Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 1.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Qo‘y suti tarkibini oziqlanishi darajasiga va yil fasllariga qarab o‘zgarishi

Купить
QO’Y SUTI TARKIBINI OZIQLANISHI DARAJASIGA VA YIL FASLLARIGA QARAB O’ZGARISHI Annotatsiya Ushbu magistrlik dissertasiyasida mamlakatimizda urchitilayotgan jaydari qo ‘ ylalarni kelib chiqishi, fiziologik xususiyatlari, ularni uy sharoitida parvarishlash, oziqlanishini va shunga mos holda suti tarkibini yil fasllarida mos ravishda o`zgarishlarini o‘rganish, hamda yuqori iqtisodiy samaradorlikka erishish haqida so‘z boradi. Аннотa ци я Данная магистерская работа посвящена изучению происхождения, физиологических особенностей, содержания и питания овец джайдари, разводимых в нашей стране, а также изменения состава молока в зависимости от времени года, а также достижения высокой экономической эффективности. Annotation This master's thesis deals with the study of the origin, physiological characteristics, home care and nutrition of Jaidari sheep bred in our country, as well as the seasonal changes in milk composition, as well as achieving high economic efficiency. 0 MUNDARIJA: Kirish 3 1.BOB. Adabiyotlar sharhi 7 1.1. Qo`y zotlari va ularning fiziologik xususiyatlari 7 1.2. O`zbekistonda qo`ychilikning rivojlanish istiqbollari 15 1.3. Qo`y sutining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlari 20 1.3.1. Qo`y sutining foydalari 27 1.3.2. Qo`y sutining yog`liligi 31 1.3.3. Qo`ylarni sog`ishning xususiyatlari 32 2. BOB. Tadqiqot sharoitlari, ob`ektlari va uslublari 37 2.1. Tadqiqot sharoitlari 37 2.2. Tadqiqot ob`ektlari 37 2.3. 1 Tadqiqot usullari 37 3. BOB. Tadqiqot natijalari 48 3.1. Olingan natijalarning tahlillari 48 3.2. Qo`y sutining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlarini o`rganish 51 3.3. Qo`y suti tarkibini yil fasllariga mos holda o`zgarishi 57 Xulosalar 64 Tavsiyalar 65 Adabiyotlar ròyxati 66 1 KIRISH Mavzuning dolzarbligi. Barcha rivojlangan davlatlarda bo`lgani kabi bizning yurtimizda ham chorvachilikni rivojlantirish va shu orqali aholini go`sht, sut kabi oziq-ovqat mahsulotlariga bo`lgan talabini qondirish eng asosiy masalalardandir. Mamlakatimizda mavjud Qo`y va echkichilikni rivojlantirish natijasida ulardan olinadigan sut zahirasini yanada boyitishga erishish dolzarb hisoblanadi. Shuning uchun, qo`ychilikni rivojlantirish, cho`l, yaylov sharoitlarda qo`ylarini boqish, parvarishlash va oziqlantirishning qulay sharoitlarini aniqlash, ularning mahsuldorligini oshirish bo’yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish hamda ishlab chiqarishga joriy qilish orqali sut tanqisligi muammosini ijobiy hal qilinishiga erishish mumkinligi bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri hisoblanadi. Dunyoda keyingi yillarda tashqi muhitning noqulay omillari ta’siri ostida va noto’g’ri ovqatlanish oqibatida bugungi kunda inson organizmida turli kasalliklar kelib chiqmoqda. Ayniqsa, qishloq xo’jaligi hayvonlari mahsuldorligi va turli infeksion hamda invazion kasalliklarga qarshi tabiiy chidamliligining pasayishi, ulardan olinadigan mahsulotlar sifatining yomonlashuvi va bosh sonining kamayib ketishini oldini olish bo’yicha izlanishlar olib borilmoqda. Respublikamiz aholisini sifatli oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashda, qo`ychilikni rivojlantirish, ularning mahsuldorligini oshiruvchi innovatsion uslublar ishlab chiqish borasida borgan sari muayyan natijalarga erishilmoqda. Xususan, O’zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo’yicha Harakatlar strategiyasida « .....mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini yanada mustahkamlash, ekologik toza mahsulotlar ishlab chiqarishni kengaytirish » 1 vazifalari belgilab berilgan. Ushbu vazifalardan kelib chiqqan holda mamlakatimizning tog` va tog`oldi hududlarga tez moslashayotgan qorako`l qo`ylarini fiziologik- biokimyoviy ko’rsatkichlariga, mahsuldorligiga ta’sirini aniqlash, ular 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli «O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida» Farmoni. 2 organizmida ro’y beradigan o’zgarishlarni biologik jihatdan asoslash ilmiy- amaliy ahamiyat ega. Tadqiqotning obyekti. Tadqiqot ning ob` y ekti sifatida turli darajadagi qo’y zotlari tanlab olingan. Tajriba obyekti sifatida Nurobod tumanidagi mustaqil ,,NA’MUNA” fermer xo‘jaligida parvarishlanayotgan jaydari qo‘y tipidagi sovliqlaridan foydalanildi. Sovliqlarning sut berish darajasi turli mavsumlarda GOST 5111—55 talablari asosida vizual usulda aniqlandi. Fermer xo‘jaligi suruvidagi sovliqlarning sut berish darjasi bahor mavsumidan oldin, ya’ni fevral oyining boshida aniqlandi. Tadqiqotning predmeti. Tadqiqotning predmeti qo’y suti tarkibining yil fasllariga qarab o’zgarishi, tarkibining biokimyoviy ko’rsatkichlari, qo’shimcha ozuqalarni qo’llashdan iborat . Tadqiqotning maqsadi. Samarqand viloyatidagi tog` oldi yaylov sharoitida urchitilayotgan jaydari zotli qo`ylarning sutining fiziologik- biokimyoviy tarkibini aniqlash, qo`y sutining tarkibini yil fasllariga va oziqlanish sharoitlariga qarab o`zgarishini tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot ishini bajarish uchun quyidagi vazifalar amalga oshiriladi: - Qo`ylar haqidagi barcha adabiyotlar ma`lumotlari to`planib tahlil qilinadi; - Jaydari qo`ylarning laktasiya davrlari o`rganiladi; - Qo`y sutining tarkibi o`rganiladi; - Qo`y suti tarkibi boshqa sut emizuvchi hayvonlar (echki, sigir) suti bilan qiyosiy tahlil qilinadi; - Sut tarkibining o`zgarishi yil fasllariga va oziqlanish sharoitlariga bog`liqligi o`rganiladi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Samarqand viloyati cho`l, yaylovlar sharoitida boqilayotgan jaydari qo’y sovliqlarining sut berish darajasi aniqlanadi va sutning tarkibi, miqdori, foydali xususiyatlari, echki va sigir sutidan farqli jihatlari o`rganiladi. 3 Ratsionga qo`shimcha ozuqalarning kiritilishi, qo`ylarning sut tarkibining o’zgarishiga salmoqli ta’sir etishi o’rganildi; Tadqiqotlarning asosiy masalalari va farazlari. Mamlakatimizning turli hududlarida bugungi kunda oziq-ovqatning tanqisligi va ko’pgina surunkali kasalliklarning ko’payib borayotganligi hozirgi kunning dolzarb muammolaridan biridir. Qolaversa, qo’y suti tarkibi va uning foydali tomonlari haqida bugungi kunda nafaqat mamlakatimizda balki butun dunyoda ma’lumotlar hajmi juda kam. Shuning uchun, qo’y suti tarkibini o’rganish uning qaysi kasalliklarga da’vo bo’lishini aniqlash va uni xalqqa tadbiq qilish muayyan ishning asosiy farazi hisoblanadi. Muammoning o’rganilish darajasi. Darhaqiqat, qo’y suti sigir sutiga nisbatan ancha foydali va arzon hisoblanadi. Qo’y suti sog’liq uchun ancha foydali bo’lib jumladan, xolesterin darajasini pasaytirish, suyaklarni mustahkamlash, immunitetni oshirish, o’sish va rivojlanishni yaxshilash, tug’ma nuqsonlarni oldini olish, yallig’lanishni kamaytirish, saratonga qarshi kurashish kabi foydali jihatlarga ega. Bundan tashqari qon bosimni pasaytiradi. Qo’y suti butun dunyo bo’ylab mimg yillar davomida oziq-ovqat sifatida ishlatilgan. U sigir suti kabi keng tarqalmagan bo’lsada, ancha mashhur. Ayrim davlatlarda, xususan, Izroil, Braziliya, Niderlandiya kabi davlatlarda iste’mol uchun asosiy manbaga aylangan. Qo’y suti aslida urg’ochi tomonidan bolalarini boqish uchun mo’ljallangan. Lekin odamlar necha ming yillar davomida sog’ib iste’moq qilib kelishmoqda. Qo’y suti dunyodagi mashhur pishloqlarni, jumladan, feta pishloqlarini ishlab chiqarishda foydalaniladi. Bundan tashqari yogurt va turli xil ichimlik olishda ham foydalaniladi. Biz qo’y sutini iste’mol qilganimizda, oqsil uglevodlar, foydali yog’lar, muhim menirallar va vitaminlarga ega bo’lamiz. Ko’pchilik qo’ylarning sut berish vaqti cheklangan ya’ni yil fasllariga va ozuqasining turiga qarab ulardan sifatli sut olish mumkin. Shuning uchun chet el mamlakatlarida qo’y suti va uning va mahsulotlari qimmatliroqdir. 4 Eng avvalo immunitet tizimini mustahkamlaydi. Ya’ni uning tarkibida mavjud bo’lgan minerallar va ozuqa moddalarning boy kombinatsiyasi, shu jumladan A va E vitaminlari tufayli bizning immunitetimiz mustahkam bo’ladi. A va E vitamin tanadagi antioksidantlar bo’lib erkin radikallarni izlaydi va ularni organizmdan yo’qotib yuboradi. Buning natijasida surunkali kasallik va oksidlovchi oksidlovchi stresslarning boshlanishini oldini oladi. Yana bir muhim jihati shundan iboratki, E vitamin terining salomatligini ta’minlash uchun ham xizmat qiladi. Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Ishning nazariy va amaliy ahamiyati shundan iboratki, bugungi kunda mamlakatimizda aholini sifatli sut mahsulotlari bilan ta`minlash eng dolzarb masalalardan bo`lib turibdi. Shu bois, chorvachilikni, xususan qorako`lchilikni rivojlantirish dolzarb hisoblanadi. Ma`lumki, qo`ylar cho`l-yaylov sharoitlariga tez moslashuvchan, immun tizimi barqaror bo`lgan hayvonlardan hisoblanadi. Turli sut berish darajasida bo`lgan qo`ylarini o`rganish aynan sifatli sut mahsulotini еtkazib berishning garovi hisoblanadi. Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi . Muayyan tadqiqot natijalari bo ‘ yicha 2 ta maqola va 1 ta tezislar chop etilib, ilmiy-amaliy anjumanlarda muhokama qilingan. Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi . Dissertatsiya tarkibi kirish, uch bob, asosiy qism, xulosa va foydalanigan adabiyotlar ro ‘ yxati kabi qismlardan iborat. Dissertatsiya mavzusi bo ‘ yicha jami 3 ta ilmiy ishlar nashr etilgan. Dissertatsiyaning asosiy mazmuni ------ sahifani tashkil etadi. 5 I. BOB. ADABIYOTLAR SHARHI 1.1. Qo`y zotlari va ularning fiziologik xususiyatlari Agar e`tibor berib qaraydigan bo`lsak, qo`ychilik chorvachilikning muhim tarmog`i hisoblanadi. Ko`plab ilmiy manbalarda keltirilishicha, ulardan jun, qo`ypo`stin, mo`ynabop, qorako`l, charmbop teri, sut va go`sht olinadi. Bundan tashqari ularning qator so`yim mahsulotlaridan meditsina va veterinariya dori- darmonlari tayyorlanadi. Go`ngidan esa mahalliy o`g`it sifatida foydalaniladi. Mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan junning 95%, go`shtning qariyb 10 % va qorako`l terilar qo`ychilikka to`g`ri keladi. Mamlakatimizda 10 milliondan oshiqroq qo`y va echki bo`lib, mustaqillik yillari sohani rivojlantirishning katta imkoniyatlari yaratib berildi. Soha to`liq xususiylashtirildi, ishlash uchun barcha huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy shart-sharoitlar barpo etildi. O`zbekistonda qo`ychilikni rivojlantirishga katta imkoniyatlar mavjud, chunki еtarli sahro, cho`l, tog` va tog`oldi yaylovlari mavjud. Mamlakatimiz olimlarining fikriga ko’ra sohani rivojlantirish bilan mamlakatda ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni hal qilish mumkin, ya`ni sahro, cho`l, dasht va tog` hududlarida odamlarni ish bilan ta`minlash, hamda ko`p, arzon va sifatli mahsulot еtishtirish mumkin. Qo`ylarni faqat yirik ixtisoslashgan xo`jaliklardagina urchitib qolmasdan, kichik xo`jaliklar, fermer, dehqon va shaxsiy yordamchi xo`jaliklarda jadal rivojlantirish choralarini ko`rish ommalashmoqda. Ayniqsa bu yo`nalishda ko`plab qo`ychilikka ixtisoslashgan fermer xo`jaliklari tuzishni taqozo etadi. Bu borada mamlakatimiz rahbarining 2006, 2016 va 2022 yillardagi tegishli qarorlari imkoniyatlaridan foydalanish nafaqat fermer xo`jaligi, balki dehqon va shaxsiy yordamchi xo`jaliklarda ham qo`ychilikni keng rivojlantirish imkoniyatlarini ochib berdi [26; 27, 31, 65]. Darhaqiqat, chorvachilik sohasida qo‘ychilik asosiy o‘rin tutadi va mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan go‘shtning asosiy qismi shu tarmoqqa to‘g‘ri keladi, shu bois bu qo‘ychilikni ilmiy asosda rivojlantirish, mahaliy 6 sharoitga mos zotdor qo‘ylarni tanlash, me’yor darajasida parvarishlash, to‘la qiymatli oziqlantirish hamda naslchilik ishlarini yanada yaxshilash muhim va dolzarb vazifalardan biri bo‘lib hisoblanadi. Qo‘ylarning kelib chiqish tarixiga nazar tashlasak, ilmiy manbalarda keltirilishicha chorva hayvonlari ichida eng birinchi qo‘lga o‘rgatilgan jonzotlardan biridir. Qo‘ylar ibtidoiy jamoa davridagi qo‘lga o‘rgatilgan eng qadimiy hayvonlar bo‘lib, bu eramizdan avvalgi 6-8 ming yillarga to‘g‘ri keladi. Yer sharining barcha xalqlari ayniqsa – O‘rta va Markaziy Osiyo, Janubiy Yevropa va Shimoliy Afrikada birinchilardan bo‘lib qo‘ylardan uy hayvoni sifatida foydalanishgan. Buni mamlakatimizdagi Sarmishsoy, Qozog‘istondagi qizil-qora, Oltoy o‘lkasidagi Yalang‘och va boshqa hududlardagi qadimgi toshlarga o‘yilgan qo‘ylar timsolida misol qilib keltirish mumkin [1, 3, 66]. Dunyoda qo‘ylarning 600 ga yaqin zotlari mavjud. Osiyo davlatlarida ko‘proq dag‘al junli zotlar keng tarqalgan, Afrika qit’asida asosan junsiz va dag‘al junli qo‘ylar, Yevropada yarim mayin junli va dag‘al junli, Amerikada mayin junli va yarim mayin junli qo‘ylar, Avstraliya qit’asida mayin va yarim mayin junli qo‘ylar urchitib, ko‘paytirilmoqda [2, 3, 5, 67]. Ilmiy manbalarda keltirilishicha, qo'y suti sigir va echki sutiga ideal alternativ hisoblanadi. Qo‘y suti to‘yimliligi sigir sutiga qaraganda bir yarim baravar yuqori. U sigir sutiga qaraganda ancha ko'p A va B vitaminlarini o'z ichiga oladi. Bu sut bolaning o'sishi davrida, shuningdek, homiladorlik davrida juda foydali. Bu ajoyib antioksidant bo'lib, xolesterin, A va D vitaminlari, aminokislotalarning sintezini rag'batlantiradi. Qo'y sutini muntazam iste'mol qilish miya faoliyatini yaxshilaydi, hujayralar tomonidan kislorod iste'molini oshiradi [3, 5, 61]. Sigir sutiga nisbatan qo‘y suti yog‘, oqsil, qattiq moddalarning ko‘pligi bilan ajralib turadi. Shunday qilib, u 18-20% quruq modda va 7 dan 10% gacha yog'ni o'z ichiga oladi. Shuning uchun bu sut sigir sutiga qaraganda yaxshiroq so'riladi. Bundan tashqari, boshqa sut turlariga nisbatan qo‘y sutida kaltsiy va rux ko‘p. Qo'y sutidagi kaltsiy osteoporozga qarshi kurashda muhim rol 7 o'ynaydi. Immunitetni zaiflashtiradigan har bir kasallikdan keyin organizm tomonidan kaltsiy ham talab qilinadi. Sut tarkibidagi sink sog'lom terini oziqlantirish uchun zarurdir va anoreksiya uchun ham tavsiya etiladi. Tanadagi sinkning etishmasligi umuman farovonlikka ta'sir qiladi. Bu soha mutaxassislari qo'y sutidagi kaltsiy va fosforning nisbati deyarli ideal ekanligini bilishadi, chunki birining so'rilishi ikkinchisining mavjudligini talab qiladi. Tadqiqotlar natijalari shuni ko’rsatadiki, qo'y sutida muhim protein - kazein mavjud bo'lib, u echki va sigir sutidan kazeinga allergiyasi bo'lgan odamlarning ovqatlanishi uchun juda muhimdir. Astma, ekzema va boshqa teri muammolari kabi kasalliklar uchun qo'y sutidan foydalanish ko'rsatiladi Yotishdan oldin bir piyola iliq qo‘y suti tinch uyquga yordam beradi [3, 4, 5, 71]. Qo'y - qishloq xo'jaligi hayvonlarining eng keng tarqalgan turlaridan biri. Qo'y etishtirish dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida amalga oshiriladi, ammo eng yirik chorva mollari Avstraliya, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya va Yaqin Sharqda uchraydi. Ushbu chorvachilik sanoatining asosiy mahsuloti jundir, ammo qo'ylar go'sht, sut va teri uchun ham etishtiriladi. Qo'ylarni xonakilashtirish jarayoni taxminan 8-9 ming yil oldin Markaziy Osiyo va Janubiy Evropaning tog'larida yashovchi eng yaqin qarindoshi - muflon bilan boshlangan. Qo'ylar va echkilar chorva mollaridan oldin boqilgan, chunki ular yaylovlarni saqlash va sifat jihatidan ancha sodda. Taxminan shu vaqtlarda odam itni uy sharoitiga keltirdi, bu esa qo'ylarni