Qoraqalpog‘iston amudaryo bo‘limida ijtimoiy-siyosiy jarayonlar - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	123.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qoraqalpog‘iston amudaryo bo‘limida ijtimoiy-siyosiy jarayonlar

Купить

QORAQALPOG‘ISTON AMUDARYO BO‘LIMIDA IJTIMOIY-SIYOSIY
JARAYONLAR
MUNDARIJA
KIRISH…………………………………………………………………………….3
I. BOB. XIX-ASR OXIRI XX-ASR BOSHLARIDA
QORAQALPOQLAR …..8
I.1. Q oraqalpoqlarning imperiya tarkibiga qo‘shib olinishi...………………………
8
1.2. XIX-asr oxiri –XX-asr boshida Amudaryo bo‘limida ijtimoiy va iqtisodiy
hayot ………………………………………………………………………………21
II. BOB. AMUDARYO BO‘LIMIDA SIYOSIY, IQTISODIY
MUNOSABATLAR...……………………………………………………………27
2.1. Amudaryo bo‘limida siyosiy vaziyat…………………………………………27
2. 2 . Amudaryo bo‘limida sud-huquq
masalalari…………………………………..36
III. BOB. 1917-1924-YILLARDA QORAQOLPOQLAR……..………………
46
3.1. XX- asr boshlarida Amudaryo qoraqalpoqlari ijtimoiy-madaniy
hayoti……...46
3.2. Amudaryo bo‘limida ta’lim
tizimi …………………………………………….52
III. XULOSA ……………………………………………………………………..60
IV . FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YHATI……………………...63
V. ILOVALAR
1

KIRISH
Jahon miqyosida integratsiya va globallashuv jarayoni yuz berayotgan bir
davrda dunyo hamjamiyatida inson huquqlari va erkinliklari masalasi,
huquqbuzarlik, uyushgan jinoyatchilikning oldini olish, xalqaro huquq
normalarining implementatsiyasi nihoyatda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Qonun
ustuvorligini qaror toptirish, ularning to‘la va qat’iy ijrosiga erishish, sudlarning
faol va ta’sirchan ishtirokini ta’minlash, ijtimoiy - iqtisodiy va huquqiy
o‘zgarishlarning faol ishtirokchisi sifatidagi mavqeini mustahkamlash dolzarb
vazifa sanaladi.
Bugungi kunda dunyo miqyosida jadal kechayotgan globallashuv jarayonlari
elatlar va xalqlar, millatlar va davlatlar, ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va madaniy
jarayonlar tarixini yanada kengroq o‘rganishni dolzarb vazifa qilib qo‘ymoqda.
Shu munosabat bilan jahon xalqlari tarixiy taraqqiyotining uzviy qismi bo‘lgan
davlat arboblari, ozodlik uchun kurashgan qahramonlar hayoti va faoliyatini
xolisona o‘rganish, ularning jahon tarixida tutgan o‘rnini yangi asoslarda ko‘rib
chiqish va baholash muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston o‘z mustaqilligiga erishgandan keyin fuqarolik jamiyati va
huquqiy davlat barpo etishga qaratilgan yangi davlatchilik tizimini shakllantirish
va rivojlantirishga xizmat qiluvchi huquqiy islohotlar boshlandi. Sud-huquq
tizimini liberallashtirish, inson huquqlari va xalq manfaatini qonuniy asosda
ta’minlash va himoya qilish davlat siyosatiga aylandi. So‘nggi yillarda bu sohada
davlat menejmentini joriy qilish, vertikal boshqaruv tizimi va ijro hokimiyati
organlari tizimiga innovatsion g‘oyalarni, texnologiyalarni joriy etish kabi
vazifalar.
Garchi texnika taraqqiyoti natijasida ko‘plab zamonaviy harakatlanish
vositalari vujudga kelgan bo‘lsa ham suv yo‘llari va ulardagi transport vositalari
dunyo iqtisodiyotida o‘z ahamiyatini yo‘qotgani yo‘q. Ayniqsa, hozirgi
globallashuv sharoitida jahonda yuz berayotgan siyosiy va iqtisodiy o‘zgarishlar
sharoitida suv yo‘llari mavjud mamlakatlar taraqqiyotiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatmoqda. Bu esa integratsiya jarayonlariga keng yo‘l ochgan holda xalqlar
3

o‘rtasida o‘zaro iqtisodiy va madaniy yaqinlashuvga imkon yaratib, turli
hududlarda davlatlarning o‘ziga xos rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Dunyo
miqyosida suv yo‘llarining shakllanishi va ularning sivilizatsiyalarni
shakllanishidagi o‘rni, suv yo‘llari havzasida joylashgan hududlarning ijtimoiy-
iqtisodiy taraqqiyoti, fan-texnika taraqqiyotida suv yo‘llarining ahamiyati, suv
havzalarida gidrotexnik inshootlarining shakllanishi va takomillashuvi jarayonlari,
suv yo‘llarining mintaqa ekologiyasidagi o‘zgarishlarga ta’siri, Orol dengizi va
Amudaryo havzasida Rossiya imperiyasi va sovet davrida olib borilgan
ijtimoiyiqtisodiy siyosatning Orolbo‘yi mintaqasi xalqlari turmush tarziga ta’sirini
o‘rganishga qaratilgan ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Shu bilan birga transport
sohasi uchun zamonaviy ko‘nikmalarga ega malakali kadrlarni tayyorlash, suv
yo‘llari tizimidan foydalanish bo‘yicha me’yoriy-huquqiy hujjatlar va standartlarni
zamon talabidan kelib chiqqan holda takomillashtirish, daryo transport tizimiga
ilg’or tajribalarni joriy qilish orqali yanada takomillashtirish, kadrlar tayyorlash
jarayoniga innovatsion metod va vositalarni keng joriy etish, sohaga zamonaviy
axborot-kommunikatsion texnologiyalarni qo‘llashni yanada ommalashtirish, iqlim
o‘zgarishi sharoitida yangi chaqiriq va xavf-xatarlarga moslashishga qaratilgan
ishlar amalga oshirilmoqda. Ayniqsa, jahon okeaniga chiqish va eng arzon
transport turi bo lgan suv transportini rivojlantirish bugungi kun uchun hamʼ
ahamiyatlidir.
Tadqiqot obyekti va predmeti. XIX asrning so‘nggi va XX asrning
birinchi yarmida Amudaryo bo‘limida hukm tarixiy jarayonlar ishning ob’ekti va
predmeti hisoblanadi.
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. XIX asrning so‘nggi choragi–XX
asrning birinchi choragida Amudaryo bo‘limida kechgan tarixiy jarayonlarni,
Amudaryo okrugidagi (keyinchalik bo‘limi, viloyati) ma’muriy, siyosiy va sud-
huquq tizimi tarixini o‘rganish ishning maqsadini tashkil qiladi. Ana shu
maqsaddan kelib chiqqan holda mavzuni yaxlit o‘rganish uchun quyidagi
vazifalarni amalga oshirish rejalashtirildi:
XIX-XX-asrlarda Amudaryo bo‘limida qoraqalpoqlar tarixi;
4

Amudaryo bo‘limining tashkil topishi va uning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatib
berish;
Amudarayo bo‘limida kechgan iqtisodiy munosabatlar tarixi;
Amudaryo bo‘limida amalga oshirilgan sud-huquq tizimining
mustamlakachilik mohiyatini ochib berish,
Amudaryo bo‘limidaa ta’lim tizimi holati natijalarini tahlil qilish.
Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. O‘zbekiston davlatchiligi
tarixining yaqin o‘tmishida uning tarixiy bir bo‘lagi sifatida qarab kelingan
Amudaryo bo‘limining tashkil etilishshi va unda kechgan tarixiy, siyosiy
jarayonlar tarixini o‘rganish orqali qoraqalpoq xalqining XIX-asr oxiri va XX-asr
boshlarida kechgan tarixi, uning o‘ziga xos mahalliy xususiyatlari, xalq
mustamlaka boshqaruvi tizimi davridagi kechinmalari muhim ahamiyati va boshqa
jihatlarni yoritishda o‘quvchilarga metodlardan foydalangan holda tushuntirib
berish.
Mavzu bo‘yicha qisqacha adabiyotlar tahlili. Bugungi kunga qadar
tanlangan mazkur malakaviy bitiruv ishining mavzusiga doir bir qator ilmiy
adabiyotlar yaratilganligini ko‘rsatib o‘tish mumkin. Mustaqillik davri
tarixshunosligi Amudaryo bo‘limi tarixiga ham e’tibor qarata boshladi. Mualliflar
asosan sovet davrida qishloq xo‘jaligi bo‘yicha olib borilgan siyosat, paxtachilikni
rivojlanishining Orol dengizi havzasiga ta’siri, mintaqada yashaydigan aholining
ijtimoiy-iqtisodiy hayotidagi o‘zgarishlar, yuzaga kelgan murakkab ekologik holat
hamda uni bartaraf etish borasida O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik
yillaridagi sa’y-harakatlari va boshqa mamlakatlar, xalqaro tashkilotlar bilan
o‘zaro aloqalar tarixi masalalarini obyektiv yoritib berganlar. Ularda masalaning
qisman tarixiy, asosan, iqtisodiy, geografik va ekologik jihatlarga ham e’tibor
qaratilgan 1
.
1
Ziyo y ev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. – T.: Sharq, 1998. – 479 b.; Xaydarov
M. Sentralizatorskaya politika Sovetskoy vlasti v Turkestane i yee posledstviya (1917–1924 gg.).: Avtoref. dis. ...
kand. ist. nauk. – T.: 1998. – 28 s.; Abduraximova N.A., Rustamova G. Kolonialnaya sistema vlasti v Turkestane vo
vtoroy polovine XIX pervoy chetverti – XX vv. T.: Universitet, 1999. – 162 s
5

O‘zbekistonning mustaqilligi davri tadqiqotlarida o‘tmishga, tarixga bo‘lgan
munosabat tubdan o‘zgarib, uni xolislik, haqqoniylik tamoyillari asosida
o‘rganishga, davlatchilik nuqtai-nazaridan yondashuvga katta ahamiyat berildi. Bu
davrga oid tadqiqotlarda mustamlaka va sovet tuzumlari davrida o‘lkada yuz
bergan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy jarayonlar tahliliga alohida e’tibor qaratildi 1
.
1873-yilda tashkil topgan Amudaryo okrugi Rossiya imperiyasiga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysundirilib, Orol bo‘yi va Xiva xonligini mustamlakachilar
izmida saqlab turish maqsadida harbiylashtirilgan plasdarmga aylantirilgan.
Ma’muriy boshqaruv hamda sud-huquq tizimida «buyuk davlatchilik
shovinizmi»ning hukm surganligi, bo‘lim boshlig‘i ma’muriy-huquqiy
boshqaruvda cheksiz vakolatga ega bo‘lib, zarur holatlarda sudya va prokuror
vazifasini bajarganligi, harbiy dala sudlarini tashkil qilganligi, 1881-yilda bo‘limda
rus (uyezd) sudi tashkil etilishi va Amudaryo bo‘limida an’anaviy qozi va biy
sudlari saqlab qolinib, sud jarayonida apellyatsiya vazifasini bajarish uchun xalq
sudyalari s’ezdi, favqulodda sudyalar s’ezdi kabi yangiliklar kirib kelsa-da, amalda
ularning vakolati asosan, oila-nikoh, meros masalalari bilan cheklanganligi, ular
ustidan Amudaryo bo‘limi boshlig‘ining, 1887 yildan boshlab esa, qo‘shimcha
ravishda prokuraturaning nazorati o‘rnatilganligi, rus sudlari va prokuratura
faoliyatiga asos bo‘lgan «nizom»larda mahalliy aholi huquqiy masalalari aloohida
tadqiqot sifatida o‘rganildi 2
.
Turkiston o‘lkasida mustamlaka boshqaruv tizimining o‘rnatilishi va uning
Amudaryo bo‘limidagi ko‘rinishlari va xususiyatlari XIX asrning ikkinchi yarmi,
XX asrning birinchi yarmida o‘lkada ijtimoiy-siyosiy ahvolning darajasi va uni
boshqarish tizimiga doir tadqiqotlarni olib borgan N.A.Abduraximova, F.Ergashev,
G.Rustamova, Sh.Gayibnazarovlarning ilmiy ishlaridan o‘rin oldi 3
.
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. – T.: Sharq,
2000. – 463 b.; O‘zbekistonning yangi tarixi. O‘zbekiston sovet mustamlakachiligi davrida. Ikkinchi kitob. – T.:
Sharq, 2000. – 687 b.
2
Abdullaev A.A. Amudaryo bo‘limida siyosiy-ma’muriy boshqaruv va sud-huquq tizimidagi o‘zgarishlar (1873–
1924 yy.). – Toshkent, 2018.
3
Abduraximova N.A., Rustamova G. Kolonialnaya sistema vlasti v Turkestane vo vtoroy polovine XIX - pervoy
chetverti XX veka. – Tashkent: Universitet, 1999. - 162 s.; Abduraximova N.A., Ergashev F. Turkistonda chor
mustamlaka tizimi. – Toshkent: Akademiya, 2002. - 240 s.
6

Tadqiqotda qo‘llanilgan uslublarning qisqacha tavsifi. Bitiruv malakaviy
ishini bajarishda tarixiylik, xolislik, davriy izchillik, qiyosiy, tanqidiy, mantiqiy va
xronologik tahlil usullaridan foydalanildi.
Tadqiqotning manbalari. Tadqiqotning asosiy manbalari bo‘lib tarixiy
adabiyotlar, vaqtli nashrlar materiallari, turli davrlarda mavzu doirasida yaratilgan
monografiyalar, adabiyotlar va ilmiy maqolalar to‘plamlari xizmat qildi.
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asoslari. Tadqiqotning metodologik va
nazariy asosini O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti asarlari, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “ 2020–2023 yillarda Qoraqalpog‘iston Respublikasini
kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida ” qarori ,
Amudaryo bo‘limi tarixi bilan bog‘liq bog‘liq manbalar, tarixiy ilmiy asarlar tahlili
tashkil etadi. Keltirib o‘tilgan yirik dalillarga asoslangan ma’lumotlar shuni
ko‘rsatib turubdiki, Amudaryo bo‘limida kechgan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy,
madaniy tarixini qiyosiy-tarixiy usullardan foydalangan holda olingan nazariy
xulosalar, uning jahon harbiy tarixida tutgan o‘rnini xolisona yoritishda yanada
turtki bergan.
Tadqiqotning davriy chegarasi. Tadqiqotning xronologik chegarasi XIX-
asrning oxiri va XX-asrning birinchi choragida yuz bergan yillar va tarixiy
jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
7

I. BOB. XIX-ASR OXIRIDA QORAQALPOQLAR
I.1. Q oraqalpoqlarning imperiya tarkibiga qo‘shib olinishi
Tarixan qoraqalpoqlar Ural, so‘ngra Volga bo‘ylarida, Orol atrofi hamda
Sirdaryoning quyi havzalari etaklarida yashab kelishgan. Ularning ko‘chib
yashashlariga ko‘proq tashqi omillar sabab bo‘ldi. Nihoyat ular XIX - asr boshlarida
quyi Amudaryo havzasi, Orolning janub va janubi g‘arb tomonlarida muqim hayot
tarziga o‘ta boshlashdi. Qoraqalpoqlar goh qozoqlar, goh turkmanlar hujumlariga
uchrab, buning oqibatida Xiva xonligi fuqaroligiga o‘tishdi. Quyi Amudaryoning
katta cho‘l va suv chiqmagan cho‘lga tutash sho‘rxok yerlarini ular o‘zlarining
mashaqqatli mehnati evaziga o‘zlashtirishdi. O‘troq hayotga o‘ta boshlagach,
dehqonchilik bilan shug‘ullanish qoraqalpoqlar hayotida asosiy o‘rinni egallay
boshladi. Shunday bo‘lsa-da, chorvachilik ham qoraqalpoqlar hayotida yetakchi
sohalardan biri bo‘lib qolaverdi. XIX - asr o‘rtalarida qoraqalpoqlar Xiva xonligi
hukmronligi ostida bo‘lib, ular Amudaryoning har ikkala qirg‘og‘ida va Orol
dengiziga quyiladigan yerlarda yashagan. Ularning soni o‘sha vaqtda taxminan 100
ming nafardan oshmagan. Qoraqalpoqlarga berilgan yerlar xonlik mulki sanalgan,
ular bu yerlar uchun soliqlar to‘lashgan 1
.
Qoraqalpoqlar XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib o‘troqlashib,
dehqonchilik ular hayotida asosiy o‘rinni egallay boshladi. Ammo chorvachilik
ham yetakchi sohalardan biri bo‘lib qolaverdi. Dehqonchilik ishlari qizg‘in
vaqtlarda qoraqalpoq oilalari ekinzor yerlarning qulay bir joyiga o‘z o‘tovlarini
qurib mehnat qilishgan. Ana shunday tinch mehnat bilan band bo‘lgan paytlarda
bosqinchilik bilan boylik orttirishni kasb qilib olgan qaroqchi guruhlar
qoraqalpoqlar o‘tovlariga to‘satdan hujum qilardi. Bu kutilmagan bosqin natijasida
ular ko‘plab mol-mulklaridan ajralardi. Bunday paytlarda yurt oqsoqollari Xiva
xonidan o‘zlarini himoya qilishni so‘rab choparlar yo‘llashardi. Qoraqalpoqlar
hayotida baliqchilik va ovchilik ham muhim o‘rin egallagan. Amudaryoning
bo‘ylarida va Orol dengizi atrofidagi ko‘llarda baliqlar serob bo‘lib, ular ko‘plab
oila hamda urug‘lar uchun asosiy tirikchilik manbayi edi. Hatto sharqdan g‘arbga
1
Mambetov K. Qaraqalpaqlar tariyxы. Nөkis. 1993. – B. 23.
8

borayotgan savdo karvonlari tuzlangan baliqni ko‘p miqdorda ana shu baliqchilik
bilan shug‘ullanuvchi oilalardan olib ketishardi. Qoraqalpoqlar, asosan, ro‘zg‘or
uchun zarur buyumlarni tayyorlash bilan shug‘ullanardi. Ehtiyojdan ortgan
buyumlar esa bozorga chiqarilgan. Ular o‘tovlarning atrofini o‘rash uchun matolar,
tuya junidan guldor namatlar to‘qirdilar. Ularning xalq amaliy san’atida o‘tovlar
uchun o‘ymakor eshiklar, uy-ro‘zg‘or buyumlari yasash, gilam to‘qish,
kashtachilik yuqori darajada rivojlangan. Bu qoraqalpoqlarda xo‘jalik va turmush
talablarini ta’minlab turuvchi hunarmandchilik sohalarining ham rivojlanganini,
ular, ayniqsa, yog‘och va suyakka ishlov berish borasida qo‘li gul usta
bo‘lishganini ko‘rsatadi.
XVII - XVIII - asrlarda qoraqalpoqlar orollik o‘zbeklar bilan birgalikda Orol
yerlarida o‘z davlatini tuzgan edi. Bu davlat birlashmasining aholisi -qoraqalpoqlar
va o‘ zbeklar qo‘shni xal ql ar bilan ya q in alo q ada bo‘lgan. XVIII - asrdagi
qoraqalpoqlar ijtimoiy h ayotiga uru g‘ - q abilalarga b o‘ linish an’anasi xos b o‘ lgan.
Butun h al q ikki katta qav m (oris)ga – o‘n to‘rt urug‘ va qo‘ng‘irot qa vmlariga
b o‘ lingan. O‘n to‘rt urug‘ q avmining asosiy guru h ini Xitoy, q ipcho q , Kenagas,
Man g‘it uru g‘ lari tashkil etgan, qo‘ng‘irot qavmiga esa Shullu q va Javun g‘ ir uru g‘
birlashmalari kirgan. Barcha guru hl arni ypy g‘ taba qa lari - biylar va botirlar
bosh qa rgan. Ular bilan musulmon ru h oniylari ya q indan alo qada b o‘ lgan 1
.
Qoraqalpoq yarim o‘troq hayot kechirib, sug‘orma dehqonchilikni
chorvachilik (ayniqsa, qoramol) va baliq ovlash bilan qo‘shib olib borgan lar.
Qoraqalpoqlarning aksariyat qismi XVI—XVIII asrlar o‘rtalarida Sirdaryoning
o‘rta va quyi oqimi bo‘ylari (Turkiston, Jankent, Chirikrabot) hamda bir qismi
Orol mintaqasida (Qo‘ng‘irot, Shohtemir shahri) yashashgan. Biroq Yoyiq va
Emba daryolari bo‘ylarida ham qoraqalpoqlar istiqomat qilganliklari haqida
ma’lumotlar bor. XVI — XX asr boshlarida qoraqalpoqlarda xo‘jalik, ijtimoiy va
oilaviy hayotda urug‘-qabila tizimi va patriarxal-urug‘chilik munosabatlari
qoldiqlari saqlanib qolgan 2
.
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. 1-kitob. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. – Toshkent: Sharq,
2000. – B. 26-27.
2
Xodjametova G.I. Qadimiy va boy tarixga ega qoraqalpoq folklor -lirik va epik asarlarining tashkili. Oriental Art
and Culture Scientific-Methodical Journal . 2020 . – B. 41.
9

Qoraqalpoqlarni idora etishda , ayni q sa, 1855 - yildan boshlab yasovulboshilar
katta rol o‘ ynagan. Yasovulboshilar o‘ zbeklarda n tayinlanar, urush paytida нecha
minglarcha navkarga capkardalik q ilar, ularni xon farmoiiga muvofi q urushga olib
knrar edilar. Tinchlnk davrda esa xonning turli topshiri q larini bajargandar.
Qoraqalpoqlar ning ma’muriy ishlarnda dastlab Maxmud yasovulboshi , 1873-
yildan s o‘ ng e sa Yunus yasovulboshilar ishtirok etganlar. Tadqiqotlarda
qoraqalpoqlar lar orasnda k o‘plab , maxram, mnrob, darra, chuxrao g‘ asi, q ozi, rais
kabi amaldorlar bahodir, bek kabi faxriy unvonlar b o‘ lgan .
Qoraqalpoqlar yashaydigan Amudaryoning quyi havzasi va Orol dengizining
janubiy qirg‘oqlari ham Xiva xonligi tasarrufida edi. Dehqonchilik, chorvachilik,
baliqchilik, ovchilik qoraqalpoqlarning asosiy mashg‘uloti edi. 1873-yаli
qoraqalpoqlarni ikkиta beklarbegi birlashtirib turardn. Ulardan bnri qo‘ng‘irot
urug‘iga, ikkinchisi mang‘itlarga boshliq edi. Qoraqalpoqlarning barcha biy va
otaliqlari shularga itoat qilgan. 1873-yili qoraqalpoq qo‘ng‘iroti terstamg‘ali
qabilasidan Qobnl beklarbegi, O‘n to‘rt urug‘ qoraqalpoq mang‘it urug‘iga mansub
Xudoynazar beklarbegi qoraqalpoqlarni idora etgani, undai oldin Sohibnazar
beklarbegi va XIX asrning oxiri va XX asr boshlarida Xorazm xonligiga
bo‘ysungan qoraqalpoqlarni Yusuf va Qutli Murod beklarbegi idora etib kelishgan.
Qoraqalpoq jamoalarini idora etishda yuzboshining roli ham katta bo‘lgan.
Ular 1873-yilgacha biylar kabn vazifalarni bajargan va hurmatga sazovor bo‘lgan.
Ularning qo‘l ostidagi navkarlar soni biylar qo‘l ostidagi navkaridan qolishmas edi.
Unda qoraqalpoqlarnnng har bir urug‘-qabnlasiga mansub navkarlar va ularning
yuzboshi boshliqlari ayrim-ayrim ko‘rsatilgan. 1873-yildan keynn ham
qoraqalpoqlarda yuzboshilar bo‘lgan. Lekin navkarlari 20 dan oshmagan.
Navkarlar esa politsiya vazifasinn o‘tagani uchun soqchi deb atalgan. 1902-yili
Chumanoy hoknmlngida (hokimi Abdurahimboy) Saydali yuzboshiniing qo‘l
ostida 19 navkar bor edi. Undan boshqa Ollobergan biy yuzboshi, Tohir yuzboshi,
Ko‘chqor biy yuzboshi, Sherjon yuzboshilarning 7нafardan navkari bo‘lgan 1
.
1
Jalilov O. XIX-XX-asr boshlaridagi qoraqalpoq tarixidan. – Toshkent: Fan, 1986. – B. 114.
10

