misollar orqali tushuntirilishini o‘z ichiga oladi.
Tadqiqot obyekti qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash jarayoni va uning
amaliyotda qo‘llanilishi bilan bog‘liq bo‘lib, u davlat soliq boshqarmalari,
korxonalar va soliq mutaxassislarining soliqlarni hisoblash va to‘lashdagi amaliy
faoliyatini o‘z ichiga oladi.
Tadqiqot metodologiyasi sifatida iqtisodiy tahlil, taqqoslash, tizimli
yondashuv, me’yoriy-huquqiy hujjatlarni sharhlash, guruhlash kabi ilmiy usullar
qo‘llanildi.
Kurs ishining tuzilishi: kirish, asosiy qism, xulosa va foydalanilgan
adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Asosiy qism bir necha bob va qismlardan iborat
bo’ladi, unda dastlab O’zbekiston Rspublikasi soliq tizimining mohiyati, tuzilishi
va amal qilish mexanzmi yoritiladi. Keyingi bo’limlarda taraqqiy etgan davlatlar
soliq tizimining asosiy xususiyatlari tahlil qilinadi.
4

I BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Qo'shilgan qiymat solig'ining tarixi va rivojlanishi
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) zamonaviy fiskal siyosatning muhim
elementlaridan biri hisoblanadi. Uning shakllanishi va rivojlanishi iqtisodiy
taraqqiyot, davlat moliyasi va xalqaro savdo munosabatlarining o‘zgarishlari bilan
chambarchas bog‘liq. QQSning tarixiy ildizlari XX asr boshlariga borib taqaladi.
Bu davrda davlatlar o‘z budjet daromadlarini oshirish va iqtisodiyotni tartibga
solish maqsadida yangi soliq turlarini izlashga majbur bo‘ldilar. Dastlab, QQSga
o‘xshash soliq konsepsiyalari Yevropa davlatlarida paydo bo‘ldi. Frantsiyada
1917-yilda ishlab chiqarish bosqichlarida olinadigan soliq turi sifatida “taxe sur le
chiffre d'affaires” joriy etildi. Bu soliq turining asosiy kamchiligi sifatida ko‘p
bosqichli soliq yukining yig‘ilib borishi natijasida narxlarning sun’iy ravishda
oshib ketishi va iqtisodiy samaradorlikning pasayishi qayd etildi. Shu sababli, XX
asr o‘rtalariga kelib, iqtisodchilar va moliyachilar yangi, yanada mukammal soliq
tizimini ishlab chiqish zarurligini angladilar.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ining zamonaviy konsepsiyasi 1950-yillarda
frantsuz iqtisodchisi Moris Lore tomonidan ishlab chiqildi. U QQSni ishlab
chiqarish va realizatsiyaning har bir bosqichida faqat qo‘shilgan qiymatga
solinadigan soliq sifatida taklif etdi. Bu yondashuv orqali soliq yukining yig‘ilib
borishi oldi olinadi va har bir ishtirokchi faqat o‘z faoliyati natijasida yaratilgan
qiymat uchun soliq to‘laydi. Frantsiyada 1954-yilda QQS rasmiy ravishda tatbiq
etildi va qisqa vaqt ichida samaradorligi tufayli boshqa davlatlar diqqatini tortdi.
QQSning asosiy afzalliklari sifatida uning neytralligi, iqtisodiy faoliyatga kam
ta’sir ko‘rsatishi, eksport-import amaliyotlarida qulaylik yaratishi va byudjet
daromadlarini barqaror ta’minlashi ko‘rsatildi. 1
XX asrning ikkinchi yarmida QQS tez sur’atlar bilan Yevropa va boshqa
qit’alardagi davlatlar fiskal tizimiga kirib bordi. 1967-yilda Yevropa Iqtisodiy
Hamjamiyati (hozirgi Yevropa Ittifoqi) QQSni yagona soliq sifatida qabul qilish
to‘g‘risida qaror qabul qildi. Bu qaror Yevropa integratsiyasi va yagona bozor
1
Soliq kodeksi. O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2019-yil, 30-dekabr, № 599.
6

tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qildi. Yevropa davlatlarida QQSning joriy
etilishi xalqaro savdo va investitsiyalar uchun qulay muhit yaratdi, iqtisodiy
raqobatbardoshlikni oshirdi. 1970-1980-yillarda QQS Lotin Amerikasi, Osiyo va
Afrika davlatlarida ham keng joriy etila boshladi. Bu jarayon davlatlarning fiskal
mustaqilligi va iqtisodiy barqarorligini ta’minlashda muhim omil bo‘ldi.
QQSning global miqyosda keng tarqalishi uning universalligi va iqtisodiy
samaradorligi bilan izohlanadi. Dastlab QQS asosan ishlab chiqarish va savdo
sohasiga tatbiq etilgan bo‘lsa, keyinchalik xizmat ko‘rsatish, qurilish, transport va
boshqa sohalarga ham joriy qilindi. QQSning rivojlanishi natijasida uning turli
modifikatsiyalari vujudga keldi. Masalan, ba’zi davlatlarda QQS bir necha
stavkali, ayrimlarida esa yagona stavkali shaklda qo‘llaniladi. Bundan tashqari,
ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlar va xizmatlar uchun imtiyozli yoki nol stavkali
QQS tizimi amaliyotga tatbiq etildi. Bu yondashuv aholini ijtimoiy himoyalash va
inflyatsion bosimni kamaytirish maqsadida qo‘llanildi.
QQS tizimining rivojlanishida xalqaro tashkilotlarning roli ham muhim
bo‘ldi. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi, Jahon Banki, Yevropa Ittifoqi va boshqa
tashkilotlar QQSning joriy etilishi va takomillashtirilishi bo‘yicha tavsiyalar ishlab
chiqdi. Bu tavsiyalar QQSni joriy qilayotgan davlatlarga texnik va metodik
yordam ko‘rsatishda, soliq ma’murchiligi va nazorat tizimini takomillashtirishda
muhim ahamiyat kasb etdi. QQSning xalqaro standartlari va eng yaxshi
amaliyotlari ishlab chiqildi, bu esa davlatlar o‘rtasida soliq siyosatini
muvofiqlashtirish va soliq raqobatini kamaytirishga xizmat qildi.
QQSning rivojlanish jarayonida uning iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlari ham
chuqur o‘rganildi. Iqtisodchilar QQSning narxlar darajasiga, iste’molchilarning
xarid qobiliyatiga, ishlab chiqaruvchilar va tadbirkorlarning motivatsiyasiga
ta’sirini tahlil qildilar. QQSning afzalliklari qatoriga uning keng soliq bazasiga ega
ekani, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashda samaradorligi, byudjet daromadlarini
barqaror ta’minlashi kiritildi. Shu bilan birga, QQSning kamchiliklari ham mavjud.
Jumladan, QQSning noto‘g‘ri boshqarilishi yoki yuqori stavkalar belgilanishi
iqtisodiy faollikni pasaytirishi, iste’molchilarga bosimni oshirishi mumkinligi qayd
7

etildi. Shu sababli, QQS stavkalarini belgilashda va imtiyozlarni qo‘llashda
ehtiyotkorlik va ilmiy asoslangan yondashuv talab qilinadi.
XXI asrda QQS tizimi raqamli iqtisodiyot, elektron savdo va
transchegaraviy xizmatlar rivojlanishi fonida yangi muammolar va imkoniyatlar
bilan to‘qnash keldi. Raqamli xizmatlar va onlayn savdo QQS ma’murchiligini
murakkablashtirdi, chunki transchegaraviy operatsiyalarning soliq bazasini
aniqlash va soliq yig‘imini ta’minlash qiyinlashdi. Bunday sharoitda davlatlar
QQSni raqamli iqtisodiyotga moslashtirish, yangi texnologiyalar asosida soliq
nazoratini kuchaytirish va xalqaro hamkorlikni rivojlantirish bo‘yicha chora-
tadbirlar ko‘rishga majbur bo‘ldilar. Yevropa Ittifoqi, Osiyo va boshqa
mintaqalarda raqamli xizmatlarga QQS tatbiq etish bo‘yicha yangi qonunchilik va
normativ hujjatlar ishlab chiqildi.
QQS tizimining rivojlanishida axborot texnologiyalarining joriy etilishi
muhim rol o‘ynadi. Elektron hisob-fakturalar, avtomatlashtirilgan soliq hisobotlari
va onlayn monitoring tizimlari QQSning ochiqligi va shaffofligini oshirdi. Bu esa
soliq to‘lovchilarning intizomini kuchaytirish, soliq qochqinligini kamaytirish va
davlat byudjetiga tushumlarni ko‘paytirishga xizmat qildi. Ko‘plab davlatlar QQS
bo‘yicha elektron deklaratsiya va to‘lov tizimlarini joriy etib, soliq ma’murchiligi
xarajatlarini qisqartirishga erishdilar. Bu holat QQS tizimining zamonaviy
bosqichdagi rivojlanish xususiyatlaridan biri sifatida e’tirof etiladi.
QQSning rivojlanish tarixida uning iqtisodiy samaradorligi va ijtimoiy
adolat tamoyillarini uyg‘unlashtirish masalasi doimiy muhokama markazida bo‘lib
kelmoqda. Ayrim davlatlar QQSdan tushgan daromadlarni ijtimoiy dasturlar,
sog‘liqni saqlash va ta’lim sohalarini moliyalashtirishda faol foydalanmoqda. Shu
bilan birga, QQSning regressiv xarakteri, ya’ni past daromadli aholi qatlamlariga
ko‘proq ta’sir ko‘rsatishi muammosi ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu muammoni
yumshatish uchun ko‘plab davlatlar ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulot va xizmatlar
uchun QQSdan ozod qilish yoki imtiyozli stavkalarni joriy etish amaliyotini yo‘lga
qo‘ydilar.
8

Dunyo tajribasida QQSning samarali ishlashi uchun soliq ma’murchiligi va
nazorat tizimining yuqori darajada rivojlangan bo‘lishi muhim ahamiyat kasb
etadi. QQSni muvaffaqiyatli joriy etgan davlatlarda soliq to‘lovchilarning keng
qamrovli ro‘yxatga olinishi, hisob-kitob va hisobotlar tizimining
avtomatlashtirilishi, soliq organlarining yuqori malakali kadrlarga ega bo‘lishi
asosiy omillar sifatida ajralib turadi. QQS tizimining muvaffaqiyati uchun soliq
to‘lovchilar va davlat organlari o‘rtasida o‘zaro ishonch va hamkorlik muhim
ahamiyatga ega. Bu esa QQSning iqtisodiy taraqqiyotga ijobiy ta’sirini
kuchaytiradi.
QQSning tarixiy rivojlanishida xalqaro tajriba va milliy xususiyatlarning
uyg‘unlashuvi kuzatiladi. Har bir davlat QQSni o‘zining iqtisodiy, ijtimoiy va
siyosiy sharoitlariga moslashtirib, milliy qonunchilik va amaliyotga tatbiq etadi.
Bu jarayonda xalqaro standartlar va tavsiyalardan foydalanish, ilg‘or tajribalarni
o‘rganish va milliy manfaatlarni hisobga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
QQSning rivojlanishi davomida uning samaradorligini oshirish, soliq
ma’murchiligini soddalashtirish, soliq yukini adolatli taqsimlash va yashirin
iqtisodiyotga qarshi kurashish bo‘yicha doimiy izlanishlar olib borilmoqda.
Bugungi kunda QQS dunyoning 160 dan ortiq davlatlarida joriy etilgan
bo‘lib, u global fiskal tizimning ajralmas qismi sifatida e’tirof etiladi. QQSning
joriy etilishi va rivojlanishi davlatlarning fiskal mustaqilligi, iqtisodiy barqarorligi
va ijtimoiy farovonligiga xizmat qilmoqda. QQS tizimi zamonaviy iqtisodiy
muhitga moslashib, raqamli texnologiyalar, xalqaro savdo va investitsiyalar
rivojlanishi sharoitida doimiy takomillashib bormoqda. QQSning tarixi va
rivojlanish jarayoni davlatlarning fiskal siyosatida innovatsion yondashuvlar,
xalqaro hamkorlik va milliy manfaatlarning uyg‘unlashuvini namoyon etadi. Shu
sababli, QQS tizimi zamonaviy soliq siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri
sifatida o‘z ahamiyatini saqlab kelmoqda.
1.2. Qo'shilgan qiymat solig'ining iqtisodiy ahamiyati
9

Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) zamonaviy fiskal tizimlarda muhim o‘rin
tutuvchi, ko‘p bosqichli iste’mol soliqlari turkumiga mansub bo‘lib, uning
iqtisodiy ahamiyati keng ko‘lamli va ko‘p qirrali jarayonlar orqali namoyon
bo‘ladi. Avvalo, QQS davlat byudjetining barqaror va barakali daromad manbai
sifatida iqtisodiyotni moliyaviy ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Bu soliq turi
ishlab chiqarishdan tortib, tovar va xizmatlarning yakuniy iste’molchiga yetib
borishigacha bo‘lgan barcha bosqichlarda qo‘llaniladi va har bir bosqichda faqat
qo‘shilgan qiymatga solinadi. Natijada, QQS davlat byudjetiga muntazam va
prognoz qilinadigan daromad keltiradi, bu esa davlat moliyaviy siyosatining
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyatini tahlil qilganda, uning fiskal samaradorligi
alohida e’tibor talab qiladi. Mazkur soliq turi keng soliq bazasiga ega bo‘lib, tovar
va xizmatlar aylanishining deyarli barcha bosqichlarini qamrab oladi. Bu esa
davlatga soliq tushumlarining hajmini oshirish va soliqqa tortish bazasini
kengaytirish imkonini beradi. QQSning bosqichma-bosqich yig‘ilishi natijasida,
soliq to‘lovchilarning soliqdan qochish imkoniyatlari sezilarli darajada cheklanadi.
Shuningdek, QQSning to‘g‘ridan-to‘g‘ri emas, balki bilvosita soliq turi ekanligi,
uni yig‘ishda ma’muriy xarajatlarni kamaytiradi va soliq yig‘imining
samaradorligini oshiradi. 2
Iqtisodiy muhitda QQSning joriy etilishi va amal qilishi ishlab chiqarish va
iste’mol jarayonlariga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur soliq turi
ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchilarni o‘z faoliyatini rasmiylashtirishga
undaydi, chunki soliqdan to‘liq va to‘g‘ri hisob-kitob qilish uchun hujjatlarni
yuritish zarurati tug‘iladi. Bu esa iqtisodiyotning “soya sektori” qisqarishiga va
rasmiy sektor ulushining ortishiga olib keladi. Natijada, iqtisodiy muhitda ochiqlik
va shaffoflik darajasi oshadi, bu esa investitsion muhitni yaxshilashga xizmat
qiladi.
2
Toshpulatov S.S. O‘zbekiston Respublikasida QQSni hisoblash va taqdim etish tartibi // Yosh olimlar
jurnali. 2022. № 5. 77-82-betlar.
10

QQSning iqtisodiy ahamiyatini aniqlashda uning narxlar tizimiga ta’siri ham
muhim o‘rin tutadi. QQS, odatda, tovar va xizmatlarning yakuniy narxiga
qo‘shiladi va uni yakuniy iste’molchi to‘laydi. Shu sababli, QQS inflyatsion
bosimni oshirishi mumkin, biroq bu jarayon soliq stavkasi va iqtisodiy sharoitlarga
bog‘liq holda turlicha kechadi. Bunda QQSning narxga ta’siri ishlab chiqaruvchi
va iste’molchi o‘rtasidagi bozor kuchlari, raqobat darajasi va davlatning narxlarni
tartibga solish siyosati bilan belgilanadi. Shu bilan birga, QQSning narxlarga ta’siri
davlat byudjetiga tushumlarning barqarorligini ta’minlash orqali iqtisodiy
barqarorlikka ham xizmat qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyatini chuqurroq tahlil qilganda, uning
iqtisodiyotda resurslarni taqsimlashga ta’siri ham muhim ahamiyat kasb etadi.
QQS neytral soliq turi sifatida ishlab chiqarish va iste’mol tuzilmasiga minimal
ta’sir ko‘rsatishi kutiladi. Ya’ni, QQS tovar va xizmatlarning barcha turlariga bir
xil stavkada solinadi, bu esa iqtisodiy resurslarning samarali taqsimlanishiga
yordam beradi. Biroq, ayrim hollarda, ijtimoiy ahamiyatga ega yoki asosiy ehtiyoj
tovarlariga pastroq stavkalar yoki imtiyozlar berilishi orqali QQSning ta’siri
yumshatiladi. Bu esa, o‘z navbatida, ijtimoiy siyosat maqsadlariga erishishga
xizmat qiladi va aholining zaif qatlamlarini himoya qilish imkonini beradi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ham o‘z
ifodasini topadi. Ko‘plab davlatlarda QQS eksport qilinadigan tovar va xizmatlarga
nisbatan nol stavkada qo‘llaniladi, import qilinadigan mahsulotlarga esa to‘liq
stavkada solinadi. Bu yondashuv mamlakat ichki ishlab chiqaruvchilarining
raqobatbardoshligini oshirish va eksportni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
QQSning bunday tartibda qo‘llanilishi xalqaro savdo balansini muvozanatlash va
milliy iqtisodiyotning tashqi bozorlardagi pozitsiyasini mustahkamlash imkonini
beradi. Shu bilan birga, QQSning xalqaro tajribasi uning iqtisodiy ahamiyatini
yanada oshiradi va zamonaviy fiskal siyosatda keng qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi. 3
QQS fiskal barqarorlikni ta’minlashda va iqtisodiy o‘sishni
rag‘batlantirishda muhim vosita sifatida ko‘riladi. Mazkur soliq turi davlat
3
Mamatqulov S.T. Soliqlar va soliqqa tortish. Toshkent: Iqtisodiyot, 2018. 312-bet.
11

byudjetining asosiy daromad manbalaridan biri bo‘lib, iqtisodiy sikllar davomida
barqaror tushumlarni ta’minlaydi. Bu esa, o‘z navbatida, davlat tomonidan
ijtimoiy, iqtisodiy va infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish imkonini oshiradi.
QQSning barqarorligi va prognoz qilinadiganligi davlat moliyaviy siyosatining
izchilligini ta’minlashga yordam beradi, bu esa umumiy iqtisodiy barqarorlik va
taraqqiyot uchun muhim omil hisoblanadi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uni yig‘ish va boshqarish mexanizmlarining
soddaligi va shaffofligi orqali ham namoyon bo‘ladi. QQS tizimining asosiy
tamoyillaridan biri bu soliqning bosqichma-bosqich yig‘ilishi va har bir bosqichda
faqat qo‘shilgan qiymatga solinishi hisoblanadi. Bu tamoyil soliq to‘lovchilar
uchun soliq yukining bir tekisda taqsimlanishini ta’minlaydi va soliqdan qochish
holatlarini kamaytiradi. QQS tizimi elektron hisob-kitob va nazorat
mexanizmlarini joriy etish orqali soliq ma’murchiligi samaradorligini oshiradi va
davlat uchun soliq yig‘ish xarajatlarini kamaytiradi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning ijtimoiy adolat tamoyillariga mosligi
bilan ham bog‘liq. QQS asosan iste’molga solinadigan soliq bo‘lib, aholining turli
qatlamlari uchun bir xil stavkada qo‘llaniladi. Biroq, kam ta’minlangan qatlamlar
uchun QQS yukining nisbatan yuqoriligi ijtimoiy adolat tamoyillariga zid bo‘lishi
mumkin. Shu sababli, ko‘plab davlatlar asosiy oziq-ovqat mahsulotlari, dori-
darmonlar va ijtimoiy ahamiyatga ega xizmatlar uchun QQS stavkalarini
pasaytirish yoki imtiyozlar berish orqali ijtimoiy himoya mexanizmlarini
kuchaytiradi. Bu yondashuv iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy adolat o‘rtasida
muvozanatni ta’minlash imkonini beradi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning iqtisodiyotni soyalashuvdan chiqarish va
rasmiylashtirishga qo‘shgan hissasi bilan ham belgilanadi. QQS tizimi doirasida
har bir xo‘jalik yurituvchi sub’ekt o‘z xaridlarini va sotuvlarini hujjatlashtirishi,
soliq hisobini yuritishi zarur bo‘ladi. Bu esa, iqtisodiy muomalalarning rasmiy
sektor orqali o‘tishini rag‘batlantiradi va davlatning iqtisodiy jarayonlar ustidan
nazoratini kuchaytiradi. Natijada, QQS iqtisodiyotning ochiqligi va shaffofligini
ta’minlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
12

QQSning iqtisodiy ahamiyatini baholashda uning investitsion muhitga ta’siri
ham muhim ahamiyat kasb etadi. QQS tizimining soddaligi va aniq qoidalari
investorlar uchun qulay sharoit yaratadi. QQSning barqaror va prognoz
qilinadiganligi, shuningdek, soliqdan qaytarib olish mexanizmlarining mavjudligi
investitsion faoliyatni rag‘batlantiradi. QQS tizimi orqali investitsion tovarlar va
xizmatlarga to‘langan soliq summasini qaytarib olish imkoniyati mavjud bo‘lgani
uchun, investorlar uchun soliq yukining kamayishi va investitsiyalarning o‘zini
oqlash muddati qisqaradi. Bu esa, iqtisodiyotga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita
investitsiyalar oqimini oshirishga xizmat qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati davlatning iqtisodiy siyosatini amalga
oshirishda moslashuvchan va samarali vosita sifatida namoyon bo‘ladi. QQS
stavkalarini o‘zgartirish yoki ayrim tovar va xizmatlar uchun imtiyozlar joriy etish
orqali davlat iqtisodiy jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan,
ayrim sohalarni rivojlantirish yoki ijtimoiy ahamiyatga ega tovarlarni
arzonlashtirish maqsadida QQS stavkalarini pasaytirish yoki nol stavka joriy etish
iqtisodiy siyosatning muhim instrumenti bo‘lib xizmat qiladi. Bu esa, davlatga
iqtisodiyotni tartibga solish va ijtimoiy maqsadlarga erishishda qo‘shimcha
imkoniyatlar yaratadi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning zamonaviy iqtisodiy tizimlarda keng
tarqalganligi va xalqaro tajribada o‘zini oqlaganligi bilan ham bog‘liq. Deyarli
barcha rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda QQS fiskal siyosatning asosiy
elementlaridan biri sifatida joriy etilgan. Bu esa, QQSning iqtisodiy samaradorligi
va universalligini tasdiqlaydi. QQSning xalqaro standartlarga mosligi va
transchegaraviy savdo operatsiyalarida qo‘llanilishi iqtisodiy integratsiya
jarayonlarini soddalashtiradi va xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyatini aniqlashda uning iqtisodiy sikllarga ta’siri
ham muhim ahamiyat kasb etadi. QQS daromadlarining barqarorligi davlat
byudjetiga iqtisodiy o‘sish va pasayish davrlarida ham barqaror tushumlarni
ta’minlash imkonini beradi. Bu esa, davlatga iqtisodiy inqirozlar davrida ham
ijtimoiy va iqtisodiy dasturlarni moliyalashtirish imkoniyatini saqlab qoladi.
13