etishtirish ko'lamini kengaytirdi va hayvonlarni boqishda yordam berdi. Demak, qo'ychilikning butun tarixida 100 dan ortiq zotlar turli maqsadlarda etishtirilgan va ularning barchasi o'ziga xos xususiyatlarga ega, ammo umumiy ma'noda qo'ylar jingalak, o'ralgan sochli o'rta bo'yli tuyoqli hayvonlardir. Sochlarning balandligi bir metrgacha, og'irligi har xil nasl uchun juda xilma-xil bo'lishi mumkin, o'rtacha 50-100 kg urg'ochilar, erkaklar biroz kattaroq - 70-150 kg [4, 49, 63]. Qo‘ychilik chorvachilikning muhim tarmog‘i hisoblanadi. Ulardan jun, qo‘y-po‘stin, mo‘ynabop, qorako‘l, charmbop teri, sut va go‘sht olinadi. Bundan tashqari ularning qator so‘yim mahsulotlaridan meditsina va veterinariya dori- 8 darmonlari tayyorlanadi. Go‘ngi esa mahalliy o‘g‘it sifatida foydalaniladi. Mamlakatimizda ishlab chiqarilayotgan junning 95%, go‘shtning qariyb 10% va qorako‘l terilar qo‘ychilikka to‘g‘ri keladi. Mamlakatimizda 9 milliondan oshiqroq qo‘y va echki bo‘lib, mustaqillik yillari sohani rivojlantirishning katta imkoniyatlari yaratib berildi. Soha to‘liq xususiylashtirildi, ishlash uchun barcha huquqiy, tashkiliy va iqtisodiy shart-sharoitlar barpo etildi. O‘zbekistonda qo‘ychilikni rivojlantirishga katta imkoniyatlar mavjud, chunki еtarli sahro, cho‘l, tog‘ va tog‘ oldi yaylovlari mavjud [5, 6, 10, 11, 64, 72]. Yil davomida, dalada haydab boqiladigan va o‘zlarining to‘yimli moddalarga bo‘lgan ehtiyojini faqat yaylov oziqalari tarkibidagi to‘yimli moddalar hisobiga qoplaydigan hayvonlar, jumladan qorako‘l qo‘ylari organizmidagi metabolik jarayonlarning o‘zgarishiga turli ekologik va yaylov – oziqaviy omillarning ta’siri etarlicha jiddiy va o‘zining salbiy ta’siri haqidagi: hayvonlar tirik massasining kamayishi va mahsuldorligining turli ko‘rsatkichlariga o‘zining turli xavfli asoratlarni qoldiradi [12, 3, 5, 61]. Sohani rivojlantirish bilan mamlakatda ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni hal qilish mumkin, ya’ni sahro, cho‘l, dasht va tog‘ hududlarida odamlarni ish bilan ta’minlash, hamda ko‘p, arzon va sifatli mahsulot еtishtirish mumkin. Qo‘ylarni faqat yirik ixtisoslashgan xo‘jaliklardagina urchitib qolmasdan, kichik xo‘jaliklar, fermer, dehqon va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda jadal rivojlantirish choralarini ko‘rish kerak. Ayniqsa bu yo‘nalishda ko‘plab qo‘ychilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklari tuzishni taqozo etadi. Bu borada hukumatimiz rahbarining 2016 yil 23 martdagi 308-sonli qarori imkoniyatlaridan foydalanish nafaqat fermer xo‘jaligi, balki dehqon va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda ham qo‘ychilikni keng rivojlantirish imkoniyatlarini ochib beradi [12, 13, 5, 20]. Qo‘ylar beradigan mahsulotiga qarab, quyidagicha bo‘ladi : yarim dag‘al va dag‘al junli qo‘ylarga bo‘linadi. Qorako‘l zoti. Dunyoda eng qadim va asl qorako‘l teri beruvchi qo‘y zoti hisoblanadi. Uning shakllanishi xalq seleksiyasi asosida ro‘y bergan. Tarixga nazar tashlaydigan bo’lsak, 9 qorako‘lchilikning ravnaqini XVII asr boshlaridan hisoblash mumkin. Shu davrga kelib savdo-sotiqning rivojlanishi jahon bozorida qorako‘l terisiga bo‘lgan talabning paydo bo‘lishi soha rivojiga turtki bo‘lgan. Ushbu zotning ildizi bo‘lib dumbali va uzun yog‘li dumli mahaliy qo‘ylar hisoblanishi haqida taxminlar bor, chunki hozir ham ushbu qo‘ylarda barra terining ba’zi xususiyatlari uchraydi, ana shu qo‘ylarni muntazam ravishda tanlash va juftlash natijasida takomillashtirib borilgan [21, 22, 33, 40, 68]. Buxoro qo‘ylarining jingalakli mo‘yna berishi bo‘yicha ma’lumotlar XVII asr boshlarida paydo bo‘lgan. Keyinchalik jahon bozorida barra teriga bo‘lgan talabning keskin oshishi, ayniqsa o‘rta gul o‘lchamidagi yaxshi jingalak terilardan nimcha, palto, papaxa, telpak, yoqalar tikilishi, Yevropada mo‘yna bozorining tashkil bo‘lishi, qorako‘l teri dovrug‘ini oshirdi. Qorako‘l nomining atalishi bo‘yicha ko‘p taxminlar mavjud, haqiqatga yaqinroq mualliflar taxmini, ya’ni Buxoro viloyatinng qorako‘l hududida urchitiladigan qo‘ylardan olingan qo‘zi terisi tushunchasi hisoblanadi. Qorako‘lga bo‘lgan talab ortishi bilan Buxoro qo‘yining obro‘yi oshdi, barra terilar esa bozorni egallay boshladi. XIX asrning 70-80 yillari maxsus barra teri beruvchi zot deb tan olinib, ularni Rossiya janubi, Qrim va Yevropa, Ukraina, Namibiya mamlakatlariga urchitish uchun olib ketadilar. Qorako‘l qo‘yi zoologik klassifikatsiya bo‘yicha uzun yog‘li dumli toifaga kirib, ularning dumi sakrash bo‘g‘iniga tushib, osti to‘liq yog‘ga to‘lmay ikki buklanib lotincha «S» harfi shaklida bo‘ladi. Ba’zan «S» shakli bo‘lmasdan bunday dum sakrash bo‘g‘inidan pastga tushadi [5, 46, 60]. Qorako‘l qo‘ylarining qulog‘i katta, osilgan; boshning yuz qismi uzunchoq, biroz do‘ng; oyoqlari ingichka, tuyoqlari qattiq. Barcha voyaga еtgan qo‘ylarda tug‘ilganda rangidan qat’iy nazar qoradan to oq ranggacha bo‘ladi. Boshi, qulog‘i, oyoqlari yaltiroq, qoplovchi qora junlar bilan qoplangan. Ushbu tana qismlarida jun 1,5 yoshidan oqara boshlaydi. Qora qorako‘l qo‘ylarda junning kuchli pigmentlashuvi va oqarishning kech ro‘y berishi qimmatli xususiyatlarning rivojlanishi bilan bog‘liqligi aniqlangan. Shuning uchun ham 10 qo‘zilarning 1-3 kunligida bonitirovka paytida junning pigmentlanish darajasiga alohida e’tibor berilib, bu jarayon qo‘zilarni qo‘shimcha baholash davrida inobatga olinadi. Shu paytda qo‘chqorchalarda oq jun tolasi kuzatilsa ular nasl uchun qoldirmaydi [38, 41, 50, 53]. Hisor zoti – ushbu zotga mansub qo‘ylar jahonda eng yirik zot bo‘lib go‘sht-yog‘ yo‘nalishiga mansub hisoblanadi. Ular asosan O‘zbekistonning tog‘ va tog‘yonbag‘ri hududlarida keng miqyosda urchitiladi. Ularning suyaklari kuchli rivojlangan, mustahkam, oyoqlari uzun, boshi do‘ng peshonali bo‘ladi. Qo‘chqorlari asosan to‘qol bo‘lib, o‘rtacha 130-140 kg, eng og‘irlari 170-188, sovliqlari- 80-85, ko‘plari 90-95 kg tosh bosadi. Maxsus bo‘rdoqilangan bichmalar 190 kg gacha tosh bosadi, ular so‘yilganda 50 kg sof dumba olish mumkin, uning uzunligi 45-50 sm ni tashkil etadi. Qo‘zilari 6 oyligida 65 kg vaznga ega bo‘lib so‘yim chiqimi 48-56% tashkil etadi. Ularning go‘sht tolalari ancha yo‘g‘on bo‘ladi. Hisor qo‘ylarining tanasi chuqur va keng, dumg‘azasi to‘g‘ri va uzun bo‘ladi. Qo‘ch-qorlari va sovliqlari shoxsiz bo‘ladi. Tusi asosan to‘q qo‘ng‘ir bo‘lib, juni dag‘al va siyrak bo‘ladi, hammasi bo‘lib qo‘chqorlaridan 2 kg, sovliq-laridan 1,2-1,5 kg jun qirqib olinadi [45]. Hisor qo‘ylari juni tarkibida qiltiq va o‘lik jun tolalari uchrab to‘qimachilik sanoati uchun yaroqsiz bo‘lib, ulardan kigiz bosiladi. Hisor qo‘ylarining nafaqat boshi va oyoqlari qoplovchi qattiq jun bilan qoplanib qolmasdan, balki bo‘ynining va qornining tagi ham shunday jun bilan qoplangan. Hisor zotli qo‘ylar asosan Surxondaryo viloyati xo‘jaliklarida urchitilish bilan birga Respublika qishloq va suv xo‘jaligi vazirligining buyrug‘iga asosan boshqa viloyatlarda jaydari qo‘ylarni takomillashtirishda foydalanilmoqda [45, 38]. Ozbekiston sharoitida keng tarqalgan zot ya`ni -jaydari – bu qo‘ylar yil davomida yaylovlarda asrashga o‘rgangan qishda cho‘l yaylovlaridan, yozda esa tog‘ oldi va tog‘ yaylovlaridan samarali foydalanadilar. Qo‘ylar mustahkam 11 konstitutsiyaga ega bo‘lib go‘sht-yog‘ belgilari yaxshi shakllangan. U mamlakatimizda keng tarqalgan bo‘lib Xorazm va Qoraqalpog‘iston Respublikasidan tashqari barcha viloyatlarda urchitilmoqda. Ushbu zot qo‘chqorlari 80-90 kg, sovliqlari 55-60 kg vaznga ega bo‘ladi. Bo‘rdoqilangan qo‘ylar ning so‘yim chiqimi 55-60%, dumba og‘irligi 18-20 kggacha teng. Dumbasi katta, ba’zan o‘rtacha bo‘lib, tanaga tortilgan, ko‘pincha osilgan bo‘ladi. Juni dag‘al tuzilishida, qo‘chqorlaridan o‘rtacha 2,5-3,5 kg, sovliqlaridan 2-3 kg jun olinadi. Tusi qo‘ng‘ir, sariq, qora. Juni tivit, oraliq, qiltiq jun tolalaridan tashkil topib, kam miqdorda quruq jun tolalari uchraydi, asosan gilam va milliy liboslar to‘qishda ishlatiladi [45, 46, 5, 6]. Bu zotli qo‘ylar go‘sht va yog‘ olish uchun urchitiladi. Jaydari zotli qo‘ylar xalq seleksiyasida (o‘zimizda yaratilgan zot bo‘lib), O‘zbekistonning mahalliy dumbali qo‘ylari, deb ham nomlanadi. Respublikamizning tog‘li va tog‘oldi hududlarida urchitib, ko‘paytirishga moslashgan, bosh soni jihatidan еtakchi (10 mln ga yaqin) zotlardan biri bo‘lgan sof jaydari zotli hamda boshqa (hisor, saradji, edilbay) qo‘y zotlar bilan chatishtirilgan duragaylari keng tarqalgan. Sovliqlarning o‘rtacha tirik vazni 55-60 kg, sermahsullari 70-80 kg, jun qirqimi 2,0-2,5 kg, еtuk yoshdagi qo‘chqorlarniki 80-90 kg, mahsuldor qo‘chqorlar 100- 130 kg, jun qirqimi esa 2,8-3,0 kg tashkil etadi. Qo‘chqorlarning yag‘ri balandligi o‘rtacha 76,3 sm, gavdasining qiya uzunligi 80,8 sm, ko‘krak aylanasi 96,2 sm ni tashkil etadi. Bu qo‘ylar yiriktanaga ega bo‘lib, ayniqsa oyog‘ining kaltaligi va gavdasining cho‘zinchoq, bo‘yni kalta ko‘tarilgan, gavdasi chuqur, yag‘rini va beli keng, dumbasi esa keng ko‘tarilganligi bilan tavsiflanadi. Jaydari zotli qo‘ylar go‘sht mahsuldorligining yuqoriligi va qo‘zisining tez еtiluvchanligi bilan ajralib turadi. Bugungi kunda s horvachilik va parrandachilik ilmiy-tadqiqot institutining Ohangaron bo‘limi boshlig‘i, qishloq xo‘jaligi fanlari doktori N.R. Ro‘ziboev rahbarligida jaydari zotining genetik imkoniyatlaridan foydalanib, hisor zotli naslli qo‘chqorlar bilan chatishtirishdan olingan II bo‘g‘in duragaylarini “o‘z ichida” urchitish va olingan zot ichida yaxshilangan duragay avlodlarda uzoq yillar tanlash natijasida mazkur zotning 12 mahsuldorlik me’yor talablariga javob beradigan qo‘ylarning yangi “Aqchasoy” zavod tipi yaratilgan [45, 46, 52]. Respublikamizda noqorako‘l qo‘y zotlaridan jaydari, hisor zotlari va go‘shtdor-serjun zot guruhlari urchitib ko‘paytirilmoqda. Ushbu zotlarning har biri o‘zining muhim biologik va xo‘jalik foydali belgilariga ega bo‘lib, bu qo‘y zotlari tashqi ko‘rinishi, irsiyati va ahsuldorlik xususiyatlari bilan bir–biridan farq qiladi. Jaydari zotli qo‘ylar xalq seleksiyasida o‘zimizda yaratilgan zot bo‘lib, mamlakatimizning mahalliy dumbali qo‘ylari deb ham nomlanadi. Respublikamizning tog‘li va tog‘oldi hududlarida urchitib ko‘paytirishga moslashgan, bosh soni jihatidan еtakchi (10 mlnga yaqin) zotlardan biri bo‘lgan sof jaydari zotli hamda boshqa (hisor, saradji, edilbay) qo‘y zotlar bilan chatishtirilib, ularning duragaylari keng tarqalgan. Sovliqlarning o‘rtacha tirik vazni 55-60 kg, sermahsullari 70-80 kg, jun qirqimi 2,0-2,5 kg, еtuk yoshdagi qo‘chqorlarniki 80-90 kg, mahsuldor qo‘chqorlar 100-130 kg, jun qirqimi esa 2,8-3,0 kg tashkil etadi. Qo‘chqorlarning yag‘ri balandligi o‘rtacha 76,3 sm, gavdasining qiya uzunligi 80,8 sm, ko‘krak aylanasi 96,2 sm ni tashkil etadi. Bu qo‘ylar yirik tanaga ega bo‘lib, ayniqsa oyog‘ining kaltaligi va gavdasining cho‘zinchoq, bo‘yni kalta ko‘tarilgan, gavdasi chuqur, yag‘rini va beli keng, dumbasi esa keng ko‘tarilganligi bilan tavsiflanadilar. Jaydari zotli qo‘ylar go‘sht mahsuldorligining yuqoriligi va qo‘zisining tez еtiluvchanligi bilan ajralib turadi. Bugungi kunda jaydari zotining genetik imkoniyatlaridan foydalanib, hisor zotli qo‘chqorlar bilan chatishtirishdan olingan avlodlarda muttasil tanlash va saralash ishlarini olib borib, sermahsul durugaylarini yaratish, zot ichida yangi tiplarini va keyinchalik yangi zotlarni yaratish chorvachilik fani oldida turgan asosiy vazifalardandir. 13 1.1-rasm. Jaydari qo`y zoti 1.2. O`zbekistonda qo`ychilikning rivojlanish istiqbollari Bizning mamlakatimizda chorvachilik mahsulotlarini ishlab chiqarishda cho‘l chorvachiligi va uni rivojlantirish eng muhim tormoqlardan biri bo‘lib hisoblanadi Hozirgi kunda yurtimizda ishlab chiqarilayotgan yalpi go‘sht mahsulotlarining 39 % dan ortiqroq qismi, sut mahsulotlarining 21 %, jun mahsulotlarining 100 %, po‘stinbop terilar ishlab chiqarishning 70 %, qorako‘l terilar ishlab chiqarishning 100 % va shirdon yoki qorincha fermentlari ishlab chiqarishning 100 % aynan cho‘l chorvachiligi hayvonlari qorako‘l qo‘ylari ulushiga to‘g‘ri keladi. Sohaning asosiy ishlab chiqarish vositalari – chorva mollari va ularni amalda yil davomida oziqa bilan ta’minlovchi tabiiy cho‘l yaylovlari hisoblanadi. Har ikkala omil bir – biri bilan uzviy bog‘langan bo‘lib, birining rivojlanishi albatta ikkinchisini rivojlanishini ta’minlaydi. Shu bois cho‘l chorvachiligi samaradorligi va uning barqaror rivojlanishi tabiiy cho‘l yaylovlarining hosildorlik va yaylov oziqalarning to‘yimlilik qiymatiga bog‘liq [41, 43]. 14 Mamlakatimizning cho‘l va adirli hududlarida qorako‘lchilikka ixtisoslashgan yirik xo‘jaliklar joylashgan. Ma’lumki, qorako‘lchilik O‘zbekiston chorvachiligining salmoqli sohalaridan biri hisoblanadi. Bundan tashqari cho‘l va adirlarning tabiiy o‘simlik qoplami qorako‘lchilikning asosiy oziqa manbai vazifasini o‘taydi. Respublikamizdagi mavjud 22,9 million gektar yaylov va pichanzorlarning 17,1 million gektari cho‘l yaylovlari sifatida chorvachilikda foydalanilmoqda. Shundan hozirgi kunga kelib yuqorida qayd qilingan maydonning 40 % inqirozga uchragan, 1 million gektardan ortiq maydonda zaharli va zararli o‘simliklar, 0,5 million gektardan ziyod maydonni esa isiriqzorlar tashkil etadi. Ana shu begona, hayvonlar tamonidan iste’mol qilinmaydigan yoki juda kam miqdorda iste’mol qilinadigan o‘simliklar ta’sirida yaylovlarning pichan hosildorligi keskin kamayib bormoqda [2, 5, 45]. Ilmiy adabiyotlarda keltirilgan manbalarga [45, 46] ko‘ra, cho‘l va adirlardagi mavjud tabiiy yaylovlarning inqirozga uchrashiga asosiy sabablardan biri bo‘lib yaylovlardan noto‘g‘ri foydalanish, isiriq, eshak miya singari zaharli va zararli o‘simliklarni ko‘payishi va nihoyat, 1 m 2 maydonda boqilishi kerak bo‘lgan hayvonlar bosh sonini me’yoridan ancha ortiq bo‘lib ketishi hisoblanadi. yaylovlardan uzluksiz ravishda foydalanish yaylovni yaroqsiz holga kelishiga, zaharli va zararli o‘simliklarning ko‘payib ketishiga sharoit yaratadi. Mamlakatimiz qishloq xo‘jaligida olib borilayotgan iqtisodiy ilohatlar jarayonida chorvachilik tarmog‘ini rivojlantirishga alohida e’tibor berilmoqda. Agrar siyosatning bosh masalalaridan biri bu mamalakat aholisini oziq ovqat jumladan chorvachilik mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojlarini ichki imkoniyatlar hisobiga qondirish hisoblanadi. Ammo, amalga oshirilayotgan chora – tadbirlarga qaramasdan mamlakat aholisini o‘zimizda еtishtirilgan chorvachilik mahsulotlari bilan ta’minlash darajasi qoniqarsiz holatda qolmoqda. O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha 2020 yil natijasiga ko‘ra, barcha toifadagi qishloq xo‘jaligi korxonalari tomonidan ishlab chiqarilgan go‘sht aholi jon boshiga 53 kg, sut -237,9 kg va tuxum 123, 2 donani tashkil etmoqda [19, 16, 44]. 