Tarixdan ma’lumki, bir xal q ning ikkinchisi ustidan h ukmronligi oson
kechmagan. Bu yerda davlat va millatning siyosiy, i q tisodiy, ma’naviy taqdiri,
uning kelajagi, xal q ning yer osti va yer usti boyliklari, ekologiya muammolari,
genofond o‘ zgaruvi va bosh q a masalalarning ob’ektiv hamda sub’ektiv sabab
o q ibatlarini ko‘rish mumkin. Bos q inchilar bo‘ysunmagan xal q ni qata g‘ on qilish
y o‘ li bilan h ukmronlik yurgizishi tabiiy hol b o‘ lib, bundan birinchi navbatda,
jamiyatning eng nozik q atlami bo‘lgan ayollar ko‘prok, zarar k o‘ rishgan. Rossiya
imperiyasining Turkistonni bosib olishi, ma h alliy xal q ni bo‘ysundirishi jarayonida
bularni ya qq ol k o‘ rish mumkin.
Ma’lumki, insonlar azaldan yashash va dehqonchilik uchun qulay
bo‘lganidan suv bo‘ylariga intilganlar. Qa’la va shaharlarniyam daryo, arnalar
bo‘ylariga barpo etishgan. Shu boisdan ham Amudaryo bo‘ylaridagi qadimiy
shaharlar aholisi azal-azaldan savdo sotiq bilan shug‘ullanib kelishgan. Xitoy,
yunon, fors manbalaridagi Amul (Chorjo‘y), Pandu (Tuproqqa’la), Yuenji
(Urganch), G‘arabxashna (Sho‘raxon-To‘rtko‘l) shaharlarining tilga olinishi aynan
daryo bo‘ylaridagi taraqqiy etgan savdo-sotiq va kema karvonlari bilan bog‘liqdir.
1848 yil 18 fevralda Orenburg o‘lkasining general-gubernatori
V.A.Obruchev imperatorga 1848 yilning yozida Orol dengizini batafsil o‘rganish
mo‘ljallanganligi haqida yozadi. Leytenant A.I.Butakov Orol dengizini suratga
olish va o‘lchash uchun tashkil etilgan ekspeditsiya rahbari etib tayinlanadi.
Butakovning to‘g‘ri ta’kidlaganidek, Orol dengizini to‘liq o‘rganib undan foyda
olish uchun « y elkanli qayiqlar emas, balki, paroxodlar kerak» edi.
O‘rta Osiyo, xususan, Xiva xonligiga qiziqishi, uni istilo etish uchun
o‘rganish jarayoni davom etayotgandi. Ana shu niyatda 1848 yili admiral Butakov
boshchiligidagi 300 nafar askar uch kemada Orol dengizi qirg‘oqlarini o‘rganish
uchun Xiva xonligi tomon safarga chiqdi. Butakov ekspeditsiyasi o‘tgan joylarni
suratga olish maqsadida rassom sifatida Taras Shevchenkoni ham o‘zi bilan olib
ketgan edi. Ekspeditsiya Sirdaryo orqali Orol dengiziga, u yerdan Amudaryoga
o‘tib, har ikkala daryo, Orol dengizi atroflarini o‘rgandi, Chimboy, Mang‘ishloqda
bo‘ldi. 1863 yil iyun oyida Xiva xonligiga kelgan mashhur venger sayyohi Herman
11

Vamberi “kirakash savdo kemalarida Amudaryodan kechib o‘tganligini” yozib
qoldirgandi. Demak, Amudaryo orqali savdo-sotiq yuklarini tashish xorazmliklar
uchun yangilik emas 1
.
Ushbu hududlar esa Xiva xonligi tarkibida edi. Tabiyki, Xiva xoni har
qanday ekspeditsiyaning ijozatisiz o‘z hududiga kirishiga qarshi edi. Shu bois
Xorazm hukmdori Said Muhammadxon Mahmud Niyoz yasovulboshi itoatidagi
qo‘shinni Qo‘ng‘irot tomon jo‘natadi. Qolaversa, bu paytda aynan Qo‘ng‘irotda
Xiva xoniga nisbatan Muhammad Fano boshchiligida isyon ko‘tarilgandi.
Hukmdor bir ishdan hadiksirardi. Agar Butakov qo‘shini Qo‘ng‘irotga borib,
isyonkor Fano undan yordam so‘ragudek bo‘lsa, ikki o‘rtada jang kelib chiqib,
zamonaviy qurollarga ega chor qo‘shini xon navkarlarini mag‘lub etardi. Ammo
Xiva xoni ham anoyi emas edi. U tezda chora ko‘rib, Qo‘ng‘irotdagi isyonni
bartaraf etdi, Fano dorga osildi. Butakov qo‘shini Qo‘ng‘irotga yetib kelganida
isyon bostirilganiga un kun bo‘lgandi. Daryoda uch kemani ko‘rgan xon
Shohmurod inoq, Muhammad Mahram, Abdulla mingboshi navkarlarini daryoning
ikki tarafiga joylab, jangga hozirladi. Bunday paytda xon mulk egasi bilan
kelishgan holda yerni sotib olgan holatlar tarixda ko‘p marotaba sodir bo‘lgan.
Ammo yer egasi xonning puli ko‘p deb, og‘ziga kelgan narxni aytib,
savdolashmasdi. U hukmdordan qo‘rqqanidan emas, yerdan qancha hosil
olayotganidan kelib chiqib, bahoni aytgan. Tabiiyki, lafzga ishongan hukmdor
aytilgan pulni berib, o‘sha yerda o‘z istagiga ko‘ra, minora, masjid, saroy, qa’la
barpo etavergan.
1873-yildan Xiva xonligi Rossiyaning mustamlakasiga aylangani bois, hatto,
xonlar ham chor amaldorlari oldida itoatkor bo‘lib qolgan edi. Xonlikda
yetishtirilgan xom-ashyo to‘g‘ri Rossiyaga tashib ketilardi. Amudaryo bo‘limi
boshlig‘ining 1907 yilgi axborotida qayd etilishicha, 1906-1907 xo‘jalik yilida
Xiva xonligidan 106 ming pud mol terisi, 17 ming pud jun va 130 ming pud beda
urug‘i Rossiyaga olib ketilgan.
1
O‘ zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. - Toshkent:
Shar q. 2000. – B. 194 .
12

Rossiya va Xiva xonligi o‘rtasida sulh shartnomasi tuzildi. Garchi mazkur
shartnoma «Tinchlik shartnomasi» deb nomlansa-da, aslida u ikki teng huquqli
davlatlar o‘rtasida tuzilgan shartnoma bo‘lmay, balki qurol kuchi bilan g‘olib
kelgan Rossiya tomonidan xonlikni mustamlakaga aylantirish haqidagi hujjat edi.
Butun mamlakati hududi rus qo‘shinlari tomonidan egallangan, Said Muhammad
Rahimxon II Kaufmanning barcha talablarini bajarishga, o‘zini Rossiya
imperatorining sodiq xizmatkori deb tan olishga majbur bo‘ldi. «Tinchlik
shartnomasi»ga 1873 yil 12 avgustda rus qo‘shinlarining Gandimiyon bog‘idagi
manzilgohida Rossiya tomonidan Kaufman, Xiva xonligi tomonidan Said
Muhammad Rahimxon II imzo chekdilar 1
.
XIX asrning so‘nggi choragida Rossiya imperiyasi Xiva xonligini bosib
olgach, Rossiya va Xiva xonligi o‘rtasida tuzilgan 18 moddadan iborat
shartnomaning 2–3-moddalariga binoan, Amudaryoning o‘ng sohilidagi yerlar
Rossiya imperiyasiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysundirilgan hamda Amudaryo okrugi
tashkil etilganidan so‘ng yangi boshqaruv tartiblari joriy etila boshlagan edi.
Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosati natijasida bosib olingan
hududlarda yangi ma’muriy hududiy birliklar tashkil etila boshladi. Turkiston
ma’muriyati imperiyaning boshka ulkalari boshqaruvidan o‘zining keskin
harbiylashgani bilan alohida ajralib turadi. Rossiya hukumatining Turkiston uchun
1865-1916 yillar davomida ishlab chiqqan va amalga tatbik etilgan o‘nta Qonun
loyihasi (1865, 1867, 1871, 1873, 1882, 1884, 1886, 1908, 1912, 1916)ga va uning
moddalariga adliya, moliya, harbiy, ichki ishlar va boshqa vazirliklar kiritgan
o‘zgartirishlarda ana shu holat o‘z aksini topgan.
1873-yil 12-avgustda tuzilgan Gandimiyon shartnomasiga ko‘ra, Xiva
xonligiga tegishli bo‘lgan Amudaryoning o‘ng sohilidagi hudud Amudaryo okrugi
nomi ostida Rossiya imperiyasining Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga
kiritilgan. Xiva xonligi Rossiya imperiyasining vassaliga aylangan. Rossiya
imperiyasi bu hududda o‘z hukmronligini o‘rnatish, mustahkamlash uchun
1
Qayumov M. Xiva xonligi siyosiy mustaqilligining tugatilishi va uning oqibatlari // Dono Ziyoeva nomidagi
“O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari (XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr oxiri)”. 1-Umummilliy ilmiy yig‘ini
to‘plami. – Toshkkent: Fan. 2022. – 37 b.
13

boshqaruvning o‘ziga xos shakl va usullarini ishlab chiqqan. Bularni tadqiqotchilar
shartli ravishda ikkiga bo‘lishadi. 1. Ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy tadbirlar — Nizom,
qonunlar qabul qilish, uchastkalarga bo‘lib boshqarish hamda boshliqlar tayinlash,
ruscha sudlov tizimini joriy etish, saylovlar olib borish, soliq tizimini
takomillashtirish, bo‘ysunmaganlarni katag‘on qilishgacha bo‘lgan siyosatni
amalga oshirish va hokazolar bilan mahalliy aholini siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy
qaramlikka mahkum etish. Bular o‘z navbatida mustamlakachilik sharoitida
mahalliy aholini qatag‘on qilish siyosatining birinchi davri boshlanganligi bilan
izohlanadi. 2. Ijtimoiy-amaliy tadbirlar — rus-tuzem maktablari, bilim yurtlarini
ochish, oila-nikoh munosabatlarini qayta ko‘rib chiqish, xayriya jamiyatlari tuzish,
tibbiyot punktlari takil etish, gazetalar chop etish, shu bilan birga, saylov
ro‘yxatlariga aholining boy va ruhoniy dindor qatlamini kiritmaslik yo‘li bilan
ularni saylov huquqidan mahrum qilish, tahqirlash va hokazolar.
Amudaryo okrugini idora etish maxsus qonun va qoidalarda —"Turkiston
o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom", "Amudaryo okrugini boshqarishning
muvaqqat Nizomi" kabi hujjatlarda ifodalangan. O‘lkani boshqarish jarayonida bu
qonunlar, fikr mulohazalar bir necha bor o‘zgartirilgan, qo‘shimchalar kiritilib,
boshqarishning mustamlakachilar uchun qulay va oson yo‘llari izlab topilib,
to‘ldirilib mustamlaka ma’muriyatining manfaatlariga bo‘ysundirib borilgan.
"Amudaryo okrugini boshqarishning muvaqqat Nizomi"ni tayyorlash
jarayoni 1873-yil 26 avgustda yakuniga yetgan va Rossiya podshosi tomonidan
1874 yil 9 martda tasdiqlangan. 1874 yilga kelib Amudaryo okrugi Amudaryo
bo‘limi deb atala boshlagan. 1886 yilga kelib Amudaryo bo‘limi Turkiston
general-gubernatorligiga qarashli Sirdaryo viloyati tarkibiga kiritilgan. Sankt-
Peterburgning siyosiy doiralari o‘lkada harbiy mirshablik tartiblarini qo‘llash
zarurati go‘yoki borligiga quyidagicha vaj-korson ko‘rsatgan: "Turkiston tuzem
aholisi hali juda quyi aqliy taraqqiyot bosqichidadir. Ular huquq ma’muriyat,
qonun nimaligini bilishmaydi. Jamiyat qonun tomonidan beriladigan huquqdan
qanday foydalanishni bilmaydi, bunday huquq uning zarariga xizmat qiladi".
Turkiston general-gubernatorligining boshqaruv tizimi ana shunday
14

kalondimog‘lik va mensimaslik nuktai nazaridan kelib chiqilgan holda yuzaga
kelgan edi. O‘lka idorasi markaziy, viloyat, tuman (uezd), uchastka, qishloq va
shahar boshqaruvi shaklida tashkil topdi 1
.
Amudaryo okrugi ikki uchastkaga — Shuroxon va Chimboyga ajratilgan.
Okrug boshli g‘ i uezd boshli g‘ inikidek hu q u qq a ega b o‘ lgan. B o‘ limlar b o‘ lis
(volost)liklarga ajratilgan. Ular esa q ishlo q jamoa va ovullardan tashkil topgan .
Amudaryo bo‘limi maydoni 97960 kv. versta bo‘lib (1 kv. versta- 1,13806
km.kv.ga teng), aholisi 194473 kishini tashkil etgan. Bo‘limda harbiy ma’muriy
boshqaruv tizimi joriy etilgan. 1874 yildan Amudaryo bo‘limida harbiylashtirish
siyosati avj olib ketgan. Barcha boshqaruv organlarini rus harbiylari egallashgan.
Quyi lavozimlarga esa mahalliy aholi vakillari tanlab olingan, ular o‘z kelgindi
boshliqlariga so‘zsiz itoat qilmoqlari shart bo‘lgan. "Turkiston o‘lkasini boshqarish
to‘g‘risidagi Nizom "ga ko‘ra, uezdlarni harbiy va fuqarolik hokimiyatini o‘zida
mujassamlashtirgan amaldorlar boshqarganlar. Amudaryo bo‘limi boshlig‘i uezd
boshlig‘i maqomiga ega edi. Shu bilan birgalikda, u sud va mahalliy xalq vakilini
lavozimga tasdiqlash, mansabidan bo‘shatish vakolatiga ham ega bo‘lgan. O‘lkada
ruslashtirish siyosati avj olgani milliy nizolarni keltirib chiqarmog‘i tayin edi. Bu
borada Rossiya imperiyasi ma’murlari sud hokimiyatiga alohida diqqat-e’tibor
qaratganlar.
Amudaryo bo‘limida sud amaldorlari alohida mavqega ega bo‘lganlar.
Nizomga binoan Chimboy va Shuroxonda bittadan mirovoy sudya b o‘ lib, ular
Toshkent Sud palatasiga bo‘ysungan. Ularga ruslar tomonidan sodir etilgan jinoiy
ishlarni ko‘rib chiqib, sudlash huuqi berilgan. Mahalliy aholi uchun biylar va
qozilar sudi mavjud edi. Qozilar sudiga o‘troq aholi, ko‘chmanchi aholi esa biylar
sudiga murojaat qilishi mumkin edi. Ha r bir bo‘lislikda bittadan biylar sudi
bo‘lgan. Biylar sudi, odatda, yirik boylar vakillaridan saylangan. K o‘ pchilik
h ollarda qozilar va biylar o‘ zlariga berilgan vakolatlarni suiiste’mol qilganlar. Ular
Amudaryo bo‘limidagi ma ha lliy a h oli ijtimoiy - siyosiy, iktisodiy a h oli, xususan,
yer va suvdan foydalanishi, daromad olishi va h okazolar ustidan nazorat qilganlar,
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. - Toshkent:
Shar q. 2000. – B. 194 .
15

soli q siyosatini olib borgan. Ba’zi hollarda o‘ lkaga k o‘ chirib keltirilgan ruslarga
ma ha lliy a h oli yerlarini tortib olib bergan, bu esa, o‘z navbatida, mahalliy xal q
orasida noroziliklar uyg‘otgan .
Amudaryo Okrugi (1874 yildan boshlab – Bo‘lim) 1886 yilgacha (ya’ni
«Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom» rasman qabul qilingunga
qadar) maxsus tayyorlangan «Turkiston viloyatini boshqarish to‘g‘risidagi
Muvaqqat Nizom», «Ettisuv va Sirdaryo viloyatlarini boshqarish to‘g‘risidagi
qoidalar loyihasi», «Ettisuv va Sirdaryo viloyatlarini boshqarish to‘g‘risidagi
Nizom» loyihasi», «Amudaryo bo‘limini boshqarish to‘g‘risidagi muvaqqat
Nizom», keyinchalik esa, «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»lar
asosida harbiylashtirilgan tizim sharoitida boshqarildi va sud-huquq tizimi amalga
oshirildi. Imperiya siyosatiga qarshi bo‘lganlar va ularning «o‘lchov» va
«talablari»ga javob bermagan mahalliy aholi uchun Orol dengizidagi 230 kv.verst
hududda «Nikolay» va 130 kv. Verstlik 25 joyni egallagan «Borsakelmas»
orollarida turmaxona va qamoqxonalarning tashkil etilishi Amudaryo bo‘limida
harbiylashtirilgan mustamlaka tuzumini mustahkamlash va aholini doimiy itoatda
tutishni qurol va keskin jazolar bilan amalga oshirganligini namoyon qilib turar
edi.
Bu davrda Amudaryo bo‘limida qozi va biy sudlari sud-huquq tizimida
saqlanib qoldi. Ularni nazorat qilish va boshqarish esa, «Turkiston o‘lkasini
boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»lar orqali amalga oshirildi va uning tegishli
moddalari tizimli ravishda takomillashtirilib borildi. «Nizom»larda qozi va biy
sudlari faoliyatiga tegishli maxsus moddalar ajratilgan bo‘lib, ular chiqargan hukm
va qarorlar tekshirilib, faoliyati cheklanib borildi. Amudaryo bo‘limi qozi va biy
sudlari oila-nikoh, maishiy va ayrim yer masalalarini ko‘rib chiqqan. Arxiv
hujjatlari tahlillari shuni ko‘rsatadiki, agar mahalliy sudlar qabul qilgan hukm va
yechimlar rus nizomlariga mos kelmasa, ularning qabul qilgan yechim va
hukmlariga Amudaryo bo‘limi boshlig‘i prokurorga taqdimnoma kiritgan.
Amudaryo bo‘limi prokurori esa, viloyat sudiga e’tiroz bildirib borgan. Oqibatda
16

masala qayta va qayta ko‘rib chiqish uchun qaytarilgan, aksariyat «ish»lar rus
sudlarida qarab chiqilgan 1
.
Amudaryo bo‘limidagi qozi va biy sudlarini hududiy faoliyati jihatidan
shartli ravishda quyidagi uchta guruhga bo‘lish mumkin: 1. Sho‘raxon, To‘rtko‘l,
Shayx Abbos Vali, Ishim va Chimboy hududi. Bu joylarda asosan qozi sudlari
faoliyat ko‘rsatgan. 2. Mingbuloq, Tomdi, Ko‘kko‘l, Nao‘pir hududlari. Bu yerda
asosan biylar sudi ish olib borgan. 3. Biybozor, Qo‘ng‘irot, Talliq, Davqora, Nukus
va Kegeyli hududlari. Bu joylarda qozi va biy sudlari teng faoliyat yuritgan. Bu
davrda mahalliy sudyalarni saylash, xalq sudyalari s’ezdi, favqulodda sudyalar
s’ezdi kabi masalalarni ko‘rib chiqishning yangi bosqichlari amaliyotga kiritildi 2
.
Shartnomaning uchinchi bandga ko‘ra, xonlik tarkibidagi Amudaryoning
o‘ng tomondagi yerlari o‘sha yerda yashayotgan barcha o‘troq va ko‘chmanchi
aholisi bilan birga Rossiya tarkibiga o‘tdi. Bu bilan xonlik umumiy yer
maydonining yarmidan ko‘prog‘idan, ya’ni 76 ming kv.km idan mahrum bo‘ldi.
O‘zida hammasi bo‘lib 62.237,2 kv.km yer maydoni qoldi . Bu tomondagi
yerlarning avvalgi egalariga Amudaryoning chap sohilidan yer ajratib berish
majburiyatini xon o‘z zimmasiga oldi. Masalan, Matniyoz devonbegining bog‘i va
uning atrofidagi yerlarga ruslarning harbiy istehkomi qurishga qaror qilingandi.
Xon unga o‘sha miqdordagi yerni Amudaryoning chap sohilidan ajratib beradi.
1873-yilgi shartnoma bilan imperiya va rus xalqining kuch-qudratini
namoyon etuvchi Rossiya va Xiva o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar tartibi
o‘rnatildi. Xonga O‘rta Osiyodagi rus hukumati nazorati ostida Xiva xalqining
faqatgina ichki boshqaruv huquqi qoldirildi. Xiva xonining faoliyatini nazorat
qilish xonlikning Amudaryo o‘ng sohilidagi Rossiyaga o‘tgan hududida 1873-yil
tashkil etilgan Amudaryo okrugi boshlig‘iga topshirildi. Amudaryo okrugining
markazi katta harbiy qism, qurol-yaroq omborlari joylashgan PetroAleksandrovsk
istehkomi (hozirgi To‘rtko‘l shahri) edi. 1874-yildan “Amudaryo okrugi”
“Amudaryo bo‘limi” deb nomlandi. Bo‘lim boshlig‘i lavozimiga nomzod
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. – T.: Sharq,
2000. – S 191-192
2
Jo‘rayev R.T. O‘zbekiston tarixi. Iste’dod ziyo press. – Namangan, 2022. – B. 43-47.
17

harbiylardan Turkiston general-gubernatorining tavsiyasi bilan shaxsan imperator
tomonidan tayinlangan. Unga fon Kaufmanning 1873-yil 12-avgustdagi
ko‘rsatmasiga binoan keng huquqlar berildi. Mazkur ko‘rsatmada shunday
deyiladi: «Xonlikning ichki ishlari haqida biz doimo xabardor bo‘lishimiz va
ishtirok etishimiz lozim. Siz... mahalliy sharoit va vaziyatga qarab ish tuting» 1
.
1873 yil may oyidagi chorizm istilosi va 12 avgustda imzolangan
Gandimiyon sulhiga ko‘ra, daryoning chap sohilidagi yerlar Turkiston general
gubernatorligining Amudaryo bo‘limi ixtiyoriga o‘tkazilgandi. Gubernator fon
Kaufman shahzoda Leyxtenberg maslahati bilan aynan daryo bo‘yidagi
Sho‘raxonda chor podsholari sharafiga Petro-Aleksandrovsk shahrini barpo
qilishadi. Shahar barpo etish uchun tanlangan 3227 tanob yer maydonlari daryo
sohilidan 12 chaqirim naridagi Matniyoz devonbegiga qarashli dalalar edi. Fon
Kaufman yangi port shahrining birinchi “qozig‘ini” qoqdi va Toshkentga qaytib
ketadi. Rus askarlari va mahalliy aholidan yollangan quruvchilar yer osti
omborlari, qurol aslaha xonalari, kasalxona, maktab, ma’muriy binolar, istirohat
bog‘i, zamonaviy ko‘chalar, univermag, pochta, telegraf, bosmaxona, sanoat
korxonalari qurishga kirishib ketishadi. Oldiniga gubernatorlikka qarashli
Amudaryo okrugi deya nomlangan bu hudud, 1874 yil 9 martdan Sirdaryo
viloyatining Amudaryo bo‘limi deya atala boshlaydi. 1886 yilda Amudaryo
bo‘limi oltita volostga ajratiladi. Petro-Aleksandrovsk, Sho‘raxon, Shayx-Abbos,
Saribiy, Biybozor, Nukus Amudaryo bo‘limining volostlari edi.
Bu volostlar ichida eng taraqqiy etgani va yevropalashgani Petro-
Aleksandrovsk shahri edi. Biroq daryo bo‘yidagi ushbu shahar va atrofdagi
volostlar Amudaryoda kechgan toshqinlar sabab bir necha bora katta zarar ko‘radi.
Masalan, 1881, 1890, 1892, 1904, 1907 yillardagi daryo toshqini ba’zi binolar va
dehqonchilikga zarar keltiradi.
Amudaryoning so‘l qirg‘og‘ida yashovchi qoraqalpoqlar xonlik tarkibida
qoldi, o‘ng qirg‘og‘idagilar esa rus davlatiga tobe qilindi. Bu joyda 1873-yilda
Turkiston general-gubernatorligi tarkibida Amudaryo okrugi, 1874-yildan
1
Abduraximova N.A., Ergashev F.R. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. – Toshkent, Akademiya. 2002. – V. 43-
44.
18