QQSning bunday xususiyati makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirishda muhim omil hisoblanadi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning iqtisodiy samaradorlik va fiskal
barqarorlikni ta’minlashdagi o‘rni bilan ham bog‘liq. QQS tizimi orqali davlat
iqtisodiyotda resurslarning samarali taqsimlanishini, ishlab chiqarish va iste’mol
tuzilmasining optimallashuvini rag‘batlantiradi. QQS tizimining shaffofligi va
soddaligi soliq to‘lovchilarning soliq majburiyatlarini bajarishini osonlashtiradi va
soliq ma’murchiligi xarajatlarini kamaytiradi. Bu esa, umumiy iqtisodiy
samaradorlik va davlat moliyaviy siyosatining izchilligini ta’minlashga xizmat
qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish va
innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirishdagi o‘rni bilan ham belgilanadi. QQS
tizimi doirasida ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchilar o‘z faoliyatini
rasmiylashtirishga va yangi texnologiyalarni joriy etishga intiladilar. Bu esa,
iqtisodiyotda innovatsion jarayonlarning jadallashuviga va yangi ish o‘rinlarining
yaratilishiga olib keladi. QQS tizimi orqali davlat iqtisodiyotni modernizatsiya
qilish va diversifikatsiya qilish siyosatini samarali amalga oshirish imkoniyatiga
ega bo‘ladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning iqtisodiyotni tartibga solish va ijtimoiy
siyosatni amalga oshirishdagi vosita sifatida namoyon bo‘ladi. QQS stavkalarini
o‘zgartirish yoki imtiyozlar joriy etish orqali davlat iqtisodiy jarayonlarga bevosita
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bu esa, davlatga iqtisodiyotni tartibga solish va ijtimoiy
maqsadlarga erishishda qo‘shimcha imkoniyatlar yaratadi. Shu bilan birga, QQS
tizimi orqali davlat aholining turli qatlamlari uchun ijtimoiy himoya
mexanizmlarini kuchaytirishi mumkin.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning iqtisodiyotni soyalashuvdan chiqarish va
rasmiylashtirishga qo‘shgan hissasi bilan ham belgilanadi. QQS tizimi doirasida
har bir xo‘jalik yurituvchi sub’ekt o‘z xaridlarini va sotuvlarini hujjatlashtirishi,
soliq hisobini yuritishi zarur bo‘ladi. Bu esa, iqtisodiy muomalalarning rasmiy
sektor orqali o‘tishini rag‘batlantiradi va davlatning iqtisodiy jarayonlar ustidan
14

nazoratini kuchaytiradi. Natijada, QQS iqtisodiyotning ochiqligi va shaffofligini
ta’minlashda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning zamonaviy fiskal siyosatda keng
qo‘llanilishi va xalqaro tajribada o‘zini oqlaganligi bilan ham bog‘liq. Ko‘plab
davlatlar QQSni fiskal siyosatning asosiy elementi sifatida joriy etgan bo‘lib, bu
soliq turi iqtisodiy samaradorlik va fiskal barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin
tutadi. QQSning xalqaro standartlarga mosligi va transchegaraviy savdo
operatsiyalarida qo‘llanilishi iqtisodiy integratsiya jarayonlarini soddalashtiradi va
xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi.
QQSning iqtisodiy ahamiyati uning davlat byudjetining asosiy daromad
manbai sifatida iqtisodiyotni moliyaviy ta’minlashda tutgan o‘rni, iqtisodiyotda
resurslarni samarali taqsimlashga ko‘rsatgan ta’siri, iqtisodiyotni soyalashuvdan
chiqarish va rasmiylashtirishga qo‘shgan hissasi, investitsion muhitni yaxshilash
va innovatsion rivojlanishni rag‘batlantirishdagi roli, xalqaro iqtisodiy
munosabatlarda raqobatbardoshlik va eksportni rag‘batlantirishga xizmat qilishi,
ijtimoiy adolat va iqtisodiy samaradorlik tamoyillariga mosligi, iqtisodiy sikllar
davomida fiskal barqarorlikni ta’minlash imkoniyati va fiskal siyosatni amalga
oshirishda moslashuvchan va samarali vosita sifatida namoyon bo‘lishi orqali
ifodalanadi. QQSning ushbu ko‘p qirrali iqtisodiy ahamiyati uni zamonaviy fiskal
tizimlarning ajralmas qismi sifatida mustahkam o‘rin egallashiga sabab bo‘ladi.
1.3. Qo'shilgan qiymat solig'ining asosiy tushunchalari
Qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS) zamonaviy fiskal tizimlarda keng
qo‘llaniladigan, ko‘p bosqichli iste’mol solig‘i sifatida iqtisodiy munosabatlarning
muhim elementlaridan biri hisoblanadi. Mazkur soliq turi bozor iqtisodiyotining
turli bosqichlarida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga nisbatan undiriladi va davlat
byudjetining asosiy daromad manbalaridan biri sifatida ahamiyat kasb etadi.
QQSning iqtisodiy mohiyati tovar va xizmatlar aylanishi jarayonida har bir ishlab
chiqarish va realizatsiya bosqichida yaratiladigan yangi qiymatga soliq solishdan
15

4
iborat bo‘lib, ushbu soliqning asosiy xususiyati yakuniy iste’molchiga
yuklanishidadir. QQSning asosiy tushunchalari va tamoyillari uning fiskal, tartibga
soluvchi va nazorat funksiyalari bilan chambarchas bog‘liqdir.
QQSning asosiy tushunchalaridan biri bu “qo‘shilgan qiymat” atamasidir.
Qo‘shilgan qiymat ishlab chiqaruvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi subyekt tomonidan
xarid qilingan xomashyo, materiallar va boshqa resurslar qiymatiga nisbatan
yaratilgan yangi qiymatni anglatadi. Boshqacha aytganda, bu ishlab chiqarish
jarayonida mahsulot yoki xizmatga qo‘shilgan har qanday qiymatdir. QQS tizimida
har bir bosqichda yaratilgan qiymat uchun soliq undiriladi, biroq ilgari to‘langan
QQS summasi chegirib tashlanadi. Natijada, soliq faqatgina har bir bosqichda
yaratilgan yangi qiymatga nisbatan undiriladi. Bu yondashuv soliqning kaskadli
ta’sirini bartaraf etadi va fiskal yukning adolatli taqsimlanishini ta’minlaydi. 5
QQSning asosiy subyektlari va ob’ektlari aniq belgilab qo‘yilgan. Soliq
subyektlari sifatida tovarlar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchi, realizatsiya qiluvchi
yoki import qiluvchi yuridik va jismoniy shaxslar qatnashadi. QQS ob’ekti esa
tovarlar va xizmatlarning realizatsiyasi, ularni import qilish, ayrim hollarda esa o‘z
ehtiyojlari uchun foydalanish holatlari hisoblanadi. Soliq solish ob’ekti bo‘lgan
operatsiyalarning aniq chegaralari va ularni aniqlash mezonlari har bir davlatning
milliy qonunchiligida mustahkamlangan. QQSning asosiy tushunchalaridan yana
biri bu soliq stavkasi bo‘lib, u davlat tomonidan belgilanadi va odatda standart,
imtiyozli hamda nol stavkali bo‘lishi mumkin. Standart stavka iqtisodiyotning
asosiy tarmoqlariga nisbatan qo‘llaniladi, imtiyozli stavkalar esa ijtimoiy
ahamiyatga ega tovar va xizmatlarga, nol stavka esa eksport qilinadigan
mahsulotlarga nisbatan tatbiq etiladi.
QQS tizimida “soliq to‘lovchi” va “soliq yukini ko‘ruvchi” tushunchalari
o‘ziga xos ahamiyatga ega. Amaliyotda QQS to‘lovchisi sifatida ishlab
chiqaruvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi subyektlar bo‘lsa-da, soliq yukining asosiy
qismini yakuniy iste’molchi ko‘radi. Bu QQSning iqtisodiy mohiyatidan kelib
chiqadi, ya’ni har bir bosqichda yaratilgan qiymat uchun QQS undiriladi, biroq
4
???
5
Abdullayev B.B. Soliq nazariyasi. Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. 230-bet
16

ilgari to‘langan QQS summasi chegirib tashlanadi. Natijada, ishlab chiqaruvchilar
va sotuvchilar faqatgina o‘zlari yaratgan yangi qiymat uchun QQS to‘laydilar,
yakuniy bosqichda esa barcha bosqichlarda to‘langan QQS yakuniy iste’molchi
tomonidan qoplanadi.
QQSning asosiy tamoyillaridan biri bu “chegirma usuli” hisoblanadi.
Mazkur usulga ko‘ra, soliq to‘lovchi o‘z mahsulotini yoki xizmatini sotishda
hisoblangan QQSdan, xarid qilingan tovar va xizmatlar uchun ilgari to‘langan
QQSni chegirib tashlash huquqiga ega. Bu usul soliqning faqatgina qo‘shilgan
qiymatga nisbatan undirilishini ta’minlaydi va soliqning kaskadli ta’sirini bartaraf
etadi. Chegirma usuli QQSning hisob-kitobini soddalashtiradi va fiskal yukning
adolatli taqsimlanishini ta’minlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, QQS tizimida
soliq to‘lovchilarning hisob-kitob va hisobot yuritish majburiyati mavjud bo‘lib, bu
davlat tomonidan QQSning to‘g‘ri va o‘z vaqtida undirilishini nazorat qilish
imkonini beradi.
QQSning yana bir muhim tushunchasi bu “soliq bazasi”dir. Soliq bazasi deb
tovar yoki xizmat realizatsiya qilinayotgan qiymatga aytiladi. Soliq bazasini
aniqlashda realizatsiya narxi, import qilinayotgan tovarlarning bojxona qiymati va
boshqa ko‘rsatkichlar asos qilib olinadi. Soliq bazasining to‘g‘ri aniqlanishi QQS
summasining adolatli hisoblanishi va davlat byudjetiga to‘g‘ri tushumlarning
ta’minlanishida muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birga, QQSga oid
qonunchilikda ayrim operatsiyalar soliqdan ozod qilinishi yoki imtiyozli stavkalar
bilan soliq solinishi mumkin. Bunday imtiyozlar ijtimoiy ahamiyatga ega sohalarni
qo‘llab-quvvatlash, iqtisodiyotni rag‘batlantirish yoki ayrim tovar va xizmatlar
narxini barqarorlashtirish maqsadida joriy etiladi.
QQSning hisob-kitob va undirilish jarayonida “soliq hisob-fakturasi” va
“soliq hisobotlari” muhim ahamiyatga ega. Soliq hisob-fakturasi QQS to‘lovchisi
tomonidan tovar yoki xizmat xaridorga realizatsiya qilinganda
rasmiylashtiriladigan hujjat bo‘lib, unda realizatsiya qiymati, QQS summasi va
boshqa zarur ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Soliq hisobotlari esa QQS to‘lovchisi
tomonidan belgilangan davr mobaynida davlat soliq organlariga taqdim etiladi va
17