15 Yurtimizning barcha toifadagi xo‘jaliklarida yirik va mayda shoxli hayvonlar va parrandalarning bosh soni barqaror ravishda ortmoqda. Jumladan yirik shoxli qoramollar soni 2010 yilga nisbatan 568,7 ming boshga (6,5 % ga), sigirlar 119,8 ming boshga (3,4 % ga), qo‘y va echkilar 866,7 ming boshga (5,9 % ga), parrandalar 5017,9 ming boshga (13,8 % ga) ko‘paydi. Bugungi kunda mamlakatimiz dehqon va fermer xo‘jaliklarida yirik shoxli qoramollarning 94,3 %, sigirlarlarning 95,2 %, qo‘y va echkilarning 80,7 %, cho‘chqalarning 80 %, parrandalarning 61,3% parvarish qilinmoqda. Shu bois, 2020 yilda barcha toifadagi xo‘jaliklarda ishlab chiqarilgan: - 1578,1 ming tonna go‘shtning (tirik vaznda) - 94,1 %, 6755,9 ming tonna sutning - 96,7 %, 3455,2 million dona tuxumning - 54,7 %, 28,9 ming tonna junning- 85,1 %, 1027,4 ming dona qorako‘l terining - 63,6 % dehqon xo‘jaliklari tomonidan ishlab chiqarilgan. Ilmiy manba [5, 60] larda keltirgan ma’lumotlardan shu narsa ayon bo‘ladiki, chorvachilik xo‘jaliklarida mahsulot ishlab chiqarish samaradorligini oshirishning asosiy omillaridan biri bo‘lib – oziqa bazasini mustahkamlash hisoblanadi. Ammo, shu narsani qayd qilish joizki, joylarda paxtachilik va g‘allachilikka ixtisoslashgan fermer xo‘jaliklarining rivojlanishi tufayli oziqa ekin maydonlarini keskin qisqarishi, dehqon xo‘jaliklarida esa suv ta’minotida yuzaga kelayotgan muayyan qiyinchiliklar sababli, oziqalar ekiladigan maydonlarning keskin qisqarishi va ekinlar mahsuldorligini kamayishi va sifatini yomonlashuvi kuzatilmoqda. Jumladan, Respublika bo‘yicha 191 yilda jami qishloq xo‘jalik ekinlari ekiladigan maydonlar tarkibidagi еm – xashaklar еtishtiriladigan maydonlarning salmog‘i 967,8 ming gektarni tashkil etgan bo‘lsa, 2011 yilda uning salmog‘i 330 ming gektarni tashkil qildi yoki deyarlik 3 martaga qisqardi. Boshqacha qilib aytganda, o‘tgan yillar mobaynida еm – xashak ekish uchun ajratiladigan maydonlarning miqdori 639,5 ming ga kamaygan [3, 5, 62]. Qishlov uchun tayyorlanadigan oziqalar tarkibini asosan shuvoq, yantoq, karrak, tabiiy pichanlar hamda sug‘oriladigan maydonlarga ekiladigan boshoqli 16 ekinlar qoldiqlari (somon, turli poyalar va h.k.) tashkil qiladi. Tabiiy yaylovlardan jamg‘ariladigan oziqalar tannarxi juda yuqori bo‘lishi bilan birga, ularni tabiiy holda hatto maydalab berilganida ham jamg‘arilgan oziqalarni hayvonlar tomonidan iste’mol qilinish darajasi juda past, ya’ni 20 - 30 % dan oshmaydi. Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, bunday holatning yuz berishiga, eng avvalo oziqalar jamg‘arilishidagi muddatlarning turli-tumanligi, issiq va sovuq haroratlar, yomg‘ir ta’sirida uning kimyoviy tarkibini o‘zgarishi sabab bo‘lmoqda. Natijada, oziqalar tarkibida tarkibida katta miqdorda kletchatka va neytral muhitlarda parchalanuvchi murakkab uglevodlar miqdorini kamayib, kislotali muhitlarda parchalanuvchilarining (sellyuloza, gemitsellyuloza va ligninlarni) miqdorini ko‘payib ketishi, moddalar almashinuvi va qon tarkibining o‘zgarishida asosiy omillar bo‘lib hisoblanadi [2, 34, 61]. Bu esa yaylov oziqalari tarkibidagi to‘yimli moddalardan samarali foydalanishga salbiy ta’sir ko‘rsatadi hayvonlarning oshqozon ichaklar tizimidagi hazm jarayonlarining buzilishiga, mahsuldorligini pasayishiga va turli infeksion va invazion kasalliklar bilan kasallanishiga sabab bo‘ladi. Bularning barchasi tarmoqning rentabellik darajasining pasayib ketishiga olib keladi. Olimlarning [21, 24] tadqiqotlari natijasiga ko‘ra, qo‘ylar ratsionining asosiy komponenti bo‘lib, protein – oqsil hisoblanadi va uning uzoq muddatli yaylovda oziqlantirish davomida etishmasligi mahsuldorlikning rivojlanishining buzilishiga olib keladi. Yuqorida ko‘rsatilganidek, barralarning hosil bo‘lish jarayoni doimiy ravishda ikkita omil ta’sirida bo‘ladi: irsiy (genetik) va irsiy bo‘lmagan (paratipik), bu paytda tashqi (atrof muhit) muhit omillari barra hosil bo‘lish jarayonida oxirgi hal qiluvchi ta’sirni beradi O‘zbekiston Respublikasining katta hajmdagi tog‘oldi va cho‘l hududlarining arid yaylovlarida qorako‘l qo‘ylari urchitilib kelinmoqda. Qorako‘l qo‘ylarining asosiy massivi Buxoro, Navoiy, Qashqadaryo, Samarqand, Jizzax va Sirdaryo viloyatlarida rayonlashtirilgan. 17 Mustaqillikning dastlabki yillarida qorako‘l qo‘ylarining umumiy bosh soni o‘rtacha 6 mln. boshni tashkil etgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib esa, qorako‘l qo‘ylarining umumiy bosh soni qarayib 4-5 million boshga qisqardi Sivilizatsiyalashgan mahsulot sotish bozori esa yo‘qoldi. 90 yillargacha sohada mavjud bo‘lgan va Respublikadagi umumiy qorako‘l qo‘ylarining 17,2 foizini tashkil qilgan nasldor qorako‘l qo‘ylarining bosh soni 4,7 % gacha kamayib ketdi. Barcha qo‘ylarni genofondini saqlab qolish maqsadida Respublikada fermer va dehqon xo‘jaliklarida urchitilayotgan mavjud qo‘ylarining bosh sonini tekshirib chiqish uchun ekspeditsion tadqiqot ishlari tashkil qilindi. Ekspeditsiya davomida noyob ranglarga va boshqa rang – baranglikka ega bo‘lgan hayvonlar bosh soni uchrab qolsa ularni «O‘zbekiston qorako‘lchilik ilmiy tekshirish va cho‘l ekologiyasi instituti» qoshiga yig‘ish, konsentratsiyalash, jamlash va urchitish, hamda ulardan kolleksiyalangan naslchilik podalarini tashkil qilib tadqiqot ishlarini, aynan ana shunday noyob hayvonlar ustida olib borishda foydalanish choralari ishlab chiqilishi kerak. Mamlakatimizning qo‘ychilik bilan shug‘ullanukvchi olimlar tomonidan ishlab chiqilgan genetik baholash usulining amaliyotga mustaqillikning dastlabki bozor iqtisodiyotiga o‘tish davridagi seleksiyasiga joriy etilishi, mavjud bo‘lgan qorako‘l qo‘ylari populyatsiyasini sifat jihatidan qayta tiklanishini, ularni bosh sonini ko‘paytirish va mahsuldorligini oshirish imkonini berdi. Bugungi kunda bozor iqtisodiyotining menejment va marketing elementlarini o‘rganish natijasida qishloq xo‘jalik mahsulotlari ishlab chiqaruvchilar joylarda qorako‘l qo‘ylarini urchitishni, bosh sonini ko‘paytirishi hisobiga hozirda qorako‘l qo‘ylarning bosh soni 7,5 millionga еtdi. 2020-2023 yillarda O‘zbekistonda aholi jon boshiga go‘sht-48 kg, sut-228 l, tuxum-182 donaga to‘g‘ri kelgan. Fermer va dexqon xo‘jaliklarida 2021 yilda: qo‘y va echkilar soni – 21968,0 taga еtganligi, 1173813 ta qorako‘l teri ishlab 18 chiqarilganligi aniqlangan (Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2021 yil). Mavjud qiyinchiliklarga qaramasdan qorako‘lshunos olimlar qo‘ylarning qator hududiy tiplarida seleksion ishlarni samarali olib borishmoqdalar. Respublika qorako‘lchilari oldida turgan mavjud qorako‘l qo‘ylarini takomillashtirish va zot ichidagi va zavod tiplarini, rangi, rang-barangligi va barra tiplari bo‘yicha yangi qorako‘l qo‘ylari liniyalari poda tiplarini yaratish bo‘yicha vazifalarni amalga oshirish dunyo mo‘yna bozorida yuzaga kelgan sharoitning keskinlashuvi aynan shu bosqichda murakkablashmoqda. Keyingi yillarda raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiquvchi mamlakatlarning Butun jahon savdo tashkilotiga a’zo bo‘lish uchun, (jumladan yurtimizning ham) harakat qilinayotganligi sababli bu muammoning еchimiga boshqacha yondoshish zaruratini keltirib chiqardi. Chunki, dunyo bozoridagi qorako‘l terilarning avvalgi mavqieni tiklash uchun, eng avvalo seleksioner olimlar bilan bir qatorda fiziolog, kimyogar, immunolog va oziqlanish texnologlarining hamkorligi yo‘lga qo‘yilishi zarur. Mamlakatda qorako‘lchilikni rivojlantirishning yangi asosiy strategik rejasi ishlab chiqilmoqda, zot bilan ishlashning yangi seleksion jadallashtiruvchi (progressiv) usullari bilan bir qatorda chorvachilikning ushbu sohasining mahsulotlarini ishlab chiqarishning yangi samarali texnologik usullari ishlab chiqilmoqda [11, 23, 24, 27, 29, 30, 31, 32]. 1.3. Qo`y sutining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlari Keyingi yillarda mamlakatimizda sut еtishtirish bo‘yicha tashkil qilingan xo‘jaliklarda hayvonlar sut mahsuldorligini oshirishda sutning miqdori bilan birga sifat ko‘rsatkichlariga e’tibor ortishi kuzatilmoqda. Sutni qayta ishlovchi korxonalarda sut tarkibidagi oqsil va yog‘, sovish harorati (T 0 ), nordonligi, zichligi, muzlash harorati, tarkibida bakteriyalar mavjudligi, somatik hujayralar soni kabi ko‘rsatkichlar sifat mezonlari hisoblanadi. Sut mahsulotlarining 19 sifatini belgilashda MDH va Yevropa mamlakatlari miqyosida maxsus me’yoriy ko‘rsatkichlar ishlab chiqilgan [32, 30, 33, 35, 36]. Shu sababli sut ishlab chiqaruvchilarga bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobatbardosh maxsulot ishlab chiqarish talabi qo‘yilishi natijasida sutning sifatini nazorat qilish ishlarini tashkillashtirishga katta e’tibor qaratilmoqda. Hayvon sutining sifat ko‘rsatkichlari bo‘lib, sut tarkibidagi laktoza, quruq modda, YoSQM qiymati, kul, organoleptik baholash, kaloriyasi, titrlanuvchi nordonlik, zichlik qiymati kabi sutning fizik – kimyoviy ko‘rsatkichlari hisoblanadi [4, 5, 9]. Mayfda shoxli hayvonlar suti – energiya manbai hisoblanib, sut – achituvchi, propion achituvi va spirtli achish – bijg‘ish jarayonlarida muhim o‘rin tutadi. Bu turdagi achish va bijg‘ish sut – qatiq mahsulotlari, moy va pishloq ishlab chiqarish jarayonida muhim amaliy ahamiyatga ega. Ma’lumki, sut tarkibidagi quruq moddaning miqdori, sutning biologik qiymatini tavsiflaydi va uning tarkibiga – yog‘, oqsil, qand, mineral moddalar kiradi. Sut tarkibidagi quruq moddaning umumiy miqdoridan yog‘ miqdorini ajratib olish yo‘li bilan yog‘sizlantirilgan quruq modda miqdori hisoblanadi. Qo`y s ut tarkibidagi k ulning mi q dori mineral moddalarning miqdorini tavsiflab beradi. Sut tarkibidagi mineral moddalarning asosiy qismi C a 2+ va P 5+ ulushiga to‘g‘ri keladi. Qoramol suti tarkibida o‘rtacha – qand 4,33 – 5,23%, quruq modda 11,2 – 14,5%, YoSQM 8 – 10%, kul 0,6 – 0,8% ni tashkil qiladi [62, 63]. 20 5.23 14.510 0.8 Qand Quruq modda YoSQM Kul 1.3.1-rasm. Qoramol suti tarkibi Sutning nordonligi, zichligi, kaloriyasi qiymatlari sut sifatini baholashda asosiy mezonlar hisoblanadi. Bu ko‘rsatkichlar bo‘yicha sutning oziq – ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishga yaroqli ekanligi aniqlanadi. Qoramol sutining o‘rtacha nordonlik ko‘rsatkichi 16 – 18 T 0 , zichligi 1015 – 1033 kg/m 3 , 100 g sutning kaloriyasi qiymati 64,2 kkal, yoki 268,8 kDj ni tashkil qiladi. Har bir tur va zotga mansub hayvonlar uchun moddalar almashinuvi o‘ziga xos xususiyatlarga ega ekanligi sababli, ularning sut komponentlari farqlanuvchi xususiyatlarga ega hisoblanadi. Shu sababli hayvon tur va zotlarining sut tarkibi, laktoza miqdori, rangi va boshqa xususiyatlari bilan keskin farqlanadi. Sutning ayrim komponentlari miqdorini va uning xususiyatlarini o‘rganish bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqot ishlarida sut tarkibi va xususiyatlari hayvonning zoti, individual xususiyatlari, laktatsiya davri, ozuqa ratsioni va yil fasllari kabi omillar ta’sirida o‘zgarib turishi ko‘rsatilgan. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, golshtin qoramol zoti suti tarkibidagi laktoza, kul va quruq moddalarning miqdori bo‘yicha qora – ola zotli hayvonlarga nisbatan sezilarli darajada farqlanishlarga ega ekanligi kuzatilgan. Shuningdek, golshtin qoramol zoti sutining zichligi, laktoza miqdori, nordonlik 21 ko‘rsatkichi qiymati jihatidan boshqa zotlardan farqlanishlari bir qator tadqiqotchilar tomonidan batafsil o‘rganilgan. [16, 33]. Adabiyot ma’lumotlarida sof zotli va duragay (1/2) sigirlar sutining nordonligi va zichligi bo‘yicha uncha katta bo‘lmagan farqlar kuzatilmasligi qayd qilingan. Bunday sutdan tayyorlangan mahsulotlarni tarkibi bo‘yicha baholash natijalarini ko‘rsatishicha, barcha namunalar ta’mi, hidi jihatidan yuqori baholangan. Sutni qayta ishlashda asosiy muammolardan biri – sutning past darajadagi texnologik xususiyati hisoblanadi. Hayvonlar zotini yaxshilashda sut mahsuldorligini oshirish uchun seleksiya ishlarini olib borish bilan birgalikda sutning texnologik sifatiga ham e’tibor qaratish kerakligi ta’kidlab o‘tilgan. Sutning texnologik xususiyatlari asosan sut yog‘ining holatiga bog‘liq. Sut yog‘i sut tarkibida erimaydi va suyuq holatdan qattiq holatga o‘tadi, kichik hajmga ega bo‘lib, donacha shaklini oladi. Yog‘ donachalari miqdori va diametri bevosita sut mahsulotlari sifatiga, texnologik jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi. Tadqiqotlarda sut tarkibidagi yog‘ donachalari miqdori va diametri qancha yuqori qiymatlarga ega bo‘lsa, mahsulot ishlab chiqarishda shuncha kam miqdorda sut sarflanishi aniqlangan [24, 33]. Shuningdek, sut tarkibidagi yog‘ donachalari o‘lchami katta va miqdori ko‘p bo‘lgan sigir sutidan bir xil sharoitda yog‘ donachalari o‘lchami mayda sutga nisbatan tez va sifatli sut mahsulotlari ishlab chiqarish mumkinligi ko‘rsatilgan. Sut oqsili – kompleks organik birikma bo‘lib, tarkibida tvorog, pishloq kabi sut mahsulotlari ishlab chiqarishda muhim texnologik ahamiyatga ega bo‘lgan kazein (80%) muhim o‘rinni egallaydi. Sut oqsilining miqdori qanchalik ko‘p bo‘lsa, mahsulot chiqishi shuncha yuqori bo‘ladi. Sutdagi kazeinning miqdorini 0,1% kamayishi pishloq ishlab chiqarishda sutning harajatini 3 – 4%ga oshiradi. Sut tarkibida oqsilning miqdori ko‘pligi uning to‘la qimmatliligi ko‘rsatkichi bo‘la oladi [37, 33]. 22 Tadqiqotlar natijasi ko‘rsatishicha mahalliy qora – ola zotli sigirlar ayrim zotlarga nisbatan sutning tarkibidagi yog‘ donachalari miqdori bo‘yicha 37,5 – 43,0% va donachalarining diametri bo‘yicha 4 – 17,5 % gacha farqlanish xususiyatlariga ega ekanligi aniqlangan. Duragay qoramollar sutida esa yog‘ donachalarining o‘lchamlarining ortishi, ya’ni sutning texnologik xususiyati yaxshilanishi qayd qilinadi. Sutning texnologik xususiyatlaridan yana biri – uning issiq iqlim sharoitiga chidamliligi hisoblanib, bu xususiyat sterillash, quyuqlashtirish va quritishda sut oqsillarining yuqori haroratga chidamliligini tavsiflashi bilan birga an’anaviy sut mahsulotlarini ishlab chiqarishda muhim amaliy ahamiyatga ega. Sutning issiqga chidamliligini o‘zgarishi sut tarkibidagi tuzlar muvozanati va boshqa omillarga bog‘liqligi aniqlangan. Golshtin zotiga mansub sigirlar sutining issiqqa chidamlilik xususiyatlari o‘zgarishlari ayrim tadqiqotlarda batafsil o‘rganilgan [1, 4]. Tadqiqotchilar tomonidan sigirlar sutini xarakterlovchi asosiy seleksiya jarayonida e’tibor qaratiladigan ko‘rsatkichlardan biri bo‘lgan saralash ishlaridan tashqari, sutning issiqlikga chidamliligi bo‘yicha ham ilmiy tadqiqot va seleksiya ishlarini olib borish, ishlab chiqariladigan sut va sut mahsulotlarining sifatini yaxshilanishiga olib kelishi aniqlangan. Sutning sifati, ko‘pchilik holatlarda uning tarkibidagi somatik hujayralar miqdoriga bog‘liq hisoblanadi. Ma’lumki, sut tarkibida somatik hujayralar miqdorining ortishi sigirning sut bezlarida mastit kasalligining yashirin shakli yoki boshqa kasalliklar rivojlanshidan dalolat beradi. Xorij mamlakatlarida bu ko‘rsatkichlar bo‘yicha har bir zot sigirlari uchun alohida me’yoriy ko‘rsatkichlar ishlab chiqilgan. Somatik hujayralar sutni qayta ishlashga ta’sir ko‘rsatadi. 1 sm 3 sutdagi somatik hujayralarning soni 500000 dan oshadigan bo‘lsa, pishloq va boshqa sut mahsulotlari tayorlash uchun tavsiya qilinmaydi, agar 1 sm 3 sutdagi hujayralar soni 1 mln dan oshsa, sut yaroqsiz deb topiladi. Sutning bu xususiyati qator tadqiqotchilar ishlarida to‘liq o‘rganilgan [34, 33, 40]. 23 Hayvonlar sutining tarkibi laktatsiya davriga, yil fasliga va sog‘ish vaqtiga qarab jiddiy darajada o‘zgarishlar uchraydi. Sut tarkibi yog‘, kazein va boshqa oqsillar hamda laktoza miqdorlari o‘zgarishlari ko‘rinishlarida ifodalanadi. Turli omillarga bog‘liq holda sut mahsuldorligi o‘zgarishini o‘rganish bo‘yicha ko‘plab tadqiqot ishlari olib borilgan [33]. Qoramollar suti tarkibidagi yog‘ va oqsilning miqdori laktatsiya davomida ularning zotiga bog‘liq bo‘lmagan holda laktatsiyaning 2–3 –oylarida shu qadar kamayadiki, so‘ngra asta asta sekin ortib borishi aniqlangan. Sut tarkibidagi umumiy oqsilning va kazeinning miqdori laktatsiya davomida bir tekisda o‘zgarishi aniqlangan. Sut tarkibining fasliy o‘zgarishini o‘rganish bo‘yicha amalga oshirilgan tadqiqotlarda sigir sutining nordonligi hatto yoz oylarida ham 18,6 T 0 dan oshmasligi aniqlangan. Sutning zichligi esa yil fasllariga bog‘liq holda juda kam o‘zgarishga (1027,4 – 1027,7 g/sm 3 ) uchrashi kuzatilgan. Kuzda sog‘ib olingan sut o‘zining yaxshi ko‘rsatkichlari bilan boshqa fasllarda sog‘ib olingan sutdan ajralib turadi va tarkibida yog‘ miqdori – 3,87%, oqsil – 3,38% va laktoza – 4,71%ni tashkil etadi. Yoz va bahorda sog‘ib olingan sutning tarkibida esa yuqoridagi ko‘rsatkichlarning miqdori va konsentratsiyasi birmuncha kam bo‘lishi aniqlangan. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, sut tarkibidagi umumiy oqsil miqdori yil fasllariga bog‘liq holda ishonchli ravishda o‘zgarishi aniqlangan. Bahorda oqsilning umumiy miqdori kuz va qish fasllariga nisbatan 0,179 – 0,166 g/100 ml ga kamayganligi ko‘rsatilgan. Sutning issiqga chidamliligi sog‘ish davrining 1 – oyidan 3 – 4 – oyigachaborgan sari sekin – asta pasayib, yaylovda boqilganlar bog‘lab boqilganga nisbatan yuqori bo‘lishi aniqlangan. Sut tarkibidagi somatik hujayralarning miqdori ham laktatsiya davomida o‘zgarishi kuzatilgan. Bunda o‘zgarish hayvonlar tomonidan iste’mol qilinadigan ozuqalarning miqdori va sifat o‘zgarishlariga bog‘liq deb ilmiy manbalarda izohlanadi [33, 30]. 24 Tadqiqotlar natijasida sutning miqdor ko‘rsatkichlari singari sifat ko‘rsatkichlarining fasllarga bog‘liq holda o‘zgarishi haqidagi ma’lumotlar aniqlangan. Bahorda sog‘ilgan sut sifati yaxshi emasligi va sutdagi yog‘ ulushi kamligi aniqlangan. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, sut mahsuldorligiga, sutning miqdor va sifat ko‘rsatkichlariga hayvonlarning zoti, yil fasllari, iqlim sharoitlari, ozuqa tarkibi va ekologik omillarning ta’siri haqidagi ilmiy asoslangan yagona to‘xtamdagi fikrlar hozircha mavjud emas. Bundan tashqari, sog‘ib olinadigan sutning kimyoviy tarkibi va boshqa fizik–kimyoviy xususiyatlarini o‘zgarish mexanizmlari еtarlicha o‘rganilmagan va o‘z еchimni kutayotgan muammolardan bo‘lib qolmoqda, qo`ychilik va echkichilikda bu yo‘nalishda mamlakatimiz miqyosida deyarli ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmagan. O‘zbekiston sharoitida ko‘paytirilayotgan qo`y va echkilar sutining fizik va biokimyoviy xususiyatlarini o‘rganish hamda aholini, jumladan bolalar bog‘chalari tarbiyalanuvchilarini qimmatli oziq maxsuloti – echki suti bilan ta’minlashning ilmiy asoslarini ishlab chiqish, echki sutidan – qatiq, pishloq va boshqa mahsulotlari ishlab chiqarishning yangi texnologiyalarini yaratish bo‘yicha tadqiqot ishlari olib borishini dolzarb bo‘lib kelmoqda. Qo‘ylardan yuqori mahsuldor sut olishga erishish maqsadida yaylovlardan foydalanishning ahamiyati haqidagi ko‘rib chiqilgan, ma’lumotga ko‘ra bu muammoni kompleks hal qilish imkoniyati borligi yaqqol ko‘rinib turibdi. Faqatgina ana shunday yondoshish hisobiga ya’ni saralash va tanlashning usullaridan foydalangan holda, qo‘ylarni yaylovda haydab boqish davomida yuzaga kelgan sharoitni maqsadli boshqarish hisobiga qo’ylar podasidan mahsuldor sut zaxirasini olishi mumkin. Tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, qo‘ylarni sistemali ravishda yetarlicha oziqlantirmaslik, doimiy ravishda va uziq – yuliq oziqlantirishlar, bir xil darajada, yuqori sifatli barra terisini olinishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, faqatgina to‘la qimmatli oziqlantirishlar hisobiga hayvonlarning irsiy va mahsuldorlik xususiyatlarini to‘la namoyon qilish qobiliyatini yuzaga chiqarish mumkin. Ilmiy manbalarda [27, 29] e’tirof 25 etishicha, ayniqsa sovliqlarning bug‘ozlik davrining oxirgi bosqichida barra tesidagi jun qoplamining o‘sib ketishini va dag‘allashivuni oldini olish, doimiy ravishda muvozanatlashtirilgan oziqlanishni tashkil etish asosiy rol o‘ynaydi. Mashhur qorako‘lshunos olimlar [25, 63] va boshqalarning ko‘rsatishicha, bug’oz sovliqlardan olinadigan barra terilarining sifatiy ko‘rsatkichlariga va uning mahsuliy xususiyatlariga oziqlantirish sharoitlari hal qiluvchi rolni o‘ynaydi. Mamlakatimizda qo‘y suti ishlab chiqarish imkoniyatlari mavjud. Q orak o‘ lchilikda 40-50 % tu g‘ ilgan qo‘ zilar q orak o‘ l teri uchun 1-3 kunlik xolatida s o‘ yiladi. Qo‘ zisi s o‘ yilgan qo‘ ylarni laktatsi ya muddatida, ya’ni o‘ rtacha 2-3 oy so g‘ ish natijasida xar bir qo‘ yd an o‘ rtacha 30-50 kilogrammdan yu q ori sifatli qo‘ y suti olish imkonini beradi. H ar bir qo‘ ydan kuniga o‘ rtacha 400-500 gramm su t so g‘ ib olish va ularga q ayta ishlov berish tufayli sifatli cy t maxsulotlarini ishlab chi q arishni amalga oshirish mumkin. Qo‘ y suti respublikamiz mi q yosida еtarlich a foydalanilmayotgan resurslardan biri xisoblanadi. B u resurslardan foydalanilmaslikning sabablari qilib q uyidagilarii q ayd etish mumkin: yaylov sharoitidagi otarlarda q orak o‘ l qo‘ ylarini so g‘ ish va sutga birlamchi ishlov berish b o‘ yicha еtarli ilmiy-tadkikot ishlari va tavsiyanomalarning ishlab chikilmaganligi, q orak o‘ l qo‘ ylarini so g‘ ish uchun mos texniki vositalarining е tarli emasligi, q orak o‘ l qo‘ ylarini s og‘ ishdagi kam chiliklar shular jumlasidandir. Qo'y sutining kislotaliligi, Ph (6,5-6,8) va kazein miqdori biroz ko'tarilganligi sababli u sekinroq (30-50%) kamroq elastik pıhtı hosil bo'lgan shirdon bilan ta'sirlanganda koagulyatsiyalanadi. Aynan qo'y suti oq pishloq va boshqa turdagi tuzlangan pishloqlarni tayyorlash uchun ideal xom ashyo hisoblanadi: chanax, tushinskiy, kobiyskiy, osetin, shuningdek shirdon pishloqlari - rokfor, kachka-vala va pekarino. Qo'y sutidan pishloq olish sigirnikiga qaraganda 1,5 baravar yuqori, bu sutdagi quruq moddalarning ko'pligi bilan bog'liq. Lekin qo‘y yog‘i sigir yog‘idan ancha past. Uning yog'li ta'mi va eng yomon ta'mi bor [45]. 26 1.3.1. Qo'y sutining foydalari Sut oqsili oq kristall kukun holatida uchraydi. Sutda o'rtacha 3,3% oqsil bo'ladi (2-5%) turli zotga mansub sigirlar sutida oqsil turlicha, jersey (5%), qizil gorbat (3,6) va qora-ola sigirlarida (3,3%) tashkil qiladi. Sutda bir necha xil oqsil bo'lib, shulardan asosiysi kazein-82%, albumin 12 va globulin 6 %ni tashkil etadi. Sut tarkibida kazeinning fraksiyalari mavjud. -kazein misellalari sutchilik ishida katta ahamiyatga ega. Kazein oqsili uyush xususiyatiga egadir. Kazeinda fraksiya 36%, fraksiya 56 % va fraksiya 7,8% tashkil qiladi. Kazein sutga oq rang beradi. Kazeinning uyush xususiyati natijasida sutdan turli sut mahsulotlari (suyuq, yarim suyuq, quyuq va qattiq) hosil bo'ladi. Sut qandi oq kristall kukun holatda bo'ladi. Sut qandi faqat sut va sut mahsulotlarida uchraydi. Qo'y sutida sut qandi o"rtacha 4,7 % (4,5-5,2%) tashkil qiladi. 1g sut qandi 4,1 kkal energiyaga, 98% hazmlanish xususiyatiga ega. Sut shakari laktoza fermenti ta'sirida galaktoza va glyukoza disaxaridlariga ajraladi [60, 61]. Darhaqiqat, sutda ikki xil va shaklda uchraydi. Sut qandi bir shakldan ikkinchi shaklga o'tib turadi va turli uyush jarayonida qatnashadi. Sut kislotali uyush. Bu uyush jarayoni sut kislotali bakteriyalar fermenti asosida yuzaga keladi. Unda sut qandidan sut kislotasi hosil bo'ladi. Bu kislota oqsillarni uyutadi va uni xususiyatini o'zgartiradi. Bu uyush prosessi asosida juda ko'p nordon sut mahsulotlari va pishloqlar paydo bo'ladi. Propion kislotali uyush. Bu uyush jarayonini propion kislotali bakteriyalar fermenti yuzaga keltiradi. Bu uyush jarayonida Shvesariya, sovet va boshqa qattiq pishloqlar hosil qilinadi. Yog‘ kislotali achish. Bu achish jarayonini spora hosil qiluvchi yog„ kislotali bakteriyalar fermenti yuzaga keltiradi. Bu achish prosessi har xil sut mahsulotlari tayyorlashda salbiy ta'sir qiladi [3, 60]. Aniqlanishicha, qo'y sutining tarkibidagi oqsilning 80% kazein oqsilidan iborat. Qo'y suti yuqori biologik xususiyatga ega, chunki, uning tarkibida turli vitaminlar miqdori, echki sutidan ancha ko'pdir.1kg qo'y sutida B1 vitamini 0.28 mg va B2-1,59 mg, B12 esa 2-3 mg, makro va mikroelementlarga juda boy. 27 Chunonchi, qo'y sutining bufer sig'imi yuqori bo'lganligi uchun, u 120-140 0 T- da uyushi aniqlangan. Shirdon fermenti ta'sirida uyushi sust kechadi. (30- 50%ga) yog' donachalari katta bo'lib 5-6% mkm, zadob oqsillari 20 % ni tashkil etadi. 1 kg sutini tarkibida 52 g aminokislotalar bo'lib, shundan 29 g o'rin almashtirib bo'lmaydigan amina kislotalardir. Qo'y suti kaltsiy va minerallar miqdori bo'yicha boshqa mashhur sut turlari orasida haqiqiy chempiondir. Qo'y sutida sigir sutiga qaraganda deyarli ikki baravar ko'p D vitamini mavjudligini hisobga olsak, osteoporozni davolash suyaklarni mustahkamlash va osteoporozning oldini olish uchun shunchaki almashtirib bo'lmaydigan narsa ekanligi ayon bo'ladi. Suyak to'qimasini mustahkamlash funktsiyasidan tashqari, kaltsiy kasallikdan keyin tananing tiklanishida muhim rol o'ynaydi va immunitet tizimini mustahkamlashga yordam beradi. Har qanday ovqatlanish mutaxassisi kaltsiyni singdirish uchun fosforni ham iste'mol qilish kerakligini aytadi va shuning uchun qo'y sutida bu ikki mikroelementning nisbati deyarli idealdir. Har qanday sut singari, qo'ylarda ham qimmatli vitaminlar mavjud. Ayniqsa, foliy kislotasi va B 12 vitaminiga boy. Zamonaviy ilm – fan va texnikaning beqiyos darajada rivojlanishi natijasida insoniyat juda ko‘plab hayotiy qulayliklarga ega bo‘lishi bilan birgalikda hozirgi kunda ekologik vaziyatning buzilishi, industriallashishi, texnogen vositalarning kuchli taraqqiyoti, odamlarda jismoniy faollikning kamayishi, ovqat ratsionida yog‘lar, kuchli mahsulotlarning ortishi oqibatida turli xil kasalliklar, jumladan odam vujudining immun tizimi funksional faolligining izdan chiqishi bilan bog‘liq bo‘lgan patologik o‘zgarishlar soni global miqyosda ortib borishi kuzatilmoqda. Turli tashqi muhit salbiy omillarining majmuaviy tarzda ta’sir etishi immun tizimda buzilishlar oqibatida allergik, o‘sma va boshqa kasalliklar, kengtarqalishi kuzatilmoqda [33, 5]. Tabiiyki, bu holat bevosita odam vujudining umumiy fiziologik holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, umri qisqarishiga olib keladi. Shuningdek, ma’lum bir qonuniyat tarzidagi holatlar kuzatilmoqda, jumladan odamlarning o‘rtacha umr ko‘rish ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan 28 mamlakatlar hududlarida boshqa mintaqalardan farqli ravishda, aholining oziq – ovqat ratsionida sut va sut mahsulotlarining miqdori o‘rtacha yiliga 400 kg ni tashkil qilishi aniqlangan. Sut mahsulotlarini kam iste’mol qiluvchi mamlakatlarda esa aholining o‘rtacha yoshi sezilarli darajada pastligi qayd qilinadi [31, 33]. Sut va sut mahsulotlari bilan oziqlanishning ijobiy ahamiyati – tibbiyotda davolash – sog‘lomlashtirish maqsadida kecha-kunduz davomida ovqat ratsioni tarkibiga ma’lum miqdorda sut – qatiq mahsulotlarining kiritilishi me’da – ichak kasalliklari, allergik va immun tizimi faoliyati susayishi bilan bog‘liq kasalliklarda ijobiy natija berishi orqali tasdiqlangan [19]. Bir guruh olimlar tomonidan odamning uzoq umr ko‘rishida sut mahsulotlari, jumladan echki va qo‘y sutining juda katta ijobiy ta’siri borligi ta’kidlab o‘tiladi. Qo‘y suti odam vujudini to‘la qimmatli oqsillar, yog‘lar, mineral tuzlar va vitaminlar bilan boyitadi. Bundan tashqari u vujudni infeksiyaga chidamliligini oshiradi va xolesterin almanishuvini me’yoriga keltirish xususiyatiga ega hisoblanadi. Darhaqiqat, qo‘y sutini doimiy ravishda iste’mol qilish nafas yo‘llari kasalliklari, o‘pka sili, ekzema, radioaktiv nurlanish, kolit, allergiya, arterit va boshqa kasalliklarni davolashda ijobiy samara beradi [33, 39]. Qo`y sutning yurak – qon tomirlar faoliyatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlangan [7]. Sut tarkibidagi moddalar turli xil biologik turlarda o‘zaro nisbatlari bo‘yicha farqlanadi. Bu holat bevosita yangi tug‘ilgan vujudning o‘sish ko‘rsatkichlari bilan bog‘liq hisoblanadi. Bunda o‘suvchi vujudning to‘yimli moddalarga bo‘lgan talabi sut tarkibidagi oqsillar va mineral moddalar miqdorida o‘z aksini topadi [2, 3, 11]. Qo‘y sutining yog‘ donachalari o‘lchami, sigir sutidan 3 martaga kichik o‘lchamga ega va ichaklar devorlaridan limfaga oson so‘rilib, organizm tomonidan tez o‘zlashtiriladi. Shu bilan birga qo‘y suti tarkibidagi ko‘p miqdorda qo‘yi molekulali yog‘ kislotalari mavjudligi aniqlangan. Qo‘y sutining 29 uglevodli tarkibi ovqat hazmi jarayoniga va me’da – ichak faoliyati amalga oshishiga qulay ta’sir ko‘rsatadi [33, 53]. Sut laktozasi odamlarning markaziy asab tizimida (neyronlar membranasi tarkibiga kiradi) asosiy qurilish manbai ekanligi va yosh bolalarning aqliy jihatdan rivojlanishi iste’mol qilinadigan sut miqdoriga bog‘liq bo‘lishi olimlar tomonidan aniqlangan [33]. Qo‘y suti laktozasi 80% qon glyukozasidan hosil bo‘ladi, bu vaqtda glyukoza almashinuvining tezligi sut mahsuldorligi darajasiga proporsional holda ortadi. Qo‘y suti, turli xil kasalliklarda, ayniqsa me’da – ichak tizimi kasalliklarida qimmatli davolash xususiyatiga ega ozuqa hisoblanadi [30, 51]. Fransiya va Shvesariyada tibbiyot sohasida amalga oshirilgan tadqiqotlarda ko’rsatilishicha, echki suti iste’mol qiluvchi aholi (ayniqsa, bolalar) orasida sigir suti iste’mol qiluvchilarga nisbatan kasalliklarga chidamlilik xususiyati sezilarli darajada yuqori bo‘lishi aniqlangan [61]. Hozirgi vaqtda qo‘y suti tabiiy holda oziq – ovqat sifatida iste’mol qilinishdan tashqari, keng turdagi sut mahsulotlari – tvorog, qaymoq, smetana, kefir, qatiq, yogurt va ko‘plab boshqa mahsulotlarni ishlab chiqishda, qandolatchilik sanoatida keng foydalaniladi. Xususan, echki suti qoramol va qo‘y sutlari bilan aralashtirilib sifatli pishloq turlari ishlab chiqarishda qo‘llaniladi [33, 30]. Shu narsa aniqki, qo`y suti inson tomonidan uzoq vaqt davomida ishlatilgan. Va bu ajablanarli emas, chunki u o'ziga xos xususiyatlarga va jozibali ta'mga ega .   Qo‘y sutining foydalari alohida masala. Ushbu mahsulot hamma uchun foydali bo'ladi, chunki u immunitetni oshirish uchun eng yaxshi yordamchidir. Uni bolalarga, emizikli onalarga, shuningdek, jismoniy kasblarda ishlaydiganlarga ichish ayniqsa muhimdir [45, 33]. 1.3.2.Qo'y sutining yog'liligi 30 Agar yangi sog‘ib olingan sut kislotaliligi (16 T 0 dan kam) bo‘lsa, uning sifatiga salbiy ta’sir etishini nazarda tutmoq lozim. Yangi sog‘ib olingan sut kislotaliligi uning tarkibidagi oqsil moddalariga bog‘liq, ayniqsa kazeinga, hamda tuzlar tarkibiga kam miqdordagi uglekislota va organik kislotalarga. Odatda yangi sog‘ib olingan sutdagi titrlanadigan kislotalilik 6–6,5 T 0 kazeinga, 9–9,5 T 0 mineral tuzlarga va 3 T 0 erkin kislotalarga to‘g‘ri keladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibining o‘zgarishi uning titrlanadigan kislotaliligiga ham ta’sir etadi. Sut aktiv kislotaliligi vodorod ionlarining ( рН ) konsentratsiyasi orqali ifodalanadi. Yangi sog‘ib olingan sut рН 6,68 ni tashkil etadi, neytral reksiyadan ( рН 7,07) ozgina kislotalilik tomonga siljigan bo‘ladi. Sut fiziologik suyuqlik bo‘lganligi uchun vodorod ionlari konsentratsiyasining o‘zgarish diapazoni juda tordir ( рН 6,7 - 6,5) sut рН 6,4 dan kam bo‘lsa, uning tarkibida sutkislotasi borligini aniq aytish mumkin va nekonditsion (achigan) sanaladi. Bunday sutning titrlanadigan kislotaliligi 21 T 0 dan yuqori bo‘ladi. titrlanadigan kislotalilikning 1 T 0 ga o‘zgarishi (17–20 T 0 ichida) vodorod ionlari konsentratsiyasining 0,07 darajaga o‘zgarishiga ekvivalentdir. Hozirgi zamon рН –metrlari aniqligini еtarli darajadaligini (pogremnost  0,007 рН ) hisobga olgan holda bu apparatlar yordamida sut kislotaliligini titrlash yo‘li bilan aniqlagandan ko‘ra aniqroq o‘lchash mumkin [33, 60, 61]. Agar qo`y sunining fizik-kimyoviy xossdakariga qaraydigan bo`lsak, qo'y suti haqiqatan ham juda yog'li hisoblanadi. Ammo uni darhol rad qilmang. Keling, buni tushunishga harakat qilaylik. Qo'y sutida mavjud bo'lgan yog'larning tarkibi, shuningdek, uchta muhim yog'da eriydigan vitaminlarni o'z ichiga oladi. Darhaqiqat qo'y sutida ular sigir yoki echki sutiga qaraganda ko'proq. Masalan, D vitaminining tarkibi 0,18 g / 100 g ni tashkil qiladi (taqqoslash uchun, yozgi sigir sutida bu ko'rsatkich atigi 0,04 g / 100 g ni tashkil qiladi). Qo'y sutida laktoza singishiga yordam beruvchi o'rta va qisqa zanjirli to'yingan yog'li kislotalar ham ancha yuqori. Laktoza haqida gapirganda. Laktoza allergiyasi tufayli sut iste'mol qila olmaydiganlar uchun shubhasiz 31 ortiqcha - qo'y sutiga asoslangan fermentlangan sut mahsulotlarida laktoza butunlay sut kislotasiga aylanadi. Odatda allergik va toqat qilmaydigan odamlar sigir suti hech qanday muammosiz qo'y еyishi mumkin. Aytgancha, 190 yilgacha dietologlar qo'y sutini yuqori yog'lilik va quruq moddalarning yuqori foizini hisobga olgan holda oziq-ovqat bilan bog'lashgan. Ushbu mahsulot haqiqatan ham juda qoniqarli va asosiy ovqatdan oldin gazak sifatida ishlatilishi mumkin. Kazein umumiy protein tarkibining 80% ni, zardob oqsillari (20%) - shulardan: immunoglobulinlar (19,7%), laktalbumin (28,8%), p-laktoglobulin (48,9%), sarum albumini (2,7%). 