Amudaryo bo‘limi tashkil etiddi. 1886-yilga kelib, Amudaryo bo‘limi Sirdaryo
viloyatiga kiritildi. Bo‘lim hududida 95 ming qoraqalpoq, 55 ming o‘zbek, 40
ming qozoq va 16 ming turkman istiqomat qilgan. Amudaryo bo‘limi Sho‘roxon
va Chimboy degan ikki qismdan iborat bo‘lib, Biybozor, To‘rtko‘l, Tomdi, Shay x
Abbos Vali, Mingbuloq, Soriboy, Chimboy, Nukus, Davqaron, Ishim, Naupir,
Ko‘kko‘l, Qo‘ng‘irot, Toldi va Kegayli ( bo‘lis )larni o‘z ichiga olgan 1
.
Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi nizomga binoan Amudaryo
bo‘limi boshlig‘i ma’muriy boshqaruv ishlari bo‘yicha Sirdaryo viloyati harbiy
gubernatoriga bo‘ysunsa-da, boshqa uezd boshliqlariga nisbatan katta huquqlarga
ega edi. U bo‘limdagi harbiy qo‘shin qo‘mondoni bo‘lib, harbiy sohada to‘g‘ridan-
to‘g‘ri Turkiston general-gubernatoriga bo‘ysungan. Shuningdek, Amudaryo
bo‘limi boshlig‘i Rossiyaning Xiva xonligidagi diplomatik vakili hisoblangan.
Xiva xoni Rossiya bilan aloqalarni faqat Amudaryo bo‘limi boshlig‘i orqali olib
borgan. Xiva xonligining Rossiya manfaati bilan bog‘langan ichki ishlariga oid
biron-bir masala Amudaryo bo‘limi boshlig‘ining ruxsatisiz hal etilmagan.
XIX asrning oxiri XX asr boshlarida Amudaryo bo‘limining boshqaruv
tizimida o‘zgarishlar yuz bera boshladi. Amudaryo bo‘limi tashkil etilgan paytda
«Turkiston general gubernator»ligi tarkibiga kiritilgan bo‘lsa, keyinchalik Sirdaryo
viloyati tarkibiga kiritildi. Sirdaryo viloyatining darajasi, Rossiya imperiyasining
guberniyalari maqomiga tenglashtirildi va unga o‘ziga xos ravishda ramziy belgi –
gerb berildi. Sirdaryo viloyatining gerbi, Amudaryo bo‘limining ham gerbi bo‘lib
hisoblangan. Gerbni tasdiqlash bilan viloyat va bo‘limning Rossiyaga qaramligi
yana bir bor tasdiqlangan. 1878-yil 5- iyulda podsho saroyida shaxsan Aleksandr II
tomonidan tasdiqlangan. Amudaryo bo‘limi uchastkalarga, bo‘lislikka, ovul va
qishloq jamoalarga bo‘linib boshqarildi. Soliq tizimiga o‘zgartirishlar kiritildi.
Bo‘lim 2 uchastkaga bo‘lindi: Sho‘roxon – bo‘limining janubiy qismidagi yerlarni,
Chimboy – Amudaryoning quyi qismidan g‘arbda Talliqqacha bo‘lgan hududni o‘z
ichiga oldi. Ko‘chmanchilik yillar davomida davom etib kelayotgan qoraqalpoq,
qirg‘iz va qozoq xalqlariga xos bo‘lgan hodisa edi. O‘lkadagi rus ma`muriyati buni
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. – T: Sharq. 2000. – B. 192-193.
19

«daydilik» deb atadi va unga qarshi kurash olib bordi. Odamlarning bir joydan
ikkinchi joyga ko‘chib yurishi, shuningdek, o‘z bo‘lisidan tashqarida, boshqa
joylarda ko‘chib yurish huquqi bekor qilindi 1
.
Rus ma`muriyati muqimlikni, ya`ni muqim bir joyda yashashni joriy qildi.
Bu esa o‘z navbatida aholini siyosiy tomondan nazorat qilishni, soliq tizimini to‘liq
amalga oshirishni, bo‘lis, ovul va qishloqlarni boshqarishni, muntazam nazorat qila
olishni ta`minladi. Ayrim ovul va hududlar shu yerga xos saqlanib kelinayotgan
nomlar bilan atalgan bo‘lsa, imperiya bosqinidan keyin ayrim ovullar raqamlar
bilan belgilandi. 1886-yilga kelganda, Sho‘roxon uchastkasi 6 ta bo‘lislikdan:
Sho‘roxon, To‘rtko‘l, Shabbaz, Biybazar, Mingbuloq, Tamdidan iborat bo‘lgan.
Sho‘roxon bo‘lisi – Aq-qamish – Aq bashli, Sho‘roxon va Kaltaminor ovullaridan,
To‘rtko‘l bo‘lisi Xuzlinirek, To‘rtko‘l, Ulli-yab, Saribiy, Shabbaz, Shimam, Xan-
yabdan ovulidan, Biybazar bo‘lisi Biybazar, Qalandarxona ovulidan iborat bo‘lgan.
Mingbuloq bo‘lisi birinchi, ikkinchi, uchinchi ya`ni – 1, 2, 3; Tamdi bo‘lisi
birinchi, ikkinchi, uchinchi ya`ni – 1, 2, 3, raqamlari bilan belgilana boshlangan 2
.
Chimboy uchastkasidagi bir qator bo‘lisliklardagi ovullar nomlari e`tiborga
olinmagan va har bir ovul raqamlar bilan belgilangan. Chimboy uchastkasi hududi
asosan Nukus, Qo‘ng‘irot, Talliq, Nao‘pir, Chimboy, Kegeyli, Ishim, Ko‘k-ko‘l va
Dao‘kara bo‘lisliklaridan iborat bo‘lgan. Nukus bo‘lisligi birinchi, ikkinchi,
uchinchi to‘rtinchi ya`ni – 1, 2, 3, 4 deb raqamlangan 4 ta ovuldan; Qo‘ng‘irot esa
shu yuqorida aytib o‘tilgandek birinchi, ikkinchi ya`ni – 1, 2 deb raqamlangan 2 ta
ovuldan; Talliq bo‘lisi birinchi, ikkinchi, uchinchi ya`ni – 1, 2, 3 deb raqamlangan
3 ta ovuldan; Nao‘pir birinchi, ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi, beshinchi ya`ni – 1, 2,
3, 4, 5 deb raqamlangan 5 ta ovuldan; Chimboy bo‘lisi birinchi, ikkinchi, uchinchi,
to‘rtinchi, beshinchi, oltinchi, yettinchi ya`ni – 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 deb raqamlangan 7
ta ovuldan; Kegeyli bo‘lisi birinchi ya`ni 1 deb raqamlangan 1 ta ovuldan;
Chimboy shahri birinchi, ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi, beshinchi, oltinchi ya`ni –
1, 2, 3, 4, 5, 6 deb raqamlangan 6 ta ovuldan; Ishim bo‘lisi birinchi, ikkinchi,
1
Abdullayev A. Amudaryo bo‘limida ijtimoiy-siyosiy va huquq-tartibot sohasida yuz bergan o‘zgarishlar (XIX
asrning oxiri XX asr boshlari). SamDU ilmiy axborotnomasi. 2016. 2-son. – B. 8-12.
2
Tao‘muratov N. Qaraqalpaqstanda tәrtib qorg‘ao‘ o‘yыmlarыnың tariyxы. (1873-2010 jj.) – Nukus: Ilim, 2011. –
S. 13-14.
20

uchinchi, to‘rtinchi beshinchi, oltinchi ya`ni – 1, 2, 3, 4, 5, 6 deb raqamlangan 6 ta
ovuldan; Ko‘k-ko‘l bo‘lisi birinchi, ikkinchi ya`ni – 1, 2 deb raqamlangan 2 ta
ovuldan; Dao‘kara bo‘lisi birinchi, ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi ya`ni – 1, 2, 3, 4
deb raqamlangan 4 ta ovuldan iborat bo‘lgan. Imperiya bosqini davri hisobotlari,
ma`lumotlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘lkadagi uchastka boshliqlari va
yordamchilari harbiylardan tashkil etilgan. Har bir uchastkaga harbiy askarlar
joylashtirilgan. Petro-Aleksandrovskdan alohida, maxsus harbiy bo‘lim, ichki
qamoqxona, undan tashqari turmaxona, qamoqqa olish bo‘linmasi bo‘limlari
tashkil etilgan. Xususan, Rossiya imperiyasi harbiy boshqarmasi va idorasining
harbiy qismidan Petro – Aleksandrovskka 6-Turkiston o‘qchi polki, 4-Orenburg
kazak polki, Petro-Aleksandrovsk uyezd harbiy boshqarmasi, Nukusda 4-Orenburg
kazak polkining yuz askari muqim joylashtirilgan.
1.2. XIX-asr oxiri –XX-asr boshida Amudaryo bo‘limida ijtimoiy va
iqtisodiy hayot
Mustamlaka sarmoyadorlari o‘z iqtisodiy manfaatlaridan kelib chiqib
zavodlar qurdirishgan, qishloq xo‘jaligining paxtachilik, chorvachilik, pillachilik,
baliqchilik sohalariga ahamiyat berishgan. Paxta ekiladigan maydonlar yildan-
yilga kengayib borgan. Bu iqtisodiy o‘zgarishlar ko‘p miqdordagi ishchi kuchini
talab qilar edi. Mustamlakachi amaldorlar asosan xotin-qizlar va bolalar
mehnatidan unumli foydalanishni ma’qul ko‘rishgan. Chunki aholining bu toifasi
juda oz ish haqiga ham qanoat qilib ketavergan. Paxta tozalash zavodlari ishiga
ayollar yoppasiga jalb etilgan. Buning achinarli tomoni shundaki, ayol ishchilarga
erkaklarga nisbatan 40-50 foiz kam maosh to‘langan. Bolalar mehnati esa
ayollarnikiga qaraganda 15 - 20 foiz arzon edi. Aslini olganda, ularning bundan
boshqa chorasi ham, tanlash huquqi ham yo‘k edi. Ustiga-ustak, soli q mi q dori —
o‘tov va yer sol ig‘ i yil sayin oshirib borilgan. O q ibatda ayollar va bolalar
me h natiga oilada h am kuchli e h tiyoj tu g‘ ilgan. O‘ lka xalqi shu tari q a ta hq irlangan,
x o‘ rlangan.
21

Shu bilan birga, Turkistonga Rossiyadan rus aholisining ko‘chirib keltirilishi
tub aholiga ma’lum darajada ta’sir qilgan. 1885 yil aprelda Sirdaryo viloyati bilim
yurtlari inspektori Petroaleksandrovskka kelib, bu yerda 20 nafar rus qizlari
borligini aniqlagan. Turkiston o‘lka xalq bilim yurtlari bosh inspektori zimmasiga
Petroaleksandrovsk shahri byudjeti hisobidan qizlar uchun bilim yurti ochish
vazifasi yuklatilgan. 1885 yil 16 mayda Turkiston general-gubernatorligi bilim
yurtlari bosh inspektori ma’ruzasidan keyin ukuv boshkarmasi tomonidan 1885 yil
1 avgustdan boshlab Petroaleksandrovskda qizlar bilim yurti ochishga 41-raqamli
buyruq berilgan. Ammo bu buyruq o‘z vaqtida bajarilmagan. 1886 yil 28 yanvarda
bilim yurti inspektorlarining Turkiston general gubernatorligi bilim yurtlari bosh
inspektoriga jo‘natgan 54-raqamli xatida ko‘rsatilishicha, bir sinfli qizlar bilim
yurti 1885 yil 22 oktyabrda ochilgan va bilim yurti pedagogik kengashi qaroriga
binoan o‘qishga 7 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan qizlar qabul qilingan.
Orol flotiliyasi faoliyatining tarixiy tajribasini o‘rganish bugungi kunda ham
muhim ahamiyatga ega. Shunki O‘zbekiston Markaziy Osiyo davlatlari bilan
birgalikda tranzit transport koridorini yaratishni ko‘zlamoqda, bu esa ularga dengiz
portlariga chiqish va qadimiy Buyuk Ipak yo‘lini qayta tiklash imkonini beradi.
Janubiy Orol bo‘ylarini o‘rganish maqsadida XVIII-XIX asrlarda Xiva hududiga
ko‘p elchi, sayohatchilar kelib xonlikdagi ahvol haqida, ularning kasbi, iqtisodiy
sharoiti to‘g’risida ko‘plab ma’lumotlar yig’ishga muvaffaq bo‘lganlar. Ular
orasida Gladishev, Muravin, Richkov, Danilevskiy, Maksheev, Butakov, Zalesov,
Mayer, Galkin, Kun, Veselovskiy alohida o‘rin tutadi. Tadqiqot bo‘yicha ko‘plab
arxiv manbalari mavjudki, ularni ham manbaviy tahlili muhim sanaladi. O‘rta
Osiyo kemachiligining Orol agentligi tarkibidagi kemalarning nomlarini
o‘zgartirish to‘g’risida buyruq berilganligini ko‘rish mumkin. Unga ko‘ra
“Shernyaev” motorli qayig’i ”Vodnik” deb, “Kutuzov” kemasi
“Jeleznodorojnik”ka, “Skobelev” yelkanli qayig’i “Qoraqalpoq” deb
o‘zgartirilganligi ma’lum qilinadi 1
.
1
Sulaymanov S.A. Orol dengizi va Amudaryo suv yo‘llari tarixi (XIX asrning 70 yillari XX asrning 80 yillarning
birinchi yarmi). – Nukus. 2023. – B. 13.
22

Janubiy Orol bo‘yida Rossiya imperiyasining harbiy flotining shakllanishi
va undan ko‘zlangan maqsad, Orol va Amudaryo flotiliyasining faoliyatiga
bag’ishlangan. 1848-yil 18-fevralda Orenburg o‘lkasining general-gubernatori
V.A.Obruchev imperatorga 1848-yilning yozida Orol dengizini batafsil o‘rganish
mo‘ljallangan.
1873-yil 27-aprelda Xiva yurishida ishtirok etgan Orol flotiliyasi tarkibida
ikkita: “Samarqand” va “Perovskiy” paroxodlari va uchta barja bor edi. Ekipaj
tarkibida 8 nafar ofitser, 1 ta shifokor, 259 ta matros, jumladan, ikkita topograf
ham bo‘lgan. Amudaryo suv yo‘lida esa asosan xivalik qayiqchilar harakatlandi.
Shuningdek, Shorjo‘ydan yuqoriga qarab buxorolik qayiqlar suzdi. O‘rtacha
qayiqning hajmi uzunligi 40-60 pud eniga 7-10 pud, salmog’i 300-400 pud atrofida
bo‘lgan. Buxoro qayiqlari ikki hajmli bo‘lib kattasi 1500 pud yuk tashish imkoniga
ega edi. 1876-yilning o‘zida Amudaryoda taxminan 50 ta Buxoro qayiqlari va 220
ta Xiva qayiqlari suzdi. Orol dengizi qirg’oqlarida yuzlab baliqchilik xo‘jaliklari
paydo bo‘lib, ularda Rossiya, Ukraina, Moldova, Xarkovning ko‘plab
shaharlaridan kelgan ishchilar, Qora va Boltiq dengizidan kelgan mehmonlar
ishladilar. Ular orasida mahalliy ishchilar bilan muloqotda bo‘lgan inqilobiy fikrli
ishchilar ham bor edi 1
.
Tarixchi A. Tureevning tadqiqotlariga ko‘ra, 1913-yilda Orol dengizining
janubiy qirg’og’ida 2636 nafar baliqchi mehnat qilgan. Amudaryo sohilidagi
mustamlakaga aylantirilgan tumanlarda Rossiya ta’sirini ta’minlash uchun 1880-
1888 yillarda Kaspiyorti temir yo‘li (Kaspiy dengizining sharqiy sohillaridan
Samarqandgacha) qurildi. Mazkur harbiy temir yo‘l qurilishi, daryodagi harbiy
garnizonlarning temir yo‘l liniyasi bilan aloqasini ta’minlash, harbiy va tijorat yuk
tashishlarni amalga oshirish uchun Rossiya transport-kommunikatsiya tarmoqlarini
qurishga kirishildi. 1887-yili Amudaryo harbiy flotiliyasiga asos solinib,
Amudaryo kemachiligining rivojlanishiga ta’sir o‘tkazdi. 1887-yilda Peterburgdagi
“Buts va Pompey” nomli ingliz firmasiga ikkita paroxod va ikkita barjaga
buyurtma berildi. Paroxodlarga “Sar’” va “Saritsa”, barjalarga — “Peterburg” va
1
Sulaymonov S.A. Amudaryo flotiliyasining tashkil topishi va faoliyati // “O‘zbekistonda ijtimoiyiqtisodiy va
etnomadaniy hayot: tarix va tahlil” resp. ilm. anj. mat-. – Termiz, 2014 - B.350.
23

“Moskva” degan nom berildi. 75 sm. Gacha suvga botadigan bu paroxodlar
korpusining uzunligi 45 metr edi.
Amudaryo flotiliyasi boshqarmasi va asosiy porti Shorjo‘yda joylashgan edi.
Amudaryo flotiliyasining ochilishi bilan daryoda katta kemalar va paroxodlar
qatnovi yo‘lga qo‘yildi. Bu holat Amudaryo suv yo‘liga Rossiya harbiy – siyosiy
guruhlari e’tiborining katta bo‘lganligini ko‘rsatadi. “1887-yilda Amudaryoda
dastlab Shorjo‘ydan Karkigacha, so‘ngra Termizgacha kema qatnovi yo‘lga
qo‘yildi. 1888-yilda “Sar”, “Saritsa” kemalari va “Moskva”, “Peterburg” barjalari
(10 ming pud yuk tashish quvvati bilan) PetroAleksandrovskdan Karkigacha
bo‘lgan uchastkada suza boshladi” 1
.
Amudaryo flotiliyasining 1907-yili mavsumdagi faoliyati yuk tashish
bo‘yicha quyidagicha bo‘ldi: Transport kontoralari tomonidan Xiva xonligi va
Amudaryo bo‘limidan Shorjo‘yga mahalliy qayiqlarda 691233 pud yuk, tuyalarda
79.120 pud yuk jo‘natildi. Jo‘natilgan yukning asosiy qismi paxta, beda tuxumi,
teri, gazlama, qorako‘l terisi va jun mahsulotlari edi54. 1905-1908-yillar holatiga
ko‘ra Amudaryo flotiliyasida yiliga o‘rtacha 77 ta reys amalga oshirilgan bo‘lsa,
ularda 17 ming yo‘lovchi va 530 ming pud yuk tashildi. 1907-yilgi navigatsiya
davrida Amudaryo flotiliyasi kemalari bilan 850 ming pud, jumladan, 250 ming
pud mazut, 138 ming pud davlat yuklari va 462 ming pud xususiy tijorat yuklari
tashildi. 2,5 mln pud atrofidagi yuklar mahalliy qayiqlar va tuyalar yordamida
tashildi. Bundan kelib chiqadiki, Amudaryo flotiliyasi kemalari tomonidan
tashilgan xususiy tijorat yuklari Amudaryoning umumiy yuk aylanmasining 15 %
ini tashkil qiladi 2
.
Amudaryo rus flotiliyasining tashkil etilishi Xorazm vohasiga temir
yo‘lgacha yo‘l ochdi va shu tariqa uni Markaziy Rossiya bilan bog’ladi. Amudaryo
bo‘limi shaharlari o‘rtasida to‘g’ridan-to‘g’ri yo‘llar ishga tushirilib, ulardan eng
yaxshilaridan biri Petro-Aleksandrovskiy va Shimboy o‘rtasidagi o‘ris yo‘l (rus
yo‘li) deb ataladigan yo‘l edi. Suv yo‘llari shakllanishi jarayonida 1877-yildan
1
Tao‘muratov N. Qaraqalpaqstanda t ә rtib qorg‘ao‘ o‘y ы mlar ы n ың tariyx ы . (1873-2010 jj.) – Nukus: Ilim, 2011. –
S. 13-14.
2
Sulaymanov S.A. Orol dengizi va Amudaryo suv yo‘llari tarixi (XIX asrning 70 yillari XX asrning 80 yillarning
birinchi yarmi). – Nukus. 2023. – B. 19.
24