unda realizatsiya qilingan tovar va xizmatlar, xarid qilingan resurslar, hisoblangan
va to‘langan QQS summalari aks ettiriladi. Ushbu hujjatlarning yuritilishi
QQSning shaffof va samarali undirilishini ta’minlaydi, soliq to‘lovchilarning
majburiyatlarini aniq belgilashga xizmat qiladi.
QQS tizimida “eksport” va “import” operatsiyalari alohida tartibda tartibga
solinadi. Eksport qilinadigan tovar va xizmatlarga, odatda, nol stavka tatbiq etiladi,
ya’ni eksport qiluvchi subyektlar realizatsiya qilingan mahsulot yoki xizmat uchun
QQS to‘lamaydilar, biroq ular ishlab chiqarish jarayonida xarid qilingan tovar va
xizmatlar uchun to‘langan QQSni davlatdan qaytarib olish huquqiga ega bo‘ladilar.
Import qilinadigan tovar va xizmatlarga esa QQS to‘g‘ridan-to‘g‘ri undiriladi va
bu ichki bozor ishtirokchilari uchun raqobat sharoitini tenglashtirishga xizmat
qiladi. Eksport va import operatsiyalarining QQS tizimidagi o‘rni va ahamiyati
xalqaro savdo munosabatlarida fiskal tartibotlarni ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi.
QQS tizimining samarali ishlashi uchun “soliq ro‘yxatidan o‘tkazish” va
“soliq to‘lovchining identifikatsiya raqami” tushunchalari ham muhim ahamiyatga
ega. Soliq ro‘yxatidan o‘tkazish jarayonida yuridik va jismoniy shaxslar QQS
to‘lovchisi sifatida davlat soliq organlarida ro‘yxatdan o‘tadilar va ularga maxsus
identifikatsiya raqami beriladi. Bu raqam orqali QQS to‘lovchilari va ularning
operatsiyalari ustidan nazorat o‘rnatiladi, hisob-kitob va hisobotlarning shaffofligi
ta’minlanadi. Ro‘yxatga olish jarayoni QQS to‘lovchilari doirasini aniqlash va
soliq bazasini kengaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
QQS tizimida “imtiyozlar” va “ozod etish” tushunchalari ham keng
qo‘llaniladi. Imtiyozlar ayrim tovar va xizmatlarga nisbatan QQS stavkasining
pasaytirilishi yoki butunlay ozod etilishi shaklida namoyon bo‘ladi. Bunday
imtiyozlar ijtimoiy ahamiyatga ega mahsulotlar, tibbiyot, ta’lim, madaniyat va
boshqa sohalarga tatbiq etilishi mumkin. QQSdan ozod etish esa ayrim
operatsiyalar uchun umuman soliq solinmasligini anglatadi. Bu orqali davlat
muayyan sohalarni qo‘llab-quvvatlash, aholining ijtimoiy himoyasini kuchaytirish
yoki iqtisodiyotni rag‘batlantirish maqsadlarini amalga oshiradi. Imtiyozlar va
18

ozod etish tartiblari milliy qonunchilikda aniq belgilangan bo‘lib, ularning tatbiqi
QQSning fiskal va iqtisodiy samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
QQSning nazorat va monitoring tizimi ham muhim ahamiyatga ega. Soliq
organlari QQS to‘lovchilarining hisob-kitob va hisobotlarini muntazam tekshiradi,
QQSning to‘g‘ri hisoblanishi va o‘z vaqtida byudjetga o‘tkazilishini nazorat qiladi.
QQS tizimida soliq qoidalariga rioya qilinishini ta’minlash uchun zamonaviy
axborot texnologiyalari, elektron hisob-fakturalar va avtomatlashtirilgan nazorat
tizimlari keng joriy etilmoqda. Bu QQSning undirilish samaradorligini oshirish,
soliq qochqinligi va soxtalashtirish holatlarini kamaytirish imkonini beradi.
QQS tizimining xalqaro tajribasi va rivojlanish bosqichlari ham mazkur
soliqning asosiy tushunchalari doirasida muhim o‘rin tutadi. Dunyoning ko‘plab
mamlakatlarida QQS turli nomlar ostida joriy etilgan bo‘lib, ularning har birida
milliy iqtisodiyotning o‘ziga xos xususiyatlari, fiskal siyosat va ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlar inobatga olingan. QQSning joriy etilishi va rivojlanish bosqichlari uning
fiskal samaradorligi, iqtisodiy o‘sishga ta’siri va byudjet barqarorligiga xizmat
qiluvchi omillar sifatida doimiy tahlil qilinadi. Xalqaro tajriba QQSning
moslashuvchanligi, iqtisodiy sikllarga nisbatan barqarorligi va davlat moliyaviy
siyosatida tutgan o‘rnini ko‘rsatadi.
QQSning asosiy tushunchalari doirasida “soliq yukining taqsimlanishi” va
“iste’molchilar xatti-harakatiga ta’siri” ham alohida o‘rganiladi. QQSning iqtisodiy
mohiyati shundaki, u oxir-oqibatda yakuniy iste’molchi zimmasiga yuklanadi.
Biroq, QQS stavkasining o‘zgarishi yoki imtiyozlarning joriy etilishi narxlar
darajasiga, iste’molchilar tanloviga va bozordagi umumiy talabga ta’sir ko‘rsatadi.
QQSning narxlarga ta’siri, soliq yukining ishlab chiqaruvchi va iste’molchi
o‘rtasida taqsimlanishi, iqtisodiy muvozanatga ta’siri kabi masalalar iqtisodiy tahlil
va tadqiqotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.
QQS tizimida “soliq solinadigan aylanma” va “soliq davri” tushunchalari
ham muhim ahamiyatga ega. Soliq solinadigan aylanma deb QQS to‘lovchisi
tomonidan belgilangan davr mobaynida amalga oshirilgan barcha realizatsiya
operatsiyalarining umumiy qiymatiga aytiladi. Soliq davri esa QQS hisob-kitobi va
19

to‘lovlari uchun belgilangan vaqt oralig‘idir. Odatda, soliq davri bir oy yoki bir
chorak muddatida belgilanadi. Bu QQSning muntazam hisob-kitobi va o‘z vaqtida
to‘lanishini ta’minlashga xizmat qiladi.
QQSning asosiy tushunchalari doirasida “soliqni qaytarib olish” mexanizmi
ham muhim o‘rin tutadi. QQS tizimida ayrim hollarda to‘langan soliq summasi
QQS to‘lovchisiga qaytarib berilishi mumkin. Bunday holatlar eksport
operatsiyalari, ortiqcha to‘lovlar yoki imtiyozli operatsiyalar natijasida yuzaga
keladi. QQSni qaytarib olish tartibi va mexanizmlari milliy qonunchilikda aniq
belgilangan bo‘lib, bu soliq to‘lovchilarning huquq va majburiyatlarini himoya
qilishga xizmat qiladi.
QQS tizimining samarali ishlashi uchun “soliq nazorati” va “audit”
mexanizmlari ham muhim ahamiyatga ega. Soliq organlari QQS to‘lovchilarining
faoliyatini muntazam ravishda tekshiradi, soliq hisob-kitoblarining to‘g‘riligini
baholaydi va qonunchilikka rioya qilinishini nazorat qiladi. Audit jarayonida QQS
to‘lovchilarining hujjatlari, hisob-fakturalari, hisobotlari va boshqa moliyaviy
hujjatlari tahlil qilinadi. Bu QQS tizimining shaffofligi, adolatliligi va
samaradorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
QQS tizimida “elektron hisob-kitob” va “raqamli texnologiyalar”ning joriy
etilishi ham zamonaviy soliq boshqaruvining muhim yo‘nalishlaridan biridir.
Elektron hisob-fakturalar, onlayn hisobotlar va avtomatlashtirilgan soliq
boshqaruvi QQSning to‘g‘ri va o‘z vaqtida undirilishini ta’minlaydi, soliq
to‘lovchilarning ma’muriy yukini kamaytiradi va davlat soliq organlari
faoliyatining samaradorligini oshiradi. Raqamli texnologiyalar yordamida QQS
operatsiyalari ustidan real vaqt rejimida nazorat o‘rnatiladi, bu esa soliq
qochqinligi va soxtalashtirish holatlarining oldini olishga yordam beradi.
QQSning asosiy tushunchalari doirasida “soliq siyosati” va “fiskal tartibot”
ham muhim o‘rin tutadi. QQS stavkalari, imtiyozlar, ozod etish va boshqa tartiblar
davlatning umumiy fiskal siyosati, iqtisodiy rivojlanish strategiyasi va ijtimoiy
siyosati bilan chambarchas bog‘liq. QQS orqali davlat byudjetining barqaror
daromadlari ta’minlanadi, iqtisodiyotni tartibga solish va ijtimoiy himoya
20

vazifalari amalga oshiriladi. QQS siyosatining o‘zgarishi iqtisodiy muhitga,
investitsion faollikka va aholining farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
QQSning asosiy tushunchalari va tamoyillari uning zamonaviy fiskal
tizimdagi o‘rnini, iqtisodiy va ijtimoiy ahamiyatini, davlat moliyaviy siyosatidagi
rolini aniqlashga yordam beradi. QQS tizimining samarali ishlashi milliy
qonunchilik, soliq boshqaruvi, soliq to‘lovchilar madaniyati va xalqaro tajriba
asosida shakllanadi. Mazkur soliq turi orqali davlat iqtisodiyotni tartibga solish,
ijtimoiy himoyani kuchaytirish va byudjet barqarorligini ta’minlash imkoniyatiga
ega bo‘ladi. QQSning asosiy tushunchalarini chuqur o‘rganish va amaliyotda
to‘g‘ri qo‘llash davlat fiskal siyosatining muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga
xizmat qiladi.
21

II BOB. QO’SHILGAN QIYMAT SOLIG’INI HISOBLASH VA TAQDIM
ETISH
2.1. Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash usullari
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash usullari zamonaviy soliq tizimlarida
muhim ahamiyat kasb etadi. Mazkur soliq turi tovar va xizmatlarning ishlab
chiqarishdan yakuniy iste’molchiga yetkazilishigacha bo‘lgan har bir bosqichida
yaratilgan qo‘shilgan qiymatga nisbatan undiriladi. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini
hisoblashda bir nechta asosiy usullar mavjud bo‘lib, ular turli davlatlarda
amaliyotga tatbiq etilgan va har birining o‘ziga xos xususiyatlari, afzallik va
kamchiliklari mavjud. Ushbu usullarni tanlashda mamlakatning iqtisodiy
rivojlanish darajasi, soliq ma’murchiligi imkoniyatlari, biznes muhitining o‘ziga
xosligi va boshqa bir qator omillar inobatga olinadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda eng ko‘p qo‘llaniladigan usullardan
biri hisob-kitob-faktura usulidir. Ushbu usulda har bir xo‘jalik yurituvchi sub’ekt
o‘zining xarid qilgan tovar va xizmatlari uchun to‘lagan soliq summasini, sotilgan
tovar va xizmatlari uchun hisoblangan soliq summasidan chegirib, farqini davlat
byudjetiga o‘tkazadi. Hisob-kitob-faktura usulining asosiy tamoyili shundan
iboratki, har bir ishlab chiqaruvchi yoki xizmat ko‘rsatuvchi sub’ekt o‘z faoliyati
natijasida yaratilgan qo‘shilgan qiymatga nisbatan soliq to‘laydi. Mazkur usulda
tovar yoki xizmat harakati bo‘yicha barcha bosqichlarda soliq summasi aniq
hisoblanadi va har bir bosqichda to‘langan soliq summasi hujjatlar bilan
asoslanadi.
Hisob-kitob-faktura usuli soliq organlari tomonidan nazorat qilish va soliq
to‘lovchilar tomonidan hisob-kitob yuritish uchun qulayliklar yaratadi. Bunda har
bir operatsiya bo‘yicha faktura yoki hisob-faktura rasmiylashtiriladi va ushbu
hujjatlar asosida soliq summasi aniqlanadi. Bu usulda soliqdan qochish va
yashirish holatlari minimal darajaga tushiriladi, chunki har bir bosqichda to‘langan
soliq keyingi bosqichda chegirib tashlanadi va faqatgina yaratilgan qo‘shilgan
qiymatga soliq solinadi. 6
6
Kudryashova E.V. Value Added Tax: Theory and Practice. Moscow: INFRA-M, 2020. p. 145.
22

Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashning yana bir usuli hisoblangan
soliqdan chegirib tashlash usuli hisoblanadi. Bu usulda har bir xo‘jalik yurituvchi
sub’ekt sotilgan tovar va xizmatlar uchun hisoblangan qo‘shilgan qiymat solig‘i
summasidan, xarid qilingan tovar va xizmatlar uchun to‘langan soliq summasini
chegirib tashlaydi. Natijada, davlat byudjetiga faqatgina yaratilgan qo‘shilgan
qiymatga nisbatan soliq summasi o‘tkaziladi. Ushbu usulning asosiy afzalligi
shundaki, soliq to‘lovchilar uchun soliq yukining ikki karra solinishi oldi olinadi
va har bir bosqichda faqatgina yangi yaratilgan qiymat soliqqa tortiladi. Bu usul
xalqaro amaliyotda keng tarqalgan bo‘lib, ko‘plab rivojlangan davlatlar tomonidan
qo‘llaniladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda hisoblangan soliqdan chegirib
tashlash usulining ikki asosiy varianti mavjud: to‘liq chegirib tashlash va qisman
chegirib tashlash. To‘liq chegirib tashlash variantida barcha xarid qilinadigan tovar
va xizmatlar uchun to‘langan qo‘shilgan qiymat solig‘i summasi to‘liq chegirib
tashlanadi. Qisman chegirib tashlash variantida esa faqatgina ishlab chiqarish
jarayonida bevosita foydalanilgan tovar va xizmatlar uchun to‘langan soliq
summasi chegirib tashlanadi. Bunda yordamchi yoki umumxo‘jalik xarajatlari
uchun to‘langan soliq summasi chegirib tashlanmaydi. Mazkur variantlarning har
biri o‘ziga xos soliq yukini shakllantiradi va soliq to‘lovchilarning moliyaviy
natijalariga turlicha ta’sir ko‘rsatadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda hisob-kitob-faktura usuli va
hisoblangan soliqdan chegirib tashlash usuli o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib,
amaliyotda ko‘pincha birgalikda qo‘llaniladi. Ya’ni, har bir bosqichda tovar yoki
xizmat aylanmasi bo‘yicha faktura rasmiylashtiriladi va ushbu faktura asosida
hisoblangan soliqdan xarid qilingan tovar va xizmatlar uchun to‘langan soliq
summasi chegirib tashlanadi. Natijada, davlat byudjetiga faqatgina yaratilgan
qo‘shilgan qiymatga nisbatan soliq summasi o‘tkaziladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda yana bir usul to‘g‘ridan-to‘g‘ri usul
hisoblanadi. Ushbu usulda har bir xo‘jalik yurituvchi sub’ekt tomonidan yaratilgan
23

qo‘shilgan qiymat aniqlanadi va shu qiymatga nisbatan soliq hisoblanadi. Bunda
yaratilgan qo‘shilgan qiymat mahsulot yoki xizmat narxidan xarajatlar (xomashyo,
materiallar, energiya, xizmatlar va boshqa ishlab chiqarish xarajatlari) olib
tashlanganidan so‘ng aniqlanadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri usulda soliq hisoblash nisbatan
murakkab bo‘lib, har bir sub’ektning moliyaviy hisobotlari asosida aniq hisob-
kitob talab etiladi. Ushbu usul ko‘proq nazariy ahamiyatga ega bo‘lib, amaliyotda
kamdan-kam hollarda qo‘llaniladi, chunki ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish
jarayonidagi barcha xarajatlarni aniq ajratish va hisobga olish qiyin.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda hisob-kitob-faktura usuli va
to‘g‘ridan-to‘g‘ri usul o‘rtasidagi asosiy farq shundan iboratki, birinchi usulda
soliq to‘lovchi xarid qilgan tovar va xizmatlar uchun to‘langan soliq summasini
chegirib tashlash orqali soliq summasini aniqlaydi, ikkinchi usulda esa yaratilgan
qo‘shilgan qiymat to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblanadi va unga nisbatan soliq
hisoblanadi. Amaliyotda hisob-kitob-faktura usuli va hisoblangan soliqdan
chegirib tashlash usuli kengroq tarqalgan, chunki ular soliq nazoratining
samaradorligini oshiradi va soliqdan qochish holatlarini kamaytiradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda yana bir usul hisoblanadigan soliq
summasini aniqlashda indeksatsiyalash usulidir. Bu usulda tovar va xizmatlar narxi
yoki ishlab chiqarish xarajatlari indeksatsiya qilinadi va yaratilgan qo‘shilgan
qiymatga nisbatan soliq hisoblanadi. Indeksatsiyalash usuli ko‘proq inflyatsiya
yuqori bo‘lgan davlatlarda yoki narxlar tez-tez o‘zgarib turadigan iqtisodiy
sharoitlarda qo‘llaniladi. Ushbu usulda soliq summasi narx o‘zgarishlariga mos
ravishda hisoblanadi va davlat byudjetiga tushadigan daromadlarning
barqarorligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda usullarning tanlanishi soliq
to‘lovchilarning hisob-kitob yuritish imkoniyatlari, soliq ma’murchiligi tizimining
rivojlanganlik darajasi, iqtisodiyotning ochiqligi va boshqa omillarga bog‘liq.
Masalan, rivojlangan davlatlarda hisob-kitob-faktura usuli va hisoblangan soliqdan
chegirib tashlash usuli keng qo‘llaniladi, chunki bu usullar soliq nazoratini
kuchaytirish va soliq to‘lovchilarning javobgarligini oshirish imkonini beradi.
24

2.2. Qo'shilgan qiymat solig'ini taqdim qilish tartibi
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini (QQS) taqdim qilish tartibi O‘zbekiston
Respublikasining amaldagi soliq qonunchiligi, xususan, Soliq kodeksi va unga
tegishli normativ-huquqiy hujjatlar asosida qat’iy belgilangan. QQSni taqdim etish
jarayonining huquqiy va tashkiliy asoslari, soliq to‘lovchilarning majburiyatlari,
soliq organlari bilan o‘zaro munosabatlari, hisobotlar tuzish va taqdim etish
mexanizmlari, shuningdek, elektron axborot tizimlari orqali amalga oshiriladigan
harakatlar mazkur tartibning asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi. QQSni taqdim
qilish tartibi soliq to‘lovchilarning soliq majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq ado
etishlarini ta’minlash, davlat byudjetiga tushumlarning barqarorligini oshirish,
shuningdek, soliq nazoratining samaradorligini kuchaytirish maqsadida ishlab
chiqilgan.
QQSni taqdim qilish tartibi, eng avvalo, soliq to‘lovchining QQS bo‘yicha
hisobga qo‘yilishi bilan boshlanadi. Soliq kodeksiga muvofiq, belgilangan yillik
aylanma hajmiga ega bo‘lgan yoki ixtiyoriy ravishda QQS to‘lovchisi sifatida
ro‘yxatdan o‘tgan yuridik va ayrim hollarda jismoniy shaxslar QQS to‘lovchisi
hisoblanadi. QQS to‘lovchisi sifatida ro‘yxatdan o‘tgan subyektlar o‘z faoliyatida
tovarlar (ishlar, xizmatlar) realizatsiyasi bo‘yicha QQS hisoblash va uni taqdim
etish majburiyatiga ega bo‘ladi. QQSni taqdim qilish tartibi doirasida soliq
to‘lovchi har bir soliq davri uchun QQS bo‘yicha hisob-kitoblarni yuritadi, soliq
organlariga belgilangan shakldagi QQS deklaratsiyasini taqdim etadi va
hisoblangan soliq summasini davlat byudjetiga o‘z vaqtida o‘tkazadi.
QQSni taqdim qilish jarayonida hisob-kitoblarni yuritish va deklaratsiyani
to‘ldirish muhim bosqich hisoblanadi. Soliq to‘lovchi har bir soliq davri yakunida
(odatda, oy yakunida) o‘zining QQSga oid operatsiyalari bo‘yicha barcha
hujjatlarni to‘plash, tahlil qilish va ularni tegishli tartibda rasmiylashtirishi lozim.
Bu jarayonda tovarlar (ishlar, xizmatlar) realizatsiyasi bo‘yicha hisoblangan QQS,
7
shuningdek, xarid qilingan tovarlar (ishlar, xizmatlar) uchun to‘langan QQS
7
Kholikov D.A. Soliq tizimi va QQS hisob-kitobi // Iqtisodiy tadqiqotlar. 2021. № 4. 90-95-betlar.
25

alohida hisobga olinadi. QQS deklaratsiyasini to‘ldirishda soliq to‘lovchi o‘zining
realizatsiya hajmi, chegirmaga olinadigan QQS, QQSdan ozod qilingan
operatsiyalar, QQS stavkalari va boshqa zaruriy ma’lumotlarni aniq va to‘liq aks
ettirishi talab etiladi. Deklaratsiyada ko‘rsatilgan ma’lumotlar soliq organlari
tomonidan tekshiriladi va soliq to‘lovchining QQS bo‘yicha majburiyatlari
aniqlanadi.
QQSni taqdim qilish tartibida elektron deklaratsiyalardan foydalanish keng
joriy etilgan. Soliq to‘lovchilar uchun QQS deklaratsiyasini elektron shaklda
taqdim etish majburiyati belgilangan bo‘lib, bu jarayon Yagona interaktiv davlat
xizmatlari portali va Soliq organlarining maxsus elektron axborot tizimlari orqali
amalga oshiriladi. Elektron deklaratsiya tizimi soliq to‘lovchilarga deklaratsiyani
tez va qulay tarzda to‘ldirish, uni real vaqt rejimida soliq organlariga yuborish,
deklaratsiya holatini monitoring qilish imkonini beradi. Elektron tizim orqali
taqdim etilgan ma’lumotlar avtomatik tarzda soliq organlari bazasiga uzatiladi va
ularning to‘g‘riligi, to‘liqligi, shuningdek, boshqa soliq to‘lovchilar bilan o‘zaro
bog‘liqligi avtomatik tarzda tekshiriladi. Elektron deklaratsiya tizimi soliq
to‘lovchilarning byurokratik yukini kamaytiradi, inson omili sababli yuzaga
keladigan xatoliklarni minimallashtiradi va QQS hisob-kitoblarining shaffofligini
oshiradi.
QQSni taqdim qilish tartibida soliq to‘lovchilarning hisobga olish va
hujjatlarni yuritish majburiyatlari ham muhim ahamiyat kasb etadi. Soliq
to‘lovchilar har bir QQSga oid operatsiya bo‘yicha hisob-fakturalar, shartnomalar,
to‘lov hujjatlari va boshqa asoslovchi hujjatlarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida
rasmiylashtirishi shart. Hisob-faktura QQSni hisoblash va taqdim etishda asosiy
hujjat hisoblanadi, unda tovar (ish, xizmat) yetkazib beruvchi va xaridor haqidagi
ma’lumotlar, tovar (ish, xizmat) nomi, miqdori, narxi, QQS summasi va boshqa
zaruriy rekvizitlar ko‘rsatiladi. Hisob-fakturalar elektron shaklda rasmiylashtiriladi
va ular orqali soliq organlari QQS zanjirini monitoring qiladi hamda QQSdan
noqonuniy foydalanish holatlarining oldini oladi. Soliq to‘lovchilar tomonidan
26

hisob-fakturalarning to‘g‘ri yuritilishi QQSni to‘g‘ri hisoblash va taqdim etishda
asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi.
QQSni taqdim qilish tartibida QQSdan ozod qilingan operatsiyalar va QQS
stavkalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi ham muhim ahamiyatga ega. Soliq kodeksida
ayrim tovarlar (ishlar, xizmatlar) bo‘yicha QQSdan ozod qilish yoki noldan farqli
stavkalarni qo‘llash hollari belgilangan. Soliq to‘lovchi QQSdan ozod qilingan
operatsiyalar bo‘yicha alohida hisob yuritishi, bunday operatsiyalarni QQS
deklaratsiyasida aniq ko‘rsatishi va ularni asoslovchi hujjatlarni saqlashi shart.
QQS stavkalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi soliq to‘lovchining QQS bo‘yicha hisob-
kitoblarining to‘g‘riligini ta’minlaydi va soliq organlari tomonidan tekshiruv
jarayonida muhim ahamiyat kasb etadi.
QQSni taqdim qilish tartibida soliq to‘lovchilarning o‘zaro hisob-kitoblari
va QQS zanjiri monitoringi ham dolzarb masalalardan hisoblanadi. Soliq organlari
tomonidan elektron hisob-fakturalar orqali QQS zanjiri monitoring qilinadi, ya’ni
har bir bosqichda tovar (ish, xizmat) harakati va unga mos QQS summasi
aniqlanadi. Bu monitoring QQSdan noqonuniy foydalanish, sun’iy aylanmalar
yaratish, QQSni yashirish yoki soxta hisob-fakturalar tuzish kabi holatlarning
oldini olishga xizmat qiladi. QQS zanjiri monitoringi natijasida soliq organlari
QQS bo‘yicha risklarni aniqlaydi va soliq to‘lovchilarga nisbatan tegishli soliq
nazorati choralarini ko‘radi.
QQSni taqdim qilish tartibida soliq to‘lovchilarga bir qator yengilliklar va
imtiyozlar ham nazarda tutilgan. Soliq kodeksida ayrim tovarlar (ishlar, xizmatlar)
bo‘yicha QQSdan ozod qilish, QQSni kechiktirib to‘lash, QQSdan qaytarib olish
kabi imkoniyatlar belgilangan. Soliq to‘lovchi imtiyozlardan foydalanish uchun
zaruriy hujjatlarni tayyorlab, soliq organlariga taqdim etishi lozim. QQSdan
qaytarib olish tartibi ham aniq reglamentatsiya qilingan bo‘lib, bunda soliq
to‘lovchi ortiqcha to‘langan QQS summasi bo‘yicha ariza bilan murojaat qiladi va
soliq organlari tomonidan tekshiruv o‘tkazilgach, QQS summasi qaytariladi yoki
boshqa soliq majburiyatlariga hisobga olinadi.
27

QQSni taqdim qilish tartibida soliq to‘lovchilarning javobgarligi va soliq
organlarining nazorat vakolatlari ham muhim o‘rin tutadi. Soliq organlari QQS
bo‘yicha taqdim etilgan deklaratsiyalarni, hisob-fakturalarni va boshqa hujjatlarni
tahlil qiladi, QQS hisob-kitoblarining to‘g‘riligini tekshiradi, soliq to‘lovchilarning
QQS majburiyatlarini bajarishini monitoring qiladi. Soliq to‘lovchi tomonidan
QQSni noto‘g‘ri hisoblash, deklaratsiyada noto‘g‘ri ma’lumotlar ko‘rsatish, QQSni
o‘z vaqtida byudjetga o‘tkazmaslik holatlari aniqlansa, soliq organlari tomonidan
moliyaviy sanksiyalar, jarimalar va boshqa javobgarlik choralarini qo‘llash nazarda
tutilgan. QQSni taqdim etish tartibi doirasida soliq to‘lovchilarga o‘z QQS hisob-
kitoblarini mustaqil auditdan o‘tkazish, soliq organlari bilan o‘zaro axborot
almashish, elektron tizimlar orqali soliq majburiyatlarini monitoring qilish
imkoniyatlari yaratilgan.
QQSni taqdim qilish tartibida xalqaro amaliyot va zamonaviy
texnologiyalarning joriy etilishi ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston
Respublikasida QQSni taqdim etish tartibi xalqaro standartlarga moslashtirilgan
bo‘lib, elektron hisob-faktura, elektron deklaratsiya, avtomatik monitoring,
risklarni tahlil qilish kabi zamonaviy yondashuvlar keng qo‘llaniladi. Bu esa
QQSni taqdim etish jarayonining shaffofligi, samaradorligi va ishonchliligini
oshiradi, soliq to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasida o‘zaro ishonch va
hamkorlikni kuchaytiradi.
QQSni taqdim qilish tartibining muhim jihatlaridan biri soliq
to‘lovchilarning axborot va maslahat xizmatlaridan foydalanish imkoniyatidir.
Soliq organlari tomonidan QQS bo‘yicha normativ-huquqiy hujjatlar, uslubiy
ko‘rsatmalar, elektron xizmatlar, tezkor maslahatlar va boshqa axborot resurslari
muntazam ravishda yangilanib, soliq to‘lovchilarga taqdim etiladi. Bu xizmatlar
soliq to‘lovchilarga QQSni to‘g‘ri hisoblash, deklaratsiyani to‘ldirish,
Qodirov B.A. Soliq siyosati va uning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni // O‘zbekiston iqtisodiy
axborotnomasi. 2019. № 4. 45-51-betlar.
himoya qilinadi, QQSni taqdim etish jarayonida yuzaga keladigan nizolar va
tushunmovchiliklar belgilangan tartibda hal etiladi.
28

QQSni taqdim qilish tartibida soliq to‘lovchilarning QQS bo‘yicha hisob-
kitoblarini arxivlash va saqlash majburiyati ham mavjud. Soliq to‘lovchilar barcha
hisob-fakturalar, deklaratsiyalar, shartnomalar, to‘lov hujjatlari va boshqa
asoslovchi hujjatlarni qonunchilikda belgilangan muddat davomida saqlashi shart.
Bu hujjatlar soliq organlari tomonidan tekshiruv o‘tkazilganda asosiy manba
sifatida ishlatiladi va soliq to‘lovchining QQS bo‘yicha majburiyatlarini bajarishini
tasdiqlaydi. Hujjatlarni to‘g‘ri saqlash va arxivlash soliq to‘lovchining QQSni
taqdim etish tartibiga rioya qilganligini ko‘rsatadi va kelgusida yuzaga kelishi
mumkin bo‘lgan nizolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi.
QQSni taqdim qilish tartibi doirasida soliq to‘lovchilar va soliq organlari
o‘rtasida o‘zaro axborot almashinuvi, elektron tizimlardan foydalanish, hisob-
kitoblarni yuritish, deklaratsiyani to‘ldirish va taqdim etish, QQSni byudjetga
o‘tkazish, hisob-fakturalarni rasmiylashtirish, QQSdan ozod qilingan operatsiyalar
va QQS stavkalarini to‘g‘ri qo‘llash, QQS zanjiri monitoringi, imtiyozlardan
foydalanish, QQSni qaytarib olish, javobgarlik va huquqlarning himoyasi,
hujjatlarni arxivlash kabi barcha jarayonlar o‘zaro bog‘liq va uzviy holda amalga
oshiriladi. Bu tartib soliq to‘lovchilarning QQS bo‘yicha majburiyatlarini to‘liq va
o‘z vaqtida bajarishini, davlat byudjetiga tushumlarning barqarorligini, soliq
nazoratining samaradorligini va soliq intizomini ta’minlashga xizmat qiladi.
2.3. Qo'shilgan qiymat solig'ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilish jarayonida yuzaga keladigan
muammolar ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib, ular iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy
va texnik jihatlarni o‘z ichiga oladi. Mazkur soliq turining hisob-kitobida
uchraydigan muammolar, avvalo, normativ-huquqiy bazaning murakkabligi va tez-
tez o‘zgarib turishi bilan bog‘liq. Amaldagi qonunchilikda qo‘shilgan qiymat
solig‘iga oid ko‘plab istisnolar, imtiyozlar va maxsus tartiblar mavjudligi,
shuningdek, soliq stavkalarining turli toifadagi tovar va xizmatlarga nisbatan
farqlanishi hisob-kitob jarayonini murakkablashtiradi. Bu esa, ayniqsa, kichik va
29

o‘rta biznes subyektlari uchun soliq majburiyatlarini to‘g‘ri aniqlash va to‘lashda
muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda yuzaga keladigan
muammolarning asosiylaridan biri bu hujjatlashtirish va hisob yuritish tizimining
yetarli darajada samarali tashkil etilmaganligidir. Ko‘plab xo‘jalik yurituvchi
subyektlarda buxgalteriya hisobining avtomatlashtirilmaganligi yoki zamonaviy
axborot texnologiyalarining yetarlicha joriy qilinmaganligi natijasida soliq bazasini
to‘g‘ri aniqlashda xatoliklar yuzaga keladi. Hujjatlar aylanishining yetarli darajada
shaffof va izchil bo‘lmasligi, elektron hisob-fakturalarning noto‘g‘ri
rasmiylashtirilishi yoki umuman rasmiylashtirilmasligi natijasida soliq organlari
tomonidan soliq to‘lovchilarning majburiyatlarini aniqlashda ziddiyatli holatlar
paydo bo‘ladi. Bu esa, o‘z navbatida, soliq to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasida
nizolarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan
muammolardan yana biri – soliqni qaytarish va chegirib tashlash
mexanizmlarining murakkabligi va ularni amalda qo‘llashda yuzaga keladigan
byurokratik to‘siqlardir. Eksport operatsiyalari bo‘yicha yoki oraliq mahsulotlar
uchun to‘langan soliq summalarini qaytarib olish jarayonida ko‘plab hujjatlarni
taqdim etish, ularni tekshirish va tasdiqlash uchun uzoq vaqt talab qilinadi. Bu esa
korxonalarning aylanma mablag‘laridan samarali foydalanish imkoniyatini
cheklaydi va ularning moliyaviy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayrim
hollarda, soliqni qaytarish bo‘yicha arizalar ko‘rib chiqilishi kechiktiriladi yoki
asossiz rad etiladi, bu esa xo‘jalik yurituvchi subyektlarning noroziligiga sabab
bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda yuzaga keladigan
muammolar, shuningdek, tovar va xizmatlarning narxlari zanjirida oraliq
bosqichlarda soliqni to‘g‘ri aks ettirish bilan bog‘liqdir. Ayrim hollarda, ishlab
chiqaruvchilar yoki sotuvchilar tomonidan tovarlar yoki xizmatlar haqiqiy
qiymatidan past yoki yuqori narxlarda rasmiylashtiriladi, bu esa soliq bazasining
noto‘g‘ri shakllanishiga olib keladi. Natijada, davlat byudjetiga tushadigan soliq
30

summasi kamayadi yoki ayrim hollarda ortiqcha soliq to‘lanadi. Bu muammo,
ayniqsa, ko‘p bosqichli ishlab chiqarish va realizatsiya jarayonlariga ega
tarmoqlarda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Soliq hisob-kitobida uchraydigan muammolarning yana biri – kontragentlar
bilan o‘zaro hisob-kitoblarning to‘g‘ri rasmiylashtirilmasligi va soxta yoki asossiz
hisob-fakturalarning tuzilishidir. Ayrim xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan
soliqdan qochish maqsadida soxta hujjatlar tuzilib, asosan, real bo‘lmagan
operatsiyalar asosida soliq bazasi kamaytiriladi yoki soliqni qaytarib olishga
harakat qilinadi. Bu kabi holatlar nafaqat soliq organlari uchun, balki umumiy
iqtisodiy muhit uchun ham xavf tug‘diradi, chunki bu orqali soya iqtisodiyoti
rivojlanishiga zamin yaratiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda xalqaro operatsiyalarning
soliq bazasiga ta’sirini aniqlashda ham muammolar mavjud. Xususan, import va
eksport operatsiyalarida tovarlarning kelib chiqishi, bojxona qiymati va boshqa
xarajatlarni to‘g‘ri aniqlash masalalari yuzaga keladi. Ayrim hollarda, import
qilinayotgan tovarlarning bojxona qiymati ataylab past ko‘rsatiladi yoki eksport
qilinayotgan tovarlar bo‘yicha noto‘g‘ri ma’lumotlar taqdim etiladi. Bu esa,
nafaqat soliq bazasining noto‘g‘ri shakllanishiga, balki davlat byudjetiga
tushadigan tushumlarning kamayishiga olib keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda yuzaga keladigan
muammolar, shuningdek, soliq to‘lovchilar tomonidan soliq majburiyatlarini
to‘g‘ri tushunmaslik va noto‘g‘ri talqin qilish holatlari bilan ham bog‘liq.
Amaldagi qonunchilikda ayrim tushunchalarning aniq va ravshan
belgilanmaganligi, turli normativ-huquqiy hujjatlar o‘rtasida tafovutlarning
mavjudligi soliq to‘lovchilar uchun qo‘shimcha noaniqliklar keltirib chiqaradi. Bu
esa, o‘z navbatida, soliqni hisoblash va to‘lashda xatoliklar, ortiqcha yoki kam
soliq to‘lash, shuningdek, soliq organlari tomonidan jarimalar va sanksiyalar
qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilish jarayonida yuzaga keladigan
yana bir muammo – bu soliqdan bo‘yin tovlash va yashirin faoliyat bilan
31

shug‘ullanish holatlaridir. Ayrim xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘z daromadlarini
yoki tovar aylanmasini yashirish, soxta hujjatlar tuzish, ikki xil hisob yuritish kabi
noqonuniy usullardan foydalanadilar. Bu holatlar soliq organlari tomonidan
aniqlash va oldini olish uchun zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanishni
talab etadi, biroq har doim ham bu imkoniyatlar yetarli emas. Natijada, davlat
byudjetiga tushadigan tushumlar kamayadi va iqtisodiyotda adolatsiz raqobat
muhitiga sabab bo‘ladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq organlari tomonidan nazorat va tekshiruv jarayonlarining yetarli
darajada samarali tashkil etilmaganligi bilan ham bog‘liq. Ayrim hollarda, soliq
organlarining malakali kadrlari yetishmasligi, zamonaviy texnologiyalarning
yetarlicha joriy qilinmaganligi yoki mavjud axborot tizimlarining bir-biri bilan
integratsiyalashmaganligi natijasida soliq to‘lovchilarning faoliyati ustidan
samarali nazorat o‘rnatilmaydi. Bu esa, soliqdan bo‘yin tovlash va boshqa
noqonuniy harakatlarning oldini olishda muammolarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda yuzaga keladigan yana bir
muhim muammo – bu soliq to‘lovchilarning axborot va maslahat xizmatlariga
bo‘lgan ehtiyojining yetarli darajada qondirilmasligidir. Ko‘plab tadbirkorlar va
buxgalterlar soliq qonunchiligi va hisob-kitob tartiblarini to‘g‘ri tushunmasliklari
natijasida xatoliklarga yo‘l qo‘yadilar. Axborot texnologiyalari rivojlanayotgan
bo‘lsa-da, amaliyotda soliq to‘lovchilar uchun zarur ma’lumotlarni tez va qulay
tarzda olish imkoniyatlari cheklangan. Bu esa, soliq majburiyatlarini to‘g‘ri va o‘z
vaqtida bajarishda qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, sohada amalga oshirilayotgan islohotlar va yangiliklarning yetarli
darajada targ‘ib qilinmasligi, ularning mazmun-mohiyati haqida keng jamoatchilik
va xo‘jalik yurituvchi subyektlarga yetarli axborot berilmasligi bilan ham bog‘liq.
Natijada, yangi tartib va qoidalarni amaliyotga joriy etishda muayyan vaqt va
32

8
resurslar talab qilinadi, bu esa hisob-kitob jarayonida xatoliklar va noaniqliklarni
keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda yuzaga keladigan
muammolar, shuningdek, soliq stavkalari va imtiyozlar tizimining murakkabligi
bilan ham bog‘liq. Amaldagi qonunchilikda turli toifadagi tovar va xizmatlar
uchun farqli stavkalar va imtiyozlar belgilangan bo‘lib, ularni to‘g‘ri aniqlash va
hisob-kitob qilish ko‘plab subyektlar uchun murakkablik tug‘diradi. Ayrim
hollarda, soliq to‘lovchilar imtiyozlardan foydalanish tartibini to‘g‘ri
tushunmasliklari yoki noto‘g‘ri talqin qilishlari natijasida soliq majburiyatlarini
noto‘g‘ri aniqlaydilar.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, xalqaro tajriba va ilg‘or amaliyotlarning yetarli darajada
o‘rganilmasligi va joriy qilinmasligi bilan ham bog‘liq. Ayrim davlatlarda
qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilish va nazorat qilish tizimlari yuqori
darajada avtomatlashtirilgan va shaffof bo‘lsa-da, ayrim mamlakatlarda bu borada
hali ham muammolar mavjud. Bu esa, soliq hisob-kitobining samaradorligini
oshirish va soliqdan bo‘yin tovlash holatlarini kamaytirish uchun zamonaviy
yondashuvlarni joriy etish zaruratini yuzaga keltiradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, iqtisodiyotda soya sektorining mavjudligi va uning ulushining
yuqoriligi bilan ham bog‘liq. Ko‘plab kichik va o‘rta biznes subyektlari o‘z
faoliyatini rasmiylashtirmasdan yoki to‘liq hujjatlashtirmasdan amalga oshiradilar,
bu esa soliq bazasining to‘g‘ri shakllanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Soya
iqtisodiyoti sharoitida soliq organlari uchun real aylanmani aniqlash va soliq
majburiyatlarini to‘g‘ri hisoblash yanada murakkablashadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilar va soliq organlari o‘rtasida axborot almashinuvi va
hamkorlikning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi bilan ham bog‘liq. Ko‘plab
hollarda, soliq to‘lovchilar o‘z majburiyatlarini bajarishda soliq organlaridan
8
. Mirzayev A.A. Soliq siyosati va QQSning iqtisodiy ahamiyati // Iqtisodiy fanlar jurnali. 2020. № 6. 41-47-betlar.
33

tezkor va aniq maslahat olish imkoniyatiga ega emaslar. Bu esa, hisob-kitob
jarayonida xatoliklar va tushunmovchiliklarni keltirib chiqaradi. 9
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning malakasi va bilim darajasining yetarli emasligi
bilan ham bog‘liq. Ko‘plab kichik korxonalar va yakka tartibdagi tadbirkorlar
buxgalteriya hisobini yuritishda va soliq hisobotlarini tayyorlashda malakali
mutaxassislar xizmatidan foydalana olmaydilar. Bu esa, soliq majburiyatlarini
to‘g‘ri aniqlash va hisob-kitob qilishda xatoliklar va kamchiliklarga olib keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, iqtisodiy sharoitlarning o‘zgaruvchanligi va inflyatsiya darajasining
yuqoriligi bilan ham bog‘liq. Narxlar darajasining tez-tez o‘zgarib turishi, ishlab
chiqarish va realizatsiya xarajatlarining oshib borishi hisob-kitob jarayonida
qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Bu holat, ayniqsa, uzoq muddatli
shartnomalar asosida ishlovchi korxonalar uchun dolzarbdir.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning likvidlik muammolari va moliyaviy ahvolining
zaifligi bilan ham bog‘liq. Ayrim korxonalar uchun soliq majburiyatlarini o‘z
vaqtida va to‘liq to‘lash qiyin bo‘lib, bu ularning moliyaviy barqarorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bunday sharoitda, soliqni hisob-kitob qilish va to‘lashda
kechikishlar, jarimalar va sanksiyalar qo‘llanilishi muammolari yuzaga keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, davlat organlari o‘rtasida axborot almashinuvi va hamkorlikning
yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi bilan ham bog‘liq. Ayrim hollarda, soliq
organlari, bojxona, statistika va boshqa davlat organlari o‘rtasida ma’lumotlar
almashinuvi to‘liq avtomatlashtirilmagan yoki integratsiyalashmagan bo‘ladi. Bu
esa, soliq bazasini aniqlash va soliq majburiyatlarini hisob-kitob qilishda
noaniqliklarni keltirib chiqaradi.
9
Karimov A.A. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati va hisob-kitobi // Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar. 2020. № 2. 87-93- betlar .
34

Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning axborot texnologiyalaridan foydalanish
darajasining pastligi va raqamli savodxonlikning yetarli emasligi bilan ham
bog‘liq. Ko‘plab kichik va o‘rta biznes subyektlari zamonaviy buxgalteriya
dasturlaridan yoki elektron hisobot tizimlaridan foydalana olmaydilar, bu esa
hisob-kitob jarayonida xatoliklar va kamchiliklarga olib keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq organlari tomonidan amalga oshiriladigan nazorat va
tekshiruvlarning ba’zan ortiqcha byurokratik bo‘lishi, soliq to‘lovchilarga ortiqcha
yuk va xarajatlarni yuklashi bilan ham bog‘liq. Ayrim hollarda, tekshiruvlar
natijasida asossiz jarimalar yoki sanksiyalar qo‘llaniladi, bu esa tadbirkorlik
muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning soliq madaniyati va huquqiy ongining yetarli
emasligi bilan ham bog‘liq. Ko‘plab subyektlar soliq majburiyatlarini bajarishning
ahamiyatini to‘g‘ri tushunmaydilar yoki ularni ataylab bajarmaydilar. Bu esa, soliq
intizomi va davlat byudjetiga tushumlarning barqarorligini ta’minlashda
muammolarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, sohada amalga oshirilayotgan raqamlashtirish jarayonlarining sekin
kechishi va zamonaviy texnologiyalarning yetarli darajada joriy qilinmasligi bilan
ham bog‘liq. Elektron hisob-fakturalar, onlayn nazorat-kassa mashinalari va
boshqa raqamli vositalarning keng joriy qilinmasligi hisob-kitob jarayonida inson
omilining yuqori bo‘lishiga, xatoliklar va suiiste’molliklar sodir bo‘lishiga sabab
bo‘ladi. 10
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq siyosatining barqaror emasligi, tez-tez o‘zgarib turishi va
kutilmagan o‘zgarishlarning yuzaga kelishi bilan ham bog‘liq. Bu holat soliq
10
Islomov M.M. Soliq nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Universitet, 2022. 210-bet.
35

to‘lovchilar uchun noaniqliklarni keltirib chiqaradi va ularning uzoq muddatli
rejalashtirish imkoniyatlarini cheklaydi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, xalqaro standartlar va milliy qonunchilik o‘rtasidagi tafovutlar bilan
ham bog‘liq. Ayrim hollarda, xalqaro amaliyotda qabul qilingan yondashuvlar
milliy qonunchilikda to‘liq aks ettirilmagan bo‘ladi, bu esa, xalqaro faoliyat
yurituvchi korxonalar uchun qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, sohada amalga oshirilayotgan islohotlarning yetarli darajada
monitoring qilinmasligi va natijalarining tahlil qilinmasligi bilan ham bog‘liq. Bu
holat, mavjud muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish uchun samarali
choralar ko‘rishga to‘sqinlik qiladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq to‘lovchilarning huquq va majburiyatlari to‘g‘risida yetarli
axborotga ega emasligi bilan ham bog‘liq. Ko‘plab subyektlar soliq qonunchiligi
va amaliyotidagi o‘zgarishlardan bexabar bo‘lib, bu hisob-kitob jarayonida
xatoliklar va kamchiliklarga olib keladi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, soliq organlari va boshqa davlat organlari o‘rtasida axborot
almashinuvi va hamkorlikning yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganligi bilan ham
bog‘liq. Bu holat, soliq bazasini to‘g‘ri aniqlash va soliq majburiyatlarini hisob-
kitob qilishda muammolarni keltirib chiqaradi.
Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisob-kitob qilishda uchraydigan muammolar,
shuningdek, iqtisodiyotda soya sektorining ulushining yuqoriligi va rasmiy
iqtisodiyotda faoliyat yurituvchi subyektlarning soliq yuki oshib borishi bilan ham
bog‘liq. Bu holat, rasmiy sektorda faoliyat yurituvchi korxonalar uchun
raqobatbardoshlik muammolarini keltirib chiqaradi va ularning moliyaviy
barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
36

Xulosa
Ushbu kurs ishi davomida Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash va hisob-
kitobni taqdim qilish jarayoni bo‘yicha keng ko‘lamda o‘rganildi. Tahlillar
natijasida aniqlanishicha, ushbu soliq turining nazariy asoslari, hisoblash usullari
va amaliy qo'llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Qo'shilgan qiymat solig'i
(QQS) iqtisodiy tizimda zamonaviy soliqlar qatorida o'z o'rnini topgan va davlat
byudjetining asosiy daromad manbalaridan biri hisoblanadi.
Birinchidan, Qo'shilgan qiymat solig'ining tarixi va rivojlanishi haqidagi
izohlar shuni ko'rsatadiki, bu soliqlar tizimi dunyo bo'ylab 20-asrning o'rtalarida
keng tarqaldi. AQSh, Yevropa mamlakatlari va boshqa rivojlangan davlatlar ushbu
soliqni joriy qilish orqali soliqlar tizimini takomillashtirishga intildi. O'zbekistonda
esa QQS 1990-yillarda iqtisodiy islohotlar jarayonida joriy etildi va uning asosiy
maqsadi davlat byudjetini barqaror qilish, soliq tizimini soddalashtirish va
soliqlarning yukini adolatli taqsimlash bo'ldi. Bu jarayon davomida soliqlarning
to‘liq va aniq hisoblanishi uchun qo‘shimcha texnologiyalar, huquqiy bazalar va
amaliy usullar ishlab chiqildi.
Ikkinchidan, Qo'shilgan qiymat solig'ining iqtisodiy ahamiyati katta. U
davlat uchun barqaror daromad manbai bo‘lib, iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim
rol o‘ynaydi. Soliqning maqsadga muvofiq to‘lanishi orqali umumiy davlat
xarajatlarini qoplash, infratuzilma va ijtimoiy sohalarga investitsiyalar qilish
imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, QQS iqtisodiy faoliyatni tartibga solishda,
soliqlarni nazorat qilishda va soliq yuritishda shaffaflikni ta'minlashda muhim
bo‘lib, iqtisodiy muvozanatni saqlashga yordam beradi. Bu esa, o‘z navbatida,
raqobatbardosh muhitni shakllantirish va iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash
uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi.
Uchinchidan, Qo'shilgan qiymat solig'ining asosiy tushunchalari hamda
uning hisoblash jarayonlari haqida aniq tushunchalar mavjud. Soliq bazasi va
stavkasi, soliq to‘lovchining huquq va majburiyatlari, soliq hisoboti va deklaratsiya
qilish tartibi kabi muhim tushunchalar bu jarayonlarning asosini tashkil etadi. QQS
hisoblashda, mahsulot va xizmatlarning qiymatiga qo‘shilgan qiymatning summasi
37

hisobga olinadi, va bu jarayon ichki va tashqi iqtisodiy faoliyat uchun muhimdir.
Bu jarayonni to‘g‘ri va aniq amalga oshirish uchun davlat tomonidan belgilangan
normativ-huquqiy hujjatlar, hisobot shakllari va texnologik jarayonlar ishlab
chiqilgan.
Shuningdek, kurs ishi davomida Qo'shilgan qiymat solig'ini hisoblash
bo‘yicha turli usullar o‘rganildi. Bular orasida oddiy usul, ko‘p bosqichli usul va
avtomatlashtirilgan hisoblash tizimlari muhim o‘rin tutadi. Har bir usulning
afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinib, amaliy holatlarda qanday qo‘llanilishi
haqida tavsiyalar berildi. QQS taqdim qilish tartibiga kelsak, bu jarayon bir necha
bosqichdan iborat bo‘lib, soliq deklaratsiyasini tayyorlash, rasmiylashtirish va
topshirish, shuningdek, audit qilish kabi muhim amallarni o‘z ichiga oladi. Bu
jarayonlarning to‘g‘ri tashkil etilishi soliqlarni to‘liq va kechiktirmasdan to‘lashni
ta’minlaydi.
Ushbu kurs ishi davomida yuzaga keladigan muammolar ham muhokama
qilindi. Masalan, soliq hisobotlarining murakkablashuvi, yuridik va jismoniy
shaxslar tomonidan soliqlarni to‘lashdagi adolatsizliklar, texnologik muammolar
va nazoratdagi kamchiliklar. Bu muammolarni bartaraf etish uchun texnologik
yangilanishlar, soliq nazoratining raqamli tizimlarini joriy etish va soliq
to‘lovchilarning huquq va majburiyatlarini oshkor qilish muhimdir.
Xulosa qilib aytganda, ushbu kurs ishi davomida Qo'shilgan qiymat
solig'ining nazariy asoslari, hisoblash usullari va taqdim qilish tartiblari keng
qamrovda o‘rganildi. Bu jarayonlarning to‘g‘ri tushunilishi va amaliy qo‘llanilishi
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Soliq nazoratining
samaradorligini oshirish va soliqlarni to‘liq to‘lashni ta’minlash uchun texnologik
yangilanishlar va huquqiy asoslar mustahkamlash zarur. Kelajakda, ushbu sohada
yanada chuqur tahlil va innovatsion yondashuvlar ishlab chiqilishi muhim bo‘lib,
bu iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga xizmat qilishi mumkin.
Xolboyov S.B Soliq tizimi asoslari. Toshkent; Fan va texnologiya, 2020. 198-bet
38

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Soliq kodeksi. O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami, 2019-
yil, 30-dekabr, № 599.
2. Toshpulatov S.S. O‘zbekiston Respublikasida QQSni hisoblash va taqdim
etish tartibi // Yosh olimlar jurnali. 2022. № 5. 77-82-betlar.
3. Abdullayev B.B. Soliq nazariyasi. Toshkent: Iqtisodiyot, 2019. 230-bet.
4. Islomov M.M. Soliq nazariyasi va amaliyoti. Toshkent: Universitet, 2022.
210-bet.
5. Karimov A.A. Qo‘shilgan qiymat solig‘ining iqtisodiy mohiyati va hisob-
kitobi // Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. 2020. № 2. 87-93-betlar.
6. Kholikov D.A. Soliq tizimi va QQS hisob-kitobi // Iqtisodiy tadqiqotlar.
2021. № 4. 90-95-betlar.
7. Kudryashova E.V. Value Added Tax: Theory and Practice. Moscow:
INFRA-M, 2020. p. 145.
8. Mamatqulov S.T. Soliqlar va soliqqa tortish. Toshkent: Iqtisodiyot, 2018.
312-bet.
9. Mirzayev A.A. Soliq siyosati va QQSning iqtisodiy ahamiyati // Iqtisodiy
fanlar jurnali. 2020. № 6. 41-47-betlar.
10. Qodirov B.A. Soliq siyosati va uning iqtisodiy rivojlanishdagi o‘rni //
O‘zbekiston iqtisodiy axborotnomasi. 2019. № 4. 45-51-betlar.
11. Raxmatov A.A. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblash va taqdim etish
tartibi // Yosh iqtisodchilar jurnali. 2021. № 1. 102-108-betlar.
12. Saidov S.S. Soliq va soliqqa tortish asoslari. Toshkent: Fan, 2018. 188-
bet.
13. Soliq kodeksi sharhi. Toshkent: Adolat, 2020. 320-bet.
14. Soliq va byudjet siyosati asoslari. O‘quv qo‘llanma. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2019. 256-bet.
15. Toshmatova N.A. Soliq tizimi va soliqqa tortish. Toshkent: Iqtisodiyot,
2021. 224-bet.
39

16. Tursunov O.T. Soliq tizimi va uning rivojlanish bosqichlari // Iqtisodiyot
va ta’lim. 2018. № 2. 33-39-betlar.
17. Xolboyev S.B. Soliq tizimi asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
198-bet.
18. Xudoyberdiyev A.X. Soliq va soliqqa tortish asoslari. Toshkent:
Iqtisodiyot, 2017. 275-bet.
19. Yunusov I.I. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini hisoblashda yuzaga keladigan
muammolar // Soliq va moliya. 2020. № 3. 54-60-betlar.
20. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi. Qo‘shilgan qiymat
solig‘i bo‘yicha uslubiy qo‘llanma [Internet]. 2023. https://soliq.uz
21. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi. Qo‘shilgan qiymat solig‘i
bo‘yicha ma’lumotnoma [Internet]. 2022. https://www.mf.uz
22. World Bank. Uzbekistan Tax Policy Review [Internet]. 2021.
https://www.worldbank.org
23. OECD. Consumption Tax Trends 2022 [Internet]. 2022.
https://www.oecd.org
24. European Commission. VAT rules and rates [Internet]. 2023.
https://ec.europa.eu
25. International Monetary Fund. Uzbekistan: Tax Administration Reforms
[Internet]. 2020. https://www.imf.org
40

Купить