100 g qo'y sutida 5575 mg aminokislotalar, shu jumladan 2441 mg muhim moddalar mavjud. Sigir sutiga nisbatan qo‘y sutida muhim aminokislotalar valin (370 mg), izoleysin (278), leysin (518), lizin (571), triptofan (170), metionin (134), treonin (232) ko‘proq bo‘ladi. fenilalanin (268 mg) [41, 33]. Qo'y suti B vitaminlari, A vitaminiga boy. U juda hazm bo'ladigan kaltsiyni o'z ichiga oladi - fosfor bilan to'g'ri kombinatsiyada bo`ladi. Shuning uchun dietologlar ko'pincha skelet tizimi kasalliklari bilan og'rigan bemorlarga qo'y suti mahsulotlarini tavsiya qiladilar. Qo'y sutining yana bir o'ziga xos xususiyati saraton kasalligining oldini olishning yuqori samarali vositasi bo'lgan linoleik kislotaning yuqori miqdoridir [50, 30, 33]. 1.3.3.Qo'ylarni sog'ish va sutni tozalashning xususiyatlari Bu jarayon o'ziga xos xususiyatlarga ega. Bu hayvonlarni sog'ish uchun ularning o'lchamlaridan bir oz kattaroq kichik korral quriladi. O'tish joyini ta'minlash uchun bunday korral har ikki tomondan ochiladi. Texnologiyani quyidagi so'zlar bilan ta'riflash mumkin: haydalgan - olingan sut - chiqarilgan. Sog'ishning qulayligi uchun polni oxirida engil qiyalik bilan qilish yaxshidir va agar bosh oyoq-qo'llar darajasidan yuqori bo'lsa, qo'ylar o'zini ancha xotirjam 32 tutadi. Hayvonning elini yaxshilab yuviladi, maxsus moylash yoki oddiy o'simlik moyi bilan yog'lanadi. Sutning birinchi oqimi har doim chelakda emas, balki polda bo'ladi. Jarayon odatda ikki-besh daqiqa davom etadi. Bu vaqt ishchining mahoratiga va elin hajmiga bog'liq. Ma`lumki, qo'ylarni sog'ish uchun fermalar tomonidan tavsiya etilgan oddiy qurilma orqali olib boriladi. Odatda sog'uvchi hayvonning orqasiga o'tiradi, elin ostiga doka bilan qoplangan kichik paqir qo'yadi. Jarayon sigirlarni sog'ishdan unchalik farq qilmaydi. Sigir kabi, elin avval toza yuviladi, ozgina yog'lanadi o'simlik yog'i yoki maxsus moylash vositasi. Birinchi damlama chelakda emas, polda sog‘iladi. U 3 dan 6 minutgacha davom etadi - еlinning kattaligiga va sog'inchining mahorati qo`ylarni sog`ishda eng muhimi hisoblanadi. Ochig'ini aytganda, qo'ylar faqat sut ishlab chiqarish uchun еtishtirilmaydi. Sut, so'z bilan aytganda, qo'ylardan olinadigan yoqimli "qo'shimcha mahsulot". Biroq, laktatsiya ko'paygan zotlar mavjud. Va jun yoki go'shtni sotishdan tashqari, bunday zotlarning selektsionerlari ko'pincha pishloq tayyorlash bilan jiddiy shug'ullanadilar. Kichik hajmiga qaramay, bu hayvonlar juda ko'p sut mahsulotlarini ishlab chiqarishga qodir. Ushbu ko'rsatkich bo'yicha o'rtacha mahsuldorlik ko'rsatkichlari to'rt oydan olti oygacha davom etadigan laktatsiya davrida 130-180 kilogramm sutni tashkil etadi. Qabul qilingan sut miqdori nafaqat dietaga, balki hayvonning zotiga ham bog'liq. Ba'zi qo'y zotari ushbu qimmatbaho mahsulotning barcha foydali fazilatlarini saqlab qolgan holda juda yuqori sut mahsuldorligi bilan ajralib turadi [17, 35, 39, 49]. Sutni tozalash jarayonlari Sut va sut mahsulotlari asosan tozalash ishlari amalga oshirilgandan so`ng tayyor bo`ladi. Sut va sut mahsulotlarini ishlab chiqarishda asosan, markazdan qochma kuch yordamida ishlaydigan separator–tozalagichlar yoki separator– normallashtirish–tozalagichlar qo‘llaniladi. Sut markazdan qochma kuch yordamida sut biologik zarrachalardan tozlanadi. Separatorda yig‘ilgan (axlat) (ifloslik) (chiqitqi) (chiqindi) sliz taxminan quyidagi tartibga ega: suv 65–67 %, 33 yog‘ moddalar 3,4 %, oqsil moddalar 25–26 %, kul 3–3,3 % va boshqa organik moddalar – 2 % gacha. Chiqindilar quyqasi tarkiban bir xil emas, chunki komponentlar o‘lchovi va zichligi ham bir xil emas: to‘q kulrang qatlam mexanik qo‘shilmalardan, qisman oqsilli moddalardan iborat; «oqsil» qatlam oq rangda; bakterial qatlam – pushti – jigarrang, o‘z tarkibida har xil to‘qimalar hujayrasini va juda katta miqdordagi mikroorganizmlarni shu jumladan patogen mikroorganizmlar jamlangan. Sutni separator – tozalagich yordamida barcha bakterial (kletkalardan) hujayralardan xolos etib bo‘lmaydi, chunki ular juda mayda (baktofugi). Buning uchun maxsus sentrigufagalar qo‘llaniladi, tozalash jarayoni esa baktofugirovanie deb ataladi. Baktofuglash mohiyati (yangi sog‘ib) xom sut tarkibidagi mikroorganizmlarni ajratib olish yo‘li bilan uni (termik) issiqlik yordamida sterillash. Aniqlanishicha, maxsus separatorlar va sentrifugalalar yordamida sut tarkibidagi mikroorganizmlarning 95% gacha ajratib olish mumkin. Baktrofuglarning oddiy separatorlardan konstruktiv farqi shuki ularning tezlanishi 1,5 ko‘proq va suyuq bakteriyalar konsentrati to‘xtamay bir tekis chiqarib turiladi. «Alfa Laval» firmasining quvvati 3000 l/soat bo‘lgan qurilmasida tezlanish 10000 d ga teng bo‘ganda 98% bakteriyalar sutdan ajratib olinadi. Bunda sut tarkibidagi quruq moddalar miqdori juda kam o‘zgaradi (yo‘qoladi). Sut tarkibidagi barcha mikroorganizmlardan to‘la tozalashga hozircha erishilmagan, shuning uchun baktofugirovanik pasterlash bilan bog‘liklikda qo‘llaniladi. Issiqlik bilan ishlov berganda o‘lgan bakteriyalar hujayralari sut tarkibida qoladi, bakterial toksinlar to‘la inaktivatsiya qilinganiga kafolat yo‘q, ayniqsa o‘lik stafilakokklar va ichak tayoqchalari qoldiqlari [60, 61]. Ayniqsa termofillar jiznesposobnы: ular pasterlab inaktivatsiya qilingandan so‘ng ham o‘z faoliyatlarini qayta tiklab, ko‘ngilsiz voqealarga sabab bo‘lishlari mumkin. Pasterlangan sut tarkibidagi bakterial hujayralarni baktofuglar yordamida ajratib olish ko‘rsatilgan issiqlik bilan ishlov berishdagi kamchilikni yo‘qotadi. Bu holda sut 75 C 0 haroratgacha qizdirilib ketma–ket ikkita separatorda baktofug (irovanie)lanadi. Buning natijasida xom sut 34 tarkibidagi 9,9 % bakteriyalar yo‘qotiladi. Sutda mineral moddalar organik va noorganik kislotalarning tuzlari shaklida mavjud. Sutdagi mineral moddalar mikroelementlar – kalsiy, fosfor, natriy, kaliy, oltingugurt, xlor, magniy va boshqa (100 gramm sutda aksariyat kalsiy – 115 – 130 mg %, fosfor – 95 – 105 mg %), mikroelementlar – rux, mis, marganets, molibden, temir, kumush va boshqalar bor. Sutda vitaminlarning ko`p turi uchraydi. Sut tarkibiga fermentlar (ulardan eng muhimlari – laktoza, peroksidaza, lipaza, amilaza, fosfataza, katalaza), garmonlar (oksitotsin, prolactin, tiroksin, follikulin, adrenalin, insulin va boshqalar), kasalliklarga qarshi immunitet paydo bo`lishiga yordam beruvchi immun tanachalar (antitoksinlar, agglyutininlar, opsoninlar va boshqalar), gazlar (SO 2 , O 2 , N 2 , NH 3 ) kiradi. Sutli bijg`ishni keltirib chiqaradigon bakteriyalar sutning normal mikroflorasini hosil qiladi. Yangi sog`ilgan sut tarkibida antibakterial moddalar (lakteninlar) bo`lgani uchun u bvakteritsid xususiyatga ega. Yangi sog`ilgan sut bakteriyaga chidamliligini 2 – 3 soat saqlaydi, shuning uchun sog`ilgandan keyin sutni darhol 10 C dan past haroratgacha sovutiladi, 4 – 6 C da sutni ikki sutka saqlash mumkin. Sut zavodlarda pasterlanadi va qaynatiladi. Pasterlangan sut qaymog`i olinmagan, yog`liligi standart normaga еtkazilgan, vitaminlashtirilgan bo`ladi. Sut va sut mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi, umumiy masalalari, sifat va xavsizligining nazariy va amaliy jihatlari ko`plab olimlar tomonidan o`rganilgan. Jumladan, olimlaridan Kryuchkova V.V., Shalapugina E.P., Kalinina L.V., Tverdoxleb G.V. kabilarning ilmiy ishlarida ushbu masala har tomonlama yoritilgan. Shuningdek, mamlakatimiz olimlaridan T.A.Ismoilov, A.Fatxulayevlar sutning biokimyosi, sut mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi va texnikasi masalalari ularning tadqiqot ishlarida o`rganilgan. Bu boradagi tadqiqotlar tobora ko„payib borayotganiga qaramay, sut va sut mahsulotlarining sifat va xavfsizligini ta minlash masalalari dolzarb hisoblanmoqda. ‟ 2017 il 7 iyul kuni O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Sut va sut mahsulotlarining xavfsizligi to‘g‘risidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash haqida”gi 474-sonli qaroriga 35 qabul qilindi. Bu ham mamlakatimizda sut mahsulotlari еtishtirishni jadallashtirishda muhim omildir [1, 2, 62]. 36 2 BOB.Tadqiqot sharoiti, obyekt i va uslublar i 2.1. Tadqiqot sharoiti Tadqiqot ishlari jaydari qo‘y zotida tabiiy sharoitlarda olib borildi. Bu qo`ylar yil davomida yaylovlarda va uy sharoitida ham boqishga moslashgan qishda hisoblanadi. Qo`ylar mustahkam konstitutsiyaga ega bo`lib go`sht-yog` belgilari yaxshi shakllangan. ` 2.2. Tadqiqot obyekti. Qo‘ylar mamlakatimizning turli hududlarida urchitilayotgan chorvachilik hayvonlarining muhim sohasi hisoblanadi va mamlakatning oziq – ovqat muammosi mustaqilligini hamda еngil sanoatni esa o‘zida еtishtirilgan mahalliy xom ashyo bilan ta’minlash muammolarini еchimida o‘ziga xos muhim rolni o‘ynaydi. Shu bois, tadqiqot ob`ekti bo ‘ lib, jaydari qo`ylar tanlandi. 2.3. Tadqiqot uslublari. Tajribalar o‘tkazilgan xo‘jaliklarning tabiiy yaylovlaridagi o‘t – o‘lanlar va boshqa oziqabop o‘simliklarning kimyoviy tarkibi va to‘yimlilik qiymatini aniqlash uchun olib borilgan ilmiy izlanishlarimiz oziqa vositalarining rivojlanish fazalari va ulardan yil fasllari bo‘yicha foydalanish darajasiga qarab Butunittifoq chorvachilik ilmiy tadqiqot institut (Rossiya, 1985) tavsiyanomasiga mos holda olib borildi. Tajribalarda foydalanilgan oziqalarning kimyoviy va sistematik tarkibi va to‘yimlilik qiymati quyidagi zamonaviy usullar yordamida (Ozuqa moddalari tayyorlash instituti, Rossiya,1971), (Chorvachilik instituti, Rossiya,1967) o‘rganildi. 2.3.1. Sut tarkibini o`rganish usullari Sut mahsulotlari sifatini tahlil etish deyilganda ushbu mahsulotlar xususiyatlarini me’yoriy hujjatlarda nazarda tutilgan asosiy oziqaviy qiymat va havfsizlik ko‘rsatkichlariga mos kelishini aniqlash tushuniladi. Tayyor sut mahsulotlari sifatini ishlab chiqarish sharoitida baholashda organoleptik, mikrobiologik va fizik-kimyoviy kabi uchta asosiy usullar guruhidan foydalaniladi. Organoleptik (sensorli) tahlil tayr mahsulotni ta’mi, hidi, konsistensiyasini, strukturasini, rangini, shakli, o‘lchami, tashqi ko‘rinishi va 37 yuzasi holatini baholashdan iboratdir. Bunday tahlil ko‘rish, hid bilish va ta’mni sezish organlari yordamida amalga oshiriladi va hech qanday maxsus jihoz, qimmatbaho reaktivlarga ehtiyoj sezmaydi. Tayyor mahsulotga uni organoleptik baholash natijasida beriladigan baho xolisligi faqat brakerni (ushbu tahlilni amalga oshirayotgan shaxs) еtarlicha tayyorgarligi bilan belgilanadi. Ushbu savol bo‘yicha maxsus adabiyotlarni o‘rganish (sensorli tahlilni o‘tkazish bo‘yicha ko‘rsatmalar va ballar berish jadvallari) va doimiy amaliy faoliyat orqali qisqa fursatda tadqiqotchini tegishli tayyorgarligiga erishish mumkin. Shunay qilib, organoleptik tahlilni afzalligi uning oddiyligi va uni amalga oshirish uchun kam vositalar zarurligi hisoblanadi. Sensorli tahlilni asosiy kamchiligi bunda olinadigan axborot ko‘lamini keng bo‘lmasligidir. Birinchidan, bu ijobiy (yuqori) organoleptik baholashga tegishli bo‘lib, organoleptik ko‘rsatkichlari bo‘yicha barcha talablarga javob beruvchi mahsulot shu asosda nafaqat unga xos bo‘lgan to‘la oziqaviy qiymatga ega ekanligi, balki umuman olganda, sog‘liq uchun xavfsiz ekanligi tan olinishi mumkin emas. Buni shunday tushuntirish mumkinki, ishlab chiqarilgan mahsulotni tarkibida inson organizmi uchun xavfli bo‘lgan ba’zi moddalarni (masalan, og‘ir metall tuzlari) mavjud bo‘lishi va mahsulot qiymatini belgilovchi qator zaruriy kimyoviy birikmalarni (masalan, vitaminlar) bo‘lmasligi ko‘pgina hollarda uni organoleptik ko‘rsatkichlariga hech qanday ta`sir etmaydi. Ikkinchidan, mahsulot holatini organoleptik baholash sifatli tavsifga ega bo‘lib, uni iste’molchi sog‘ligi uchun xavfsizligi yoki oziqaviy to‘laqonligi haqida yakuniy xulosa chiqarish, hozirda qator miqdoriy ko‘rsatkichlarni jalb etishni taqozo etadi. Mikrobiologik uslublarni korxonalarda tayyor mahsulotni nazorat etish jarayonidagi ahamiyati ishlab chiqariladigan mahsulot turiga bog‘liq bo‘ladi. Bakteriologik tahlil tabiatiga ko‘ra sog‘liq uchun, ba’zi hollarda esa inson hayoti uchun xavfli bo‘lgan patogen (kasallik tug‘diruvchi) mikroorganizmlar bilan zararlanishi mumkin bo‘lgan xom-ashyoni qayta ishlash bilan shug‘ullanuvchi barcha korxonalar uchun ularni ishlab chiqarish quvvatiga bog‘liq bo‘lmagan 38 holda majburiy hisoblanadi. Bunda faqat mayda quvvatli korxonalar uchun xususiy bakteriologik laboratoriyani bo‘lmasligiga va mikrobiologik tahlillarni shartnomaga ko‘ra akkreditatsiya qilingan laboratoriyalarda o‘tkazishga ruxsat beriladi. Agar mikrobiologik tahlillar korxonani ishlab chiqarish laboratoriyasida amalga oshirilsa, shuni nazarda tutish joizki, ular faqat tegishli soha mutaxassislari tomonidan o‘tkazilishi mumkin. Shunday qilib, mikrobiologik uslublar tayyor mahsulotni tahlil etishda, uni iste’molchilar uchun xavfsizligini aniqlashda katta ahamiyatga ega. Ammo mikrobiologik uslublar guruhi bevosita mahsulotlar kimyoviy tarkibini aniqlash bilan bog‘liq bo‘lgan oziqaviy qiymatni baholashga nisbatan ancha kam ma’lumotlar olinishini ta’minlaydi. Bunday baholashni faqat tayyor mahsulotni fizik-kimyoviy tahlil etish yordamida amalga oshirish mumkin. Fizik-kimyoviy tahlil mahsulotni fizik-kimyoviy xususiyatlarini bevosita tadqiqot etishni, jumladan undagi foydali va zararli elementlar va birikmalar miqdorini aniqlashni taqozo etadi. Organoleptik, mikrobiologik va asosan fizik- kimyoviy uslublar yordamida aniqlangan ko‘rsatkichlar to‘plami tahlil etilayotgan mahsulotni oziqaviy qiymati va xavfsizligi to‘g‘risida asosli xulosa chiqarish imkonini beradi. Oziqaviy qiymat va xavfsizlik har bir sut mahsulotini asosiy sifat mezonlari hisoblanadi. Agar yangi sog‘ib olingan sut kislotaliligi (16 0 T dan kam) bo‘lsa, uning sifatiga salbiy ta’sir etishini nazarda tutmoq lozim. Yangi sog‘ib olingan sut kislotaliligi uning tarkibidagi oqsil moddalariga bog‘liq, ayniqsa kazeinga, hamda tuzlar tarkibiga kam miqdordagi uglekislota va organik kislotalarga. Odatda yangi sog‘ib olingan sutdagi titrlanadigan kislotalilik 6–6,5 0 T kazeinga, 9–9,5 0 T mineral tuzlarga va 3 0 T erkin kislotalarga to‘g‘ri keladi. Bundan ko‘rinib turibdiki, sut tarkibining o‘zgarishi uning titrlanadigan kislotaliligiga ham ta’sir etadi. Sut aktiv kislotaliligi vodorod ionlarining (pH) konsentratsiyasi orqali ifodalanadi. Yangi sog‘ib olingan sut pH 6,68 ni tashkil etadi, neytral reksiyadan (pH 7,07) ozgina kislotalilik tomonga siljigan bo‘ladi. 39 Sut yangi tug’ilgan bolalar va hayvon bolalari uchun to’la qimmatli va almashtirib bo’lmaydigan oziqlanish mahsulotdir. Sutning yuqori qimmatli oziqlanish mahsuloti sifatidagi xususiyatlari uning kimyoviy tarkibi va ayrim komponentlarining xossalari bilan hamda ularning bir-biriga bo’lgan nisbati bilan ta’minlanadi. Sutning tarkibiga oqsil, yog’, qand, mineralli va yog’simon moddalar (fosfatidlar – lesitin va kefalin, stearinlar) va boshqalar kiradi. Yog’ sut tarkibida dag’al disperslangan holatda (0,5 dan 10 mikrometrgacha), oqsillar – kolloid (15 dan 200 millimikrometrgacha) holatda, sut qandi va mineral moddalar – molekulyar – ionli holatda (1,5 millimikrometrda va undan kam) bo’ladi. Sutning tarkibiy qismlarining turli darajadagi disspersion holatda va ularning bir biriga nisbati sutning kolloid tizim sifatida chidamliligini ta’minlaydi. Yuqorida keltirilgan manbalardan tashqari uning tarkibida ko’plab vitaminlar: yog’da eruvchi – A, karotin, D, E, K, F; suvda eruvchi – S vitamini va B guruhi; gidrolizlovchi fermentlar– lipaza, fosfataza, laktaza; oksidlovchi – tiklanuvchi–reduktaza, peroksidaza, kattalaza; ranglovchi moddalar–karotin, ksantofill; gazlar–1 l sutda 70 sm 3 ga yaqin ( shu jumladan kislorod 5,5 sm 3 , karbonat angidrid gazi 45,9 sm 3 , azot 19,6 sm 3 ) saqlanadi. Sutning tarkibi doimiy emas va u qator omillar ta’sirida o’zgaradi: hayvonning yoshi, zoti, laktasiya davri, oziqlantirish va parvarishlash, sog’ish texnikasi, hayvonning holati, individual xususiyatlari va boshqalar ta’sir ko’rsatadi. Sut oqsil, karbonsuvlar, lipidlar, turli tuz va boshqa moddalar erigan suvda yog’ning mayda tomchilari aralashgan oq rangli emulsiyadir. Sutning tarkibidagi yog’lar mikroskopda qaralganda mayday tomchilar shaklida ko’rinadi. Sutni qayta ishlash korxonalaridagi ishlab chiqarish nazoratini ko‘rinishlari texnokim еx viy va mikrobiologik nazorat xisoblanadi. Texnokimyoviy nazoratni amalga oshirish uchun organoleptik, fizik-kimyoviy, texnik va xisob usullari, mikrobiologik nazoratni amalga oshirish uchun esa mikrobiologik usullardan foydalaniladi. 40 Organoleptik nazorat sezgi, ko‘rish, ta’m va xid bilish organlari yordamida amalga oshirilib bunda turli tashqi belgilar bo‘yicha ob’ektni rangi, xidi, ta’mi va konsistensiyasi aniqlanadi. Organoleptik baxolash natijalari degustatorni malakasiga, nazoratni sinchiklab o‘tkazilishiga va boshqa omillarga bog‘liq bo‘ladi. Bunday taxlil sensorli taxlil deb nomlanadi. Fizik – kim еx viy nazorat usullariga nazorat qilinadigan ob’ektni fizikaviy xususiyatlari va kim е x viy tarkibini asboblar va reaktivlar yordamida aniqlash uchun ishlatiladigan tadqiqot usullari tegishlidir. Texnikaviy nazorat usullari texnologik jixoz ishini va texnologik jarayonlar kechishini (harorat, bosim, aloxida operatsiyalar va umuman olganda texnologik jarayon davomiyligi, ishlab chiqarish xonalaridagi xavo namligi va boshqalar) tavfsiflaydigan turli o‘lchashlar va kuzatishlar xisoblanadi . Organoleptik, fizik - kimyoviy va mikrobiologik nazorat usullari nazorat qilinadigan ob’ekt (xom ashyo, tayyor mahsulot) sifatini organoleptik, kimyoviy va mikrobiologik ko‘rsatkichlari bo‘yicha standart talablariga muvofiqligini belgilash uchun xizmat qiladi. Bundan tashqari, mikrobiologik nazorat yordamida maxsulotlarni bakterial ifloslanganlik manbalarini ochish, yuvuvchi va dezinfeksiyalovchi vositalarni ta’sir etish samaradorligi va ishlab chiqarishni sanitariya – gigienik xolati to‘g‘risida tassavurlar xosil qilish mumkin. Texnik nazorat yordamida ushbu korxonada yo‘riqnomalar va boshqa xujjatlarda nazarda tutilgan texnologik rejimlarga qay darajada rioya qilinayotganligi aniqlanadi. Sutni gomogenlash usuli Sutga ishlov berish jarayonlaridan biri «gomogenlash» (gomogen –bir tekis, bir xil, bir jinsli) – sutga katta tashqi kuchlanish bosim o‘zgarishi natijaida ultratovush yoki yuqori chastotali ishlov berish natijasida hosil bo‘ladigan katta tashqi kuchlanish yordamida yog‘ sharchalarini parchalashsutning yog‘ fazasi emulsiyasi polidispersdir. Eng kichik yog‘ parchalari diamtri 1–2 mkm, yiriklari – 10 mkm dan kattaroq, yog‘ sharchalari o‘rtacha diamteri 3–4 mkm. 41 Gomogenlash jarayoni yordamida yirik yog‘ sharchalari parchalanib bir tekis o‘lchamga ega – o‘rtacha diametri 1 kmk atrofida bo‘lgan yog‘ sharchalari hosil bo‘ladi. diametri 6 mkm bo‘lgan bitta yog‘ sharchasi 200 dan ortiq diametri 1 mkm ga teng mayda sharchalarga qaymoq holida parchalanadi. Sut tarkibidagi yog‘ sharchalari (qaymoq) uning yuziga suzib chiqishi tezligini Stoks formulasiga asosan aniqlash mumkin. V= 2 9∗r2(p− p1)G μ Bu еrda: V – yog‘ sharchalarining suzib chiqish tezligi, sm/sek; r – yog‘ sharchasi radiusi, sm; p - sut zichligi, g/sm 3 ; p 1 - sut yog‘i zichligi, g/sek 3 ; G – erkin tushish tezlanishi (g=981sm/sek2); µ- qovushqoqlik. Formuladan ko‘rinib turibdiki, yog‘ sharchalarining yuqoriga suzib ajralib chiqish tezligi uning radiusi kvadratiga proporsional. Yuqorida ta’kidlanganicha, gomogenlash jarayoni natijasida yog‘ sharchalari o‘lchami taxminan 10 martaga kamayadi (1 mkm). Demak, yog‘ sharchalarining yuqoriga suzib chiqishi tezligi 100 marotaba sekinlashadi. Gomogenizatsiyalangan sutning yog‘i ajralib qolishi (qaymoq hosil bo‘lishi) amalda kuzatilmaydi. Gidrodinamik bosim sharoitni yog‘ sharchasi yuzasiga ta’siri uni tez cho‘zilib mayda bo‘laklarga bo‘linishini ta’minlaydi. Shunday qilib, klarifiksator barabanida ajralib chiqadigan qaymoq qayta– qayta gomogenlash kamerasidan o‘tib, yog‘ sharchalari sutdan ajralib chiqmaydigan darajada parchalanib mayda holda kelmaguncha bu jarayon davom etadi. Klarifiksatsiya samaradorligi gomogenlash diski diametriga, undagi teshiklar soni va o‘lchamiga bog‘liq. Klarifiksatsiyalangan sutdagi yog‘ dispersligi 7,0–8,0 MPa bosimda gomogenlangan sut dispersligiga to‘g‘ri keladi, undagi yog‘ sharchalari diametri 1,5 mkm atrofida. 42 Klarifiksatsiyalash ustunligi – bitta apparatda ikki texnologik operatsiya – sutni tozalash va gomogenlash bajariladi. Sutni gomogenlash uchun: - Ultratovushli tebranishlar - Elektrogidravlik zarba Gomogenlash jarayoni sut mahsulotlari sifatiga o‘zgartirish kiritadi. Yog‘ sharchalari qobig‘i yuzasi ko‘payib, uning oqsili tarkibida komponentlar adsorbsiyalanganligi uchun yopishqoqlik oshadi. Bu ayniqsa qaymoqda seziladi. Agar xom sut gomogenlangan bo‘lsa, uning ham aktiv va ham titrlanadigan kislotaligigi oshadi. Buning sababi sut yog‘iga lipazaning ta’siri ancha faollashganidadir. Pasterlangan sutda, lipaza asosan inaktiv holatda bo‘gani uchun, kislotaliliklarning oshishi ma’lum muddat saqlangandan so‘ng kuzatiladi. Gomogenlash jarayoni samaradorligini (effektivnost) K (%) sut namunasini tindirish yoki sentrifugalash yo‘li bilan va hosil bo‘lgan fraksiyalar yog‘liligini o‘lchab aniqlash mumkin. K= A*100 A+B Bu yеrda: A – og‘ir fraksiyadagi yog‘ massasi, %; V – еngil fraksiyadagi yog‘ massasi, %; Sut yog‘i emulsiyasi barqarorligi (stabilligi) texnologik jarayonlar natijasida quyidagi operatsiyalardan so‘ng buziladi: mexanik sog‘ish, sutni uzoq muddat saqlash, sutni nasoslar yordamida uzatish, separatlash, pasterlash, sterillash termovakuum ishlov berish, sutni yuqoridagi omillar hisobiga olgan holda quyidagi ketma – ketlikda gomogenlash tavsiya etiladi. Tozalash ilitish gomogenlash pasterlash sovutish; Ilitish→gomogenlash→tozalash→pasterlash→sovutish; Ilitish→tozalash→gomogenlash→pasterlash→sovutish; Ilitish→tozalash→pasterlash→gomogenlash→sovutish; Sut mahsulotlarini ishlab chiqarishda ikki xil gomogenlash usullaridan foydalanish mumkin: butkul yoki bo‘laklab. Butkul gomogenlashda qayta 43 ishlashga mo‘ljallangan sutning hammasi gomogenlanadi. Bo‘laklab gomogenlashda sut separatlanib, hosil bo‘lgan qaymoq gomogenlanib, yog‘sizlantirilgan sut bilan aralashtirilib, qayta ishlov davom ettiriladi. Bo‘laklab gomogenlash me’yorlanib tayyorlanadigan sut aralashmasidan mahsulot ishlab chiqarilganda qo‘llanilishi maqsadga muvofiq. 1- ish. Sutga sifat reaktsiya o’tkazish Kerakli jihozlar va reaktivlar. Xom sut, shtativ, proberkalar, mikroskop, buyum va qoplag’ich oynalar, tomizgich, spirt lampasi, mis kuporasining 2% li eritmasi, natriy gidroksidning 10% li eritmasi yod. Ishning bajarilishi. Uchta probirka olib ularning har biriga 4-5ml dan xom sut quyiladi. Birinchi probirkaga yod tomiziladi. Sutda kraxmal bo’lmaganligi uchun u kukarmaydi. Ikkinchi probirkaga Biuret reksiyasi qilib ko’riladi. Buning uchun uning ustiga natriy gidroksidning 10% eritmasidan 8-10 tomchi tomizilib chayqatiladi va ustiga 2-3 tomchi mis kuporasining 2% eritmasi tomiziladi, so’ngra bir oz qizdiriladi. Bunda sutning rangi o’zgarib och binafsha ranga kiradi. Bu esa sutda oqsil borligidan dalolat beradi. Uchinchi probirkadagi sut Trommer reaksiyasi bilan sinaladi bunda sutning sarg’ish ranga kirishi unda qand borligini ko’rsatadi. Sutda yog’ borligini aniqlash uchun uni mikroskopda ko’riladi. Bunda mayda yog’ tomchilarining kuzatilishi sut ham yog’ emulsiyasi ekanligini ko’rsatadi. 2-tajriba. Umikov reaktsiyasi. Ishning bajarilishi Ikkita probirka olib ularning biriga 1ml sigir suti, ikkinchisiga 1ml qo`y suti olinadi. Har ikkala probirkadagi sut ustiga 1-2ml dan ammiak eritmasi quyiladi. So’ngra probirkalar 60 0 C suv hammomiga 25-30 44 daqiqa saqlanadi. Natijada qo`y suti solingan probirka rangi binafsha, sigir suti solingan probirka esa sariq rangga kiradi. 3-tajriba. Simmerman reaktsiyasi Ishning bajarilishi. Bu usulda ham ikkita probirka olib ularning biriga 1ml qo`y suti, ikkinchi probirkaga 1ml sigir suti solinadi. Ularning ustiga 1mldan 0,1n sulfat kislota eritmasifan quyiladi va yana ularning ustiga 8ml dan distillangan suvdan qo’shiladi. Hatijada sigir suti solingan probirkada cho`kma hosil bo’ladi, leykin ayollar suti bor probirkada esa chukma kuzatilmaydi. 4-tajriba. Sut tarkibidagi yog` miqdorini aniqlash Ishga kerak bo‘lgan asboblar va reaktivlar: Pipetka, zichligi 1,81-1,82 bo‘lgan 10 ml sulfat kislotasi, namuna olish uchun 10,77 ml sut, 1 ml izoamil spirti, suv xammomi, jiromer (yog` o`lchagich), sentrofuga. Sut tarkibidagi yog‘ miqdorini aniqlash Sut tarkibidagi yog‘ miqdorini aniqlash sut sifatiga baho berishning eng samarali usuli hisoblanadi. Sutning to‘yimliligi uning yog‘liligi, tarkibidagi oqsil, uglevodlar miqdori bilan belgilanadi. Yog‘ sut tarkibidagi yog‘ donachalari shaklida uchraydi. Bu donachalar soni va yirik-maydaligi molning zotiga, boqish sharoitiga sog‘in davri va shu singari omillarga bog‘liq. Buning uchun chorvachilik fermalaridan keltirilgan sutdan namuna olish kerak. Namuna olish uchun sut yaxshilab aralashtiriladi. Agar sut yuzasida qaymoq hosil bo‘lsa, uni suv isitgich asbobida 30-400 C 0 haroratda isitib keyin uni 15-200 C 0 haroratgacha sovutilishi lozim. Sutning harorati 15-200 C 0 dan past bo‘lsa, shu darajagacha isitish kerak. Keyin u yaxshilab aralashtiriladi va namuna olinadi. Sutning yog‘liligini aniqlashda bir necha xil usullardan foydalaniladi. Sut yog‘ining miqdori Gerber usulida quyidagi tartibda aniqlanadi: Tahlil o‘tkazishda ehtiyotkorlikka rioya qilish kerak. 1. Tozalab yuvib quritilgan jiromerlar (yog` o`lchagichlar) shtativga kerakli sonda o‘rnatiladi; 45 2. Har qaysi jiromerga (yog` o`lchagichga) avtomat pipetka yordamida zichligi 1,81-1,82 bo‘lgan 10 ml dan sulfat kislotasi quyiladi; 3. Yaxshilab aralashtirilgan sutdan pipetka bilan 10,77 ml olib, jiromer (yog` o`lchagich) devorlari orqali asta-sekin kislota ustiga quyiladi. Jiromerga (yog` o`lchagichga) oldin quyilgan kislota bilan sut aralashmasligi va pipetkadagi sutning hammasi jiromerga (yog` o`lchagichga) tushishi uchun pipetka uchini jiromer (yog` o`lchagich) devoriga tekizib 6-7 sekund kutish kerak. Pipetkadagi sutni puflab tushirish mumkin emas. Bundan tashqari sutni jiromerga (yog` o`lchagichga) sekinlik bilan quyilmasa sut bilan sulfat kislatasi tez reaksiyaga kirishib juda katta miqdorda issiqlik ajralib chiqadi va jiromer (yog` o`lchagich) sinib ketib tajriba o`tkazgan odamga turli darajada shikast еtkazish mumkin; 4. Jiromerning (yog` o`lchagichning) nomeri va unga quyilgan sut namunasi yozib olinadi; 5. Avtomat pipetka yordamida 1 ml izoamil spirt olib, jiromerdagi (yog` o`lchagichdagi) sut ustiga quyiladi. Quyish vaqtida spirt jiromer (yog` o`lchagich) devoriga tegmasligi kerak, aks holda keyin reaksiya vaqtida probka otilib ketishi mumkin; 6. Barcha jeromerlar (yog` o`lchagichlar) to‘lgandan keyin og‘zi rezina probka bilan berkitiladi. Bu vaqtda jiromerning (yog` o`lchagichning) probka tiqiladigan joyi quruq bo‘lishi kerak; 7. Jiromerga (yog` o`lchagichga) quyilgan kislota, sut va izoamil spirtni aralashtirish uchun maxsus chayqatgich mashinadan foydalanish mumkin. Bu mashina bo‘lmaganda 5-6 ta jiromerni (yog` o`lchagichni) sochiq bilan o‘rab, 5 minut davomida chayqatish kerak. Shundan so‘ng jiromerning (yog` o`lchagichning) ingichka tomonidagi kislotani to‘liq aralashtirish uchun probkali tomonini pastga va yuqoriga qilib 2-3 marta chayqatiladi. Bunda sulfat kislota ta’sirida reaksiya ro‘y berib, sut tarkibidagi kazein va yog‘ donachalari sutni qoplab turgan oqsil qobig‘i erib ketib, har xil birikmalar (gips, kazeinning sulfat kislota bilan kompleks birikmasi) hosil bo‘ladi. Natijada yog‘ donachalari erkin 46 holda qoladi. Reaksiya natijasida jiromer (yog` o`lchagich) 70-750 C 0 gacha isishi mumkin; 8. Namuna aralashtirib bo‘lgandan so‘ng yog` donachalarining to`liq erishini ta`minlash uchun probkali tomonini pastga qaratib 5 minut davomida suv xammomida 67-700 issiqlikda saqlanadi; 9. Jiromerni (yog` o`lchagichni) suv xammomidan olib, quruq qilib artiladi va sentrofuga stakanlariga joylashtiriladi. Agar jiromerlar (yog` o`lchagichlar) soni toq bo‘lsa, muozanatni saqlash uchun qarama-qarshi tomonga ichiga suv to‘ldirilgan jiromer (yog` o`lchagich) joylashtirish kerak; 10. Sentrafuga qopqog‘ini yopib, 5 minut davomida (qum soat bilan) minutiga 1000 aylanishdan kam bo‘lmagan tezlikda aylantiriladi. Aylanish tezligi sentrofugaga o‘rnatilgan schyotchik-taxometr orqali aniqlanadi. Taxometr bo‘lmagan taqdirda tsentrofugani aylantiradigan dastaning aylanish tezligi bo‘yicha nazorat qilinadi. Dastaning tezligi o‘rtacha minutiga 100 marta aylanish kerak; 11. Jiromerlarni (yog` o`lchagichlarni) sentrofugadan olib, yopilgan tomonini pastga qilib, ikkinchi marta suv xammomida 5 minut davomida 65-700 S haroratda saqlanadi; 12. Jiromerni (yog` o`lchagichni) chayqatmasdan suv isitgich asbobidan shkala tomonini yuqoriga qaratib olib, artib quritiladi va probkasini sekin qimirlatib hosil bo‘lgan yog‘ qatlamining pastki qismi shkalaning biror ko‘rsatgichli chizig‘iga to‘g‘rilanadi. Yog‘ ustunining balandligi shkala bo‘yicha aniqlanadi. Jiromer (yog` o`lchagich) shkalasining katta chiziqlar oralig‘i 100 ml sut tarkibida 1 gramm, mayda chiziqlar oralig‘i esa 0,1 gramm yog‘ borligini ko‘rsatadi. Bu ko‘rsatgichlar foiz hisobidagi yog‘ miqdorini ifodalaydi. Sutning yog‘liligini aniqlashda foydalaniladigan zichligi 1,81-1,82 bo‘lgan sulfat kislatasi sutdagi barcha oqsillarni va mineral moddalarni kuydirish hamda yog‘ donachalarini ajratish uchun foydalaniladi. Izoamil spirtdan esa yog‘ donachalarini eritish maqsadida foydalaniladi. Masalan: yog‘ ustunining pastki chegarasi jiromer (yog` o`lchagich) shkalasi chizig‘ining 1 raqamiga, yuqori 47 chegarasi (yog‘ ustunining botiq qismidan hisoblanganda) 4,8 raqamiga mos kelsa, tekshirilgan sutning yog‘liligi 4,8 – 1 = 3,8 % ga teng bo‘ladi. 48 3. BOB. TADQIQOT NATIJALARI 3.1. Olingan natijalarning tahlillari Ma`lumki O‘zbekistonda qo`ychilik qoramolchilikdan keyin o`z ahamiyati jixatidan ikkinchi o`rinda turadi. Qo`ylardan turli maxsulot - jun , qorako`l teri, go‘sht, yog va ayrim xollarda sut xam olinadi. Qo`ylarning eng muxim biologik xususiyatlaridan biri – ularning uzoq yura olishi va o`tlik yaylovlardan foydalana olishi. Qo`ylarning yupqa lablari bilan o`tkir tishlari nixoyat darajada xarakatchan bo`lib, ular o`tlarning tagidan uzib olishga hamda dag`al o`simliklarning nozik barglarini еyishga imkon beradi. Shuning uchun qo`ylar O`zbekistonda juda ko`p bo`lgan dasht, chala dasht va qumli yaylovlaridan boshqa hayvonlarga qaraganda yaxshi foydalanadilar. Butun dunyodagi qo`ylar soni 1450 mln. boshni tashkil qiladi, shundan 155 mln.ni Avstraliyada va 48 mln.ni Yangi Zelandiyada urchitiladi. Qo'y suti an'anaviy ravishda Shimoliy Kavkaz, Markaziy Osiyo, Zakavkaz va Qrimda qo'llaniladi. Qo'y suti Yaqin Sharq, Gretsiya va Italiya aholisi tomonidan ham keng qo'llaniladi. Bu mamlakatlarda 4 oydan 5 oygacha davom etadigan laktatsiya davrida 150 kg gacha sut berishga qodir bo'lgan maxsus qo'y zotlari еtishtirildi. Qo'y suti juda yuqori kaloriyali va to'yimli mahsulot bo'lib, nozik va ozgina shirin ta'mga ega. Undan sariyog', tvorog, yogurt, kefir tayyorlanadi va, albatta, butun dunyodagi gurmeler qo'y suti pishloqining ta'mini yaxshi bilishadi. Bizning tadqiqotlarimizdan olgan natijalarimizga muvofiq va adabiyotlar ma`lumotlariga asoslanib aytadigan bo`lsak, dunyoda qo'y va echki sutidan olingan mahsulotlarni iste'mol qilishning barqaror o'sishi kuzatilmoqda. Qo'y suti kaltsiy va minerallar miqdori bo'yicha boshqa mashhur sut turlari orasida haqiqiy chempiondir. Qo'y sutida sigir sutiga qaraganda deyarli ikki baravar ko'p D vitamini mavjudligini hisobga olsak, osteoporozni davolash suyaklarni mustahkamlash va osteoporozning oldini olish uchun shunchaki almashtirib bo'lmaydigan narsa ekanligi ayon bo'ladi. Suyak to'qimasini mustahkamlash 49 funktsiyasidan tashqari, kaltsiy kasallikdan keyin tananing tiklanishida muhim rol o'ynaydi va immunitet tizimini mustahkamlashga yordam beradi. Har qanday ovqatlanish mutaxassisi kaltsiyni singdirish uchun fosforni ham iste'mol qilish kerakligini aytadi va shuning uchun qo'y sutida bu ikki mikroelementning nisbati deyarli idealdir. Har qanday sut singari, qo'ylarda ham qimmatli vitaminlar mavjud. Ayniqsa, foliy kislotasi va B 12 vitaminiga boy. Qo y suti sigir sutigaʻ nisbatan ancha foydali. U xolesterin darajasini pasaytirish, suyaklarni mustahkamlash, immunitetni oshirish, o sish va rivojlanishni yaxshilash, tug ma ʻ ʻ nuqsonlarni oldini olish, yallig lanishni kamaytirish, saratonga qarshi kurashish ʻ kabi foydali jihatlarga ega. Bundan tashqari, qon bosimni pasaytiradi. Qo y suti ʻ butun dunyo bo ylab ming yillar davomida oziq-ovqat sifatida ishlatilgan. U ʻ sigir suti kabi keng tarqalmagan bo lsa-da, ancha mashhur. ʻ Ba zi mintaqalarda, ʼ xususan, Izroil, Braziliya, Niderlandiya kabi davlatlarda iste mol uchun asosiy ʼ manbaga aylangan. Qo y suti dunyodagi mashhur pishloq, yogurt va turli xil ʻ ichimlik olishda ham foydalaniladi. 3.1.1-jadval Qo`y suti tarkibini orgonoleptik ko`rsatkichlari Ko`rsatkichlar Natija Rangi Oq-sarg`ish Hidi O’ziga xos hidli Tashqi ko`rinishi Quyuq suyuqlik ko`rinishida Ta`mi Shirin, mazali 50 Qo y sutini iste mol qilinganda, oqsil, uglevodlar, foydali yog lar, muhimʻ ʼ ʻ menirallar va vitaminlarga ega bo ladi. Ko pchilik qo ylarning sut berish vaqti ʻ ʻ ʻ cheklangan, ya ni yil fasllariga va ozuqasining turiga qarab ulardan sifatli sut ʼ olish mumkin. Sut tarkibidagi A va E vitaminlari tanadagi antioksidantlar bo lib, ʻ zaharli toksinlarni izlaydi va ularni organizmdan yo qotib yuboradi. Buning ʻ natijasida surunkali kasallik va stresslarning boshlanishini oldini oladi. Yana bir muhim jihati shundan iboratki, E vitamin terining salomatligini ta minlash ʼ uchun ham xizmat qiladi. Yuqoridagi statistik ma lumotlarga e tibor qiladigan ʼ ʼ bo lsak, qo y suti sigir sutiga nisbatan 1-1,5 barobar boy vitaminga ega ekan. ʻ ʻ Shuning uchun ham qo y suti sigir sutiga qaraganda iste mol qilinganda oson va ʻ ʼ tez hazm bo ladi. ʻ 3.1.1.- rasm. Tajribadagi qo`ylar 51 Mamlakatimizda qo‘ y suti ishlab chi q arish imkoniyatlari mavjud . H ar bir qo‘ ydan kuniga o‘ rtacha 400-500 gramm su t so g‘ ib olish va ularga q ayta ishlov berish tufayli sifatli sut maxsulotlarini ishlab chi q arishni amalga oshirish mumkin. Qo‘ y suti respublikamiz mi q yosida еtarlich a foydalanilmayotgan resurslardan biri xisoblanadi. B u resurslardan foydalanilmaslikning sabablari qilib q uyidagilarii q ayd etish mumkin: yaylov sharoitidagi otarlarda q orak o‘ l qo‘ ylarini so g‘ ish va sutga birlamchi ishlov berish b o‘ yicha еtarli ilmiy-tadkikot ishlari va tavsiyanomalarning ishlab chikilmaganligi, qo‘ ylarini so g‘ ish uchun mos texnika vositalarining е tarli emasligi, qo‘ ylarini s og‘ ishdagi kam chiliklar shular jumlasidandir. 3.2. Qo`y sutining fiziologik-biokimyoviy xususiyatlarini o`rganish Qo`y suti boshqa qishloq xo`jalik hgayvonlari sutidan o`zining tarkibida quruq moddalarining ko`pligi bilan ajralib turadi: yog`i – 6- 8 %, oqsili – 4,5- 6,0, qandi – 4,6 va mineral moddalari 0-8% ni tashkil qiladi. Sovliqlarning sut maxsuldorligiga ularni zoti, oziqlantirish va saqlash sharoitlari, laktasiya davri ta`sir qiladi. Sovliq sutidan asosan pishloq tayyorlanib, sut xolida kam iste`mol qilinadi. Eng ko`p tarqalgan pishloq-brinza bo`lib, quruq moddasi tarkibida 40- 50 % yog` bo`ladi. Sovliq sutida yog` nisbati yuqori bo`lgani bilan sariyog` tayyorlab bo`lmaydi, chunki u maxsus xidga ega bo`lib surkaluvchan bo`ladi. Sovliq sutidan tayyorlangan mahsulotlar yuqori to`yimlilik va hazmlanish xususiyatiga ega. Qo`y sutidan bozor uchun mahsulot ishlab chiqarish ko`pgina dag`al junli qo`y zotlariga to`g`ri keladi. Qo`ylarni tanlash va juftlashda sut maxsuldorligining inobatga olinmasligi, ularning sut maxsuldorligining past bo`lishiga sabab hisoblanadi, vaxolanki sut qo`zilarning bir kun o`sishida asosiy omil bo`lib hisoblanadi. Ba`zi zot sovliqlari suti faqat qo`zisiga еtib qolmasdan sog`ish ham mumkin. Shunday zotlarga barcha Kavkaz, O`rta Osiyo va Qozog`iston zotlari kiradi. Birinchi navbatda qo`ylarning sut maxsuldorligi ularni oziqlantirish darajasiga bog`liq. 52 Qo`ylarning sut maxsuldorligi ularning konstitutsiyasiga ham bog`liq bo`ladi. Ko`p hollarda ikki va undan ko`p qo`zi tuqqan sovliqlar bir qo`zi tuqqan sovliqlarga nisbatan ko`proq sut beradi. Shuningdek emizikli qo`zilar soni va emish soni ham sut maxsuldorligida o`z aksini topadi. Qo`zilar soni qanchalik ko`p bo`lsa, sut maxsuldorligi shunchalik yuqori bo`ladi. Erkak qo`zi tuqqan sovliqlarda, urg`ochi qo`zi tuqqanlariga nisbatan sut maxsuldorligining yuqori bo`lishi tasdig`ini topgan. Sovliqlarning sut maxsuldorligi 4-5 laktasiyaga ortib borib keyin pastlab ketadi. Sovliqlarning sut maxsuldorligi sog`ib olingan, emgan sut miqdorini o`lchash, yoki qo`zilarning vazn qo`shishiga qarab aniqlanadi. Emgan sut miqdorini aniqlash uchun qo`zilarni sovliqni emguncha va emgandan keyingi vaznini o`lchash bilan aniqlanadi, bu usulda ikki sutka davomida ma`lum vaqtlarda qo`zilar emishga qo`yiladi va o`lchanadi. Nazorat sog`imlar esa 1 oyda ikki marta o`tkaziladi. Qo`zilar hayotining dastlabki 2-3 haftasida faqat ona suti bilan ta`madi qiladi, shu boisdan onasining sut maxsuldorligi va qo`zining bir oydagi o`sishi o`rtasidagi bog`liqlik juda yuqori bo`ladi. Shuning uchun dastlabki 20 kundagi sut maxsuldorligi 20 kunlik qo`zi vaznidan tug`ilgandagi vazni olib tashlanib 5 ga ko`paytiriladi (ya`ni 1 kg vazn oshishi uchun 5 kg sovliq suti sarflanadi). Yuqoridagi ma`lumotlardan ko`rinib turibdiki, qo`y suti o`zining kalariyaligi, tarkibidagi oqsil, yog`, uglevodlar, mineral moddalar va vitaminlarning ko`pligi bilan boshqa turdagi hayvonlar sutidan ancha farq qiladi. Sigir suti, echki sutiga allergiyasi bor odamlar esa qo`y sutini iste`mol qilishlari mumkinligi ham diqqatga sazovordir. Ayniqsa, qo`y sutidan tayyorlanadigan mahsulotlar, tvorog, pishloq, yogurt kabilar dunyoning ko`pchilik davlatlarida keng miqyosda ishlab chiqarilayotganini inobatga olib, bizning mamlakatimizda ham tadbirkorlar shu soha olimlari bilan maslaxatlashgan holda qo`y suti mahsulotlarini ishlab chiqarishni jadallashtirsalar aholi salomatligini saqlashda muhim omil bo`lar edi deb hisoblaymiz. 53 3.2.1.-rasm. Qo`y suti tarkibini laboratoriya sharotida aniqlash jarayoni 54 3.2.2.-rasm. Qo`y suti tarkibini aniqlashda foydalanilgan Lactoskan apparati 55 3.2.3.-rasm. Qo`ylarni sog`ish jarayoni 56 3.2.1-jadval Qo`y suti tarkibini turli hayvonlar va ona suti bilan taqqoslanishi, (gr) Nomi Quruq modda Yog` Oqsil Kaziein Glyukoza Mineral modda Qo`y 18,4 6,7 5,9 4,8 4,9 1,1 Sigir 12,5 3,6 3,2 2,6 4,8 0,7 Echki 13,2 4,3 3,6 3,0 4,5 0,8 Tuya 15,1 5,4 3,8 2,9 5,1 0,7 Ot 10,7 1,8 2,1 1,2 6,4 0,4 Ona suti 12,1 3,5 1,5 0,7 6,7 0,3 Qo'y Sigir Echki Tuya Ot Ona suti02468101214161820 Quruq modda Yog' Oqsil Kazein Glyukoza Mineral 3.2. 4 .-rasm. Qo'y suti tarkibining boshqa hayvon va ona suti bilan taqqoslanishi (gr) 57 Yuqorida 3.2.1- jadval ma`lumotlarida aytib o`tilganidek, qo`y suti tarkibi, fiziologik-biokimyoviy xususiyatlari boshqa sut emizuvchilar sinfi vakillari sutining tarkibidan tubdan farq qiladi. Qo‘y suti sigir sutiga nisbatan ancha foydali. U xolesterin darajasini pasaytirish, suyaklarni mustahkamlash, immunitetni oshirish, o‘sish va rivojlanishni yaxshilash, tug‘ma nuqsonlarni oldini olish, yallig‘lanishni kamaytirish, saratonga qarshi kurashish kabi foydali jihatlarga ega. Bundan tashqari, qon bosimni pasaytiradi. Qo‘y suti butun dunyo bo‘ylab ming yillar davomida oziq-ovqat sifatida ishlatilgan. U sigir suti kabi keng tarqalmagan bo‘lsa-da, ancha mashhur. Qo‘y sutini iste’mol qilinganda, oqsil, uglevodlar, foydali yog‘lar, muhim menirallar va vitaminlarga ega bo‘ladi. Ko‘pchilik qo‘ylarning sut berish vaqti cheklangan, ya’ni yil fasllariga va ozuqasining turiga qarab ulardan sifatli sut olish mumkin. Jadval ma`lumotlaridan va ilmiy tadqiqotlarimiz natijasida olingan ma`lumotlarga asosan qo‘y va sigir sutlaridagi moddalar boshqa turdagi hayvonlarnikiga nisbatan anchayin yuqori ekanligini ta`kidlab o`tmoqchimiz. 3.3. Qo`y suti tarkibini yil fasllariga mos holda o`zgarishi Olib borgan tadqiqotlarimizga asoslanib va adabiyotlar ma`lumotlari asosida shuni aytish mumkinki, sut to‘g‘risida, hozirgi kunga qadar to‘plab kelingan katta hajmdagi ilmiy va amaliy bilimlar odamzod uchun bebaho qiymatga ega bo‘lgan shu boylikni munosib ravishda qadrlashga imkon beradi. Zamonaviy ilmiy ma lumotlarga ko‘ra, sutda 200 dan ortiq har xilʼ tarkibiy qismlar bor va qulay tarzda muvozanatlashgan 20 ta aminokislota, 147 tadan ortiq yog‘ kislotalari, sut qandi ya ni laktoza, turli xil mineral moddalar, ʼ mikroelementlar, hozir ma lum bo‘lgan vitaminlarning barcha turlari, ʼ pigmentlar, fosfatidlar, sterinlar, fermentlar, gormonlar va normal hayot faoliyatini saqlab borish uchun organizmga zarur bo‘lgan boshqa moddalar shular jumlasidandir. 58 Sut mineral moddalar kalsiy, kaliy, natriy, magniy, fosfor, temir va h.k. lar tuzlaridan iborat bo‘ladi. Ularning hammasi kishi organizmi uchun katta ahamiyatga ega. Sutdagi oqsillar, yog‘lar va uglevodlar kishi organizmida deyarli to‘la hazm bo‘ladi. Bir litr sut taxminan 670 kkal beradi. Sutning tarkibi doim bir xil bo‘lmaydi va ular hayvonning nasli va yoshiga, parvarish qilinishi, oziqlantirish, sog‘ilish davrining davomiyligiga va boshqa omillarga bog‘liq bo‘ladi. Bu omillardan eng asosiysi – qo`ylarning boqilishi ya`ni oziqlantirish hisoblanadi. Yaxshi oziqlanish sut sog‘imini oshiradi, uning tarkibi va sifatini yaxshilaydi. Ma`lumki, sut – sut emizuvchi hayvonlarning laktatsiya davrida sut bezlarida ishlab chiqariladigan suyuqlik, fiziologik jihatdan yangi tug`ilgan naslni oziqlantirishga mo`ljallangan murakkab kimyoviy tarkibga va barcha oziq moddalarga ega. Tarkibida suv, oqsil, yog`, mineral moddalar, vitaminlar, fermentlar, garmonlar va boshqa moddalar bor. Sut tarkibida organizmning normal o`sishi va rivojlanishi uchun zarur ko`pgina oziq moddalarning maqbul nisbatlarda bo`lishi uni qimmatli oziq – ovqat maxsulotiga aylantiradi. Sut oqsillari asosan, kazein, albumin va globulindan iborat. Shirdon fermenti va kuchsiz kislotalar ta`sirida kazeinning ivish xususiyatida tvorog, pishloq, kazein ishlab chiqarishda foydalaniladi. Biologik xususiyatlariga ko`ra albuminli sut kazeinli sutga qaraganda foydaliroq hisoblanadi. Sut oqsilida hayotiy zarur barcha aminokislotalar, shu jumladan, almashtirib bo`lmaydigan aminokislotalarning to`liq majmui bor. Ayniqsa, sutda lizin, metionin va triptofan maqbul nisbatlarda mavjud. Oltingugurtli aminokislotalar metioninva sistinga boy. Sut oqsillarini organizm yaxshi o`zlashtiradi. Bizning olib borgan tadqiqotlar natijalariga muvofiq qo`y sutining tarkibi oziqlanishiga va yil fasllariga qarab o`zgarishlarga uchraydi: 59 3.3.1-jadval Yilning bahor faslida qo`y suti tarkibi (%) (M±m, n=5) Quruq modda Yog` Oqsil Laktoza Tuz Zichlik (g/sm 3 ) Kislotali k ( 0 T) 11,2±0,17 6 6,5±0,05 4,02±0,0 5 6,10±0,0 4 0,9±0,05 1036,7 25 Ushbu 3.3.1-jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, yilning bahor paytida qo`ylar daladan ko`k o`tlar va boshqa proteinga boy o`simliklar iste`mol qilinganda sut tarkibida quruq modda-11, 2 % ni, yog`-6,5 % ni, oqsillar-4,02 % ni, laktoza-6,10 % ni, tuz-0,9 % ni, zichlik esa-1036,7g/sm 3 ni tashkil qilgani o`rganildi. 3.3.2-jadval Yilning yoz faslida qo`y suti tarkibi (M±m, n=5) Quruq modda Yog` Oqsil Laktoza Tuz Zichlik (g/sm 3 ) Kislotalik ( 0 T) 10,8±0,05 6,8±0,0 5,02±0,05 6,03±0,04 0,7±0,06 1023,4 22 60 5 Ushbu 3.3.2-jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, bizning olib brogan tadqiqotimiz natijasiga ko’ra yilning yoz faslida qo`ylarning oziqlanishi natijasida olingan sut tarkibida quruq modda-11, 2 % ni, yog`-6,5 % ni, oqsillar-4,02 % ni, laktoza-6,10 % ni, tuz-0,9 % ni, zichlik esa-1036,7g/sm 3 ni tashkil qilgani o`rganildi. 3.3.3-jadval Yilning kuz faslida qo`y suti tarkibi (%) (M±m, n=5) Quruq modda Yog` Oqsil Laktoza Tuz Zichlik (g/sm 3 ) Kislotalik ( 0 T) 11,4±0,05 6,4±0,0 5 4,0±0,05 6,12±0,005 0,6±0,06 1036,5 2 4 Ushbu 3.3.3-jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, yilning kuz faslida qo`ylar daladan asosan quruq moddaga boy o`simliklar iste`mol qilinganda sut tarkibida quruq modda-11, 2 % ni, yog`-6,5 % ni, oqsillar-4,02 % ni, laktoza- 6,10 % ni, tuz-0,9 % ni, zichlik esa-1036,7g/sm 3 ni tashkil qilgani o`rganildi. 61 Bahor fasli Yoz fasliKuz fasliQish fasli 0 200 400 600 800 1000 1200 Kislotalik Zichlik Tuz Laktoza Oqsil Yog' Quruq modda 3.3.1-rasm. Qo`y sutining tarkibi oziqlanishiga va yil fasllariga qarab o`zgarishi 3.3.4-jadval Yilning qish faslida qo`y suti tarkibi (%) (M±m, n=5) Quruq modda Yog` Oqsil Laktoza Tuz Zichlik (g/sm 3 ) Kislotalik ( 0 T) 18,5±0,03 7,5±0,0 5 3,39±0,02 6,10±0,005 0,9±0,0 6 1036,7 21 62 Ushbu 3.3.4-jadval ma`lumotlaridan ko`rinib turibdiki, yilning qish faslida qo`ylar o’simlik qoldiqlari va qo’shimcha oziqlantirishlar asosida oziqlanishi hisobiga sut tarkibida quruq modda-11, 2 % ni, yog`-6,5 % ni, oqsillar-4,02 % ni, laktoza-6,10 % ni, tuz-0,9 % ni, zichlik esa-1036,7g/sm 3 ni tashkil qilgani o`rganildi. 3.3.5-jadval Qo’y suti tarkibidagi mineral moddalarning sigir va echki suti bilan taqqoslanishi (100 g da mg hisobida) Elementlar Echki suti Sigir suti Qo’y suti Kalsiy 134 119 193 Magniy 14 13 18,0 Fosfor 111 93 158 Natriy 50 49 44 Kaliy 204 151 137 Rux 0.3 0.4 0.5 Selen 1.5 1.7 2 Echki suti Sigir suti Qo'y suti050100150200250 Kalsiy Magniy Fosfor Natriy Kaliy Rux Selen 3.3.2-rasm. Qo’y suti tarkibidagi mineral moddalarning sigir va echki suti bilan taqqoslanishi (100 g da mg hisobida) 3.3.6-jadval 63 Qo`y suti tarkibini oziqlantirishga bog`liq holda o`zgarishi Oziqlantirish usullari Organik moddalar ( n=4 ) Yog` (%), M±m Oqsil (%), M±m Laktoza (%), M±m 1- nazorat guruhi - yaylovda qo ` shimcha ozuqlarsiz boqilganda 5,9±0,10 4,87±0,08 5,66±0,09 2- tajriba guruhi yaylovda oziqlanadi va ozuqasiga qo ` shimcha kuniga 0,3 kg arpa qo ` shiladi 6,7±0,23 4,97±0,07 5,89±0,08 3- tajriba guruhi Og‘ilda ozuqa aralashmalari (pichan+konsenratlar) b erib boqilganda 7,7±0,25 6,18±0,11 6,29±0,13 Yuqoridagi 3.3.6- jadvalga asoslangan holda shuni aytish mumkinki, nazorat guruhiga yaylovda qo’shimcha ozuqalarsiz boqilganda yog’ miqdori 5.9 %, oqsil 4.87 % va laktoza 5.66 % ni tashkil etadi. 2-tajriba guruhida bu ko’rsatkichlar 6.7, 4.97 va 5.89 foizga ko’tarilganini ko’rishimiz mumkin. Ko’rsatkichlarning o’sishiga sabab 2-tajriba guruhidagi jaydari qo’ylar ozuqasiga har kuni 300 gr arpa qo’shib berilganidir. 3-tajriba guruhi qo’ylarini og’ilda pichan va konsenratlar bilan boyitilgan ozuqa aralashmasi bilan boqilganda yog’ 7.7 %, oqsil 6.18 % va laktoza 6.29 % ni tashkil etdi. Tajriba natijasida shuni aytish joizki, jaydari qo’ylarni og’ilda ozuqa aralashmalari bilan boqilganda, yaylovda boqilgan qo’ylarga nisbatan ko’proq sut beradi. Bindan tashqari sut ratkibidagi yog’, oqsil va laktoza foizi ham brogan sari oshib boradi. Xulosa 64 1. Jaydari qo`ylarning fiziologik-biokimyoviy xususiyatlarini to`liq o`rganib chiqish va shu asosida ularning mahsuldorlik ko`rsatkichlarini o`rganish shu qadar muhimdir. 2. Qo`y sutining tarkibi yil fasllariga va oziqlanish sharoitlariga mos holda o`zgarib borishi o`rganildi. 3. Qo`y suti boshqa qishloq xo`jalik hgayvonlari sutidan o`zining tarkibida quruq moddalarining ko`pligi bilan ajralib turadi: yog`i – 6-8 %, oqsili – 4,5-6,0, qandi – 4,6 va mineral moddalari 0-8 % ni tashkil etishi o`rganildi 4. Qo`y suti shifobaxsh hisoblanib, allergik va boshqa kasalliklarni oldini oladi. 5. Samarqand viloyati hududlarining tog‘ va tog‘oldi yaylovlari qo`ylarni urchitishda eng qulay hudud bo‘lib hisoblanadi. Ushbu hududning butali – efemerli yaylovlari, cho‘l va yarim cho‘l hududlarining boshqa tipdagi yaylovlariga nisbatan umumiy miqdori bo‘yicha eng yuqori ko‘k massa beradi. Bu esa qo`ylarda mahsuldorlik ko`rsatkichlarini yuqori bo`lishiga olib keladi. 6. Qo'y suti tarkibidagi oqsil, yog', uglevodlar miqdori qo'yning is'temol qiladigan ozuqa ratsioniga bog'liq. Erta baxorda oqsil ko'rsatkichi, yoz, kuz, qish fasllariga qaraganda ko’proq bo'ladi. 65 AMALIY TAVSIYALAR Mamlakatimiz prezedenti tomonidan chorvachilikni rivojlantirish bo‘yicha chiqarilgan qaror va farmoyishlarni keng jamoatchilik o‘rtasida targ‘ibot qilish va shirkat, fermer hamda shaxsiy xo‘jaliklarda qo‘ychilikni tashkil etish va qo`y sutini olinishini rivojlantirishni taklif etamiz. Respublikamizda qo‘ylarini bosh sonini ko‘paytirish va ulardan olinadigan sut mahsuloti miqdorini va sifatini oshirish uchun mustahkam ozuqa bazasini yaratish, me’yor asosida ratsion tuzib, to‘la qiymatli oziqlantirishni tavsiya etamiz. 66 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati I.Ilmiy-nazariy adabiyotlar 1) Milliy nashrlar 1.Maqsudov I, Jo`raev J, Amirov Sh. Chorvachilik asoslari. Toshkent, 2012, 361-b. 2. Т ojiboy е v B.M., Н oshimov I. E. Qishloq xo1`jalik chorva mollarini oziqlantirish. Toshkent 2017. – 319-b. 3. Ю супов С . Ю ., Исмоилов А . И ., Рахимов А . А . “ Қоракўлч илик ” Тошкент . “ Ме ҳ нат ”, 1996. 4. Юсупов С . Ю ., Рўзимуротов Р . Х . “ Қ оракўлчилик ма ҳ сулотларини ишлаб чи қ ариш технологияси ” Самар қ анд 1995, 178 б . 5. Исмаилов М. Ш., Шеров Ж.А. Қоракўлчиликда ишлаб чиқариш жараёнларини рa ци онал ташкиллаштириш бўйича амалий қўлланма. Самарқанд, 2013. -44 б. 6.Зокиров М. Д., Атамуродов К.А., Х айдаров Я. Х. “ Ҳ айвонлар хом ашёси товаршунослик”. Тошкент, 1999. 89-93-бетлар. 2) Xorijiy nashrlar 7. Алиев А.А. Обмен веществ у жвачных животных. – М.НИЦ «Инженер», 1997.- 410 с. 8 . Баканов В.Н., Менкин В.К. «Кормление селскохозяйственных животных». Москва, Агропромиздат, 1998. 378 с. 9. Белявский И., Сазонова Т.Н. Кормосмеси и кормовые добавки в молочном животноводстве. - М.; Росселхозиздат,1981. 10 . Викторов П.И., Методика и организa ция зоотехнических опытов/ Менкин В.К. //- М. Агропромиздат., 1991.-с 38-65. 67 11. Воронин Е. С., Петров А. М., Серых М. М., Девришов Д. А. Иммунология . Под . ред. Е. С. Воронина. - М.: Колос, 2002. - 408 с.12. Горбатова К.К. Биохимия молока и молочных продуктов. - М.; Пищевая промышленност, 1980, 142 с. 13. Драганов И.Ф., Двалишвили В.Г., Калашников В.В. Кормление овец и коз: учебник / – Москва: ГЭОТАР – Медиа, 2011. – 208 с. 1 4 . Ерохин А.И. , Ерохин С.А. Овцеводство: у ч ебник /– Москва: МГИП, 2004. С– 480-484. 15 . Ерохин А.И. Прогнозирование продуктивности, воспроизводства и резистентности овец: монография / А.И. Ерохин, В.В. Абонеев, Е.А. Карасев, С.А. Ерохин, Д.В. Абонеев / под ред. проф. А.И. Ерохина. - М., 2010. - 352 с. 16 . Калашников А.П., Клейменов Н.И., Щеглов В.В., и др. Нормы и рa ци оны кормлени я селскохоз я йственных животных. «Агропромиздат».2003 , 405 с. 17. Калашников А.П. Теори я кормлени я и продуктивност животных. //Оптимизa ция кормлени я сел ьс кохоз я йственных животных. Агропромиздат, - 1991. – с. 3-6. 18 . Камышников В.С. Справочник по клинико-биохимическим исследованиям и лабораторной диангностике / М.: МЕД прессинформ. – 2009. – 889 с. Конопатов В., Василева С.В . Биохимия животных. М:, 2015. 19. Лебедев Л.Т., Усови ч А.Т. Методы исследовани я кормов, органов и ткани животных. Госселхозиздат. -1969 – 476 с. 20 . Николаев А.И., Ерохин А.И. Овцеводство/А.И.Николаев А.И. Ерохин. Под.ред.А.И. Ерохина. - Изд. 5-е. - М.: Агропромиздат, 1987. - 147с. 68 2 1 . Нау ч но-техни ч еские основы биотехнологии моло ч ных продуктов нового поколени я , у ч ебное пособие / А.Г. Храмцов [и др.]. - Ставропол: СевКавГТУ, 2002. — 118 с. 22 . Нормы и рa ци оны кормлени я сел ь скохоз я йственных животных. Справо ч ные пособие./Калашников А.П., Фисинин В.И., Щеглов В.В. и др. Под ред. Калашников А.П., Фисинин В.И., Щеглов В.В., Клейменова Н.И. и др. 3-доп. переработ. М.Агропромиздат, - 2003.-456 с. 23.Обрывкова Е.И. Пищеварение в рубце и показатели обмена веществ у овец при пастбищном содержани я . // Биологи ч еские основы питани я каракул ь ских овец. ВНИИК. – Ташкент. Изд. ФАН,- 1976,-с.58 – 70. 24 . Технологи я ведени я овцеводства (рекомендaции). / Б.Б. Траисов, А.М. Омбаев, А.И. Ерохин, М.И. Селионова, Л.Н. Скоръх, А. Юлдашбаев, С.Р. Оспанов, У.Б. Таубаев, К.Г. Есенгалиев, Т.Н. Траисова/. - Караганда: ТОО «LITERA», 2015. – 92 с. 25 . Хохрин С.Н. Корма и кормление животных. Санкт - Петербург : « Лан », 2002. - С . 512. 26. Armstrong H. , Hooper B.E., Martin C.E Microflora Associated with Agalaktia Syndrome of Sows // Am. J. Vet. Res. 1968. - V. 29.1. P. 1401 – 1407. 27. Le Houerou H.H. Ecological management of arid grazing land е cosystem. - IUCN, 2005. - P. 45-49. 28.Claeys, W. L., Verraes, C., Cardoen, S., De Block, J., Huyghebaert, A., Raes, K., Dewettinck, L., & Herman, L. (2014). Consumption of raw or heated milk from different species: An evaluation of the nutritional and potential health benefits. Food Control, 42, 188-201. 29. Grandison, A. (1986). Causes of variation in milk composition and their effects on coagulation and cheese making. Dairy Industries International, 51(3), 21-24. Golstein P. Controlling cell death // Science. 69 197.-Vol. 275.- P.1081-1082. 30. Haag M. , Ty-dskrif Natuurwetenskap S . A ., Theron I.I. Die Effect van melatonien op molekulere vian //Tegnol. 192. - V. 11. - № 3. -P. 15-19. 31. Janoff A., Majno Eds. G., Cotran Proteases R.S., antiproteases and oxidants; Pathways of tissue injury during inflammation // Current Topics in inflammation and infection. Baltimore: Williams and Wilkins Co. - 1982. - P. 62 - 82. 32. Kay M.M. Appearance of a therminal differentiation antigen on senescent and damaged cells and its implications for physiologic antoantibodies //Biomembranes. 1983.-V, 1 1 . - P . 119-1 2 6. 33. Kuceru E.R . , Reineh I. , Gynec Cs., Pasivni kozni anafulaze diagnostice imunologiche sterility / Sofia 1971. - V.36. - P.472. 34. Lewis G.S., Newman S.Is. Changes thoughtout estrons cycles of variables that might indicate estrus in diary cows // J. Dairy Sci. -1984. – V.6.-№1.-P.146-155. 35. Le Houerou H.H. Ecological management of arid grazing land е cosystem. - IUCN, 2005. - P. 45-49. 36. Lindner I. Biochemical and morphological basik of wound healing // Med. Welt. Stuttg. 1983. - Dd. 24. – Р . 897 -911. II . Dissertatsiya va avtoreferatlar 37. Болшакова Е.В. Изменчивост состава и количества молока при межвидовой гибритиз a ции архара с мериносовыми овцами в гор ной зоне Казахстана.: Автореф. дис. .канд.селхоз. наук.-Алма-Ата, 1990-20 с. 38. Гузун В.А. Молочная продуктивност и состав молока местных овец Молдавии.: Автореф. дисс.... канд. селскохоз. наук. - Ки шинев, 1970., 20 c . 70 3 9. Ракишев Н.Р. Биологи ч еские основы повышени я эффективности исползовани я белкового и небелкового азота рaционов овцами. Автореф. доктор.дисс.на соискание у ч .степ.доктора биол.наук. Алмата. 2001.- с.30. 40 . Ч икалев, А. И. Овцеводство и козоводство / А. И. Ч икалев, Ю . А. Ю лдашбаев. - М.: Курс: инфра-М, 2018. - 228 с. 41 . Шаталова, Е. М. Некоторые аспекты формировани я м я сной и шерстной продуктивности овец разли ч ных пород: Автореферат дисс. . … канд. с.-х. наук . - Воронеж, 2018. – 22 с. 42. Хусаинов М.И. Влияния однотипного круглогодового кормления на переваримость, обмена веществ и продуктивность откармливаемого молодняка жвачных животных. Автореф. дисс. канд. биол. наук. Казанск ий вет еринарн ый институт. Казань-1997., с. -20 III. Ilmiy to’plam, jurnal va gazetalardagi maqolalar 43. Абонеев В.В. Стратегия развития овцеводства в Российской Федерaции // Достижения науки и техники АПК. 2008. №10. С. 37-39. 44. Акаев М. Н. Производство брынзы из овечего молока. - Молочная промышленност, 1978, № I , с.35-36. 45.Алиев А.А. Достижания физиологии пищеварения селскохозяйственных животных в ХХ веке. /Селскохозяйтвенная биология. - 2007.-№ 2.- с 12-23 46. Алиев Д.Д. Биологические особенности ягнят подопытных групп различного происхождения / Д.Д. Алиев // Формирование и развитие сельскохозяйственной науки в ХХ I веке: сб орник тр удов научно- практич еское конф еренции . Соленое Займище. - 2016. - С.455-460. 47. Арипов У. Х., Ахророва Г. Т., Уринбоева М. Каракульское овцеводство и рaциональное использование их биопродуктивных 71 признаков в пустынно - ландшафтной зоне. Сentral Аsian journal of theoretical and applied sciences. Volume: 03 , Issue: 02 , 2022 -рр.214-217. 48. Аязбекова М.А. Овече молоко – резервный потенциал для производства молочных продуктов. Журнал Технические науки — от теории к практике №2 (62), 2017, С. 89-93. 49. Башмакова Т.Н. Влияние паратипических факторов на многоплодие маток и жизнеспособност yaгнят. // Овцы, козы, шерстяное дело. - 2009. - № 3. - С. 23 - 25. 50 . Бобоқулов Н.А. Особенности пишевого поведения овец разных типов при выпасе на пастби щ е. Узбекск и й биологический журнал. 2004. № 2. С. 66-69. 51 . Боярский Л. Повышение питателности кормов и исползование корм о вого протеина.//Моло ч ное и м я сное скотоводство . -2005.-№1.С.4-5. 52 . Гамко Л.Н., Морозова Т.М. Продуктивност и исползование азота, минералных веществ дойными коровами в зимний и летний периоды // Аграрна я наука. - 2009. - № 3. - С. 26-28. 53 . Гарифуллина Н., Русаков Р. Коррекци я системы ан тиоксидантной защиты организма моло ч ных коров пу т ём скармливани я комплекса биологи чески активных веществ //Ветеринари я селскохоз яйственных животных. - №7.-2013.-С.33- 38. 54 . Гаджиев Г.М., Ахмедов Э.Н., Джамалудинова И.Н. Минералный состав овечего молока в условиях зимних пастбищ. - Овцеводство, № 2, 1971, с.24. 55. Гаджиханов P . M ., Абетуллаев М.М. Дойка овец и производство овечего молока. - Животноводство, № 9, 1970, с.28. 56. Глухов P . M . Овече молоко - резерв увеличения производства молочных продуктов. - Животноводство, № 12, 2014, с.37-38. 72 57. Квитко Д. , Скокова А.В. Особенности молоднака овец разного направлени я продуктивности. / Овцы, козы, шерстное дело. – 2009. - № 3. – С. 17-21 29. 58. Махмудов М. М., Қоракўлчилик яйловларининг ҳозирги ҳолати ва истиқболли фитомелиорантларни танлашнинг асосий критерийлари.// Чўл-яйлов чорвачилигини ривожлантириш муаммолари. Самарқанд, 2005, 187-189 б. 59. Новопашина С.И. Состоyaние и перспективы моло ч ного козоводства в Российской Федерa ци и / С.И. Новопашина, М. Санников // Овцы, козы, шерст я ное дело. – 2010. – № 4. – С. 10–13. 60. Насиев Б.Н., Маканова Г.Н., Рзаев Н. Факторы деградa ци и кормовых угодий полупустынной зоны. //Известия Нa ци ональной Академии наук Республики Казахстан. - 2014. - №4 (22). - С. 34-36 61.Оноприйко В. Ове ч е молоко – один из потенциалных ресурсов обеспе ч ени я продоволственной безопасности страны. Извести я вузов. пищева я технологи я , № 4, 2009. 62 . Оспанов А. Б., Щетинина Е.Б. Исследование физико-хими ч еского состава и технологи ч еских свойств ове ч его и козего молока в летний период лактaции. Журнал - Исследование свойств веществ и продукции АПК. М: 2019. С.64-70. 63. Раббимов A ., Бекчанов Б. , Мукимов Т. Х имический состав и поедаемость некоторых видов галофитов . // А ридные экосистемы . М:.- 2011 . том 17, № 2 (47), С . 47-54 . 64. Сарбасов Т.И. Полноценное кормление овец при длителном пастбищном содержании.// Нау ч но – производственна я конференци я по овцеводству и козоводству. Ставропол, 1981.- с. 216 – 217. 65 . Современное состо я ние и зада ч и нау ч ного обеспе ч ени я овцеводства в Российской Федерaции / В.В. Абонеев, Д. Квитко, М. Санников // Овцы, козы, шерст я ное дело. – 2013. – № 2. – С. 1–8. 73 66 . Соломаха Н.А., Порфирев И.А. Моло ч на я продуктивност и физиологи ч еское состо я н и е коров первотелок по фазам лактaции и в зависимости от содержание концентрированных кормов в рaционе. // Сел ь скохоз я йственна я биологи я .-2005, -№2, 55-59 с. 67 . Федота Н.В. Биоритми ч еская характеристика роста баран ч иков при воздействии препарата, полу ч енного из тканей головного мозга / Н.В. Федота, М. Санников // Проблемы биологии продуктивных животных: нау ч но-теорети ч . журнал. – 2012. – № 1 – С. 26–30. 68. Хаджибеков С ва бош қ алар. Ў збекистоннинг г ў штдор, сержун қў йларини такомиллаштиришда тизимларнинг а ҳа ми я ти. “Зооветеринари я ” журнали. 2008. № 2. 35 - б . 69.Dimitrov, D., Simov, Zh., Ospanov, A., & Dimitrov, Z. P. (2015). Improving of the Microbiological and Proteolytic profile of Kashkaval Cheese by Modification in heat Treatments of cow’s Milk and Cheddared Curd. Journal of Microbiology, Biotechnology and Food Sciences, 4(6), 546- 549. IV. Internet saytlari 70. www . tib . uz 71. www . fiziology . ru 72. www.shifo.uz 74

Qo‘y suti tarkibini oziqlanishi darajasiga va yil fasllariga qarab o‘zgarishi

Купить