1882-yilgacha muhandis Valuev Amudaryoni kuzatish va qirg’oq eroziyasiga
qarshi choralar ko‘rish bilan shug’ullangan. Amudaryo suv yo‘li 3 qismga bo‘lindi,
birinchisi yuqori oqim Fayzabod qal’adan Patta-Hisor (Termiz)gacha 100 ming
pud yuk aylanmasiga ega, ikkinchi qism o‘rta oqim Patta Hisordan Shorjo‘ygacha
1.200.000 pud yuk aylanmasiga ega va uchinchi quyi oqim Shorjo‘ydan Amudaryo
bo‘limigacha 2 mln yuk aylanmasiga ega 1907-yil navigatsiya davrida tashilgan
yukning umumiy hajmi 3.300.000 pud bo‘lgan bo‘lsa, shundan 850.000 pud yuk
Amudaryo flotiliyasi kemalarida qolgan 2.500.000 pud yuk xususiy qayiqlarda va
tuyalarda tashildi.
Orol dengizi va Amudaryo suv yo‘lida Amudaryo flotiliyasi va “Xiva”
aksiyadorlik jamiyatining flotiliyasi yuk tashidi. Bundan tashqari Aralskda xususiy
kemasozlik korxonasi, “Xiva” aksiyadorlik jamiyati paydo bo‘lib, uning maqsadi
Shorjo‘y, Xiva xonligi va Aralsk oralig’ida aloqani ta’minlash bo‘ldi. Bu jamiyat
Aralsk stantsiyasi bilan Mo‘ynoq orasida aloqani ta’minladi. “Bunda 25-30 ming
pud yuk ko‘tarish quvvatiga ega yog’och dengiz barjalari, “Ministr Raxlov”
paroxodi va “Xiva xoni” kemasi, yuk ko‘tarish quvvati 45-50 ming pudlik yuk
teploxodidan foydalanildi. Ikki kemada ham passajirlar uchun uncha ulkan
bo‘lmagan hujralar bo‘ldi”57. Petro-Aleksandrovskdan Shorjo‘ygacha va
Shorjo‘ydan Termizgacha Amudaryo flotiliyasining paraxodi va Xiva jamiyatining
3 paroxodi: “General Samsonov” (Yangi Urganch va Shorjo‘y oralig’ida)
“Xivinets” va “Buxarets” (Yangi Urganch va To‘qmoq Ota oroli oralig’ida)
muntazam reyslarni amalga oshirdi.
Amudaryo bo‘limida ichki suv yo‘llarini Amudaryo va boshqa yo‘llar
tashkil qilgan. Bunda kemalar, qayiqlar va mayda sudnalar suzib yurdi. Ular
shamol bo‘lmagan paytida saldovchilari tomonidan harakatga keltirildi. Amudaryo
va uning tarmoqlari bo‘ylab paraxodlar suzib yurdi. Yuklarni tashish uchun xalq
rus kemalaridan foydalandi. 1914-yili Xorazm oazisining suv transporti barcha
yuklarning 58% tashidi, masalan paxtaning 55% qayiqlarda va faqat 3%
paroxodlarda tashildi. Amudaryoning daryo flotiliyasining birinchi jahon
urushining avvalgi ishi haqida quyidagi ma’lumotlar guvohlik beradi. “1909-yili
25

535 ming pud yuk va 20 ming passajirlar, 1911-yili 573 ming pud va 22 ming
passajirlar tashildi” 1
.
Orol dengizi va Amudaryoda yuk tashish bilan harbiy flotiliyadan tashqari
shaxsiy kemalarning egalari ham shug’ullandi. Xo‘jayinlari Volgabo‘yi
savdogarlari Sirotkin va Lapshin bo‘lgan “Xiva” jamiyati Orol dengizida 5 ta o‘zi
yurar kema, 5 ta yelkanli va 4 ta yog’ochli barjalarga ega bo‘ldi. Uning floti
Amudaryoda 3 ta paroxod, 1 ta o‘ziyurar va 4 ta boshqariladigan barjani tashkil
qiladi. Birinchi jahon urushi paytida Amudaryo harbiy flotiliyasi sezilarli darajada
talofatga uchradi. Flotiliyaning aksariyat qismi ta’mirlash ishlarini talab qilardi.
1918-yilning iyulida Kaspiyorti frontining harbiy-siyosiy shtabi harbiy
harakatlarga, jumladan, Amudaryo flotiliyasiga bevosita rahbarlik qilishni o‘z
qo‘llariga oldi.
1
Sulaymanov S.A. Orol dengizi va Amudaryo suv yo‘llari tarixi (XIX asrning 70 yillari XX asrning 80 yillarning
birinchi yarmi). – Nukus. 2023. – B. 21.
26

II BOB. AMUDARYO BO‘LIMIDA SIYOSIY, IQTISODIY
MUNOSABATLAR
2.1. Amudaryo bo‘limida siyosiy vaziyat
1917 - yil fevralda Rossiyada samoderjaviening a g‘ darilishi imperiya
h ududida yashovchi barcha xal q lar q atori q ora q alpo q lar o‘rtasida ham milliy
ozodlik harakatining yangi kuch bilan boshlanishiga olib keldi. Bu va q tga kelib
Turkiston o‘ lkasining Amudaryo b o‘ limida yashovchi a h oli ( o‘ zbeklar,
q ora q alpo q lar, q ozo q lar va b.) siyosiy kurashlarda ma’lum bir tajriba t o‘ plagan edi.
A h olining deyarli barcha q atlamlari (de hq onlar, chorvadorlar, savdogarlar,
bali q chilar, ulamolar, jadidlar va b.) milliy-ozodlik h arakatiga jalb etildi. 1913-
1917 yillarda Amudaryo b o‘ limida mahalliy ma’murlarning o‘ tkazgan qata g‘ on
siyosati natijasida a h oli 38 626 kishiga kamaydi . Q urg‘okchilik oqibatida hosil
bo‘lmaganligi va g‘alla tashib kelishning kamayishi natijasida ozik-ovqat tangligi
boshlandi. Amudaryo bo‘limining asosiy aholisi ocharchilik girdobida qoldi.
Amudaryo bo‘limi hududida 1917-1918 yil kishi va bahorida ocharchilik va turli
kasalliklar natijasida 30 000 kishi halok bo‘ldi.
1917-yil fevralda chorizmning ag‘darilishi qoraqalpoq xalqining hayotiga
ham kuchli ta'sir ko‘rsatdi. Qoraqalpoqlar bu paytda asosan Turkiston general-
gubernatorligiga qarashli Amudaryo bo‘limi - okrugi (markazi Petro-
Aleksandrovsk-hozirgi To'rtko'1 shahri) va Xiva xonligining ayrim bekliklarida
istiqomat qilishgan. Mart oyida To‘rtko‘lda soldat deputatlari soveti tashkil qilindi.
1917-yil oktabrdan to 1918-yil boshlariga qadar Amudaryo bo‘limi komissari
vazifasini gidrotexnik V.Palishev egallab turdi. Bu davrda hokitniyat tizimida
keskin o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Amudaryo bo‘limi tasarrufidagi ovul va qishloqlar
aholisi To'rtko'1 ma'murlaridan hech qanday harbiy va moddiy ko‘mak olmasdan
o‘z-o‘zini mudofaa qilish otryadlarini tashkil etdi, ularga nufuzli urug‘ boshliqlari
hisoblangan Xon Maxsum - Ubaydulla Bohautdinov (1887-1956), Bola biy va
boshqalar yetakchilik qilishdi. Qoraqalpoq xalqi urug‘ yo‘lboshchilari tevaragiga
qiyinchilik bilan bo‘lsa ham birlasha boshladi, chunki ocharchilik, qurg‘oqchilik,
tartibsizlik va qaroqchilik hujumlari xavf solayotgan edi.
27

Rus a h olisi, asosan, b o‘ limning ma’muriy markazi Petro-Aleksandrovsk
sha h rida h amda Ural kazak posyolkalari (Nukus, Zair kabilar)da qo‘ nim topgan.
Petro-Aleksandrovsk a h olisi savdo-soti q bali q ovlash, Amudaryodan yuk olib
o‘ tish va de hq onchilik bilan shu g‘ ullangan. U yerda 4 ta paxta tozalash va yo g‘
zavodlari b o‘ lgan. Bo‘o‘lim aholisi asosan ovullarda (95 foiz) yashab,
dehqonchilik va chorvachilik bilan mashg‘ul bo‘lgan. 1913-yilga kelib Petro-
Aleksandrovskda 2578 nafar harbiy mavjud edi. Petro-Aleksandrovsk Amudaryo
bo‘limining ma’muriy markazi edi.
U yerda «paxta tozalash va pivo pishirish zavodlari hamda limonad ishlab
chiqaruvchi korxona» bo‘lib, «ishchi va xizmatchilar, davlat idoralarining
amaldorlari, hunarmandlar va ishbilarmonlar yashagan. Sha h ar amaldorlar,
politsiyachilar, savdogarlar, mayda mulk - h unarmandchilik ustaxonalari va
rastalarining egalaridan iborat edi» 1
. Bu yerda Petro-Aleksandrovsk garnizoni
soldatlari xam joylashgan. 1917 yilga kelib Birinchi ja h on urushida va Rossiya
hukumatining ma g‘ lubiyati tufayli ularning a h voli ancha yomonlashgan. Bunga
yana o‘z ona yurtlaridan uzilib q olganliklari, no q ulay ob- h avo sharoiti,
ofitserlarning hech narsa bilan o q lab b o‘ lmaydigan o‘zboshimchaligi h am
qo‘ shildi.
Voqealar guvo h i b o‘ lgan F. Shlyapinning ma’lumotiga k o‘ ra, 1917 - yil fevral
in q ilobi kunlarida T o‘ rtk o‘l sha h ridagi Rossiya imperiya si armiyasi q oldi q lari va
ikki-uch nafar ofitserlar o‘ zlarining s o‘ nggi yi g‘ inlarining birida fu q arolarga 10
kundan s o‘ ng To‘rtk o‘ l sha h ridan chi q ib ketishlarini ma’lum q ilishgan. A h oliga
barcha mol-mulkni: yegulik zahiralarni, anjomlarni, q urol-asla h alarni,
pulyometlarni, otlarni va porox omborini q abul q ilish uchun o‘ z vakillarini
ajratishni taklif q ilishgan. Sha h ar fu q arolari barcha mavjud qurollarni qabul
q ilishga q aror q ilib, o‘z - o‘ zini mudofaa q ilish otryadlarini tashkil qilganlar. «Ulug’
Turkiston» gazetasida 1917-yil 12-avgustda e’lon qilingan «Mustaqil Xivadagi
holat» sarlavhali maqolada «Yer yuzida xivaliklar kabi mazlum xalq va yana ular
kabi qashshoqlar ham bo‘lmasa kerak», deb yozilgan edi. 1917 yilning mart oyida
1
O‘ zbekiston tarixi (1917-1991 yillar) . K. 1. O‘ zbekiston 1917-1939 yillarda . – Toshkent : O‘zbekiston, 2019. – B.
365 .
28

Amudaryo bo‘limi (Petro-Aleksandrovsk shahri) da bo‘lib o‘tgan voqealar,
avvalambor, soldatlar va shahardagi rus aholisining ishi edi. Tub aholi garchi
Rossiya imperiyasi hukumatining qulaganligini va yangi hokimiyatni qo‘llab-
quvvatlagan bo‘lsa-da, uning ishida faol ishtirok etmadi. Oddiy xalq hayotida
biror-bir o‘zgarish ruy bermadi. Avvalgi mahalliy hokimiyat organlari nomigagina
yangi zamon ruhiga moslashdi, xolos, aslida esa Amudaryo bo‘limida Petro-
Aleksandrovsk komiteti siyosiy yurig‘iga moslashtirilgan eski siyosat davom
ettirildi 1
.
Petro-Aleksandrovsk komiteti bo‘limni ancha uzoq, ya’ni bir necha oy
yolg‘iz boshqarib turdi. Bu 1917 yil 13 aprelda komitet raisining: «komitet to
Muvaqqat hukumatning qonuniy hokimiyati o‘rnatilmagunicha bo‘limda tinch va
osoyishta hayotni ta’minlashni o‘z oldiga bosh vazifa qilib qo‘ydi», deb yuborilgan
telegrammasida ham o‘z tasdig‘ini topadi. Demak, komitet o‘zini bo‘limda
muvaqqat hukumat deb hisoblab, to qonuniy hokimiyat o‘rnatilgunga qadar
bo‘limni boshqarishni maqsad qilib qo‘ygan. Shundan xulosa qilish mumkinki,
Petro-Aleksandrovsk komiteti to komissar tayinlanguncha bo‘limning to‘laqonli
xo‘jayini hisoblangan. U boshqa jamoat tashkilotlari bo‘lgan sovetlar, soldat
komitetlari qatorida mavjud bo‘lgan.
H okimiyatning bu organi Muva qq at hukumatning ma h alliy organi sanalgan.
1917-yil 10-martdagi ma’lumotga ko‘ra, komitetga asosan soldatlar va shahar
aholisining ayrim vakillari kirgan. Shahar aholisi vakillari qatorida Samborskiy,
Shaposhnikov (keyinchalik, uning o‘rnini Pamshev egallagan) va Bersudskiyni
keltirib o‘tish mumkin. Kasb-kori bo‘yicha Samborskiy sudya, Shaposhnikov - yer
o‘lchovchi (tanobchi), Pamshev - gidrotexnik injener, Bersudskiy - dorixona
mudiri bo‘lgan. Bu odamlar oddiy ziyolilar – xizmatchilar bo‘lib, Rossiya va
Turkistondagi ijtimoiy-siyosiy harakatlarning umumiy to‘lqini ostida hokimiyat
organlariga ko‘tarilib olishgan edi.
Garchi volostlarda komissarlar boshchiligida volost komitetlari tashkil
etilgan bo‘lsa-da, ular avvalgi boshqaruvchilarning o‘rnini egallashgan edi. Bu
1
Istoriya Karakalpakskoy ASSR. – T: Fan, 1974. Tom I. – S. 227.
29

komissarlar avvalgi boshqaruvchilar kabi faoliyat olib borib, volost komitetlari
bilan kamdan-kam yoki umuman hisoblashmasdilar. Katta ovullar yoki
qishloqlarda komissarlar boshchiligida mahalliy komitetlar tashkil etilgan bo‘lsa-
da, ular ham avvalgi oqsoqol (starshina)lar o‘rnini egallagan edi. Chimboy
uchastkasidagi bu kabi o‘ziga xos ovullar va qishloqlarni alohida ko‘rsatib o‘tish
joiz bo‘ladi. Shu o‘rinda Toshkent okrug sudi prokurorining «qishloq komitetlari
faoliyatiga rahbarlik qilayotgan komitetlardagi o‘zaro hamda aholi bilan shaxsiy
hisob-kitoblari to‘g‘risidagi ma’lumotlarda keltirilgan, shuningdek, volost tuzem
komitetlarida esa guruh-guruh bo‘lib kurashishlar hamda komitet tomonidan qaxr-
g‘azabni kuzgatuvchi yo‘l bilan hech bir tortinishsiz aholidan oldindan belgilangan
tartibda pul yig‘ishlar, tamagirlik, poraxo‘rlik va hokazolar bu tizimga xos bo‘lib
qoldi 1
, deb aytgan hakli e’tirozini tushunsa bo‘ladi.
Petro-Aleksandrovskdagi soldat deputatlari Sovetining tarkibi 1917 yilning
mart-noyabr oylarida quyidagicha edi: praporshik Kirshevskiy - rais ( 1917 yilning
7 marti), Aleksey Konoplev - 738-Simbirsk piyoda drujinasi 3-rotasi soldati (1917
yilning noyabri), Andrey Surkov - 738-Simbirsk piyoda drujinasi 3-rotasi soldati,
Dmitriy Kondratev - 738-Simbirsk piyoda drujinasi 4-rotasi soldati, Nikolay
Markilov - 738-Simbirsk piyoda drujinasi 4-rotasi soldati (1917 yilning noyabri),
Ivan Permyakov - 738-Simbirsk piyoda drujinasi 4-rotasi soldati, Aleksandr
Ponyatov – kurollanish komandasidan. Yuqorida keltirib o‘tilgan tashkilotlardan
tashqari Amudaryo bo‘limining jamoat xavfsizligi komiteti ham mavjud bo‘lib, u
quyidagi tarkibdan iborat bo‘lgan: rais Samborskiy - kelishtiruvchi sudya,
Shaposhnikov - komitetning ma’muriy shu’basi raisi, Pamshev - komitetning
ma’muriy shu’basi raisi urinbosari, Bersudskiy - komitetning ozik-ovkat shu’basi
raisi.
1917-yilning 31-oktabridan to 1918 yil oktabrigacha Amudaryo bo‘limi
komissari vazifasini gidrotexnik V.N. Pamshev bajarib turdi. Komitet
ko‘rinishidagi yangi hokimiyat organi o‘zini Muvaqqat hukumat va uning
Turkiston komiteti siyosatini davom ettiruvchi hokimiyat deb hisoblardi.
1
O‘zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). K. 1. O‘zbekiston 1917-1939 yillarda. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – B.
366.
30

Amudaryo bo‘limidagi barcha o‘zgarishlar uning rahbarligi ostida bo‘lib o‘tdi.
Toshkentda bolsheviklar hokimiyat tepasiga kelib, sovet hokimiyati o‘rnatilgach,
1917 yilning noyabrida Turkiston o‘lkasi XKS telegraf orqali Amudaryo bo‘limi
bilan aloqa o‘rnatishga harakat qilib ko‘rdi. Xususan, Petro-Aleksandrovsk
deputatlar Sovetiga, Xiva xoni Asfandiyorxonga, Xiva garnizoni boshlig‘i
Zaysevga yuborilgan telegrammada Petro-Aleksandrovskda xibsga olingan
Muvaqqat komitetning olti a’zosi: Xusaynbek Muhammad Muratov, Yusup
Ahmadjonov, Eshchonqori Jabborqulov, Sodiq Yusupov, Madamin Eshchonov va
Muhammad Pano Abdullayevlarni zudlik bilan ozod qilish taklif qilingan.
1917 yil 10 dekabrda Petro-Aleksandrovsk rahbariyati Turkiston o‘lkasi
XKSdan joylarda sovet hokimiyati o‘rnatilganligi to‘g‘risida telegramma oldi.
Petro-Aleksandrovsk deputatlar Soveti uchun ancha zaif bo‘lgan. Rossiya
hukumatining bu umumiy ishi mamlakatdagi barcha jonli kuchlarni birlashtirish
asosiga qurilishi zarur. Faqat shunday hukumatgina boshboshdoqlikni bostira
oladigan va mamlakatni, xalqning yagona inon ixtiyorini ifoda etuvchi Ta’sis
Majlisi sari olib bora oladigan kuchli hokimiyat tuza oladi» 1
.
1918 yilning 28 martida shahar Dumasi saylovlar o‘tkazish tartibini ishlab
chiqish maqsadida Ta’sis Majlisiga saylov uchun tuzilgan saylovchilar ro‘yxatidan
foydalanish kerakligi; saylovlarni o‘tkazish uchun saylov komissiyasi tayinlanib,
uning tarkibiga to‘la tartibda shahar boshqarmasi va Dumaning 3 nafar a’zosi
kiritilishi to‘g‘risida qaror qabul qildi. Bu qaror nafaqat Petro-Aleksandrovskda,
balki Amudaryo bo‘limida ham uch hokimiyat bo‘lganligidan dalolat beradi. Petro-
Aleksandrovsk shahar Dumasi faqatgina 1918 yilning 13 oktabrida tarqatib
yuborildi. Bolsheviklar qiyofasidagi yangi hokimiyat, sodda qilib aytganda, tub
aholi qizikishlariga bepisandlik bilan qaragan va u bilan hisoblashmagan ham, shu
boisdan, bolsheviklar hukumati tub aholi o‘rtasida hech bir nufuzga ega
bo‘lmagan. Shuning uchun ham, bolsheviklarning asosiy vazifasi qanday yo‘l bilan
bo‘lmasin hokimiyatni ushlab qolish bo‘lgan. Xech qanday yordam olmagan ovul
1
Istoriya Karakalpakskoy ASSR. – T: Fan, 1974. Tom I. – S. 231.
31

va qishloqlarning aholisi o‘z-o‘zini mudofaa otryadlarini tuza boshladi. Xalq o‘z
urug‘i sardorlarining atrofiga birlashdi.
1918-yil aprelda Amudaryo bo‘limi Turkiston respublikasi tarkibiga
kiritilganligi e'lon qilindi. 1918-yilning ikkinchi yarmidan boshlab Amudaryo
bo‘limida vaziyat keskin o‘zgardi. Bu eng awalo bolsheviklar faoliyati va qizil
gvardiyachilar otryadlarining xattiharakatlari bilan bog‘liqdir. Bolsheviklar
Amudaryo bo‘limiga Chorjo‘y va Toshkentdan qizil gvardiyachilar otryadlarini
jo‘natishdi. To'rtko'1 shahri bolsheviklar hokimiyatining tayanchi, uning harbiy
bazasiga aylantirildi. Ular Amudaryo bo‘limi hududida turib, Xiva xonligiga qarshi
harbiy harakatlarga puxta tayyorlandilar.
Bolsheviklar qizil gvardiyachi otryadlarga tayanib, 24 ta hunarmandchilik va
baliq korxonalari, paxta tozalash zavodlari, bog‘lar, dorixonalar, kasalxonalar va
badavlat kishilarning uylari va yerlarini musodara qildi. Yangi hokimiyat
komissarlari mahalliy kengashlarga saylov o‘tkazdilar, biroq saylovda savdogarlar,
ruhoniylar, mulkdorlar ishtirok qilishiga yo'l qo‘yilmadi. Bolsheviklarning sinfiy
prinsip asosida mahalliy kengashlarga o‘tkazgan saylovlari milliy va mahalliy
xususiyatni e'tiborga olmadi, qoraqalpoq jamoalari urug‘chilik asosida
tuzilganligiga amal qilinmadi. Saylovlar jarayonida poraxo‘rlik va zo‘ravonlik avj
oldi. Yangi hokimiyat asrlar davomida shakllangan an'anaviy sharqona hayotni,
qoraqalpoq xalqi turmushida faol rol o‘ynab kelayotgan biylik boshqaruv usulini
barbod qilishga kirishdi.
Shunday q ilib, 1917 yilning 31 oktabridan 1918 yilning oktabrigacha
Amudaryo b o‘ limi komissari vazifasini V.N.Pamshev bajargan. Bu davrda
ma h alliy h okimiyat tuzilishida qat’iy o‘zgarishlar r o‘ y bermagan: Chimboy va
Shuraxon u y ezdi komissarlari, Petro-Aleksandrovsk shahar Dumasi, jamoat
xavfsizligi komiteti o‘z majburiyatlarini davom ettirgan. Deputatlar Soveti shahar
tash q arisida hokimiyat tuzilmalarini tashkil qila olmagan. Amudaryo b o‘ limining
siyosiy hayoti ijtimoiy h ayot bilan uzviy bog‘li q edi. 1917 yil oxirida q ur g‘ o q chilik
oqibatida kelib chi qq an ocharchilikka q arshi kurashish ma q sadida jamoat
tashkilotlari va badavlat shaxslar tomonidan Petro-Aleksandrovsk, Shuraxon,
32

Nukus, Chimboyda bepul ov q atlanish punktlari ochilgan edi. Petro-Aleksandrovsk
deputatlar Soveti, sha h ar Dumasi, komissarliklar beva-bechoralarga, q ashsho q
oilalarga un, guruch va bosh q a ma h sulotlar berib turgan. Chimboy uchastkasining
yirik savdogarlari Xolmurat boy va As q ar boylar o‘ z h isoblaridan Orenburgga
karvon j o‘ natib, un sotib olishgan va och-na h or a h oliga taom tayyorlatib berishgan.
Petro-Aleksandrovsk deputatlar Soveti g‘ alla ustidan monopoliya o‘rnatib, har jon
boshiga bir yil uchun 10 pud donni norma q ilib belgilab qo‘ yadi. Don sotish
chog‘ida de hq onlar ochlar h isobiga donning muayyan q ismini ajratib qo‘ yishlari
zarur edi. Deputatlar Sovetining ozik-ov q at b o‘ limi bozorlarda g‘allakorlar o‘ z non
ma h sulotlarini fa q atgina kamba g‘ al de hq onlar foydasiga - h ar desyatinadan 10-14
puddan don ajratganliklari t o‘g‘ risidagi kvitansiyani k o‘ rsatganlaridan s o‘ ng
sotishlari mumkinligi borasidagi tartibni o‘rnatdilar. Amudaryo b o‘ limi a h olisi
1918 yil boshiga kelib 246 200 kishi b o‘ lib, shularning 39,1 foizi q ora q alpo q lar,
30,4 foizi o‘zbeklar, 22,1 foizi q ozo q lar, 8,4 foizi esa turkman, rus, eroniy, tatar va
boshqalardan iborat edi. A h olining 95 foizdan ziyodi ovullarda yashab,
de hq onchilik va chorvachilik bilan shug‘ullangan.
Amudaryo b o‘ limining fav q ulodda harbiy komissari sifatida N.A.Shaydakov
1500 kishini q izil armiyaga safarbar qilib, Petro-Aleksandrovsk va uning atrofida
harbiy h olat e’lon q ildi. Urganchning rus millatiga mansub fu q arolari Petro-
Aleksandrovskka evakuatsiya q ilindi. N.A. Shaydakovning missiyasi Amudaryo
b o‘ limidan Chorjuyga 515 pud g‘ alla, 1000 pud grechka yormasi, 22 taxlam
chopon (xalat), 11 kop mayizni olib ketish bilan yakunlandi. Shu va q tdan boshlab
Turkiston ASSR ra h bariyati o‘ z h okimiyatini musta h kamlash ma q sadida
Amudaryo b o‘ limi h ududiga o‘ z vakillarini yubora boshladi. Shu asnoda, 1918 yil
oktyabrda Toshkentdan Petro-Aleksandrovskka Turkiston ASSR h arbiy komissari
nomidan «Amudaryo bo‘limi qo‘ shinlari bosh qo‘ mondoni va Turkiston
Respublikasining Xivadagi ishlar b o‘ yicha fav q ulodda vakili» vakolatiga ega
bo‘lgan V.P. Konopleev yetib keldi. Bu davrda Amudaryo bo‘limi hududida
bolsheviklar maqeini mustahkamlash maqsadida quyidagi harbiy qismlar:
Toshkent rotasi, Marv razvedka drujinasi, 1- va 2-Petro-Aleksandrovsk rotalari,
33

Nukus rotasi, uchta kazak yuzligi, batareya majmuasi, pulemyotchilar komandasi,
sapyorlar komandasi (jami 1200 jangchi) mavjud edi. Harbiy qismlarda, ayniqsa,
kazaklar yuzligida umuman tartib-intizom yo‘q bo‘lib, bosqqinchilik va
talonchilik, qaroqchilik va ichkilikbozlik hukm surardi.
Amudaryo bo‘limi Inqilobiy komiteti raisi N. Soldatov 1917-1919 yillardagi
ahvolni tahlil qilib, quyidagilarni ta’kidlagan edi: «Revkom Toshkentdan
Amudaryo bo‘limiga yetib kelgan 1919 yil dekabrdagi holatiga ko‘ra, sovet
hokimiyati faqat Shuraxon uchastkasiga yaqin bo‘lgan besh volostdagina o‘z
ta’siriga ega edi. Bo‘limning katta hududida sovet hokimiyatining faoliyat yuritishi
uchun imkoniyat bo‘lmagan. O‘ zida 13 ta volostni (taxminan 200 000 kishini)
jamlagan Chimboy uchastkasi xal q qo‘ z g‘ oloni bilan egallab olingan edi.
Bosh q a bir q ator sovet xodimlari q atorida Xiva xonligida muxtor vakil
b o‘ lgan Xristoforov ham o‘ ldirilgandi. Aholini tinchlantirish yoki q urol kuchisiz
o‘ z h ududini kengaytirish uchun q andaydir choralar qo‘ llash borasida ma h alliy
h okimiyat ojiz q olgandi. Albatta, sovet organlarining ishi nafa q at Petro-
Aleksandrovsk sha h rining o‘zida, balki volostlarda h am besamar b o‘ lgan» 1
.
Amudaryo bo‘limi mhalliy hokimiyat organlaridagi «bolshevikcha
yangilanish»ning ilk bosqichida Markazning kadrlar siyosati ochiqchasiga
imperiyaga xos his-tuyg‘ularni namoyon qilgan siyosiy muhojirlardan iborat
kommunistlarning shovinistik siyosatini yanada chuqurlashtirdi. Ular o‘z
faoliyatlarida, ayniqsa, Rossiya imperiyasi mustamlakachilari va sovet
Rossiyasidagi bolsheviklar tutgan yo‘lning mohiyatan bir-biriga aloqadorligini
yorqin namoyish etdilar. Amudaryo bo‘limidagi bolsheviklar rahbariyati ilk
qadamlardan boshlab, o‘z amaliy faoliyatlarida ongli ravishda o‘lkaning o‘ziga xos
milliy-turmush tarziga bepisandlik bilan qarab, tub aholi vakillarining davlat
boshqaruvi ishlariga jalb qilinishiga to‘sqinlik qildi. 1918-1919-yillarda Amudaryo
bo‘limidagi hokimiyat ishchi va soldat tashkilotlari qo‘lida mujassam topgan
bo‘lsa-da, qoida bo‘yicha ular o‘z taqdirini faqatgina Rossiya bilan bog‘lagan va
aksariyati shovinizm bilan zararlangan avvalgi odamlar edi.
1
O‘zbekiston tarixi (1917-1991 yillar). K. 1. O‘zbekiston 1917-1939 yillarda. – Toshkent: O‘zbekiston, 2019. – B.
371.
34

Bolshevik komissarlar ulamolar, shuningdek, madrasalar, masjidlar va eski
maktablarni xalqning tafakkuri uchun kurashda o‘zining asosiy raqobatchilari deb
hisoblab, Amudaryo bo‘limidagi diniy arboblarga «salib yurishi»ni o‘tkazdi. Qizil
askarlar o‘rtasida ichkilikbozlik, o‘g‘rilik, poraxo‘rlik, talonchilik, ayollarni
zo‘rlash avj oldi. Aholining aksariyat qismi yangi hokimiyatning bunday
siyosatidan norozi bo‘lib, unga qarshi kurashga chog‘landi. Mahalliy aholining bu
kurashini Ural kazaklari (ular 1874-yili Amudaryo bo‘limiga ko‘chirilgan edi) ham
qo‘llab-quwatlashdi.
Chimboyda sovet hokimiyatiga qarshi isyon . 1919-yil iyun oyining oxirida
Chimboy uchastkasining Zair posyolkasiga maxsus komissiya jo‘natildi. Ularga
berilgan farmoyishda «3-Zair kazaklar harbiy bo‘linmasidagi burjua unsurlarini
qurolsizlantirish» kerakligi ko‘rsatilgan edi. Biroq, 3-Zair kazaklar harbiy
bo‘linmasi maxsus komissiyaga bo‘ysunmasdan, Chimboyga ketib qoldi.
Bolsheviklarning Amudaryo soveti 29-iyulda maxsus qarorqabulqilib,
Chimboyga RSFSRning Xivaxonligidagi favqulodda vakili A.Xristoforov
boshchiligidagi maxsus komissiyani yubordi. Komissiya raisiga favqulodda
huquqlar berilgan edi. Biroq komissiyaning urallik kazaklar atamani MFilchyev
bilan olib borgan muzokaralari muvaffaqiyat keltirmadi. Shunda komissiya
Chimboy ijroiya qo‘mitasini tarqatib yuborib, uning o‘rniga Chimboy uchastkasi
inqilobiy qo‘mitasi (peBKOM)ni tuzdi. Bu holat Chimboyda sovet hokimiyatiga
qarshi isyon ko‘tarilishiga olib keldi. 10-avgust kuni favqulodda komissiya
To‘rtko‘ldan harbiy yordam so‘radi. Chimboyga bu yerdan qizil askar otryadlari
jo‘natilgan bo‘lsa ham, ular qamalga tushib qoldi. 14- avgustda maxsus komissiya
a'zolari qamoqqa olindi. Tez orada qo‘zg‘olonchilar Nukus qal'asini ishg‘ol
qildilar. 17-avgustga kelib Chimboy uchastkasi va Mo‘ynoq tumani hududi
butunlay bolsheviklardan ozod qilindi. Shu tariqa, Amudaryo bo‘limining shimoliy
qismida bolsheviklarsiz xalq hokimiyati o‘rnatildi. Xalq hokimiyatining boshlig‘i
qilib urallik kazak Mixail Filchyevsaylandi. Uning tarkibiga qoraqalpoqbiylaridan
Xon Maxsum (U. Bohautdinov), Ibrohim Odilov, Bola biy, Seytnazar Pirnazarov,
35

Inoyat Niyozov va boshqalar kirishdi. Ular faoliyati qoraqalpoqlar tomonidan
qo‘llab - qu вв atlandi.
2. 2 . Amudaryo bo‘limida sud-huquq masalalari
Bu davrda Amudaryo bo‘limida qozi va biy sudlari sud-huquq tizimida
saqlanib qoldi. Ularni nazorat qilish va boshqarish esa, «Turkiston o‘lkasini
boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»lar orqali amalga oshirildi va uning tegishli
moddalari tizimli ravishda takomillashtirilib borildi. «Nizom»larda qozi va biy
sudlari faoliyatiga tegishli maxsus moddalar ajratilgan bo‘lib, ular chiqargan hukm
va qarorlar tekshirilib, faoliyati cheklanib borildi. Amudaryo bo‘limi qozi va biy
sudlari oila-nikoh, maishiy va ayrim yer masalalarini ko‘rib chiqqan. Arxiv
hujjatlari tahlillari shuni ko‘rsatadiki, agar mahalliy sudlar qabul qilgan hukm va
yechimlar rus nizomlariga mos kelmasa, ularning qabul qilgan yechim va
hukmlariga Amudaryo bo‘limi boshlig‘i prokurorga taqdimnoma kiritgan.
Amudaryo bo‘limi prokurori esa, viloyat sudiga e’tiroz bildirib borgan. Oqibatda
masala qayta va qayta ko‘rib chiqish uchun qaytarilgan, aksariyat «ish»lar rus
sudlarida qarab chiqilgan.
Amudaryo bo‘limidagi qozi va biy sudlarini hududiy faoliyati jihatidan
shartli ravishda quyidagi uchta guruhga bo‘lish mumkin: 1. Sho‘raxon, To‘rtko‘l,
Shayx Abbos Vali, Ishim va Chimboy hududi. Bu joylarda asosan qozi sudlari
faoliyat ko‘rsatgan. 2. Mingbuloq, Tomdi, Ko‘kko‘l, Nao‘pir hududlari. Bu yerda
asosan biylar sudi ish olib borgan. 3. Biybozor, Qo‘ng‘irot, Talliq, Davqora, Nukus
va Kegeyli hududlari. Bu joylarda qozi va biy sudlari teng faoliyat yuritgan. Bu
davrda mahalliy sudyalarni saylash, xalq sudyalari s’ezdi, favqulodda sudyalar
s’ezdi kabi masalalarni ko‘rib chiqishning yangi bosqichlari amaliyotga kiritildi 1
.
«Amudaryo bo‘limini boshqarish to‘g‘risidagi muvaqqat Nizom»ning 18-
moddasida mahalliy aholi bilan ruslar orasida kelishmovchilik yuzaga chiqsa,
Amudaryo bo‘limi boshlig‘i o‘z yordamchilaridan biriga sudya vazifasini yuklashi
mumkinligi belgilab qo‘yilgan edi. Aksariyat hollarda Amudaryo bo‘limi
1
Abdullaev A.A. Amudaryo bo‘limida siyosiy-ma’muriy boshqaruv va sud-huquq tizimidagi o‘zgarishlar (1873–
1924 yy.). – Toshkent, 2018. – B. 11.
36

boshlig‘ining o‘zi sudya vazifasini bajarar, harbiy dala sudlarini tashkil etardi.
Shuningdek, sud ishi bilan Amudaryo bo‘limi aksiz nazoratchisi, Sho‘raxon
uchastkasi boshqarma boshlig‘i, sud tergovchisi vazifasini bajaruvchi va uchastka
noziri ham shug‘ullangan. Amudaryo bo‘limida rasmiy ravishda 1881 yildan rus
uezd (bo‘lim) sudi, 1887 yildan boshlab «mirovoy» sud faoliyat yuritgan. Sudda
sudya, prokuror, himoyachi va sud maslahatchilari ishtiroki keng qo‘llanila
boshlangan. 1886 yilda chop etilgan «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi
Nizom»dan keyin sud ishiga e’tibor yana ham ortdi. Shu bilan birga, uning 1892,
1901, 1903, 1911, 1916 yillardagi nashrlarida sud tizimiga oid bir qator
o‘zgartirish va tuzatishlar kiritilgan. Chimboy va Sho‘raxon uchastkalaridagi
«mirovoy» sudlar Samarqand okrug sudiga va Toshkent Sud palatasiga
bo‘ysungan. Toshkent sud palatasi Amudaryo bo‘limidagi sud tizimini ham
nazoratda ushlab turgan. Uchastkalardagi devonxonaning harbiy va fuqarolik qismi
bo‘lim ma’muriyati faoliyatidagi hujjatlar aylanishini ham qayd etib borgan 1
.
B о ‘lim boshlig‘i b о ‘limni fuqaroviy boshqaruvida uyezd boshlig‘i huquqlari
bilan tenglashtirilgan, lekin mahalliy ma`muriyat va xalq sudiga nisbatan ancha
kengaytirilgan huquqlarga ega b о ‘lgan. Bо‘lim boshlig‘iga bо‘limdagi muqim
joylashib olgan harbiy qismlarni boshqarishda diviziya boshlig‘i huquqlari
berilgan. Bо‘limdagi barcha harbiy qismlarning harakatlarini ham nazorat qilish
borasida esa, Garnizon boshlig‘i vazifasi, majburiyatlari va huquqlari berilgan.
О‘lkada dunyoviy sudlar tashkil etildi. Sud jarayonining olib borilishini tartibga
keltirish masalasida Rossiya imperiyasi Adliya vaziri kotibi, keyinchalik Rossiya
imperiyasining bosh prokurori, Rossiya podshosining haqiqiy yashirin
maslahatchisi N.V. Muravyov bir qator takliflar kiritgan.
Sudda sudya, prokuror, himoyachi va sud maslahatchilari ishtiroki
ta`minlanishi shartligini k о ‘rsatgan. Sud raisi sud jarayonini boshqarishi, sudda
tartibni saqlashi, ishni qonun tantanasi va haqiqatni ochish uchun y о ‘naltirishi,
suddagi barcha jarayonlarga nisbatan k о ‘proq javob beradigan shaxs ekanligini
ta`kidlagan. Himoyachi – sudning adolatli qaror qabul qilishi uchun xalaqit emas,
1
O‘zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. – T.: Sharq,
2000. – S 191-192 .
37

yordam berishi, shu bilan birga sudlanuvchining shaxsiy vakiligina bо‘lib
qolmasdan, balki, sudning ijtimoiy jamoatchi arbobi sifatida ishtirok etishi,
ayblanuvchini jazodan «oqlash» yoki ozod etish uchun harakat qilishi, nima
bо‘lishidan qat`iy nazar, hech qanaqa mablag‘ga ahamiyat bermasdan, ortiqcha
harakatlarsiz, о‘z bilimini namoyish etishi kerakligini ta`kidlagan. Sud
maslahatchilari – о‘zining aktiga muvofiq sud jarayonida aybdorni oqlamasdan,
aybsizni sababsiz qoralamasdan о‘ziga xos ravishda «sudyalar bо‘lib» maslahatda
qatnashish kо‘rsatilgan.
1897 yil Amudaryo bo‘limi «mirovoy» sudi 234 ta fuqarolik, 188 ta rus va
mahalliy aholi tomonidan sodir etilgan jinoiy ishlarni ko‘rib chiqqan, 11 turdagi
fuqarolik ishlari, 12 turdagi jinoiy ishlar bo‘yicha qaror va hukmlar qabul etilgan.
Hujjatlar tahlilining ko‘rsatishicha, bo‘limda mahalliy aholi orasida yildan-yilga
siyosiy mahbuslar soni ortib borgan. Ayniqsa, 1916 yilda Amudaryo bo‘limida yuz
bergan qo‘zg‘olondan keyin 100 dan ortiq qamoqqa olingan ozodlik harakati
ishtirokchilari og‘ir jazoga tortilganlar 1
.
Shu bilan birga, Amudaryo bo‘limida prokuraturaning tashkil topishi
masalasi tahlilining ko‘rsatishicha, dastlabki yillari o‘lkada prokuratura faoliyati
uchun nizomlar mavjud bo‘lsa ham amalda ushbu vazifani Amudaryo bo‘limi
boshlig‘i bajargan. Prokuratura alohida, mustaqil rasmiy organ sifatida faoliyat
yuritmagan. Bu holat 1886 yilgacha davom etgan. 1886 yil qabul qilingan
«Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»da prokuraturaga tegishli
modda va ko‘rsatmalar mavjud edi. 1887 yil 9 martda Sirdaryo viloyati prokurori
etib tayinlangan P.F.Karpov bir vaqtning o‘zida Amudaryo bo‘limining ham
prokurori vazifasini bajardi va o‘lkada yuz berayotgan voqea-hodisalarni o‘z
nazoratiga oldi.
1898-yil yozilgan Turkiston general-gubernatorligininng ma`ruzasida, sud
b о ‘limi muammolariga 1886-yil nashr etilgan «Turkiston о ‘lkasini boshqarish
haqidagi Nizom»da asosiy e`tibor qaratilgan. Ma`muriyatning о ‘lkada y о ‘l
q о ‘ygan eng katta kamchiligi sifatida, «rus sudi va qonunlaridan mahalliy
1
Abdullaev A.A. Amudaryo bo‘limida siyosiy-ma’muriy boshqaruv va sud-huquq tizimidagi o‘zgarishlar (1873–
1924 yy.). – Toshkent, 2018. – B. 14.
38

aholining t о ‘liq ajratib q о ‘yilganligi, shu bilan birga aholining xalq sudlariga
b о ‘ysunganligi, о ‘lkada tashkil etilgan rus sudlarining mahalliy sharoitga yetarsiz
darajada k о ‘nikayotganligi» k о ‘rsatilgan. О‘lkada rus ma`muriyati 1886-yilgi
nizomga kо‘ra tashkil etilgan dunyoviy sudlar mahalliy aholining xalq sudlaridan
ustunligini kо‘rsatishga harakat qilgan. Joylarda sudlarning va ularga tegishli
organlarning alohida ish olib borishi, sud hokimiyatining bо‘linganligi, sud
palatasi darajasidagi apellatsiya, oliy apellatsiyalar instansiyasining yо‘qligi, okrug
sudlarining yetishmaganligiga e`tibor qaratilgan.
Rus sudlariga mahalliy aholi vakillarining murojaati uchun imkoniyat berish
kerakligi, rus sudiga nisbatan mahalliy aholining hurmatini oshirishga erishishi
zarurligi tavsiya etilgan. О‘lkani zabt etish jarayonida о‘lkada olib borilgan
siyosat, huquq tartibot ishlari natijasida xalqni bо‘ysundirishning har xil siyosiy
psixologik usullari qо‘llanilgan. Rossiya imperiyasining о‘lkada olib borgan
siyosatiga qarshi bо‘lganlar uchun, ularning «о‘lchov» va «talabi»ga javob
bermagan mahalliy aholi uchun turmaxona va qamoqxona tashkil etilgan. XIX
asrning 80-yillarida Petro-Aleksandrovskda turmaxona qurilgan. 1908-yil 9-
yanvarda Petro-Aleksandrovsk turmaxonasini komissiya tekshirib, uning
mahbuslarni saqlashga tо‘g‘ri kelishini aytadi. Turmaxona tashqaridan harbiy
qorovullar bilan kecha-yu kunduz qorovullangan. Tartibni nazorat qiluvchi
nazoratchilar 6 ta bо‘lib bittasi katta, qolgan beshtasining mansabi kichkina
bо‘lgan.
Turmaxona sig‘imliligi 50 odamga rejalashtirilgan bо‘lsa ham, 1906-yil 51
odam, 1907-yil 72 odam, 1908-yil 81 odam qamoqda saqlangan bo‘lib, mahbuslar
tomonidan 1905-yil 197 rubl, 60 kopeek, 1906-yil 536 rubl, 50 kopeek, 1907-yil
219 rubl, 20 kopeek, 1908-yil 366 rubl, 10 kopeek ishlab topilgan. Ammo hamma
vaqt ham mahbuslarga shaxsiy narsalarini va pullarini berish va olish vaqtida tilxat
olinmagan. Turmaxona devonxonasi uchun yiliga 100 rubl ajratilgan. Yildan yilga
mahbuslar soni k о ‘payib borgan. Barcha mahbuslar bir joyda saqlangan. Ayol
mahbuslarga joy yetishmaganligi uchun yorug‘roq bir kishilik (kartser) xonada bir
nechta ayollar saqlangan. Vafot etgan mahbuslar turma nazoratchisining
39

ishtirokisiz turmaxonadan 8 verst` uzoqlikdagi joyga k о ‘milgan. Janjal chiqargan
mahbuslarni qorong‘i xonaga (1 kishilik kartser)ga qamab q о ‘ygan.
PetroAleksandrovsk qamoqxonasi 30 odamga rejalashtirilgan b о ‘lsa ham, 1906-yil
36 kishi, 1907-yil 52, 1908-yil 41 kishi qamoqda saqlangan 1
.
1887 yil 9 martdan boshlab, Amudaryo bo‘limida prokuratura nazorati
o‘rnatildi. Amudaryo viloyati prokurorlari o‘z e’tirozlari bilan «mirovoy» sudlar,
qozi va biy sudlarining qarorlari va hukmlarining ijrosini to‘xtatish vakolatiga ega
edi. O‘lkani zabt etish jarayonida olib borilgan siyosiy, huquq-tartibot ishlari
davomida xalqni bo‘ysundirishning har xil (mafkuraviy, siyosiy, ruhiy ta’sir
o‘tkazish) usullarini qo‘llagan. Shu tariqa, o‘lka ijtimoiy-siyosiy hayotida,
mahalliy aholi turmushida avval bo‘lmagan huquqiy boshqaruv tartiblari o‘rnatildi.
Bir tomondan, aholi hayotiga, yashash tarziga, mentalitetiga yot huquqiy g‘oya va
mafkura, ikkinchi tomondan, dunyoviy qonunchilikka asoslangan sud va
prokuratura tizimi kirib kela boshladi. Biroq, ularning huquqiy mezonlari va
faoliyati mustabid tuzum manfaatlariga xizmat qildi. O‘lkada huquq tartibot ishlari
Amudaryo bo‘limi boshlig‘i, viloyat sudi va viloyat prokurori tomonidan uchlik
shaklida amalga oshirildi. Ilgari bu hududga xos bo‘lmagan jinoyat turlari paydo
bo‘la boshladi.
XX asr boshlariga kelib imperiyada yuz berayotgan siyosiy ijtimoiy
jarayonlar ta’siri Amudaryo bo‘limiga ham yetib bordi. 1917 yil 31 oktabrdan
1918 yil oktabrga qadar Amudaryo bo‘limi komissari lavozimini gidrotexnik V.N.
Pamshev egallab turdi. Bu davrda hokimiyat tizimida keskin o‘zgarishlar sodir
bo‘lmadi: Amudaryo bo‘limining komissari, Chimboy va Shuraxon uezdlarining
komissarlari, Petro-Aleksandrovsk shahar dumasi, jamoat qo‘mitasi o‘z
vazifalarini davom ettirib turdilar. 1917 yil mart oyida tashkil etilgan Petro-
Aleksandrovsk shahar soldat deputatlari kengashi faollik ko‘rsata olmadi,
shahardan tashqarida o‘z hokimiyatini tashkil qila olmadi. Amudaryo bo‘limi
tasarrufidagi ovul va qishloqlar aholisi Petro-Aleksandrovsk ma’murlaridan hech
1
Jdanko T.A. Ocherki istoricheskoy etnografii karakalpakov. Rodoplemennaya struktura i rasselenie v XIX –
nachale XX veka. – M.: Izd-vo Akadem Nauk SSSR, 1950. –S.154.
40

qanday harbiy va moddiy ko‘mak olmasdan uz-uzini mudofaa qilish otryadlarini
tashkil etdi.
Turkiston general-gubernatorligi viloyati maqomidagi Amudaryo bulimi
hududida yashovchi qoraqalpoqlar san’ati ham mustamlaka sharoitida
yashovchanligini ko‘rsatdi. Qoraqalpoqlarning eng mashhuri «Alpomish»,
«Koblan», «Edige», «Shariyor», «Ershuro», «Qirq Qiz» dostonlari bo‘lgan.
Ularning ijrochilari jirovlar, baxshilar va qissaxonlar favqulodda shoirona
qobiliyatga ega bo‘lishgan. Ular tufayli uzoq o‘tmishdagi xalq og‘zaki ijodi
namunalari avloddan-avlodga o‘tib kelgan.
Oktabr to‘ntarishidan (1917 y.) keyingi dastlabki davrlarda Amudaryo
bo‘limi hokimiyat tizimida keskin tub o‘zgarishlar sodir bo‘lmadi. Muvaqqat
hukumat davrida tashkil etilgan Duma 1918 yilning oxirlarigacha mavjud edi.
1917 yil mart oyida tashkil etilgan Petro-Aleksandrovsk shahri ishchi va soldat
deputatlari kengashi esa keng qamrovli faoliyat yurita olmadi. Butun o‘lkada, shu
jumladan, qo‘shni Xiva xonligidagi siyosiy boshboshdoqlikning Amudaryo
bo‘limiga ta’siridan cho‘chigan bolsheviklar Petro-Aleksandrovskni Rossiyaning
haqiqiy harbiy bazasiga aylantirishga kirishdi. Bu davrda Amudaryo bo‘limida
ma’muriy boshqaruv tizimi murakkab tuzilmaga ega bo‘lib, ko‘p pog‘onali
bo‘ysunishga ega edi: maorif va sud ishlari bo‘yicha Samarqand viloyatiga, sovet,
harbiy va xo‘jalik ishlari bo‘yicha Sirdaryo viloyatiga, ayrim favqulodda holatlar
bo‘yicha Turkiston ASSR MIQ va XKKga bo‘ysunar edi.
1918 yil 8 oktyabr kuni o‘lkada hukm surayotgan harbiy-siyosiy vaziyatda
Amudaryo deputatlari Soveti qayta tashkil etilib, ularning ijroiya qo‘mitalari
alohida muhim, favqulodda xarakterga ega bo‘lgan barcha masalalarni ko‘rib
chiqish huquqiga ega bo‘ldi. O‘lkada sovet hokimiyatining dekretlari ijrosi harbiy
holatlar e’lon qilish orqali zo‘ravonlik, tahdid, qo‘rqitish, majburlash yo‘li bilan
amalga oshirildi. Bo‘limning avvalgi hududiy chegaralari o‘zgarishsiz qoldirilgan
holda, 1920 yil oktyabrdan boshlab u Amudaryo viloyatiga aylantirilib, Turkiston
tarkibida qoldirildi. Viloyat markazi etib, To‘rtko‘l (avvalgi PetroAleksandrovsk)
belgilandi. Amudaryo viloyati 2 uezdga – Sho‘raxon (markazi To‘rtko‘l) va
41

Chimboy (markazi Chimboy)ga ajratildi. Viloyatni boshqarish uchun Turkiston
MIQ tomonidan 5 kishidan iborat inqilobiy qo‘mita tashkil etildi 1
.
Uezdlarda ham Inqilobiy qo‘mitalar tashkil etildi. Ammo Amudaryo viloyati
Inqilobiy qo‘mitasi Xorazm xalq sovet respublikasi bilan o‘zaro mustaqil
munosabatlar va turli aloqalarga kirishish huquqiga ega bo‘lmadi, agar zaruriyat
bo‘lsa, RSFSR vakiliga murojaat qilishi shart bo‘ldi. Shunday qilib, Amudaryo
viloyati mustaqil tashqi siyosat olib borish huquqidan mahrum etildi. Arxiv
hujjatlari tahlili shuni ko‘rsatadiki, Amudaryo bo‘limida harbiylashtirilgan
boshqaruv tizimi hukm surishda davom etdi. Sovet davrida sud-huquq tizimining
boshlang‘ich davrini shartli ravishda ikkiga bo‘lib o‘rganish mumkin. Birinchi
davr – 1917–1922 yillar. Bu davrda endi shakllanayotgan sovet sudlari o‘lkada yuz
berayotgan ijtimoiy-siyosiy, huquqiy, iqtisodiy o‘zgarishlar sharoitida o‘z
vakolatlarini ishga sololmadi, chunki ular bilan parallel ravishda boshqa organlar
tashkil etildi va bu sud tizimi ishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi. «Markaz»da sudga oid
qator dekretlar qabul qilindi. 1918 yil 3 apreldagi Turkiston XKS dekretiga asosan,
eski sud tartiblari vaqtincha saqlandi, prokuratura va tergov bo‘limi mahalliy
deputatlar soveti tomonidan to‘ldirildi44 . Turkiston Sovetlarining V s’ezdida
(1918 yil, aprel) sud ishiga yanada aniqlik kiritildi. Turkiston Adliya
komissarligining buyruq-yo‘riqnomasida 1919 yil 25 yanvardan boshlab, amaldagi
okrug va «mirovoy» sudlarning o‘rniga sovet xalq sudlari faoliyat yuritishi qayd
etildi.
Amudaryo bo‘limida 1919 yilning may oyidan boshlab, Sho‘raxon
uchastkasi va Petro-Aleksandrovskda xalq sudlari o‘z ishini boshladi. 1920 yil
mart oyidan boshlab esa, «Yagona xalq sudi to‘g‘risida»gi dekretning 45-
moddasiga asosan, hay’at a’zolaridan sudga himoyachi va ayblovchi taklif etildi.
1920 yilda Petro-Aleksandrovskda bor-yo‘g‘i 2 nafar xalq sudyalari, 2 nafar
tergovchilar bor edi. Ikkinchi davr – 1922 yilning ikkinchi yarmidan boshlab, 1924
yilgacha bo‘lgan davrda sud tuzilishi, sud tartiblari o‘rnatilishi bo‘yicha ishlar
hukumat tomonidan nazoratga olinib, ularning faoliyati tartibga tusha boshladi.
1
Komolov D.P. Turkiston ASSRda sud tizimi tarixi (1917–1924 yillar). Tar. fan. nomz. diss. … avtoref. – T.: 2008.
– B. 17 .
42

1922 yil 1 iyundan boshlab Xalq sudlari soveti vaqtincha davlat ta’minotida
qoldirildi. Ayrim boshqa tashkilotlarning fuqarolik va jinoiy ishlari sud organlariga
o‘tkazildi.
1923 yil 14 apreldagi Turkiston MIQ qarori va «TASSR da sud tuzilishi
to‘g‘risidagi Nizom»ga asosan xalq sudi, viloyat sudi, TASSRda RSFSR oliy
sudining bo‘limi tashkil etildi. 1923 yil 1 iyundan boshlab «tribunalga tegishli
barcha hujjatlar» Amudaryo viloyati sudiga o‘tkazildi va Y.P.Voyvod viloyat sudi
raisi etib tayinlandi. 1923 yilning oxiri – 1924 yilning boshlariga kelganda
Amudaryo viloyatining 7 ta uchastkasida 19 ta sudya, 2 nafar katta tergovchi
faoliyat ko‘rsatdi. Shu bilan birga, o‘lkada sovet hokimiyatini o‘rnatish uchun turli
idoralar tashkil etilganligi va ular xalqni bo‘ysundirish hamda mustamlaka
hududlarni saqlash uchun qatag‘on siyosatini ochiqdan-ochiq qo‘llaganligi tahlil
etildi. «Markaz»ning dekret va qarorlari asosida Amudaryo viloyatida sovet
hokimiyati tomonidan aholini bo‘ysundirish, unga yot bo‘lgan sovet turmush
tarzini qaror toptirishda – Favqulodda komissiyalar (ChK), Davlat siyosiy
boshqarmasi (GPU), Inqilobiy tribunallar, Adliya bo‘limi qoshida Jazo otryadlari,
kommunistik partiya sudlari tashkil etilib, ommaviy qatag‘on siyosati amalga
oshirildi 1
.
O‘lkadagi ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy vaziyat og‘ir bo‘lishiga qaramasdan,
sovet tuzumiga xos bo‘lgan yuqoridan boshqarish, nima bo‘lishidan qat’i nazar,
«kommunistik g‘oya»ni amalga oshirish maqsadida buyruqlar ko‘r-ko‘rona va
«tez» bajarilishi zarurligi talab etildi. Butunrossiya markaziy ijroiy qo‘mitasi va
Xalq komissarlari soveti tomonidan o‘lim jazosini bekor qilish haqida qaror
chiqqaniga qaramasdan, o‘lim jazosi Turkiston hududida umuman bekor
qilinmasligi haqida alohida ko‘rsatma berilgan edi. 1921–1922 yillarda viloyat
inqilobiy tribunalining 50 ta buyrug‘i chiqarildi va ular asosida yuzlab odamlar
jazolandi. Amudaryo viloyatida noqonuniy qamoqqa olishlar, tintuvlar,
bosqinchilikka o‘xshash shakldagi odamlarning narsalarini musodara qilishlar har
1
Komolov D.P. Turkiston ASSRda sud tizimi tarixi (1917–1924 yillar). Tar. fan. nomz. diss. … avtoref. – T.: 2008.
– B. 19 .
43

kungi odatiy holga, zaruriyatga o‘xshab qoldi. Inson shaxsi va qadrining
beg‘arazligi haqidagi tasavvurlar qog‘ozlarda qolib ketdi, amalda o‘z kuchini
yo‘qotdi. XX asrning 20-yillarida o‘lka siyosiy-ijtimoiy hayotida, sud-huquq
tizimida yagona huquqiy asos zarurligi sezila boshlanganligi, mazkur soha yanada
hukumat tomonidan aniq nazoratga olinganligi masalasi tahlil etildi. Chunonchi,
1922 yil may oyidan boshlab, Turkiston Respublikasining har bir viloyati, shahrida
sovet xalq sudlari qoshida viloyat davlat prokurori lavozimi tashkil etildi. 1922 yil
29 oktyabrda yangi nizom qabul qilindi va u 31 oktyabrda Turkiston MIQ dekreti
bilan tasdiqlandi.
Turkiston Adliya xalq komissarligining 1922 yil 10 maydagi 62-sonli
buyrug‘ining 5-bandiga binoan 1 maydan boshlab, Amudaryo viloyati prokurori,
uning yordamchisi, 1922 yil 1 noyabrdan boshlab, viloyat prokurorining alohida
muhim ishlari bo‘yicha prokurori tayinlandi60 . Turkiston prokuraturasi tomonidan
1923 yilning birinchi yarmida olib borilgan 4308 ta surishtiruv ishlaridan 369 tasi
(8,5 foiz) Amudaryo viloyatiga tegishli bo‘lgan. Surishtiruv ishlarining natijalari
bo‘yicha Amudaryo viloyati Turkistonda birinchi o‘rinda turgan, ya’ni 123 ta
ishdan 48 tasi (39,2%) ayblov xulosasi bilan sudga oshirilgan. Turkiston bo‘yicha
877 nafar amaldor shaxs faoliyati ustidan tushgan shikoyatlarning 440 tasi (50,1%)
Amudaryo viloyati bo‘yicha 25 tadan 12 tasi (48%) asosli hisoblangan. Amudaryo
viloyati prokurori va prokuror yordamchisi sud majlisida 21 marotaba ayblov nutqi
bilan ishtirok etib, prokuror nazoratini o‘rnatgan. 32 marotaba ishlarni Taqsimlash
komissiyasi majlisida, 28 marotaba ma’muriyat majlislarida qatnashgan.
Amudaryo viloyati bo‘yicha noqonuniy qamalganlardan 9 nafar odam prokuratura
tomonidan ozod etilgan 1
.
1923 yilning oxiri – 1924 yilning boshlarida Amudaryo viloyati shtat
komissiyasining tasdig‘iga binoan, viloyatda 8 nafar viloyat prokurori, 2 nafar
uezd prokurori va texnik xodimlar faoliyat ko‘rsatgan64 . Shunday qilib, sud-
huquq tizimida qonuniylikni nazorat qiladigan huquqiy tomondan asoslangan
nazorat organi – prokuratura tashkil etildi. Viloyat prokuratura organlari o‘z
1
Komolov D.P. Turkiston ASSRda sud tizimi tarixi (1917–1924 yillar). Tar. fan. nomz. diss. … avtoref. – T.: 2008.
– B. 20 .
44

faoliyatining dastlabki davrlarida qonuniylikka amal qilgan, aholi ularga qonun
himoyachisi sifatida munosabatda bo‘lgan. Biroq amalda prokuratura o‘lkada sovet
qonunqoidalari va tartiblarining o‘rnatilishida, o‘lka xalqlarini itoat ettirishda katta
rol o‘ynagan. Ijroiya qo‘mitalar sud-huquq tizimi faoliyatiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri
aralashgan. Sovet hokimiyati xalqni ezish, ularni so‘zsiz va tezroq
bo‘ysundirishning yo‘llarini ko‘paytirish uchun har xil qo‘shimcha bo‘limlar,
kengashlar, komissiyalar ham tashkil etgan. O‘lka aholisi yanada kuchliroq har
tomonlama siyosiy, huquqiy, iqtisodiy «o‘yin»lar va «tebranish»lar qurboniga
aylana boshlagan. O‘lkada yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy, huquqiy o‘zgarishlar
oqibatida paydo bo‘lgan ob’ektiv va sub’ektiv jarayonlar sovet sudlari va
prokuraturasi tomonidan to‘liq nazoratga olingan. Sud-huquq tizimi mustaqil bo‘la
olmadi. Aksincha, hokimiyat tizimidagi jazo organiga aylanib bordi.
45

III. BOB. 1917-1924-YILLARDA QORAQOLPOQLAR
3.1. XX- asr boshlarida Amudaryo qoraqalpoqlari ijtimoiy-madaniy hayoti
Amudaryo bo‘limining xomashyo bazasi sifatida asosiy o‘ringa
chiqqanining asl sababi daryo bilan chambarchas bog‘liqdir. Ishlab chiqarilgan,
mahalliy aholidan talangan mahsulotlarning bir qismi aynan daryo orqali
Rossiyaga tashib ketilgan. Masalan, 1913 yil yalpi mahsulotning 58 foizi paroxod
va q ayi q larda Rossiyaga tashilgan. O‘lkadan paxta tashib ketish miqdori 1895 -
1904 yillarda dastlabki davrga nisbatan olti marotaba o‘sgan, ustiga-ustak qishloq
xo‘jaligi texnikasi oddiygina bo‘lib, plug va omoch, yog‘och borona bilan ishlash
og‘ir jismoniy mehnatga asoslangan. Sug‘orish ishlari faqat chig‘rir orqali amalga
oshirilgan. Rossiya imperiyasi metropoliya manfaatlarini ko‘zlab, ba’zi ijobiy
o‘zgarishlarni ham amalga oshirgan. Mustamlakachilar qaram o‘lkada muayyan
darajada fan, madaniyat, texnikaning ba’zi bir sohalarini rivojlantirishga majbur
bo‘lganlar 1
.
Rossiya imperiyasi ma’murlari tomonidan o‘lkani boshqarishni
osonlashtirish maqsadida ba’zi yangi usul va shakllar ishlab chiqilgan. Bularni ular
o‘zlari xohlaganlari uchun emas, balki qaram o‘lkani muvaffaqiyatli idora qilish
maqsadida amalda joriy etganlar. Xususan, o‘lkada mahalliy aholini ruslashtirish,
ulardan rus ma’muriyati uchun xizmatchilar tayyorlash maqsadida rus-tuzem
maktablari ochilgan, Rossiyadan o‘qituvchilar, vrachlar taklif etilgan.
Mustamlakachilar shu bilan qanoatlanib qolmay, xonlik hududidagi turli
yerlarni ham sotib olishga kirishadi. Xususan, 1913-yilning aprelida Yangi
Urganch pochta-telegraf idorasi boshlig‘i P.Podobed to‘liq mulk egasi bo‘lish
huquqi bilan Yangi Urganch bekligidan 45 tanob yer maydonini sotib oldi.
Shuningdek, injener-texnolog Rudinskiy 1913 yilning oktyabrida o‘z nomiga mulk
qilib o‘tkazish uchun Ko‘hna Urganch bilan Oqtepa oralig‘idagi Gandimkalla
ovulidan 10-15 desyatina (bir gektarga yaqin yer o‘lchovi) yer maydonini xarid
qiladi.
1
Jalilov O. XIX-XX-asr boshlaridagi qoraqalpoq tarixidan (Xiva davlat xujjatlari asosida). – Toshkent: Fan, 1986. –
B. 111.
46

Ye r sotib olib boyish va bu yerlarda paxta yetishtirib sotishni ko‘zlagan,
nafsi hakalak otganlardan yana biri knyaz K.Andronikov edi. U Ko‘hna Urganch
hokimi Nurmuhammaddevon, Qo‘ng‘irot hokimi Qutlug‘murodboy, Urganch
hokimi Ollaberganbek, Ilonli hokimi Bobodevon bilan muzokaralar olib borib,
ko‘plab yer maydonlarini sotib oldi. Tabiiyki, hokimlar va hatto, Isfandiyorxon
ham Chor Rossiyasi mustamlakasi bo‘lgani bois, knyaz va boshqa dvoryanlarning
talabini bajarishga majbur edi. Shu sababli, hokimlar va Isfandiyorxon vatani,
qolaversa, xonlik foydasiga biroz “shumlik” ishlatdi. Ya’ni, ular xonlikdagi har bir
ekin ekiladigan yer o‘z egasiga tegishliligi, bu yerlarni sotsa, xalq g‘alayon
boshlashini aytdi. Xalq isyon boshlagudek bo‘lsa, mustamlakachilik barham
topishi mumkinligidan qo‘rqqan, ammo yer sotib olib boyish orzusidan qaytmagan
knyazu dvoryanlar Isfandyorxonning talabiga rozi bo‘lishdi. Xon knyazga faqat
o‘zlashtirilmagan yerlarnigina sotib olish mumkinligini aytgandi. Boshqa chora
yo‘qligidan, hokimlar ko‘rsatib bergan joylardagi yerlarni knyaz va dvoryanlar
sotib ola boshladi.
Shu taxlit 1913 yilning 17 iyunida knyaz Andronikov Xo‘jayli shahridan
quyiroqda merosxo‘rlariga mulk qilib qoldirish huquqi bilan 25 ming tanob yer
maydonini egalladi. Shuningdek, knyaz o‘z yoniga sheriklar topib, o‘sha yili
dekabrda harbiy muhandis A.Putilov, polkovnik Yermolaev va Rus-Osiyo
bankining Yangi Urganchdagi bo‘limi boshqaruvchisi I.Fryulinglar bilan Lavzan
kanali bo‘yidan 20 ming desyatina yer maydonini meros qoldirish huquqi bilan
650 ming so‘mga sotib oldilar. Yer olishda knyaz Andronikovning nafsi shu
darajada hakalak otgan ediki, Turkiston general-gubernatorining 1914 yil 13
martdagi axborotida qayd qilinishicha, u Lavzan bo‘yidan yana 20 ming desyatina
va Ko‘hna Urganch bekligidan 300 ming tanob yer maydonini, Xiva temir yo‘l
qurilishini loyihalashtiruvchi korxonalarning Ko‘hna Urganch bilan Oqtepa
oralig‘idagi yerlardan 500 ming tanob yer maydonini hokim Nurmuhammadevon
orqali xondan sotib olganligi qayd qilindi. Knyaz shu yerlar bilangina qanoatlanib
qolmay, yil oxiriga borib, yana yer sotib olgan. Amudaryo bo‘limi boshlig‘ining
Sirdaryo viloyat harbiy gubernatoiga 1914 yil 12 dekabrda yozgan xatida knyaz
47

Andronikovning xondan hokim orqali yana 23 ming desyatina yer sotib olgani
yozilgan.
Knyaz Andronikovning yerga to‘ymasligini ko‘rgan yana bir knyaz
P.Golitsin ham 1914 yilda 40 ming tanob yerni 99 yil muddatga ijaraga sotib oldi.
Shuningdek, Petros Baxtamyans va Arsen Alvonyans kabi Rossiya fuqarolari
bo‘lgan dvoryanlar ham Qipchoq bekligining Ilonqir degan joyidan 1 ming 54
tanob yer maydonini ijaraga oldilar. Tabiiyki, knyaz Andronikov va boshqalarning
sotib olgan yerlari o‘zlashtirilmagan bo‘lib, unga birinchi navbatda suv olib borish
zarur edi. Shu niyatda knyaz muhandis Grjegeogrjevskiy va Mastiskiylarga
Xo‘jayli, Ko‘hna Urganch va Oqtepa hududlaridan sotib olgan yerlariga suv
chiqarish yo‘llarini izlashni topshiradi. Negaki, yer sotgan hokimlar va
Isfandiyorxon ishlatgan shumlikka ko‘ra, knyaz va boshqalarga suv chiqishi qiyin
bo‘lgan yerlar sotilgan edi. Shu tufayli knyaz yana chiqim qilib, yerlarga neft
yordamida ishlaydigan suv nasoslari o‘rnatishga majbur bo‘ldi.
XX-asr boshlarida qoraqalpoqlar ijtimoiy siyossiy hayotida 1916-yilgi
tarixiy jarayonlar ham muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Qo‘zg‘olonda qoraqalpoqlar
ham faol ishtirok etdilar. 1916-yil 24-iyulda Sho‘raxon jabhasi To‘rtkul bo‘limi
Saxtian jamoasi ayollari bo‘lis boshqaruvchisi Qozoqboy Abdikarimboevdan front
orqasi ishchilarining ro‘yxatini va o‘z erlarini va o‘g‘illarini mardikorlikdan ozod
qilishni talab qilib chiqdilar. Bunday chiqish 26-iyulda Xo‘jayor jamoasida ham
yuz berdi. Bo‘lisning barcha qishloqlaridan 200-300 ayol o‘z bolalari bilan
To‘rtko‘lga kelib, soldatlarga tashlandilar. Kazak soqchi komandasi ayollarni
tarqatib yubordi va ulardan bir nechtasini qamoqqa oldi.
1916-yil 29-iyulda Saribiy bo‘lisi aholisi (1 ming odam chamasi, ichida
ko‘pgina ayollar bor) bolta, pichoq, kaltaklar bilan qurollanib, Sho‘raxon
uchastkasi Saribiy bo‘lislik boshqarmasiga yo‘l oldi. Aholining talablariga bo‘lis
boshqaruvchisi qo‘rs javob beradi. G‘azablangan xalq Saribiy bo‘lis
boshqaruvchisi Sodiq Boyakov va unga qarashli uchta oqsoqolni o‘ldiradi.
Shundan so‘ng ular Amudaryo bo‘limi boshlig‘iga o‘z talablarini bildirish
maqsadida Petroaleksandrovskga yo‘l oladi, lekin isyonni bostirish uchun
48

soldatlarning kelib yetganini eshitgan qo‘zg‘olonchilar uylariga tarqalib ketadi.
Buriboy Salmanov, Olloniyoz Xudoynazarov, Davlet Eshimbetov, Jabbor Qo‘shiq,
Sulton Jabborberganovlar qo‘zg‘olonning faol qatnashchilari edi. Avez To‘ti
Orazbeygamovaning nomi hanuz xalq xotirasida 1
.
Sho‘raxon jabhasi boshqa bo‘limlarida ham g‘alayonlar bo‘lib o‘tdi. 1916-
yil 29-iyulda To‘rtkul bo‘lisi Saxtian, Xo‘jayor va To‘rtko‘l jamoalari aholisi
bo‘lis yig‘iniga qatnashishdan bosh tortib, bo‘lis boshqaruvchisiga vakillarini
jo‘natishadi. O‘zlarining talablarini qondirishga erisholmagan isyonchilar bo‘lis
boshqaruvchisi idorasini ag‘dar-to‘ntar qiladi va otliq askarlar kazarmasidan
soldatlar yetib kelgandan so‘nggina orqaga qaytadi. Chimboy jabhasi Beshyab
bo‘lisi aholisi ham qo‘g‘olon domiga tortildi. 1916-yil 27-iyulda ularga Eshim
volostining birinchi va ikkinchi ovullari, keyin Yangibozor va Nukus bo‘lislari, 29-
iyulda esa Chimboy shahri ham qo‘shildi. 1916-yil 29-iyul kuni Chimboy
isyonchilari qo‘liga tushgan narsa bilan qurollanib, pristav idorasiga yo‘l oladi.
Politsiya pristavi xal q arzlariga rad javobini beradi va vakillardan birini yarador
qiladi. Darg‘azab chimboyliklar pristav idorasiga h ujum qilib, podsho portretini
yo q adilar, pristav Makeljanyasni o‘ldiradilar va uning ya q inlarini kaltaklaydilar.
Ammo isyonchilar kazaklar tomonidan tarqatib yuboriladi. Bu kuzgolonda Jumon
Mametkulov, Salima mullo Shalimova, Gulzoda Tongirbergenova, Oygul
Mambetova, Shamurod Sagatbaev va boshqa ko‘plab kishilar faol ishtirok etdi 2
.
Chimboy qo‘zg‘oloni baliqchilar orasida ham kuchli g‘alayonlarga sabab
bo‘ldi. 1916-yil 4-avgustda Mo‘ynoqda g‘alayonlar boshlandi. Baliqchilar ovchilik
xo‘jayiniga hujum qildi, uning mol-mulkini yakson qilib, gidrometrik postni
egalladi. Mo‘ynoq baliqchilari ketidan O‘rga ovchiligi baliqchilari ko‘tarildi.
Mo‘ynok va O‘rga baliq ovchiliklarini qo‘riqlash uchun 4-Sibir o‘qchi polki
jo‘natildi. Chor ma’murlari harbiy kuch ishlatibgina qo‘zg‘olonni bostirishga
erishdilar. 103 nafar qo‘zg‘olon ishtirokchisi, shu jumladan, 18 ayol qamoqxonaga
tashlandi. Harbiy tribunal qo‘zg‘olon rahbarlarining bir qismini osib o‘ldirishga,
1
O‘ zbekistonning yangi tarixi. Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida. Birinchi kitob. - Toshkent:
Shar q. 2000. – B. 4 25.
2
Tureev A. XIX-asr oxiri-XX-asr boshida Qoraqalpoq o‘lkasida dehqonlar harakati. Nukus, 1991, – B. 131.
49

qolganlarini esa Sibirga surgun qilish bilan turli muddatlarga qamoq jazosiga hukm
qildi 1
.
Bolsheviklarga qarshi harakat tobora keng ko‘lam kasb etib bordi. Sovet
rejimi Amudaryo bo‘limiga o‘zining yangi harbiy qismlar ini jo‘natdi. 11-noyabrda
N.Shaydakov boshchiligidagi qizil askarlar Nukus qal’asini bosib olishdi. Oradan
ko‘p o‘tmay Xiva xonligi tugatildi. 1920-yil 18-fevralda Turkkomissiya vakili
G.Skalov bilan muxolifatdagi kuchlar yo‘lboshchisi o‘rtasida sulh bitimi
tmzolandi. Unga ko‘ra, Chimboy uchastkasida muvaqqat inqilobiy qo‘mita tuzildi.
Kazaklarning urf-odatlari va turmush xususiyatlaridan kelib chiqib, ularning o‘z-
o‘zini boshqaruviga ruxsat etildi. Qo‘zg‘olonchilarga amnistiya berildi. Mazkur
bitimning asosiy qoidalari 20-mayda Zakaspiy fronti qo‘shinlari Amudaryo
gruppasi qo‘mondonligi bilan qoraqalpoqlar va kazaklar o‘rtasida tuzilgan sulh
shartnomasi bilan tasdiqlandi.
Biroq oradan ko‘p o‘tmay bolshevik komissarlar o‘z va'dalarini unutdilar.
1921-yil fevralda Chimboy uchastkasida isyonning sobiq ishtirokchilaridan 24
kishi hibsga olindi. Xon Maxsum va boshqalar Sibirga surgun qilindi. Yirik yer
egalari va savdogarlar -75 kishidan 10.000 Rossiya chervon rubli miqdorida tovon
puli undirib olindi. Amudaryo bo‘limida bolsheviklar amalga oshirgan to‘ntarish
va sovet rejimi mahalliy aholiga katta zarar va azob-uqubatlar keltirdi. Agar
to‘ntarishga qadar bu yerda 232700 kishi yashagan bo‘lsa, 1920-yilga kelib ulardan
atigi 113440 kishi qolgan edi, xolos. Chorvador aholining ko‘pchilik qismi
ocharchilik natijasida ham nobud bo‘ldi. Amudaryo bo‘limida qoraqalpoqlardan
tashqari o‘zbeklar va qozoqlar ham yashashgan. Bo‘limning janubi-sharqiy
hududida asosan o‘zbeklar istiqomat qilgan.
Amudaryo viloyatida iqtisodiy o‘zgarishlar. Ma'muriy jihatdan Amudaryo
bo‘litni ko‘p pog‘onali boshqaruv tizimiga ega bo'1gan: u maorif va sud ishlari
bo‘yicha Samarqand viloyatiga, harbiy xo‘jalik va sovet qurilishi bo‘yicha
Sirdaryo viloyatiga, ayrim favqulodda holatlarda bevosita Turkiston respublikasi
MIK va XKSga bo‘ysunar edi. Bolsheviklar hokimiyati tomonidan Amudaryo
1
Kamolov S., Sariboev K. Qoraqalpoqlar. Qo‘lyozma. – Nukus, 1999, – B. 25-27.
50

bo‘limini boshqarish shu tariqa murakkablashtirilgan edi. 1920-yil oktabr oyida
Turkiston MIK Amudaryo bo‘limining 1917-yildagi hududi doirasida unga viloyat
maqomini berdi. Sho‘raxon va Chimboy uchastkalari shu nomli uyezdlarga
aylantirildi. Viloyat markazi sifatida To'rtko'1 shahri e'lon qilindi. Amudaryo
viloyatining inqilobiy qo‘mitasini Turkiston MIK tayinladi.
Bolsheviklar hukmronligi Amudaryo viloyatining iqtisodiyotiga salbiy ta'sir
ko‘rsatdi. Harbiy kommunizm davrida ekin ekiladigan umumiy maydon 1917-
yildagi 57950 desyatinadan 1920-yilda 47000 desyatinaga, olinadigan yalpi paxta
hosili 1917-yildagi 433000 puddan 1920-yilda zo‘rg‘a 88000 pudga yetdi. G‘alla
ekinlari deyarli 3 baravar kamayib, chorva mollar soni 500000 boshdan 201000
boshga tushib qoldi.
Amudaryo viloyatida yangi iqtisodiy siyosatning joriye tilishi dastlabki
yillarda bir qadar ijobiy siljishlarga olib keldi. Viloyatdagi chorva mollar soni
1921-yildagi 201000 boshdan 1922-yilda 233000 boshga yetdi. Bu paytda 200 ta
mayda xususiy savdo korxonalari faoliyat ko‘rsatardi. Ariqlarning kengaytirilishi
va uzaytirilishi, yangi dambalar qurilishi va eskilarining mustahkamlanishi qishloq
xo‘jalik ekinlari ekiladigan maydonlarni ancha ko‘paytirish imkonini berdi. Biroq
yetishtirilgan mahsulotlarning aksariyat qismi Rossiyaga tashib ketilardi. 1921-
1924-yillarda viloyatdan jami 339521 pud baliq Markazga olib ketildi.
Amudaryo viloyatida yangi iqtisodiy siyosat va yer islohotining o‘tkazilishi
iqtisodiy ahamiyatdan ham ko‘ra ko‘proq siyosiy ahamiyatga ega bo‘ldi. Yer-suv
islohoti natijasida qishloq aholisining oz qismiga yer berildi, xolos. Oradan ko‘p
o‘tmay yangi iqtisodiy siyosat tugatildi va dehqonlar qo‘lidagi yerlar davlat
tomonidan tortib olindi. 1917-1924-yillarda Qoraqalpog‘iston hayotiga
bolsheviklar tomonidan tiqishtirilgan mustabid sovet rejimi va uning siyosati
qoraqalpoq xalqining asriy orzu-umidlariga javob bermadi.
51

3.2. Amudaryo bo‘limida ta’lim tizimi
Qoraqalpoq xalqi azaldan o‘zining boy madaniyati, urf-odat va an’analari
bilan o‘ziga xos o‘rin tutib kelgan. Shu bilan birga qoraqalpoq xalqi orasidan
ko‘plab ilm-fan namoyondalari ham yetishib chiqqan. Ular qoraqalpoq xalqining
ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy va jamiyatning turli sohalari taraqqiyotiga katta hissa
qo‘shib kelganlar. Qadimiy madaniyatlar chorrahasida joylashgan
Qoraqalpog‘iston Respublikasining ko‘plab shaharlari savdo-sotiq va madaniyat
markazlari sifatida nom chiqargan. Asrlar mobaynida ushbu hudud turli davlatlari
ta’sirida bo‘lib kelgan bo‘lsa-da ta’lim tizimi o‘ziga xos rivojlanish yo‘lida davom
etgan.
Qoraqalpoqlar yashaydigan hududlar Rossiya imperiyasi tarkibiga 1873
yildagi RossiyaXiva shartnomasiga binoan Qoraqalpoqlar yashaydigan Xorazm
vohasi hududi ikki qismga bo‘lingan: Amudaryoning chap qirg‘og‘i Xiva xonining
orqasida qoldirilgan, o‘ng qirg‘oq esa Turkiston gubernatorligi tarkibida Sirdaryo
viloyati Amudaryo bo‘limining maxsus ma’muriy bo‘linmasi sifatida Rossiya
imperiyasiga qo‘shilgan. XIX asrning oxirgi choragi - XX asrning boshlarida O‘rta
Osiyo xalqlari, shu jumladan qoraqalpoqlarda bir necha turdagi maktablar mavjud
edi: maktablar, karikan, madrasa. Boshlang‘ich ta’lim maktabi maktab bo‘lib, unda
o‘quvchilar boshlang‘ich savodxonlik-o‘qish va yozish qobiliyatlarini egallashgan.
Q oraqalpog‘istondagi maktablar O‘rta Osiyoning boshqa joylarida,
masjidlarda ochilgan. Ularni ushbu kvartalning bolalari ushbu maktabda o‘qigan
xayriya mablag‘lari bilan qo‘llabquvvatladilar. Har bir qishloq, yoki ovulda o‘z
maktablari bor edi, agar ular qishloq va masjidlarda, ba’zan xususiy uylarda
ochilgan bo‘lsa, ko‘chmanchi ovullarda mekteplar uylarga joylashtirilib, aholi
bilan aylanib yurar edi. Bolalarni yarim qazish maktablarida o‘rgatish holatlari
bo‘lgan. "Haqiqiy ko‘chmanchilarda maktablar kamroq bo‘lgan, ammo bu ularning
farzandlariga ta’lim berishni istamaganliklarini anglatmaydi, bu ko‘chmanchi
hayotning taniqli noqulayliklari bilan izohlanadi. Ammo bunday noqulayliklarga
qaramay, ko‘chmanchilar maktablarga ega bo‘lishlari mumkin edi, ularning
ba’zilari ko‘chma, ovulda ayrimlari vaqtinchalik, qishki lagerlarda ochilgan,
52

boshqalari doimiy, ya’ni yil bo‘yi ishlagan. Ularning har birida kamida 10-15 ta
bola tahsil olgan. Bu muassasalar oldingi adabiyotlarda faqat diniy aqidaparastlik
va johillik ekilgan maktablar hisoblanar edi. Olimlar, mektablar jaholatning
tarqalishining o‘chog‘i bo‘lib, odamlarni qo‘rqitgan eshonlar va mullalarning
asosiy quroli bo‘lib xizmat qildi 1
.
Maktablarda o‘ziga xos "qo‘rqinchli" choralarni rus olimi N.P. Ostroumov,
agar talaba darsga kelmasa, o‘qituvchi boshqa talabani yuboradi, agar birinchi
talaba kelmasa, o‘qituvchi bolaning otasini ogohlantiradi. Agar talaba bu safar
maktabga kelmagan bo‘lsa, u holda o‘qituvchi unga yana ikkita yoki uchta talabani
yuborib, uni maktabga majburan olib kelgan. Alisher Navoiy, So‘fi Olloyor,
Maxtumquli, Berdaq, Ajiniyoz va boshqalar kabi mutafakkirlarining ko‘plab
asarlari kelgusi avlod uchun ko‘rsatma va ko‘rsatmalar shaklida yozilgan. Mulla
domla o‘z shogirdlariga dars berib, ularning asarlarini tez-tez eslab turar, ba’zi
talabalarning yaxshi xulq-atvori boshqalarga o‘rnak bo‘lgan. N.P. Ostroumov
musulmon maktablarining yaxshi tomonlarini ham ta’kidlab o‘tgan: "Musulmon
maktablari o‘z shogirdlarida tarbiyalashni yaxshi tomoni - tashqi tomondan odob
va kamtarlik va hurmat bilan amalga oshiradilar" 2
.
Maktabning yana bir yaxshi tomoni shundaki, u talabalardagi oilaviy
an’analarni buzmaydi, ularga yangi odatlar va ehtiyojlarni singdirmaydi. " 1893
yilda Amudaryo bo‘limi hududida 7801 o‘quvchi bo‘lgan 878 ta maktab va 240
o‘quvchi bo‘lgan 4 ta madrasa mavjud edi. Bir necha yil o‘tgach, vaziyat butunlay
o‘zgardi. 1907 yilda xuddi shu hududda maktablar soni 990 taga yetdi, 10677
talaba bilan birga, 70 ta talabadan iborat ikkita madrasa bor edi. Shunday qilib,
1893 yildan 1907 yilgacha maktablar soni 112 taga, talabalar soni 2966 taga,
madrasalar soni esa ikki baravarga, ularda talabalar soni esa 70 kishiga kamaydi.
Amudaryo bo‘limi maktab va o‘quvchilar soni bo‘yicha butun Sirdaryo viloyatida
birinchi o‘rinni egalladi. 1910 yilda 562 ta, 1914 yilda 434 ta maktab bor edi, shu
yillar davomida 5 ta savodli kishi o‘qidi, 1900-1914 yillarda bitiruvchilarning
1
Ye lmuratov I.G XX asr boshida Qoraqalpog‘istonda ta’lim tizimining holati va tarixi. O‘tmishga nazar. Elektron
jurnali. – Toshkent. 2022. №SI-1 | 2022. – B. 284-285.
2
Nurmuxamedov M. K. i dr. Karakalpaki. (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix vremen do nashix dney). – T. Fan,
1971 . – S. 63.
53

umumiy soni 22920 tani tashkil etdi. Rossiya mustamlakachilik ma’muriyati
mahalliy konfessiya maktablari tizimini saqlab qoldi. Chor Rossiyasining eng
orqasida joylashgan Qoraqalpog‘istonda madaniyat va ta’limning rivojlanishi
muayyan qiyinchiliklarga duch keldi.
Mashhur shoir Berdax va boshqa bir qator savodli shaxslar o‘z ona tillarida
she’rlar va hujjatlar yozish uchun arab alifbosidan foydalanganlar.
Qoraqalpog‘istonda XX asr boshlarida faqat Chimboy hududida 20 dan ortiq
madrasalar, Amudaryo bo‘limida 58 ta madrasalar mavjud edi. Maktablar
devorlarida yosh avlodga ajdodlar tomonidan yaratilgan ma’naviy qadriyatlarni,
odamlarning ijtimoiymadaniy va axloqiy me’yorlarini o‘zlashtirish jarayoni sodir
bo‘ldi. Markaziy Osiyoning ijtimoiy-madaniy rivojlanishini yangi yo‘nalishda
jadidlar ("jadid" atamasi arabcha "jadid" - "yangi" so‘zidan kelib chiqqan)
rahbarlari bir qator islohotlarni taklif qilishdi. Ular axloqni, e’tiqodni, adolatni,
sog‘liqni saqlashni, ayollarning holatini, hayotning barcha jabhalarini yaxshilashni
qayta ko‘rib chiqish va takomillashtirish g‘oyalarini taklif qilishdi. XIX asr oxiri -
XX asr boshlarida maktablar jamiyatning zamonaviy ehtiyojlari tufayli ma’lum
yaxshilanishlarga intila boshladilar 1
.
Ular uchun maktabni isloh qilish masalasi zamonning ilg‘or va dolzarb
masalasi deb hisoblandi. Ushbu harakat yangi uslubli maktablar tarixida nom olgan
yangi turdagi musulmon maktablarining ochilishida o‘z aksini topdi. Bunday
maktablarning asosini quyidagi vazifa tashkil etdi: "Maktab kelajakda yagona
davlatni yaratish uchun asosdir." Ularda an’anaviy maktablardan farqli o‘laroq,
o‘quv dasturiga o‘quvchilarning ona tilida o‘qish va yozish, arifmetik, geografiya,
tabiiy tarix va tarixdan asosiy ma’lumotlar kabi bir qator dunyoviy fanlar
kiritilgan. Qoraqalpog‘istonda birinchi yangi uslub maktab 1907 yilda
Petroaleksandrovskda tatarlar tomonidan ochilgan. Undagi talabalar soni 30-40
o‘quvchiga yetdi 2
.
1
Karamanova G . Istoriya agrarn ы x otnosheniy v Karakalpakstane.: Avtoref. dis. kand. ist. nauk. – Nukus, 2012. – S.
14.
2
Kamolov S., Sariboev K. Qoraqalpoqlar. Qo‘lyozma. – Nukus, 1999, – B. 42.
54

Bu davrda Xo‘jayli va Qo‘ng‘irotda xuddi shu maktablar paydo bo‘ldi.
Ushbu maktablarning tarixi J.A.Urumbayev, U. Aleuov va boshqalar kabi bir qator
tadqiqotchilarning asarlarida batafsil tavsiflangan.Bundan tashqari, ba’zi
masjidlarda yangi usulli maktablar ochilgan, masalan, A. Panabergenov
Chimboyda Qozi Eshon kabi masjidlarni eslatib o‘tgan. Qodirboy Chimboydan
uncha uzoq bo‘lmagan joyda va boshqa joylarda.
1909 - yilda Turkiston o‘lkasidagi musulmon maktablari to‘g‘risidagi
qoidalarning yangi loyihasi nashr etildi, unda yangi uslubiy maktablar bilan
bog‘liq fikrlar mavjud edi. Bunday maktablarning kashfiyotchilari Qismatulla
Latipov, Zaki Shokirov va Yusup Ahmedov edilar. Qo‘ng‘irotdagi ana shunday
maktablardan biri 1909 - yilda ochilgan bo‘lib, unga taniqli o‘zbek shoiri-
o‘qituvchisi Muhammad Sharif So‘fizoda rahbarlik qilgan. U bilan birga bo‘lajak
yozuvchilar O. Suyirbek, K.Yermanov va S.Majitov tahsil olishgan. Muhammad
Sharif So‘fizoda 1909-1912 - yillarda ma’rifiy she’rlar yaratdi, aholi o‘rtasida
tushuntirish ishlarini olib bordi, jadid maktablarida dinshunoslik bilan bir qatorda,
dunyoviy bilimlar va rus tili o‘qitildi. Keng qamrovli madaniy-ma’rifiy harakat
o‘sha davrning qoraqalpoq shoirlari va mutafakkirlarining asarlarida ulug‘langan.
1917 - yil arafasida Qoraqalpog‘istonda ko‘plab yangi uslubiy maktablar, ya’ni
"o‘qi okyu" deb nomlangan maktablar ochildi (yangi uslub maktablar xalq orasida
shunday nomlanadi). Tatarlar "tot okyu" ning kashfiyotchilari edilar. 1915 - yilda
Imanqulov bilan birga, Qozog‘istondan besh tatar keldi. Usuli jadid maktablari
1916 - yilda ochilgan 1
.
1 916 - yilda Hamid Majitov Qorao‘zakda "tote okyu" ni ochdi. U o‘zi bilan
kitoblarga to‘la chamadonni olib keldi. U ishonchli odamlarga "usul jadid" ning
ma’nosini tushuntirib, ushbu kitoblarni aholi orasida tarqatdi. Shunday qilib, XX -
asrning boshlarida, ayniqsa, 1917 - yil arafasida an’anaviy uslubdagi maktablar
an’anaviy musulmon maktablari bilan bir qatorda yangi usulli maktablar ham ish
olib bordi. Ular "Hisob masalari" (arifmetika), "Jo‘g‘rafiyani ko‘rish" (geografiya),
Ilmi ahlak, to‘g‘ri xulq-atvorni o‘rgatish va boshqa kitoblarni o‘qidilar.
1
Nurmuxamedov M. K. i dr. Karakalpaki. (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix vremen do nashix dney). – T. Fan,
1971 . – S. 81.
55

Shuningdek, madrasalar mavjud bo‘lib, ular xalq ta’limi tarixi va xalqning
ma’naviy madaniyatida muhim iz qoldirdi. Xo‘jayli yangi metodika maktabida
qizlar uchun mashg‘ulotlar o‘tkazildi, uy iqtisodiyoti va qo‘l mehnati asoslari
o‘qitildi. Qizlar kesish, tikish, kashta tikish va ovqat pishirishni o‘rgandilar. Bu
borada Xo‘jayli yangi usulli maktablar boshqalaridan farq qilar edi. Xo‘jayli
maktabining ko‘plab bitiruvchilari faol davlat arboblari bo‘lishdi.
1916 yilda 5 sinfni tugatgan U. Axmedov qoraqalpoq huquqni muhofaza
qilish organlarida yuqori lavozimlarni egallagan, S. Asfandiyarov
Qoraqalpog‘iston adliya tizimining dastlabki ishchilaridan biri bo‘lgan, I.
Nurullaev, I. Bobojonov, A. Ermanov yuqori davlat lavozimlarini egallagan, H.
Ramazanov birinchilardan bo‘lib Qoraqalpoq moliyachilari, M. Burnashev
Kishinyov universiteti professori, N. Asfandiyarov Qoraqalpoq davlat pedagogika
institutida o‘qituvchi, N. Sagitov Qoraqalpog‘iston xalq ta’limi tizimidagi buyuk
arboblardan bo‘lgan. Masalan, Abdiqodir Bekimbet o‘g‘li (1860-1930), umrining
ko‘p qismini bolalarni o‘qitishga bag‘ishlagan. U Rossiya mustamlakasiga qarshi
1916 yildagi Chimboy ozodlik qo‘zg‘olonining mafkurachilaridan biri
hisoblangan. Shoir o‘zining pedagogik asarlarida yoshlarni ozodlikka intilishga,
tenglikka erishishga va bilim olishga chorlagan.
Aytgancha, Abdikodir aholini o‘z bolalarini sovet maktabiga yuborishga
ko‘ndirishga urinishlariga qarshi, ba’zi dindorlarning harakatlariga qarshi faol
ravishda tushuntirish ishlarini olib borgan. Uning fikricha, bu imkoniyatdan xalq
ta’limi umumiy taraqqiyoti uchun ham foydalanish kerak. Eski uslubdagi diniy
maktablarni yangi tipdagi maktablarga aylantirishda qiyinchiliklarni hisobga olgan
holda, davlat hokimiyati idoralari ularni avvaliga yangi usul maktab kabi qayta
qurib, keyin ularni sovet maktablariga aylantirish mumkin deb hisobladi. Bu
Amudaryo viloyat Ijroiya qo‘mitasining 1920 yilda qabul qilingan eski usul
maktablarini yangi usul bo‘yicha vaqtincha qayta qurish va keyinchalik Sovet
maktabiga aylantirish to‘g‘risidagi qarori bilan izohlanadi.
Yuqoridagilarni tasdiqlagan holda, 1923-yil 18-yanvarda Turkiston
Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi "yangi usul maktabini bosqichmabosqich o‘zlashtirish
56

va eski usul maktabini qisman isloh qilish yo‘lidan borish" ning to‘g‘ri yo‘nalishini
tan olgan qaror qabul qildi. Biroq, Sovet maktabini tashkil etishning bunday usuli,
uni yaratishni oxirgi bosqichga qoldirib, xalq ta’limi rivojlanishini kechiktirdi. Shu
sababli Turkiston respublikalarining, shu jumladan, Qoraqalpog‘istonning direktiv
tashkilotlari eski maktablarni yangi usulga aylantirish bilan bir qatorda yangi sovet
maktablarini tashkil etish to‘g‘risida qaror qabul qildilar. Qoraqalpog‘istonning
ko‘pgina aholi punktlarida savodli odamni topish qiyin edi. 1897 - yildagi aholini
ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston aholisining savodxonlik darajasi
3 foizni tashkil qilgan, Amudaryo bo‘limida u bor-yo‘g‘i 1,6 foizni tashkil etgan.
To‘g‘ri, aholini ro‘yxatga olish aholining savodxonligining asosiy mezoni
sifatida rus savodxonligini bilishini anglatadi va musulmon ta’limini hisobga
olmadi. 1920-1921 - yillarda mintaqada "Tote-okyu" deb nomlangan xususiy yangi
uslubiy maktablar ham mavjud bo‘lib, unda o‘qituvchilar tatar va qozoqlar
edi.O‘qituvchilar tarkibi etishmasligi sababli arab tilida o‘qiy oladigan va
vaqtincha yozadigan odamlar vaqtincha ishlaydilar. shu jumladan, diniy musulmon
maktablarining mullalari. Ushbu o‘qituvchilardan biri Qozi Madit Bekmuhammed
o‘g‘li edi. Kaza Maulikning hayoti va ijodi qoraqalpoq madaniyati tarixida juda
kam o‘rganilgan sahifalardan biridir. U Chimboy shahrida 1887 - yilda Jana Bazar
mintaqasida, Aktuba qishlog‘ida tug‘ilgan. Otasi Bekmuxammed Qorum Eshon
madrasasini va Buxoro Ko‘kaldosh madrasasini tugatgan. Kazaning otasi vafotidan
keyin Maulik Chimboy Xon masjidida bosh imom bo‘lib ishlagan. 1908-1910 -
yillarda u hikoyachilar va shoirlar maktabini tashkil qildi 1
.
1910-1914 - yillarda Qozi Maulik Chimboy shahrining asosiy masjidlarida
mahalliy aholi bolalari bilan ishlagan. 1913-1915 - yillarda u o‘z atrofiga olijanob
shoir va hikoyachilarni to‘plashni boshladi. Ayniqsa arab ertaklarini targ‘ib qilgan,
Firdavsi, Nizomiy, Navoiyning fors tilidagi asarlarini, Maxtumqulining asarlarini
turkman tilidan qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan. 1922-1924 - yillarda Qosim
Avezov va Sayfulgabit Majitov bilan birgalikda ular yangi maktab tashkil qildilar
va yangi darsliklar yaratishni boshladilar, ular maktab o‘quvchilariga arab yozuvini
1
Nurmuxamedov M. K. i dr. Karakalpaki. (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix vremen do nashix dney). – T. Fan,
1971 . – S. 77.
57

o‘rgatishni, xalqqa tushunarli bo‘lgan tilda darsliklar yaratishni boshladilar. 1928
yilda u Turkmanistondagi qatag‘ondan qochgan. Uning buyumlari, kitoblari va
qo‘lyozmalari majburiy ravishda yoqib yuborilgan. Urushdan keyin Kazy Maulik
vataniga qaytib, Nukusda yashab, ijodini davom ettirdi. Qozi Maulikning
qoraqalpoq jadidlari va ularning sheriklari Qosim Avezov va Sayfulgabit
Majitovlar xalq xotirasida abadiy qoladi. Qosim Avezov, Sayfulgabit Majitov A.
Utepov, Abbos Dabilov madrasada tahsil olishgan. Aynan ular Xiva, Buxoro va
Turkiston jadidlari g‘oyalarini tarqatuvchilar edilar, ular jadidlar harakatini XIX
asr oxiri - XX asr boshlarida yaxshi bilishar edi. Qoraqalpog‘iston jadidlari
Turkiston xalqlarini Rossiya imperiyasining mustamlakachilik siyosatidan ozod
qilish g‘oyalarini tarqatdilar va o‘z xalqlarining ozodligi uchun kurashda
qatnashdilar. Keyinchalik Qozi Maulik, Qosim Avezov, Sayfulgabit Majitov
"millatchilar" va "panturkistlar" sifatida qatag‘on qilindi. Qoraqalpog‘istonning
boshqa ko‘plab taniqli o‘qituvchilari ham qatag‘onga uchradilar.
1918 yil 29 martda Turkiston Xalq Komissarlari Kengashining "Turkiston
Respublikasida xalq maorifini tashkil etish to‘g‘risida" buyrug‘i chiqarildi. 1919
yil 29 martda TurkSNK "Xalq ta’limi kengashini tashkil etish to‘g‘risida" farmon
chiqardi. 1918 yil 30 iyun Amudaryo xalq ta’limi bo‘limi tashkil yetilgan.
TurkCEC Prezidiumining 1920 yil 14 oktyabrdagi Farmoniga binoan
Turkistonning Amudaryo bo‘limi Amudaryo viloyatiga aylantirildi. Amudaryo
viloyati huzuridagi Xalq Komissarlari Kengashining 1920 yil 11 dekabrdagi
“Aholi o‘rtasida savodsizlikni yo‘q qilish to‘g‘risida”gi Nizomini bajarish uchun
Amudaryo viloyatining 16 ming kishini tashkil yetgan barcha savodsiz aholini
o‘qitishga jalb qilish maqsadida “Savodsizlikni yo‘q qilish bo‘yicha viloyat
favqulodda komissiyasi” tashkil etildi. Maktab yoshidagi bolalar, o‘qitish uchun
kamida 300 o‘qituvchi talab qilingan. O‘qituvchilar tarkibining yetishmasligi
sababli arab va turkiy (arab yozuvida) o‘qish va yozishni biladigan shaxs
(mulla)larga ham vaqtincha o‘qituvchilar vazifalarini bajarishga ruxsat berildi.
1921 yil 25 iyunda To rtko lda birinchi viloyat partiya konferensiyasiʻ ʻ
ochildi. Bu vaqtga kelib Turkiston Kompartiyasi viloyat partiya tashkiloti tarkibida
58

860 nafar a’zo va partiya a’zoligiga nomzodlardan iborat 20 yacheyka bor edi.
Konferensiya Qoraqalpog‘iston partiya tashkiloti tarixida katta ahamiyatga ega
bo‘ldi, chunki unda birinchi marta viloyat partiya markazi bo‘lgan KPT Amudaryo
viloyat qo‘mitasi saylangan edi. Konferensiya viloyatda paxtachilikni yuksaltirish
va 1922 yilda paxta maydonlarini 1921 yilga nisbatan 50 foizga oshirish, mahalliy
millat mehnatkashlarini partiya va sovet qurilishiga kengroq jalb etish to g risidaʻ ʻ
qaror qabul qildi 1
.
1
Nurmuxamedov M. K. i dr. Karakalpaki. (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix vremen do nashix dney). – T. Fan,
1971 . – S. 78-79.
59

XULOSA
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston tarixi fanida yuz bergan ijobiy o‘zgarishlar
natijasida tariximizning turli bosqichlarida kechgan tarixiy jarayonlarni ilmiy
o‘rganish va xulosalar chiqarish imkoni yuzaga keldi. Shu bilan birga
mamlakatimiz tarixining yaqin o‘tmishida sodir bo‘lgan voqealarni ma’lum bir
hudud miqyosida o‘rganish uning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatib berish bilan birga
alohida ma’muriy birlik sifatida boshqa hududlar bilan birga qiyosiy o‘rganish
imkonini beradi.
Shu nuqtai nazardan Amudaryo bo‘limi tarixini o‘rganish va tadqiq etish eng
avvalo qoraqalpoq xalqining XIX-asr oxiri va XX-asr boshlaridagi tarixini
o‘rganish, mustamlaka boshqaruvining Orolbo‘yi xalqlari ijtimoiy-siyosiy hayotiga
ko‘rsatgan ta’siri va uning oqibatlarini yanada kengroq o‘rganish va targ‘ib qilish
imkonini beradi.
Xiva xonligi Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingach, 1873 yilda
Amudaryoning o‘ng sohilida tashkil etilgan Amudaryo okrugi to‘g‘ridan-to‘g‘ri
Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilib, ushbu hududni imperiya tayanch punktiga
aylantirish maqsadida bo‘limda joylashtirilgan harbiy korpus nafaqat Amudaryo
bo‘limini, balki Orol bo‘yi va Xiva xonligi hududini o‘z nazoratiga oldi.
Amudaryo okrugini idora etish uchun alohida «Nizom» qabul etilib, u ma’muriy
hududiy jihatdan uchastkalarga, bo‘lisliklarga, oqsoqolliklarga, ovullarga
bo‘lingan. Harbiylashtirilgan mustamlaka boshqaruvi tizimi tashkil etilib, unda
asosiy lavozimlarni harbiylar egalladi. Amudaryo bo‘limida mahalliy aholiga
asrlar davomida xizmat qilib kelgan an’anaviy sud tizimi – qozi va biy sudlari
saqlab qolingan bo‘lsada, ularning vakolatlari cheklanib, Amudaryo bo‘limi
boshlig‘i, uchastka nozirlari, rus sudlari, prokuratura tomonidan to‘liq nazoratga
olingan, mahalliy sudyalarni saylash, apellyatsiya (xalq sudyalari s’ezdi,
favqulodda sudyalar s’ezdi) kabi ayrim yangi tartiblar kiritilgan.
Amudaryo bo‘limidagi ijtimoiy-siyosiy holat, aholining og‘ir iqtisodiy
ahvoli, sovet mustabid tuzumiga xos bo‘lgan ma’muriy buyruqbozlik siyosati,
uning har qanday direktiva va buyruqlarini majburiy bajarishga qaratilgan
60

zo‘ravonlik siyosati ko‘plab muammolarni keltirib chiqardi. Sudlar mahalliy
hokimiyatga to‘la qaram bo‘lgan bo‘lib, sud ishlarida tergovgacha surishtiruv,
tergov, sud va sud hukmi masalalari aksariyat hollarda huquqiy ma’lumot va
tajribaga ega bo‘lmagan ma’muriyat vakillari tomonidan olib borildi. Amudaryo
bo‘limida noqonuniy qamoqqa olishlar, tintuvlar, musodaralar odatiy holga
aylandi. Inson huquqlari, teng huquqlilik amalda o‘z kuchini yo‘qotdi. Sudlarda
ko‘rilgan jinoiy va fuqarolik ishlari bo‘yicha adolatli hukm chiqarilmay, siyosiy,
mafkuraviy, g‘oyaviy omillarga ustuvor ahamiyat berildi.
Amudaryo viloyatida «Markaz»dan oldinroq tashkil qilindi. Prokuratura
nafaqat ayblov, balki himoya vositasi sifatida ham faoliyat yuritdi. Sud-huquq
tizimi ishiga sovet hokimiyati rahbariyati, partiya tashkilotlari, ma’muriy organlari
to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralashdi, uning mustaqilligi ta’minlanmadi, hatto sovet sudi
hamda prokuratura organi ham o‘lka xalqini mahv etishda, mahalliy aholini itoatda
ushlab turishda faol ishtirok etdi. Nafakat ma’muriy boshqaruv tizimi, balki huquq
tartibot organlari ham xalqni bo‘ysundirishda har xil siyosiy va ruhiy tazyiq
o‘tkazish usullarini muntazam qo‘llab keldi.
Rus sud tizimi ishini amalga oshirishda Amudaryo bo‘limi boshlig‘idan
tashqari, uchastka boshliqlari, sud tergovchisi, aksiz nazoratchilar, uchastka
nozirlari jiddiy faoliyat olib borganlar. 1881 yil Amudaryo bo‘limida rus uyezd
(bo‘lim) sudi (sudya ishini bajaruvchi, sudya lavozimi) tashkil etildi va ular 1886
yildan boshlab, «Turkiston o‘lkasini boshqarish to‘g‘risidagi Nizom»ga asosan,
«mirovoy» sudlar deb nomlanadigan bo‘ldi. Ularga rus aholisining fuqarolik va
jinoyat ishlarini hamda mahalliy aholi o‘rtasidagi nizolarni ko‘rib chiqish vakolati
yuklatilgan. 1873-1886 yillar oralig‘ida Amudaryo bo‘limida rasmiy ravishda
prokuratura faoliyati kuzatilmaydi. 1886 yildan keyin prokuror nazoratiga e’tibor
ortdi va 1887 yildan boshlab, Amudaryo bo‘limida ilk bor prokuror lavozimi joriy
etildi.
Amudaryo bo‘limi faoliyatining tarixiy tajribasini o‘rganish bugungi kunda
ham muhim ahamiyatga ega. Chunki O‘zbekiston Markaziy Osiyo davlatlari bilan
birgalikda tranzit transport koridorini yaratishni ko‘zlamoqda, bu esa ularga dengiz
61

portlariga chiqish va qadimiy Buyuk Ipak yo‘lini qayta tiklash imkonini beradi.
Ushbu maqsadda O‘rta Osiyo davlatlari, Iqtisodiy hamkorlik tashkilotining boshqa
davlatlari bilan hukumatlararo shartnoma imzolandi va Tedjen-Seraxs-Meshxed
temir yo‘l liniyasining qurilishi amalga oshirilmoqda .
62

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Abdullayev A.A. Amudaryo bo‘limida siyosiy-ma’muriy boshqaruv va sud-
huquq tizimidagi o‘zgarishlar (1873–1924 yy.). – Toshkent, 2018.
2. Abdullayev A. Amudaryo bo‘limida ijtimoiy-siyosiy va huquq-tartibot sohasida
yuz bergan o‘zgarishlar (XIX asrning oxiri XX asr boshlari). SamDU ilmiy
axborotnomasi. 2016. 2-son. – B. 8-12.
3. Abduraximova N.A., Ergashev F.R. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. –
Toshkent, Akademiya. 2002. – V. 43-44.
4. Abduraximova N.A., Rustamova G. Kolonialnaya sistema vlasti v Turkestane
vo vtoroy polovine XIX - pervoy chetverti XX veka. – Tashkent: Universitet,
1999. - 162 s.
5. Abduraximova N.A., Ergashev F. Turkistonda chor mustamlaka tizimi. –
Toshkent: Akademiya, 2002. - 240 s.
6. Istoriya Karakalpakskoy ASSR. – T: Fan, 1974. Tom I. – S. 227.
7. Jalilov O. XIX-XX-asr boshlaridagi qoraqalpoq tarixidan (Xiva davlat xujjatlari
asosida). – Toshkent: Fan, 1986. – B. 111.
8. Jdanko T.A. Ocherki istoricheskoy etnografii karakalpakov. Rodoplemennaya
struktura i rasselenie v XIX – nachale XX veka. – M.: Izd-vo Akadem Nauk SSSR,
1950. –S.154.
9. Jo‘rayev R.T. O‘zbekiston tarixi. Iste’dod ziyo press. – Namangan, 2022. – B.
43-47.
10. Kamolov S., Sariboev K. Qoraqalpoqlar. Qo‘lyozma. – Nukus, 1999, – B. 25-
27.
11. Karamanova G . Istoriya agrarnыx otnosheniy v Karakalpakstane.: Avtoref. dis.
kand. ist. nauk. – Nukus, 2012. – S. 14.
12. Komolov D.P. Turkiston ASSRda sud tizimi tarixi (1917–1924 yillar). Tar.
fan. nomz. diss. … avtoref. – T.: 2008. – B. 17.
13. Mambetov K. Qaraqalpaqlar tariyxы. Nөkis. 1993. – B. 23.
14. Nurmuxamedov M. K. i dr. Karakalpaki. (Kratkiy ocherk istorii s drevneyshix
vremen do nashix dney). – T. Fan, 1971 . – S. 63.
63

15. O‘ zbekiston tarixi (1917-1991 yillar) . K. 1. O‘ zbekiston 1917-1939 yillarda . –
Toshkent : O‘zbekiston, 2019. – B. 365 .
16. O‘zbekistonning yangi tarixi. – T: Sharq. 2000. – B. 192-193.
17. O‘zbekistonning yangi tarixi. 1-kitob. Turkiston chor Rossiyasi
mustamlakachiligi davrida. – Toshkent: Sharq, 2000. – B. 26-27.
18. Qayumov M. Xiva xonligi siyosiy mustaqilligining tugatilishi va uning
oqibatlari // Dono Ziyoeva nomidagi “O‘zbekiston tarixining dolzarb masalalari
(XIX asr ikkinchi yarmi – XX asr oxiri)”. 1-Umummilliy ilmiy yig‘ini to‘plami. –
Toshkkent: Fan. 2022. – 37 b.
19. Sulaymanov S.A. Orol dengizi va Amudaryo suv yo‘llari tarixi (XIX asrning
70 yillari XX asrning 80 yillarning birinchi yarmi). – Nukus. 2023. – B. 13.
20. Sulaymonov S.A. Amudaryo flotiliyasining tashkil topishi va faoliyati //
“O‘zbekistonda ijtimoiyiqtisodiy va etnomadaniy hayot: tarix va tahlil” resp. ilm.
anj. mat-. – Termiz, 2014 - B.350.
21. Tao‘muratov N. Qaraqalpaqstanda tәrtib qorg‘ao‘ o‘yыmlarыnың tariyxы.
(1873-2010 jj.) – Nukus: Ilim, 2011. – S. 13-14.
22. Tureev A. XIX-asr oxiri-XX-asr boshida Qoraqalpoq o‘lkasida dehqonlar
harakati. Nukus, 1991, – B. 131.
23. Xodjametova G.I. Qadimiy va boy tarixga ega qoraqalpoq folklor -lirik va epik
asarlarining tashkili. Oriental Art and Culture Scientific-Methodical Journal . 2020 .
– B. 41.
24. Ye lmuratov I.G XX asr boshida Qoraqalpog‘istonda ta’lim tizimining holati va
tarixi. O‘tmishga nazar. Elektron jurnali. – Toshkent. 2022. №SI-1 | 2022. – B.
284-285.
25. Ziyoyev H. Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarshi kurash. – T.:
Sharq, 1998. – 479 b.
26. Xaydarov M. Sentralizatorskaya politika Sovetskoy vlasti v Turkestane i yee
posledstviya (1917–1924 gg.).: Avtoref. dis. ... kand. ist. nauk. – T.: 1998. – 28 s.;
64

Qoraqalpog‘iston amudaryo bo‘limida ijtimoiy-siyosiy jarayonlar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish