Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 818.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Qozog‘iston respublikasi tashqi siyosati shakllanishi, rivojlanishi va istiqboli (1991-2022 yy.)

Купить
QOZOG’ISTON RESPUBLIKASI TAS H QI SIY O SATI S H AKLLANIS H I, RIVOJLANIS H I VA ISTIQBOLI (1991-2022 yy.) MUNDARIJA KIRIS H ............................................................................................................. I. BOB. QOZOG’ ISTON RESPUBLIKASI TAShQI SIYOSATINING ShAKLLANIS H I VA RIVOJLANIS H I ....... ............................... 1.1. Qozog’iston Respublikasinig mustaqil davlat sifatida tashkil topishi. 1.2. Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati asoslarini shakllanishi va ustuvor yo’nalishlari ..... II BOB. QOZOG’ISTON RESPUBLIKASINING JAHON MAMLAKATLARI BILAN HAMKORLIGINING S H AKLLANIS H I, RIVOJLANIS H I VA ISTIQBOLI. 2.1. Qozog’iston Respublikasi va Rossiya hamkorligi 2.2. Qozog’iston Respublikasi va AQSh hamkorligi 2.2. Qozog’iston Respublikasi va Xitoy hamkorligi III BOB. QOZOG’ISTON RESPUBLIKASINING XALQARO TAS H KILOTLAR BILAN O’ZARO MUNOSABATI VA ISTIQBOLI 3.1. Qozog’iston Respublikasi va Birlashgan Millatlar Tashkiloti munosabati. 3.2. Qozog’iston Respublikasining Shanxay hamkorlik tashkiloti bilan o’zaro munosabatlari .. 3.3. Qozog’iston Respublikasining xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorligi XULOSA ..................................................................................................... ILOVA ............................................................................................. ADABIY O TLAR RO’YXATI ....................................................................... 1 KIRISH M avzuning dolzarbligi. Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati masalasi jahon tarixining muhim tadqiqot obyektlaridan biri sanaladi. Jahon siyosiy maydonida XX asrning 90-yillarida ikki qutbli dunyo tartibotining barham topishi hamda Sobiq Ittifoq davlati parchalanishi oqibatida xalqaro munosabatlar tizimida transformasiya jarayonlari keskin tus oldi. Jahonda ro’y berayotgan bu jarayonlar endigina mustaqillikni qo’lga kiritgan Markaziy Osiyo davlatlarining o’zaro munosabatlarida ham yaqqol namoyon bo’ldi. Qozog’iston nafaqat Markaziy Osiyoda balki, Osiyo mintaqasida o’zining joylashuv o’rniga ko’ra muhim geosiyosiy ahamiyatga va tabiiy resurslarga boy hudud hisoblanadi. Bugungi kunda dunyo ilm-fanida Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati, xorijiy mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlarning shakllanishi va rivojlanishi bosqichlari, mamlakatning jahon va mintaqadagi muammolarni hal etish borasidagi yondashuvlariga oid ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ushbu tadqiqotlarda Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati, xalqaro hamkorligi, davlatlararo munosabatlarning holatiga chambarchas bog’liq ekanligiga oid masalalar chuqur tahlil qilinib, mintaqaviy va xaqlaro miqyosdagi muammolarning hal etilishida Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati pozisiya masalalariga alohida e’tibor qaratilmoqda. Postsovet makonida ulkan davlatning parchalanishi oqibati o’laroq vujudga kelgan iqtisodiy bo’hronlar, siyosiy tebranishlar va g’oyaviy bo’shlik sababli Markaziy Osiyo davlatlari, xususan Qozog’iston o’zi uchun mustaqil tashki siyosatni shakllantirish, ittifoqchi va ishonchli sherik izlashga majbur bo’ldi. O’zbekistonda ham qo’shni Qozog’iston Respublikasining tashqi siyosati, xususan mintaqa mamlakatlari bilan o’zaro ishonch va ahil qo’shnichilikka asoslangan munosabatlarni rivojlantirish, qardoshlik va ittifoqchilik aloqalarini yanada mustahkamlash, ochiq va o’zaro manfaatli hamkorlikni kengaytirishiga 2 xayrixoh ekanligini ko’rish mumkin. Bu borada «ikki qardosh xalqlarning ravnaqi yo’lida ko’p asrlik do’stlik, yaxshi qo’shnichilik va keng ko’lamli hamkorlikni mustahkamlash» 1 ga alohida alohida e’tibor qaratib kelinmoqda. Shu nuqtai nazardan, dissertasiya ishining dolzarbligi quyidagilarda namoyon bo’ladi: Birinchidan, Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatini tarixiy jihatlarini tadqiq etish orqali tinchliksevar tashqi siyosati va mintaqaviy yaxshi qo’shnichilik aloqalarini yuqori darajaga ko’tarish; Ikkinchidan, tashqi siyosatining rivojlanish bosqichlarini belgilash, xorijiy mamlakatlar bilan iqtisodiy va madaniy sohalardagi hamkorligini faol rivojlantirish; Uchinchidan, tadqiqot davomidagi tahlillar asosida Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining istiqbolli yo’nalishlarini ishlab chiqish. O’zbekiston Respublikasi bilan Qozog’iston Respublikasi o’rtasida «Abadiy do’stlik to’g’risida shartnoma» (1998), O’zbekiston Respublikasi «Tashqi siyosiy faoliyat konsepsiyasi» (2012), «2022 – 2026 yillarga mo’ljallangan Yangi O’zbekistonning taraqqiyot strategiyasi» va sohaga oid boshqa normativ-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda ushbu dissertasiya tadqiqoti muayyan darajada xizmat qiladi. Tadqiqot kafedraning ustuvor yo’nalishlariga bog’liqligi. Magistrlik dissertasiyasi kafedraning ustuvor yo’nalishi doirasida bajarilgan. Muammoning o’rganilganlik darajasi. Ta’kidlash joizki, Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining shakllanishi va rivojlanishi, xorijiy mamlakatlar bilan hamkorligi, xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlari kabi mavzular tarixchi, siyosatchi va iqtisodchi olimlar va ekspertlar tomonidan keng miqyosda yoritilgan. Shu bilan birga, Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatiga bag’ishlab yozilgan fundamental ilmiy tadqiqot ishlarining soni juda kamligini alohida ta’kidlash joiz. Hozirgi kunga qadar U.Uzbekov va A.Oltiboyev 2 kabi olimlargina 1 Мирзиёев Ш.М. Кўп асрлик дўстлик, яхши қўшничилик ва кенг кўламли ҳамкорликни мустаҳкамлашнинг қатъий тарафдоримиз // https://president.uz/uz/lists/view/4810 2 Узбеков У.У. П олитические аспекты Казахстанско - У збекистанских отношений . Автореферат дисс. кан. пол. наук. – Алматы ., 2000 ; Олтибоев А.М. Ўзбекистон ва Қозоғистон республикаларининг иқтисодий ва маданий-гуманитар соҳалардаги ҳамкорлиги (1991–2020 йиллар мисолида). Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (phd) диссертацияси автореферати. – Тошкент., 2022. 3 o’zbek-qozoq aloqalarining ayrim jihatlariga oid tadqiqotlar olib borganini ko’rishimiz mumkin. Shuningdek, mamlakatimiz tarixchi olimlarining Qozog’iston Rsepublikasi tarixi bilan bog’liq olib borgan tadqiqot ishlarida Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati va O’zbekiston bilan o’zaro hamkorligiga oid ma’lumotlarni uchratamiz. Shu sababli, mavzuni tadqiq etish davomida arxiv hujatlari, ilmiy jurnallar, gazeta va internet manbalarida chop etilgan materiallardan unumli foydalanildi. Umuman, mavzuga oid adabiyotlarni quyidagi uch guruhga bo’lib o’rganish maqsadga muvofiqdir. Birinchi guruh. G’arb olimlari M.Olkott, F.Starr, Z.Bjezinskiy, R.Allison va L.Jonson, D.Burgart va T.Sabonis-Hyelf, G.Ginsburg, P.Xuman, J.Anderson, G.Sherman, Sh.Xanter, Sh.Akiner, P.Ferdinand 3 ilmiy izlanishlarida Markaziy Osiyo geosiyosati, mintaqaviy xavfsizlik, mintaqada kechayotgan geosiyosiy o’zgarishlar va integrasion jarayonlar tahlil etiladi. Jumladan, M.Stark va J.Axrens 4 Markaziy Osiyo mintaqasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar va ularning institusional jihatlari xususida to’xtalib o’tgan bo’lsa, AQShning J.Vashington universiteti olimlari M.Laruell va S.Peyrouz 5 Markaziy Osiyo hududida tashkil etilgan mintaqaviy tashkilotlarning hamkorlik modellari va samaradorligi xususida fikr yuritadi. 3 Olcott M.B. Central Asia’s New States. Washington, United States Institute of Peace Press. 1996; Starr F.S. Change and Continuity in Uzbekistan, 1991-2016 . 2018 // http://silkroadstudies.org/resources/pdf/Monographs/1809-Starr-UZ.pdf; Бжезинский З. Великая шахматная доска. [пер. с анг. О. Уральской]. – Москва.: Издателсьство АСТ, 2019; Allison R., Jonson L. Central Asian Security: the new intern ational context. – London: Royal Institute of International Affairs, 2001; Burghart D. , Sabonis-Helf Th. (In the Tracks of Tamerlane: Central Asia’s Path to the 21st Century. – Washington D.C.: National Defense University Center for Technology and National Security Policy, 2004; Giinsburg G. Recent History of the Territorial Question in Central Asia // Central Asia Monitor. 1992. №3/21; Hooman Р. Regional Security and the Future of Central Asia. London, Praeger. (1998) ; Anderson J . The International Politics of Central Asia. Manchester, Manchester University Press.1997 ; Sherman G . The New Central Asia in Search of Stability. New York, The Trilateral Commission. 2000 ; Hunter Sh . Central Asia Since Independence . Westport, CT, 1996 ; А kiner Sh . Conceptual geographies of Central Asia. In Akiner. (Ed.), Sustainable development in Central Asia (pp. 3–6). Richmond: Curzon Press.1998; Ferdinand P. The New States of Central Asia and Their Neighbours, New York: Council of Foreign Relations Press.1994. 4 Stark М., Ahrens J. Economic reform and institutional change in Central Asia: towards a new model of the developmental state? //Forschungspapiere Research Papers. 2012/05. P.14. 5 Laruelle М., Peyrouse S . Regional Organisations in Central Asia: Patterns of Interaction, Dilemmas of Efficiency. Working paper №10, 2012 // https://www.ucentralasia.org/content/downloads/uca-ippa-wp-10- regionalorganizations.pdf. 4 Ikkinchi guruhni Mustaqil Davlatlar Hamdo’stligiga a’zo mamlakatlarning olimlari tashkil etadi. Xususan, M.Pikulina, V.Guseynov, G.Petrov, K.Borishpoles, A.Beloglazov 6 larning ilmiy tadqiqotlarida Markaziy Osiyo mintaqasidagi transchegaraviy suv resurslarini taqsimlash muammolari, vujudga kelishi mumkin bo’lgan konfliktlar va ularni hal etish masalalari yoritilgan bo’lsa, Ye.Kuzmina, A.Matveyev, S.Kushkumbayev, M.Shayxutdinov, M.Laumulin 7 asarlarida mustaqil O’zbekiston Respublikasining 90-yillardagi ichki va tashqi siyosati, mintaqadagi integrasion jarayonlar, Markaziy Osiyo davlatlari o’rtasidagi chegara muammolari va ularning geosiyosiy jihatlari birma-bir ochib berilgan. Markaziy Osiyodagi suv muammolari borasida izlanishlar olib borgan olimlar ichida K.Valentini, E.Orolbayev, A.Abыlgaziyevalar 8 alohida ajralib turadi. Ularning tadqiqotlarida Markaziy Osiyoda suv munosabatlarining paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi, mintaqada suv resurslaridan foydalanishning siyosiy, iqtisodiy, huquqiy, texnik va ekologik muammolari haqida batafsil so’z yuritilgan. Shuningdek, A.Samiyev, I.Xanova, L.Sarыyeva 9 kabi olimlarnig tadqiqotlarida O’zbekiston-Qozog’iston munosabatlarining mintaqadagi xavfsizlik va barqarorlikka ta’siri, ikki mamlakat o’rtasidagi munosabatlar tarixi va 6 Пикулина М.Л. Проблема трансграничных водных ресурсов в Центральной Азии // Казахстан спектр. – 2013. – № 1 ; Гусейнов В. Водные ресурсы ЦАР // Центральная Азия. Геополитика и экономика региона. – М.: Красная звезда, 2010; Петров Г. Конфликт интересов между гидроэнергетикой и ирригацией в Центральной Азии. Его причины и пути преодоления // Центральная Азия и Кавказ. – 2010. – № 3; Боришполец К.П. Вода как perpetuum Mobile центрально-азиатской политики // Вестник Московского университета. Сер. 12. Политические науки. – 2010. – № 5 ; Белоглазов А.В. Международные водные конфликты в Центральной Азии (1992–2006 гг.). У ченые записки К азанского государственного университета // Гуманитарные науки . том 149, кн. 3 . 7 Кузьмина Е.М. Геополитика Центральной Азии. М.: Наука, 2007; Матвеев А. В Центральной Азии вспыхивают межгосударственные территориальные конфликты // Военно-промышленный курьер, 2008; Кушкумбаев С.К. Центральная Азия на путях интеграции: Геополитика. Этничность. Безопасность. – Алматы: Казакстан, 2002 ; Шайхутдинов М.Е. Новейшие тенденции в развитии центральноазиатской интеграции: внутренние и внешние аспекты // Центральная Азия: состояние и перспективы регионального взаимодействия: Мат-лы VI Ежегод. Алмат. конф. (г. Алматы, 11 июня 2008 г.) / Отв. ред. Б.К. Султанов. – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2008; Лаумулин М.Т. Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Том V: Центральная Азия в XXI столетии – Алматы: КИСИ при Президенте РК, 2009. 8 Валентини К.Л., Оролбаев Э.Э., Абылгазиева А.К. Водные проблемы Центральной Азии . – Б.: 2004. 9 Самиев А.Я. Узбекистан — Казахстан: новый этап культурно-духовного сотрудничества. Молодой учёный. № 51 (237), 2018. Ханова.И.Е. Казахстан – Узбекистан: история сотрудничества и перспективы взаимодействия // https://cyberleninka.ru/article/n/kazahstan-uzbekistan-istoriya-sotrudnichestva-i-perspektivy- vzaimodeystviya; Сарыева Л. С. Укрепление двустороннего сотрудничества Казахстана и Узбекистана как фактор обеспечения стабильности и развития центральноазиатского региона. Актуальні проблеми економіки №10(184), 2016. 5 rivojlanishi, ma’naviy-ma’rifiy hamkorlikning yangi qirralari borasidagi masalalar yoritilgan. Ye.Ionova, J.Sembayeva, R.Burnashevlar 10 esa O’zbekiston- Qozog’iston munosabatlarining istiqbollari, o’zaro munosabatlarni dinamik rivojlantirish, iqtisodiy sohadagi hamkorlik aloqalarini jadallashtirish kabi mavzularda tadqiqot olib borgan. Yana bir qator tadqiqotchilar S.Asanov, M.Augan, Ye.Chukubayev 11 asarlarida O’zbekiston-Qozog’iston munosabatlarida mintaqaviy xavfsizlik masalalari, mintaqaga tahdid solayotgan xavf-xatarlar: terrorizm, diniy- ekstrimizm, uyushgan jinoyatchilik va Afg’oniston omili tahlil etilgan. Ye.Idrisov, S.Tuyakbayev, G.Mustafa, J.Zardыxan, N.Mirzoyev 12 kabi olimlar O’zbekiston- Qozog’iston chegara muammolarining hal etilishi, Qozog’iston tashqi siyosatida Yevroosiyo yo’nalishining paydo bo’lishi va buning Markaziy Osiyodagi mintaviy integrasion jarayonlarga ta’siri, mintaqadagi iqtisodiy integrasiya modellari haqida batafsil ma’lumotlar berib o’tgan. Shuningdek, Ye.Maxmutova, D.Malыsheva, K.Meщyeryakov, D.Plotnikov 13 asarlarida Qozog’iston tashqi siyosatida mintaqaviy integrasiya muammolari, mintaqaviy liderlik uchun kurash va ikkala davlatning bu boradagi imkoniyatlari qiyosiy tahlil etilgan. 10 Ионова Е. Развитие отношений К азахстана и У збекистана как фактор регионализации в Ц ентральной А зии // https://www.imemo.ru/files/File/magazines/rossia_i_novay/2018_04/17.Ionova.pdf; Сембаева Ж . Казахстан и У збекистан: новые перспективы сотрудничества . Научный журнал «Известия» КазУМОиМЯ имени Абылай хана, серия «Международные отношения и регионоведение» . 4 (34) 2018; Бурнашев Р. Взаимоотношения Казахстана и Узбекистана// https://cabar.asia/ru/rustam-burnashev-vzaimootnosheniya- kazakhstana-i-uzbekistana?pdf=290. 11 Asanov S.S., Augan M.A., Chukubayev Y.S. Kazakh-Uzbek relations in the context of regional security. Revista UNISCI, núm. 45, octubre, 2017 . 12 Идрисов Е. Казахстан – Узбекистан: пограничные проблемы будут решаться цивилизованным путем. Казахстанская правда. Апрель, 2000; Tuyakbayev S. Security issues in Central Asia and foreign security policies of Kazakhstan and Uzbekistan. UNISCI Discussion Papers, núm. 3, octubre, 2003; Mostafa G. The concept of ‘Eurasia’: Kazakhstan’s Eurasian policy and its implications. Journal of Eurasian Studies, Volume 4, 2013 ; Zardykhan Z . Kazakhstan and Central Asia: Regional perspectives, Central Asian Survey, 21:2 , 2002 ; Mirzoev N. Economic Integration in the Central Asia: State and Prospects . Taiwan International Studies Quarterly , Vol . 2, No . 2, 2006 . 13 Махмутова Е. Центральная А зия в поисках собственной интеграционной модели . Вестник МГИМО- Университета. 4(61) , 2018 ; Малышева Д. Проблемы регионализации постсоветской Центральной Азии // Контуры глобальных трансформаций: политика, экономика, право. Т. 13 , № 3 , 2020 ; Мещеряков К. Региональное лидерство в Центральной Азии. Вестник Санкт-Петербургского университета. Сер.6, Вып.1, 2006; Плотников Д. Центральная Азия в контексте мировой политики [Электронный ресурс]: учебное пособие / Пермский государственный национальный исследовательский университет. – Электронные данные. – Пермь, 2020. 6 Uchinchi guruhni qozog’istonlik olimlar (K.K.Tokayev, J.U.Ibrashev, E.T.Yesenbayeva, K.I.Bayzakova, M.T.Laumulin, M.Sh.Gubaydullina va boshqalar) 14 , Qozog’iston tashqi siyosati va diplomatiyasi, Qozog’istonning Yevropa Ittifoqi, Osiyo mamlakatlari bilan hamkorligi, xavfsizlik, mintaqadagi integrasion jarayonlar, haqida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Yuqorida sanab o’tilgan tadqiqotlarda Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati mustaqil tadqiqot ishi obyekti sifatida alohida o’rganilmagan bo’lsa-da, ularda mamlakatning tashqi siyosatiga oid qimmatli ma’lumotlar keltirib o’tilgan. Dissertasiya mavzusining dissertasiya bajarilgan oliy ta’lim muassasasi ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog’liqligi. Dissertasiya tadqiqoti Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti Tarix fakultetining ilmiy- tadqiqot ishlari rejasiga muvofiq bajarilgan. Tadqiqotning maqsadi. 1991 – 2022 yillarda Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining tadrijiy rivojlanishi tarixini ochib berishdan iborat. Tadqiqotning vazifalari:  Qozog’iston Respublikasinig mustaqil davlat sifatida tashkil topishini tadqiq etish;  Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati asoslarini shakllanishi va ustuvor yo’nalishlarini tahlil etish;  Qozog’iston Respublikasining jahon mamlakatlari bilan hamkorligining yo’lga qo’yilishini o’rganish;  Qozog’iston Respublikasining jahonning buyuk mamlakatlari (Rossiya, AQSh va Xitoy) bilan hamkorlarini yoritish; 14 Токаев К.К. Под стягом независимости: очерки о внешней политике Казахстана. Алматы. 1997. 736 с. Токаев К.К. Дипломатия Республики Казахстан. Астана, 2001. 552 с. Токаев К.К. Векторы внешней политики. Европейское направление. Алматы, 2008. Кн. 2. 208 с. Ибрашев Ж.У., Есенбаева Э.Т. Европейский Союз во внешней политике Казахстана. Алматы, 2001. 370 с. Лаумулин М.Т. Казахстан в современных международных отношениях: безопасность, геополитика. Политология. Алматы. 1999, 480 с. Байзакова К.И. Политико–правовые основы сотрудничества Европейского Союз с государствами Центральной Азии. – Режим доступа: http://www.kisi.kz/img/docs/910.pdf. Лаумулин М.Т. Стратегия Европейского Союза в Центральной Азии: основные этапы и цели // Казахстан в глобальных процессах. Алматы. 2009. №2 (20). С. 72–85. Губайдуллина М.Ш. Европейский Союз – Центральная Азия – Евразия: динамика интеграционных процессов / Вестник КазНУ, Алматы, 2010, №5–6. С. 40–45. 7  Qozog’iston Respublikasining xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro munosabatini o’rganish;  Qozog’iston Respublikasi va Birlashgan Millatlar Tashkiloti munosabatini tahlil etish;  Qozog’iston Respublikasining Shanxay hamkorlik tashkiloti bilan o’zaro munosabatlarini o’rganish;  Qozog’iston Respublikasining xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorligini yoritish;  Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining ustuvor yo’nalishlarini rivojlantirishga oid taklif va tavsiyalar ishlab chiqish. Tadqiqotning obyekti Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati tarixi tashkil etadi. Tadqiqotning predmeti 1991 – 2022 yillarda Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining evolyusiyasi, davlatlaro va tashkilotlar munosabatlarining mamlakat tashqi siyosati jarayoniga ta’siri, tashqi siyosati ustuvor yo’nalishlari, xorijiy mamlakatlar bilan hamkorligi, xalqaro tashkilotlar bilan o’zaro munosabatlaridan iborat. Tadqiqotning usullari. Tadqiqotda tarixiy-qiyosiy, tizimlashtirish, muammoviy-xronologik, statistik va boshqa ilmiy tadqiqot usullaridan keng foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: 1991 – 2022 yillarda Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining siyosiy, savdo-iqtisodiy va madaniy-gumanitar jihatlari kompleks tarzda tahlil qilingan. Mamlakatning o’zaro hamkorlik aloqalari arxiv materiallari, birlamchi manbalar va huquqiy hujjatlardan foydalanilgan holda nazariy va konseptual jihatdan asoslab berilgan; 8 Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining tadrijiy rivojlanib borish jarayoni, tashqi siyosatining jadal rivojlanishiga turtki bergan eng asosiy omillardan biri bo’lganligi aniqlangan; Tadqiqotning amaliy natijalari ni quyidagilar tashkil etadi: Qozog’iston Respublikasining 1991 – 2022 yillardagi tashqi siyosatini yoritishda ilmiy adabiyotlar olingan ma’lumotlardan keng foylanilib, ular ilk marotaba ilmiy muomalaga kiritilgan; Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining rivojlanishi va mustahkamlanishiga oid amaliy taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan; Qozog’istonning tashqi siyosiy faoliyatida bilan hamkorlik aloqalarini kengaytirish hamda sohaga doir ilmiy-tadqiqot va o’quv jarayonlarida qo’llanilishi mumkin bo’lgan nazariy-konseptual yondashuvlar asoslangan. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi. Tadqiqotda Jahon tarixi fanida e’tirof etilgan yondashuv va usullarning samarali qo’llanilgani, arxiv materiallari va normativ-huquqiy hujjatlardan foydalanilgani, siyosatshunos olimlar, ekspertlar xulosalari va ishonchli rasmiy manbalar ma’lumotlariga tayanilgani hamda ishlab chiqilgan xulosa va taklif-tavsiyalar amaliyotga joriy etilib, vakolatli davlat tashkilotlari tomonidan tasdiqlanganligi bilan izohlanadi. Tadqiqotning ilmiy va amaliy ahamiyati. Tadqiqot natijalarining ilmiy ahamiyati Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati tarixi evolyusiyasining nazariy tahlili asosida olingan natijalar Qozog’iston mintaqaviy tashqi siyosati ustuvor yo’nalishlarining metodologik va uslubiy apparatini takomillashtirishda foydalanilishi bilan izohlanadi. Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati shundaki, izlanishlar asosida olingan xulosa va takliflardan Qozog’iston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi, Markaziy Osiyo xalqaro instituti, tegishli oliy ta’lim muassasalari va sohaga doir boshqa tashkilotlarning mutaxassislari uchun tahliliy materiallar tayyorlash, tashqi siyosatga oid maqsadli davlat dasturlarini ishlab chiqish, ma’ruza va amaliy 9 mashg’ulotlar o’tkazish hamda ilmiy tadqiqotlarda keng qo’llanilishi mumkinligi bilan izohlanadi. Magistrlik disserta si yasi natijalarining aprobasiyasi. Tadqiqot natijalari 2 ta respublika ilmiy-amaliy anjumanlarida muhokamadan o’tkazilgan. Tadqiqot natijalarining e’lon qilinganligi. Dissertasiya mavzusi bo’yicha respublik ilmiy jurnalida 1 ta ilmiy maqola, maqola nashr etilgan. Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi. Dissertasiya kirish, uchta bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Dissertasiyaning tadqiqot qismi 80 sahifani tashkil etadi. 10 I. BOB . QOZOG’ISTON RESPUBLIKASI TAS H QI SIY O SATINING S H AKLLANIS H I VA RIVOJLANIS H I 1.1 . Qozog’iston Respublikasinig mustaqil davlat sifatida tashkil topishi Q ozo g’i ston Re spublikasi MD H davlatlari orasida h ududining kattaligi bilan ajralib turadi. Uning maydoni 2,7 mln. km2 bulib, MD H davlatlari orasida Rossiyadan keyin ikkinchi o’ rinda, dunyoda esa t o’qq izinchi o’ rinda turadi (Rossiya , Kanada, Xitoy, A QSh , Braziliya, Avstraliya, H indiston va Argentinadan keyin). A ho lisi 2021 yil 1 may holatiga ko‘ra bu ko‘rsatkich 18 mln 962 ming 892 kishini tashkil etmoqda. MD H davlatlarida t o’ rtinchi urinda turadi (Rossiya, Ukraina va O’ zbekistondan keyin). Poytaxti Ostona sha h ri. Q ozo g’i ston Re spublikasi g’ arbdan shar qq a Kaspiy dengizidan Oltoy to g’ larigacha 3 ming km masofaga, Shimoldan janubga 1,5 ming kmdan orti q masofaga ch o’ zilgan. Qozog’iston Respublikasi geografik o’rni ancha qulaydir. Tabiiy sharoiti juda ham xilma-xil bo’lib, hududning 1/3 qismi tekislikdan (dengiz satxidan 200-500 m baland), 1/2 qismi yassi tekisliklardan, Qozog’iston past tog’lari (dengiz satxidan 500-600 m baland) dan, qolgan qismi esa (1/6) tog’lardan iboratdir. Qozog’iston Respublikasi foydali qazilmalarga boy bo’lib, bu yerda yonuvchi, rudali, rudasiz foydali qazilma konlarining ko’pligi ko’p tarmoqli sanoat korxonalarini rivojlantirishga imkon beradi. Respublika foydali q azilmalarning k o’ pligi ji h atidan dunyoda oldingi o’ rinlarda turadi. Foydali q azilmalardan ayni q sa, kimyo sanoati uchun xom ashyolar k o’ pchilikni tashkil etadi. O’ rganilgan yirik fosforit konlari asosan Qo ratovda va Aktyubinsk viloyati h ududiga tu g’ ri keladi. Natriy sulfat konlari j anubiy va markaziy 11 Q ozo g’ istonda uchraydi, yirik osh tuzi konlari Pavlodar va Q izil O’ rda viloyatlaridadir. Yirik kaliy tuzi koni Aktyubinsk ya q inida topilgan. Ani q langan neft-gaz rayonlari Kaspiy b o’ yi past tekisligi Man g’ ishlo q , Ustyurt, Shar q iy Orolbuyi, Tur g’ ay boti g’ i, shar q iy va janubiy Q ozo g’ iston tog’ orali g’ i boti q lariga t o’g’ ri keladi. K o’ mirning umumiy geologik zaxirasi (400 dan ortik kon) 140 mlrd.tonna atrofida b o’ lib, jumladan Q ara g’ anda h avzasida - 50 mlrd . t. To’r g’ ay h avzasida 50 mlrd.t, Ekibastuzda-12 mlrd.t. Q ara g’ anda kumir xavzasidan toshk o’ mir q azib olinadi, bu kokslanuvchi k o’ mirdir. Qo zo g’ iston Re spublikasi xal q aro geografik me h nat ta q simotida yirik sanoat ishlab chi q aruvchi davlat b o’ lib q atnashadi. Uning h isobiga MD H davlatlaridagi 1/3 q i s m mis eritish, taxminan 1/2 q i s m rux, 2/3 q i s mdan k o’ pro q q alay t o’g’ ri keladi. Q ozo g’ iston q ora metallar ishlab chi q arish, neft va k o’ mir q azib olish, bundan tash q ari ozi q -ov q at sanoati, don yetishtirish, jumladan, g o’ sht va q orak o’ l terisi yetishtirish b o’ yicha h am alo h ida o’ rinda turadi. Q ozo g’ iston polimetall rudalari b o’ yicha h am dunyoda oldingi o’ rinlardan birida, MD H da esa 1 - o’ rinda turadi (Oltoy, Q oratov, Jun g’ oriya Olatovidagi konlar). Bu yerda q alay, ruxdan tash q ari oltin, kumush, kadmiy va bosh q a 30 ga ya q in rangli va nodir metallar uchraydi. Q ozo g’ iston Re spublikasi mis zaxiralari b o’ yicha MD H davlatlari orasida birinchi o’ rinda turadi (Eng katta konlardan Jez q az g’ an, Balxash markaziy Q ozo g’ istonda, Bozsha q ol shimoliy Q ozo g’ istonda, Orlov, Nikolayev-shar q iy Q ozo g’ istonda, Chatirkul-janubda, Yubileniy- g’ arbiy Q ozo g’i stonda), kumush, volfram ( Q ozo g’ iston past to g’ larida), xrom (Aktyubinsk oblastida), vannadiy, barit va bosh q alar h am k o’ p. Q ozo g’ iston Re spublikasi neft zaxiralari buyicha MDH davlatlari orasida Rossiyadan keyin ikkinchi o’ rinda tursa, k o’ mir zaxiralari buyicha uchinchi o’ rinda turadi. 12 Q ozo g’ iston Re spublikasining shimoliy g’ arbiy q ismlarida yirik temir rudasi konlari topilgan. Eng yirik konlari Temirtov, Rudnii, Kustanay, Sokolov-Sarboy. Lisakovsk va bosh q alardir. (MDX, davlatlaridagi temir zaxirasining 17 foizni tashkil etadi). Markaziy Osiyoning hudud jihatdan eng yirik respublikasi – Qozog’istonda uchta urug’ ittifoqi – juzlarga bo’linishni yo’qotmagan qozoqlar mustaqillikning dastlabki yillarida aholining 40 foizini tashkil etgan. Asosan respublika shimolida yashovchi ruslar ham aholining 40 foizini, ukrainlar, nemislar, o’zbeklar, qirg’izlar, tatarlar, uyg’urlar qolgan 20 foizini tashkil etgan. 1986 yilda Olmaotada ittifoq markazi ko’rsatmasiga ko’ra respublika va kompartiya rahbariyatining o’zgarishiga qarshi ommaviy norozilik qozoqlarda milliy o’zlikni anglash tiklanishining cho’qqisi bo’ldi. Norozilik qatnashchilarining shafqatsiz jazolanishi ko’pchilikning g’azabini keltirdi. Shuningdek, Qozog’iston hududida yadro sinovlari o’tkazilishi va ularning oqibatlariga qarshi harakat kuchaya boshladi. Qozoq aholi ichida qozoq tilining ilgarigi mavqyei va yozuvining tiklanishi, qozoq xalqi tarixi, madaniyati va dinining o’rganilishi va tiklanishi talabalar chiqishlari Qozog’istonni mustaqillik sari yetakladi. 1989 yil kuzida Oliy Sovet qozoq tilini davlat tili, rus tilini millatlararo so’zlashuv tili deb e’lon qildi. 1990 yil bahorida N.Nazarboyev prezident etib saylandi, oktyabr oyida Qozog’iston suvereniteti e’lon qilindi. Hukumat 70 foizi ittifoq markazi ixtiyorida bo’lgan barcha zaxiralarni respublika mulkiga aylantira boshladi. Qozoq va rus xalqlarini hamjihatlikka chaqirgan N.Nazarboyev 1991 yil oxiridagi saylovlarda yana Prezident etib saylandi. 1991 yil 16 dekabrda Qozog’iston mustaqilligi to’g’risida deklarasiyani qabul qildi. 90 yillarning boshlarida N.Nazarboyev davlat rivojlanishining barcha sohalarida tezkor islohotlar dasturini ishlab chiqdi va milliy modernizasiyani muvafaqqiyatli amalga oshirdi. U o’zining rivojlanish formulasini “avval iqtisod, keyin siyosat” deb nomladi. Demokratik institutlarni rivojlantirish uchun birinchi 13 navbatda iqtisodiy rivojlanishga alohida e’tibor qaratdi. “Nazarboyev modeli” yoki “Qozog’iston yo’li” sifatida tanilgan ushbu modelning asosini puxta ishlab chiqilgan va izchil isloh etib borilgan davlat tuzilmasi tashkil etadi. Qozog’istonning o’ttiz yillik rivojlanish tarixini umumlashtirganda mamlakat birinchi prezidentining sa’y-harakatlari uchta asosiy bosqichga bo’linadi. Qozog’istondagi birinchi modernizasiya 90-yillarning boshida yuz berdi. Bu bosqichning maqsadi davlat boshqaruv tizimini qayta qurish, bozor iqtisodiyotining asoslarini yaratish, jahon hamjamiyatiga integrasiyalashuv edi. Ushbu davrda Qozog’iston iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy sohalarda “uch tomonlama o’tish”ni amalga oshirdi. 1995 yilda yangi konstitusiya asosida ijro qonunchilik va sud hokimiyatlarining bo’linishiga asoslangan siyosiy tizim o’rnatildi va qonun ustuvorligiga asoslanib harakat olib bora boshladi. Davlat chuqur iqtisodiy o’zgarishlarni amalga oshirdi va bozor iqtisodiyotining asosiy mexanizmlari yaratildi. Barqarorlik ta’minlanib, jamiyatda etnik va diniy hamjihatlikni saqlab qoldi. Qozog’iston o’zini tinchliksevar mamlakat deb e’lon qildi va SSSRdan meros qolgan to’rtinchi yirik yadro arsenalidan voz kechdi. Yosh davlat jahon hamjamiyati a’zosi sifatida xalqaro miqyosda tan olingan dunyoning ko’plab mamlakatlari bilan diplomatik aloqalar o’rnatdi. Nursulton Nazarboyev 1997 yilda “Qozozg’iston-2030 strategiyasi”ni e’lon qildi. Sobiq sovet ittifoqi davlatlari o’z oldidagi eng dolzarb ijtimoiy, iqtisodiy va ichki siyosiy muammolar bilan andarmon bo’layotgan bir paytda Qozog’istonning birinchi prezidenti o’z mamlakatini o’ttiz yildan keyingi ufqqa qarashga undadi. Qozog’iston iqtisodiyoti ancha tez sur’atlarda o’sib borayotgan mamlakat hisoblanadi. Osiyo Taraqqiyot banki (OTB) ma’lumotlariga ko’ra, neft narxlarining oshishi, investisiyalar kelishi va ichki ishlab chiqarishning o’sishi masalan, 2004 yilda yalpi ichki mahsulot (YaIM) 9,4  ga oshishini ta’minlagan 15 . 2000 yilda Qozog’iston Xalqaro valyuta jamg’armasiga barcha qarzlarini 15 Asian Development Outlook 2005. Asian Development Bank. 2005, p.170. 14 muddatidan yetti yil oldin to’lab bo’lgan birinchi sobiq sovet respublikasi bo’ldi. Mutaxassislarning fikricha, moliya tizimining isloh qilinishi va neft-gaz sanoatining rivojlanishi mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining bosh omillari hisoblanadi. Qozog’istonda neft qazib olish hajmi oshirib borilmoqda. 2005 yilga kelib u yiliga 50 million tonnadan oshib ketdi. Qozog’istonning ikkinchi modernizasiyasi 1990 yillarning oxirida boshlangan va 2010 yillar o’rtalarida yakunlangan. Bu davrda endi davlat sifatida shakllanib, o’z yo’lini tanlagan Qozog’iston 90 yillar boshida olib borgan islohotlari samarasini ko’ra boshladi. Mamlakat iqtisodiy barqaror o’sishga erishdi, zamonaviy davlat institutlari va o’rta sinf shakllandi. Islohotlar natijasida jamiyatning farorvonligi oshdi. 90 yillar boshida aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 700 dollarni tashkil etgan bo’lsa, 2013 yilda bu raqam 12 ming dollarga yetdi. Shu sababli, Jahon banki Qozog’istonni o’rtacha daromadli mamlakatlar qatoriga kiritdi. Qozog’iston 1998 va 2008-2009 yillardagi inqirozdan jiddiy zarar ko’rmasdan chiqib oldi. Ushbu holat yosh davlatning iqtsodiy qudratini namoyish etdi va davlat tuzilmasining mustahkamligini isbotladi. Ikkinchi modernizasiya davridagi Qozog’istonning yana bir muhim yutug’i mamlakat poytaxtining Ostonaga (Nur-Sulton) ko’chirilishi va qayta qurilishi edi. Yangi poytaxt davlatning rivojlanishi jarayonida yuzaga kelgan bir qator strategik muammolarni hal qildi va yangi tarixiy davr timsoliga aylandi. 2012 yilda Qozog’iston dunyodagi eng raqobatbardosh 50 ta mamlakat qatoriga kirdi. O’sha yillarda N.Nazarboyev tomonidan “Qozog’iston – 2050” strategiyasi e’lon qilindi. Maqsad bir necha o’n yil ichida dunyoning 30 ta ilg’or mamlakatlaridan biriga aylanish edi. 2017 yilda Qozog’istonda uchinchi modernizasiya davri e’lon qilindi. Mamlakat endi o’sish potensialini namoyon qilib ulgurgan edi. Mazkur bosqichda iqtisodiyotni samarali rivojlantirish, chet el sarmoyalarini jalb qilish, innovasion sanoatlashtirish, ijtimoiy modernizasiya va xalq birligini himoya qilish vazifalari 15 turar edi. Ushbu davrda milliy rivojlanish “ma’naviy yangilanish”ning maxsus dasturi bo’yicha inson kapitalini rivojlantirishga asoslanadi. Umuman olganda, zamonaviy Qozog’iston 90-yillardagi yashash uchun kurashni ortda qoldirib, eng rivojlangan davlatlar qatorida o’z o’rnini egallash uchun global musobaqaga kirishdi. Qozog’iston tomonidan “ko’p vektorlik” deb belgilangan tashqi siyosatning muvozanatli uslubi tufayli mamlakat xavfsizligi ta’minlandi va xalqaro tashkilotlarga a’zoligi muvafaqqiyatli amalga oshirildi. Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi Nazarboyevning 1994 yil mart oyida Moskva davlat universitetida ma’ruzasidagi Yevroosiyo integratsiyasi g’oyasi asosida yaratildi 16 . Qozog’iston Jahon savdo tashkilotiga (JST) a’zo bo’ldi va yirik infratuzilma loyihalarini amalga oshirish tufayli Sharq va G’arb o’rtasidagi transport va savdo yo’laklari bo’yicha markaziy mamlakatga aylandi. 16 https://zen.yandex.ru/media/id/5d6a9b5a05fd9800ad702366/zvezda-vostoka-i-novyi-aziatskii-tigr- 604ce86a011181447bc299d0?&utm_campaign=dbr&disable_feed_under_article=false 16 1.2 Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosati asoslarini shakllanishi va ustuvor yo’nalishlari Mustaqillikka erishgandan so’ng, Qozog’iston mustaqil tashqi siyosat olib borish zaruriyatiga duch keldi, uning vazifalari Qozog’iston Respublikasining yangi Tashqi ishlar vazirligi tomonidan amalga oshirildi. Bularning barchasi oson emas edi, chunki tajriba etarli emas edi, boisi bunga qadar bu bilan shug’ullanish shart emas edi: “Respublika Tashqi ishlar vazirligi Ittifoq Tashqi ishlar vazirligining tarkibiy bo’linmasi bo’lib, asosan konsullik va protokol funksiyalarini bajargan. Va faqat 90-yillarning boshlarida, ittifoq respublikalari kuchayib, o’z huquqlarini jiddiy himoya qila boshlaganida, Qozog’iston Tashqi ishlar vazirligining bir nechta xodimlari Sovet Ittifoqining chet eldagi elchixonalarida o’qish va ishlash imkoniyatiga ega bo’lishdi” 17 . Qozog’iston Respublikasining sobiq tashqi ishlar vaziri Qosim Jo’mart To’qayev o’zining “Preodoleniye” (“Yengib o’tish”) kitobida qozoq diplomatiyasi duch kelgan qiyinchiliklar haqida shunday deydi: “Tashqi ishlar vazirligi Qozog’iston tashqi siyosati konsepsiyasining asosiy jihatlarini ishlab chiqishda, Prezident N.Nazarbayev ning mazkur asari (Strategiya stanovleniya i razvitiya Kazaxstana kak suverennogo gosudarstva. Almatы : Dәuir, 1992. )da belgilab berilgan tamoyil va vazifalarga aynan tayandi. Biz har qanday sohadagi tashqi siyosiy faoliyatning asosini mamlakatimizning milliy-davlat manfaatlari tashkil etishi kerak, degan fikrdan chiqdik. Bular, birinchi navbatda, turli sohalarda (harbiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ekologik, axborot) xavfsizlikni ta’minlash, iqtisodiy farovonlikni ta’minlash, Qozog’istonning xalqaro maydondagi obro’sini ta’minlashni nazarda tutgan” 18 . Yadro qurolidan voz kechgan Qozog’iston tashqi siyosatda tinchliksevar pozitsiyani tanladi. Birinchi bosqichda Qozog’iston ochiq va hamkorlikka tayyor ekanini butun dunyoga ko’rsatish muhim edi. Xorijiy davlatlar va investorlarning qiziqishini mamlakatimizning boy tabiiy resurslari, xususan, neft, shuningdek, Yevropa va Osiyo tutashgan joydagi qulay geosiyosiy mavqyei yanada oshirdi. Bu omillarning 17 Токаев К. Преодоление. Дипломатические очерки. Алматы : ОАО «САК» – НП ПИК «CAUHAR», 2003. – С. 146. 18 Токаев К. Преодоление. Дипломатические очерки. Алматы : ОАО «САК» – НП ПИК «CAUHAR», 2003. – С. 146. 17 barchasi xorijiy investisiyalarni jalb qilish va o’sha davrdagi zaiflashgan iqtisodiyotni qo’llab-quvvatlash imkonini berdi. Qozog’iston prezidenti milliy xavfsizlikni ta’minlash konsepsiyasida harbiy vositalardan ko’ra siyosiy vositalarni afzal ko’rdi. Tashqi siyosat birinchi navbatda diplomatiyaga tayandi. Rossiya va Xitoy o’rtasidagi joylashuv jamoaviy xavfsizlikni tashkil etishda ishtirok etgan holda o’zining mudofaa tizimini yaratishni nazarda tutadi. Bir-biriga qarshi kuch ishlatmaslik yoki kuch ishlatish bilan tahdid qilmaslik majburiyatlari Qozog’iston tomonidan imzolangan xalqaro shartnomalarning majburiy bandi edi. Bu davlatlararo munosabatlarni olib borishda tinchliksevar pozitsiyani yana bir bor tasdiqladi. N.Nazarboyev harbiy xavfning asosiy manbalarini davlatlarning harbiy salohiyatni oshirish orqali dunyo hukmronligiga intilishi deb hisoblagan holda, kuch ishlatish usullari va urushga qarshi edi; bir qator davlatlardagi ichki siyosiy vaziyatning beqarorligi; qurolli guruhlarning mavjudligi va ularning Qozog’iston davlat chegaralari yaqinida joylashtirilishi va davlatlar o’rtasida davom etayotgan qurolli to’qnashuvlar 19 . Qozog’iston tashqi iqtisodiy siyosatda xavfsizlik sohasidagi manfaatlardan tashqari MDH davlatlari bilan turli sohalarda strategik maqsadlarni ko’zlagan. Yadro quroliga kelsak, Qozog’iston yadroviy qurolsizlanish va o’z hududida ommaviy qirg’in qurolidan xoli hudud yaratish yo’lini tanladi. 1995 yil 30 mayda Semipalatinsk poligonida yer ostida qolgan oxirgi yadroviy zaryad yo’q qilindi. O’sha paytdan boshlab qozoq zamini yadro qurolidan butunlay ozod bo’ldi 20 . Tashqi siyosat konsepsiyasi uzoq yillar davomida ishlab chiqilgan va ikki nashrda nashr etilgan: 1995 va 2000. Prezident ma’muriyati va Strategik tadqiqotlar institutida ushbu hujjat ustida doimiy ish olib borildi 21 . Ta’kidlash joizki, Qozog’iston Respublikasi ko’p vektorli tashqi siyosatni izchil olib borish niyatida mustahkamlanib bormoqda. Mamlakat muvaffaqiyati muvozanatda, siyosiy va diplomatik manevrlar uchun keng maydonni saqlab qolishda, Qozog’iston 19 Назарбаев Н. А. Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства. Алматы : Дәуiр, 1992. – С. 5 3 . 20 Токаев К. К. Дипломатия Республики Казахстан. Астана : Елорда, 2001. – С. 356-358. 21 Токаев К. Преодоление. Дипломатические очерки. Алматы : ОАО «САК» – НП ПИК «CAUHAR», 2003. – С. 157. 18 uchun amaliy manfaatdor bo’lgan va hamkorlikni mustahkamlashdan tomonlar manfaatdor bo’lgan davlatlar bilan do’stona munosabatlarni rivojlantirishdadir. Qozog’iston Respublikasining tashqi siyosati konsepsiyasi (keyingi o’rinlarda Konsepsiya deb yuritiladi) Qozog’iston Respublikasi Prezidenti – Millat yetakchisining Qozog’iston xalqiga Murojaatnomasida belgilangan yo’nalishlarga muvofiq ishlab chiqilgan. “Qozog’iston - 2050” strategiyasi: barpo etilgan davlatning yangi siyosiy yo’nalishi” (keyingi o’rinlarda Strategiya 2050 deb yuritiladi) bo’lib, Qozog’iston tashqi siyosiy faoliyatining tamoyillari va yondashuvlari, maqsadlari, ustuvor yo’nalishlari va vazifalariga oid fundamental qarashlar tizimidir. Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining maqsadlari quyidagilardan iborat: - mamlakatning raqobatbardoshligi, suvereniteti va hududiy yaxlitligi; - tinchlik, mintaqaviy va global xavfsizlikni mustahkamlash; - barqaror mavqyeini ta’minlash va davlatning jahon hamjamiyatida ijobiy imidjini shakllantirish; - Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) markaziy va muvofiqlashtiruvchi roli bilan adolatli va demokratik dunyo tartibini o’rnatish; - mintaqaviy va xalqaro savdo-iqtisodiy aloqalar tizimiga yanada integrasiyalashuv; - 2050 Strategiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun qulay tashqi sharoitlar yaratish, aholining yuqori turmush darajasiga erishish, ko’p millatli jamiyat, qonun ustuvorligi va demokratik institutlar birligini mustahkamlash, inson huquq va erkinliklarini ro’yobga chiqarish; - milliy iqtisodiyotni diversifikasiya qilish, sanoat va texnologik rivojlantirish va raqobatbardoshligini oshirish; Qozog’iston Respublikasi Tashqi siyosatning ustuvor yo’nalishlari va maqsadlari Markaziy Osiyoning siyosiy barqaror, iqtisodiy barqaror va xavfsiz rivojlanishidan manfaatdor. Qozog’iston mintaqadagi o’z mas’uliyati va rolini anglagan holda mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikni ta’minlash, yangi chaqiriq va tahdidlarga, jumladan, qo’shni hududlardan kelayotgan tahdidlarga qarshi turish uchun barcha sa’y- harakatlarini amalga oshiradi. 19 Qozog’iston mojarolar salohiyatini kamaytirish, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish, suv-energetika va boshqa qarama-qarshiliklarni bartaraf etish maqsadida Markaziy Osiyoda mintaqalararo integratsiyani rivojlantirishga intiladi. Jahon mamlakatlari parlamentlararo birlashmalari tomonidan mintaqani xalqaro siyosat va iqtisodiyotning yagona integrasiyalashgan subyektiga aylantirish istiqbolli maqsaddir. Qozog’iston jahon hamjamiyatini asosiy xalqaro muammolar bo’yicha o’z pozisiyasi, tashqi siyosiy tashabbuslar, davlatning siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy- gumanitar rivojlanishi to’g’risida o’z vaqtida va to’liq xabardor qiladi. Mazkur chora-tadbirlar doirasida Qozog‘iston zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari imkoniyatlari va diplomatiyaning an’anaviy vositalaridan foydalanmoqda. Tashqi siyosiy faoliyatning maqsadlari, ustuvor yo‘nalishlari, vazifalari va natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni mamlakat ichida tushuntirish va Qozog‘iston jamoatchiligi e’tiboriga yetkazish, Qozog‘istonning xalqaro tashabbuslarini jahon miqyosida ilgari surish muhim ahamiyatga ega 22 . Qozog‘istonning xorijiy axborot makonida vakilligi “Axborot Qozog‘iston – 2020” davlat dasturiga muvofiq amalga oshiriladi. Mamlakat va mintaqaviy ustuvorliklar Qozog‘iston Respublikasi XXI asrda yaxshi qo‘shnichilik va ittifoqchilik to‘g‘risidagi shartnoma asosida Rossiya Federatsiyasi bilan siyosiy, savdo-iqtisodiy va madaniy- gumanitar hamkorlikning barcha sohalarida munosabatlarni mustahkamlashda davom etadi. Qozog‘iston Respublikasi Xitoy Xalq Respublikasi bilan oliy va yuqori darajadagi siyosiy muloqot doirasida har tomonlama strategik hamkorlikni chuqurlashtiradi, energetika, sarmoyaviy va texnologik, savdo-iqtisodiy va madaniy-gumanitar hamkorlikni, tranzit sohasi va transport sektori, qishloq xo'jaligi sektori, transchegaraviy daryolar, suv resurslaridan birgalikda foydalanish va ekologiya sohasida o‘zaro hamkorlikni rivojlantiradi. 22 Концепция внешней политики Республики Казахстан на 2014 – 2020 годы//www.zakon.kz/4599704- utverzhdenakoncepcija-vneshnejj.html.29 янв. 2014 г. 20 Qozog‘iston Respublikasining Markaziy Osiyo davlatlari – Qirg‘iziston Respublikasi, Tojikiston Respublikasi, Turkmaniston va O‘zbekiston Respublikasi bilan ko‘p qirrali munosabatlarini rivojlantirish mintaqa davlatlarining ichki va ichki tahdidlarga birgalikda qarshi kurashish bo‘yicha sa’y-harakatlarini birlashtirishga qaratiladi. tashqi tahdid va inqirozlarni bartaraf etish, o‘zaro manfaatli va tenglik asosida siyosiy, iqtisodiy va madaniy-gumanitar hamkorlikni faollashtirish. Qozog‘iston Respublikasi Amerika Qo‘shma Shtatlari bilan siyosiy, savdo- iqtisodiy, sarmoyaviy, energetika, ilmiy-texnikaviy va gumanitar hamkorlikni rivojlantirish, xalqaro kun tartibidagi dolzarb masalalarni hal etishga qaratilgan strategik sheriklikni mustahkamlashda davom etadi. Qozog‘iston Respublikasi o‘zi tuzgan yoki tuzgan Yevropa davlatlari bilan strategik sheriklik munosabatlarini mustahkamlaydi. Yevropa institutlari va birlashmalari bilan tegishli kelishuvlar ishlab chiqilmoqda. To'liq miqyosdagi munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlar davom etadi Qozog‘istonning eng yirik savdo-iqtisodiy va sarmoyaviy hamkori bo‘lgan Yevropa Ittifoqi bilan kengaytirilgan sheriklik va hamkorlik to‘g‘risida yangi shartnoma tuzish, viza rejimini bosqichma-bosqich liberallashtirish. Qozog'iston Respublikasi va Evropa Ittifoqi vazirligi fuqarolari uchun vizasiz rejimga o'tish. Qozog‘iston Respublikasi Belarus Respublikasi, Ukraina va Moldova Respublikasi, shuningdek, davlatlar bilan an’anaviy va o‘zaro manfaatli hamkorlikni davom ettiradi. Janubiy Kavkaz - Ozarbayjon Respublikasi, Armaniston Respublikasi va Gruziya mamlakatimizning siyosiy, iqtisodiy va tranzit transport manfaatlari tizimida muhim o'rin tutadi. Qozog‘iston Respublikasi Turkiya Respublikasi bilan ikki xalqning umumiy tarixiy ildizlari va madaniy qadriyatlariga asoslangan har tomonlama hamkorlikni mustahkamlashga katta ahamiyat beradi. Eron Islom Respublikasi bilan o‘zaro manfaatli hamkorlik savdo-iqtisodiy va tranzit transporti, Kaspiy dengizida barqarorlikni ta’minlashdagi umumiy manfaatlarga asoslanadi. 21 Qozog‘iston Respublikasi tashqi siyosatning Osiyo vektorini mustahkamlash niyatida. Qozog‘iston Respublikasi Konstitutsiyasiga muvofiq Prezident mamlakat tashqi siyosatining asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi va xalqaro munosabatlarda Qozog‘istonning vakili hisoblanadi. Qozog'iston Respublikasi parlamenti mamlakatning oliy vakillik organi bo'lib, o'z konstitutsiyaviy vakolatlari doirasida xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qilish, denonsatsiya qilish, ichki qonun hujjatlarini Qozog'iston Respublikasining xalqaro majburiyatlariga muvofiqlashtirish bo'yicha qonun ijodkorligi ishlarini olib boradi. Ijroiya hokimiyati organlari tizimiga boshchilik qiluvchi hukumat respublikaning xorijiy davlatlar, xalqaro va mintaqaviy tashkilotlar bilan aloqalarini rivojlantirishni ta’minlaydi, tashqi iqtisodiy siyosatni amalga oshirish, tashqi siyosiy tadbirlarni moliyalashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi. Tashqi siyosat sohasidagi aniq muammolarni hal qilish maqsadida va tashqi iqtisodiy hamkorlik, idoralararo komissiyalar va ishchi guruhlar tuzilmoqda. Xalqaro shartnomalar hamda hukumatlararo komissiyalar qarorlaridan kelib chiqadigan kelishuv va majburiyatlarni amalga oshirish bo‘yicha dastur va rejalar ishlab chiqilmoqda. Vazirlik tashqi siyosiy faoliyatni amalga oshiruvchi markaziy davlat organi hisoblanadi. 20-asrning ikkinchi yarmida eng nufuzli xalqaro tashkilotlar va forumlarning bir qator hujjatlarida - Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomida, 1970 yildagi Xalqaro huquq tamoyillari deklarasiyasida topdilar. Yevropada xavfsizlik va hamkorlik bo’yicha konferensiyaning Xelsinki yakuniy aktida bo’lgani kabi.1975 yil Tashqi siyosat va xalqaro munosabatlarning asosiy tamoyillari deganda eng umumiy, eng muhim va eng yuqori imperativ yuridik kuchga ega bo’lgan asosiy normalar tushuniladi. Qoidaga ko’ra, xalqaro aktlarda quyidagi o’nta tamoyil ko’rib chiqiladi: davlatlarning suveren tengligi; kuch ishlatmaslik yoki kuch ishlatish bilan tahdid qilmaslik; chegaralarning daxlsizligi; davlatlarning hududiy yaxlitligi; nizolarni tinch yo’l bilan hal qilish; ichki ishlarga aralashmaslik; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilish; tenglik va xalqlarning o’z taqdirini boshqarish huquqi; davlatlar o’rtasidagi hamkorlik; xalqaro huquq doirasidagi majburiyatlarni vijdonan bajarish. 22 Biz ushbu tamoyillarning mazmunini tahlil qilishga va ularning Qozog’iston Respublikasining tashqi siyosati konsepsiyasida ham, amaliy tashqi siyosiy faoliyatida aks etishini kuzatishga harakat qilamiz. 1. Davlatlarning suveren tengligi prinsipi BMT Nizomida mustahkamlangan bo’lib, unda shunday yozilgan: “Tashkilot suveren tenglik prinsipiga asoslanadi. uning barcha a'zolari." Bu tamoyil davlat suverenitetini hurmat qilishni va BMTga a’zo barcha davlatlarning teng huquqliligini va ularning o’z taqdirini boshqarish huquqini tan olishni anglatadi. Davlat suvereniteti davlatning asosiy, ajralmas belgisidir. Barcha davlatlar, shu jumladan Qozog’iston ham jahon hamjamiyatining teng huquqli a’zolaridir. Suveren tenglik prin s ipi xalqaro masalalarni hal qilishda hatto eng kichik, rivojlanmagan davlat ham eng katta va eng yuqori rivojlangan davlat bilan bir xil ovozga ega ekanligini, xalqaro maydonda suveren huquqlarga ega bo’lgan har bir davlat bir xil huquqlarni hurmat qilishga majbur ekanligini anglatadi. boshqalar xalqaro hamjamiyat a'zolariga ega bo’lgan suveren huquqlar. Bu tamoyil N.A.ning diqqat markazida. Nazarboyev. U uzoqni ko’ra oluvchi va optimist siyosiy yetakchi sifatida “faqatgina .... jahon tartibining asosi sifatida xalqaro hamjamiyat a’zolarining o’zaro bog’liqligi va suveren tengligi tamoyilini qo’yish orqali barcha imkoniyatlarni birlashtirish mumkinligiga ishonch hosil qiladi. zamon talablariga munosib javob berish va milliy manfaatlar va xalqaro sa'y-harakatlarni uyg’unlashtirishning samarali mexanizmlarini yaratish uchun ... Aynan shu yondashuv yagona xalqaro jarayon doirasida teng imkoniyatlarni ta'minlashga imkon beradi. teng xavfsizlik va kuchlarning geosiyosiy moslashuvidagi hajmi, o’rni va rolidan qat'i nazar, barcha davlatlar uchun munosib o’rin. 2. Boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik tamoyili suveren tenglik tamoyili bilan chambarchas bog’liq. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomi "har qanday davlatning ichki yurisdiksiyasiga kiradigan masalalarga" aralashishni taqiqlaydi. Bu tushunchani faqat hududiy tushuncha sifatida talqin qilish mumkin emas. 1970- yildagi Xalqaro huquq tamoyillari deklarasiyasiga ko’ra, aralashmaslik tamoyili davlatning boshqa davlatlarning aralashuvisiz o’zining siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy tizimlarini belgilash huquqiga ega ekanligini va aksincha – hyech bir davlat 23 bunday huquqqa ega emasligini bildiradi. boshqa davlatlarning ichki va tashqi ishlariga har qanday shaklda yoki har qanday sababga ko’ra aralashish yoki aralashish huquqi. Respublika tashqi siyosati oldida turgan vazifalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish shartlaridan biri qulay xalqaro vaziyatdir. “Shuning uchun tashqi siyosat sohasida, – deydi Prezident N.A. Nazarboyev, — Qozog’iston mustaqilligi va suverenitetini rivojlantirish va mustahkamlash ustuvor yo nalish bo’lib qolmoqda... Mamlakatimizʻ kelgusi asrda dunyo ko’p qutbli, kuch markazlari va bo’linuvchi chiziqlardan xoli bo’lishi kerak, degan davlatlarning fikriga qo’shiladi. qarama-qarshilik va qarama- qarshilik, ichki ishlarga aralashish va siyosiy majburlash. 3. Davlatlarning xalqaro hamkorligi tamoyili quyidagilardan iborat: - davlatlar xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlash maqsadida bir-biri bilan hamkorlik qilishga majburdirlar; - davlatlar o’rtasidagi hamkorlik ularning ijtimoiy tizimlaridagi farqlarga bog’liq bo’lmasligi kerak; - Davlatlar iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy-gumanitar xarakterdagi xalqaro muammolarni hal qilishda hamkorlik qilishi kerak. 4. Xalqaro majburiyatlarni vijdonan bajarish tamoyili . Ushbu tamoyilning zamirida qadim zamonlardan beri ma'lum bo’lgan odatiy norma - "shartnomalarga rioya qilish kerak". Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 2-moddasida uning a'zolari o’z majburiyatlarini vijdonan bajarish majburiyati haqida so’z boradi. Barcha davlatlar BMT Nizomidan kelib chiqadigan majburiyatlarni bajarishlari shart. Hyech bir davlat BMT Nizomi chegaralari bilan cheklanib qolishi mumkin emas, balki xalqaro huquqiy tamoyillardan, shuningdek, ular tuzgan xalqaro shartnomalardan kelib chiqadigan barcha majburiyatlarni qat'iy bajarishga majburdir. Qozog’iston o’zining shartnoma amaliyotida xalqaro majburiyatlarni vijdonan bajarish tamoyiliga amal qilishga intiladi. Bundan tashqari, shartnomalar matnlarida Qozog’iston shartnomalarga rioya qilish mexanizmini va shartnomadan kelib chiqadigan majburiyatlarni nazarda tutuvchi moddalarni o’z ichiga oladi. Ushbu tamoyilga muvofiq, Prezident N.A. Nazarboyev 1995-yil 15-fevralda Olmaota shahrida bo’lib o’tgan tashqi siyosat masalalari bo’yicha konferensiyada so’zga chiqib, tegishli organlardan “mavjud shartnomaviy bazani 24 amalga oshirish bo’yicha har kuni jiddiy ishlarni tashkil etishni” talab qildi. Bu davlat apparatining barcha bo’g’inlari xodimlariga tushunarli bo’lishi kerak: agar davlat rahbari xorijdagi muloqotlari chog’ida hamkorlikning aniq yo’nalishlari yoki loyihalari haqida gapirgan bo’lsa, unda erishilgan ishlarni amalga oshirishda har qanday qog’ozbozlikka yo’l qo’yiladi. eng yuqori daraja qattiq jazolanishi kerak”. Prezidentning ushbu talabini inobatga olgan holda, Qozog’iston Respublikasi Konstitusiyasiga maxsus norma kiritildi, unga ko’ra “Respublika tomonidan ratifikatsiya qilingan xalqaro shartnomalar uning qonunlari oldida ustunlikka ega va bevosita qo’llaniladi, xalqaro shartnomadan kelib chiqadigan hollar bundan mustasno. uning qo’llanilishi qonun chiqarishni talab qiladigan shartnoma » 5. Kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik prinsipi . Birlashgan Millatlar Tashkilotining Nizomida shunday deyilgan: “Birlashgan Millatlar Tashkilotining barcha a zolari o’zlarining xalqaro munosabatlarida har qandayʼ davlatning hududiy yaxlitligi yoki siyosiy mustaqilligiga qarshi yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsadlariga to’g’ri kelmaydigan boshqa usullar bilan tahdid qilish yoki kuch ishlatishdan tiyilishlari kerak. " Kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik tamoyili zamonaviy xalqaro huquqning merosidir. Uning ahamiyati shundaki, u davlatlarning urush qilish huquqini taqiqlaydi, bosqinchilik urushini xalqaro jinoyat sifatida belgilaydi. Lekin shu bilan birga, tajovuzkor harakatlarni sodir etgan yoki amalga oshirayotgan davlatning tajovuzkoriga qarshi qurolli kuch ishlatish kuch ishlatmaslik tamoyiliga zid emas. Bundan tashqari, BMT Nizomining 51-moddasiga ko’ra, hujum qilinayotgan davlat shaxsiy yoki jamoaviy o’zini o’zi himoya qilish huquqiga ega. 6. Chegaralarning daxlsizligi tamoyili . Xalqaro hujjatlarga ko’ra, bu tamoyil kuch ishlatmaslik tamoyilining ajralmas qismi hisoblanadi. U 1975-yildagi Xelsinki yakuniy aktida o’z mustaqilligini qo’lga kiritdi, unda “har bir davlat boshqa davlatning mavjud xalqaro chegaralarini buzish uchun kuch ishlatish bilan tahdid qilish yoki qo’llashdan tiyilishga majburdir”. Qonunga ko’ra, chegaralarni zo’ravonlik bilan buzish mumkin emas. Ammo qo’shni davlatlar o’rtasidagi chegaralar yo nalishini shartnoma ʻ tuzgan tomonlarning kelishilgan, yaxshi niyatiga ko’ra o’zgartirish taqiqlangani yo q. ʻ 25 Qozog’iston ham boshqa tinchliksevar davlatlar singari chegaralar daxlsizligi tamoyiliga amal qiladi. Bu, xususan, Qozog’iston-Xitoy chegarasi rejimi masalalari bo’yicha Xitoy bilan erishilgan kelishuvlarda o’z ifodasini topdi. 7. Davlatlarning hududiy yaxlitligi tamoyili Xelsinki yakuniy aktida mustaqil xalqaro prinsip sifatida mustahkamlangan. Bu hujjatda davlatlar BMT Nizomiga zid bo’lgan va davlatlarning hududiy yaxlitligiga qarshi qaratilgan har qanday harakatlardan o’zini tiyishi lozimligi ta kidlangan.ʼ Ta’kidlash joizki, davlatlarning hududiy yaxlitligi va chegaralarining daxlsizligi tamoyillari XX asrning 90-yillari boshlarida postsovet hududida shakllangan yosh mustaqil davlatlarning alohida e’tiborini tortdi. Ular MDHga a’zo davlatlarning uchrashuvlari va qayta-qayta muhokamalariga sabab bo’ldi. 1994-yil 15-aprelda imzolangan MDHga a’zo davlatlarning suvereniteti, hududiy yaxlitligi va chegaralarining daxlsizligini hurmat qilish to’g’risidagi deklarasiyada MDHga a’zo davlatlar rahbarlari xalqaro huquqning umume’tirof etilgan me’yorlaridan kelib chiqib, maqsadlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomi va Evropada xavfsizlik va hamkorlik bo’yicha konferentsiya tamoyillari, hududiy yaxlitligini, chegaralar daxlsizligini tasdiqlagan holda, noqonuniy, hududiy egallab olish va chet el hududini bo’lib tashlashga qaratilgan har qanday harakatlardan voz kechish, harbiy, siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa har qanday bosim, jumladan, blokada qilish, shuningdek, separatizmni qo’llab-quvvatlash va qo’llashdan tiyiladi. Hamdo’stlikka a'zo davlatlarning birortasining hududiy yaxlitligi va daxlsizligiga qarshi. Qozog’iston o’z tashqi siyosatining chinakam tinchliksevarligini namoyish etmoqda, shuning uchun uning chegaralari perimetri bo’ylab mustahkam siyosiy va xalqaro huquqiy poydevorga asoslangan ishonch, yaxshi qo’shnichilik va do’stlik kamari shakllandi. 8. Xalqaro nizolarni tinch yo’l bilan hal etish tamoyili davlatlar o’zaro nizolarni xalqaro xavfsizlik va adolatga xavf tug’dirmaslik uchun faqat tinch, zo’ravonliksiz vositalar va usullar bilan hal qilishlari kerakligini anglatadi. 1962 yilda butun dunyo yadroviy falokat yoqasida turgan Karib inqirozining ikki qudratli davlat (SSSR va AQSh) o’rtasidagi muzokaralar yo li bilan hal etilishi bunga yorqin misoldir. ʻ 26 Qozog’iston avvalroq Ozarbayjon va Armaniston o’rtasidagi Tog’li Qorabog’dagi voqyealar bo’yicha kelishmovchiliklarni hal qilish uchun vositachilik qilgan. Hozirda u Pokiston va Hindiston, Isroil va Eron o’rtasidagi munosabatlardagi kelishmovchiliklarni hal qilishda o’z xizmatlarini taklif qilmoqda. 2000 yilda BMTning Mingyillik sammitida nutq so’zlagan Qozog’iston PrezidentiBirlashgan Millatlar Tashkiloti faoliyatini takomillashtirishni taklif qilib, quyidagilarni aytdi: “...Uning tuzilmasida vaziyatni global tahlil qilish asosida yaqinlashib kelayotgan mojarolardan oldindan ogohlantiruvchi, bu borada tavsiyalar ishlab chiqadigan institutlarni rivojlantirish maqsadga muvofiqdir. vaziyatga erta bosqichda aralashish va profilaktik diplomatiyadan samarali foydalangan holda nizolarni harbiy usullar bilan hal qilishning oldini olish”. 9. Xalqlar va millatlarning o’z taqdirini o’zi belgilashi tamoyili . Bu tamoyilga ko’ra, barcha xalqlar erkin, tashqaridan aralashuv va bosimlarsiz o’z siyosiy mavqyeini belgilash va rivojlanishini amalga oshirish huquqiga ega. Har bir millat va elat o’z taraqqiyot yo’lini tanlashda erkindir. Bu tamoyilning amalda tatbiq etilishi ham kapitalistik, ham mustamlaka, ham sotsialistik tizimlarning yemirilishiga olib keldi: birinchisi - 50-60-yillarda, ikkinchisi - 80-90-yillarda. 20-asrSSSR parchalanganidan keyin Qozog’iston xalqi o’z taqdirini o’zi belgilash huquqidan suveren, mustaqil davlat barpo etish shaklida amalga oshirdi. 10. Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilish prinsipi xalqaro huquqning asosiy tamoyillaridan biri bo’lib, keyingi o’n yilliklarda tobora mustaqil ahamiyat kasb etib bormoqda (Inson huquqlari umumjahon deklarasiyasi 1948-yilda qabul qilingan). 1975 yildagi Xelsinki Yakuniy Aktiga ko’ra, inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilish tamoyili barcha davlatlar o’z hududlaridagi barcha shaxslarning huquq va erkinliklarini hurmat qilishlari va amalda siyosiy, fuqarolik, iqtisodiy, ijtimoiy hyech qanday kamsitishsiz inson huquqlari. Inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmat qilish tamoyili muayyan shaxsni davlatning noqonuniy harakatlaridan himoya qilishni nazarda tutadi; Har bir aniq shaxs, tegishli davlatning har qanday shaxsi xalqaro huquqning mustaqil sub'yektiga aylanadi degan pozitsiyani belgilaydi. Ijtimoiy qadriyatlar tizimida inson shaxsi birinchi o’ringa 27 chiqadi. Qozog’iston o’zining demokratiya va inson huquqlarini hurmat qilish tarafdori ekanligi haqida bir necha bor gapirgan. “Biz strategik maqsad – barqaror rivojlanish va xalq farovonligini oshirishga erishish uchun o’zimiz shu yo’lni tanladik, – dedi Prezident N.A. Nazarboyev. Ushbu asosiy tamoyillar barcha xalqaro shartnomalar va bitimlar, Qozog’iston oliy davlat hokimiyati organlarining bayonotlari, deklarasiyasi va qarorlarida hukmronlik qiladi va mavjud. Qozog’iston BMT a’zosi, EXHT a’zosi sifatida o’zining tashqi siyosatini xalqaro huquq tamoyillari asosida quradi, tashqi siyosat 1975 yilda Xelsinkida qabul qilingan Yakuniy hujjat deklarasiyasining 10 tamoyiliga asoslanadi. Qozog’iston tashqi siyosatini to’ldiradigan va to’g’rilab turuvchi yana bir qancha tamoyillar mavjud. 1. Ichki va tashqi siyosatning yaqin aloqadorligi tamoyili . Insoniyat tarixi guvohlik beradiki, har qanday davlatning siyosati ichki va tashqi siyosatga bo’linadi, shu bilan birga ular bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir. Davlatning ichki mavqyei, ijtimoiy-siyosiy tizimining barqarorligi, iqtisodiyotining samaradorligi, albatta, xalqaro munosabatlar sohasiga prognoz qilinadi. Shu bois Qozog’iston tashqi siyosatining yanada rivojlanishi mamlakatda amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlarning muvaffaqiyati bilan bevosita bog’liq. O’z navbatida, tashqi siyosat mamlakat ichidagi islohotlarni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun qulay xalqaro sharoitlar yaratishi kerak. 2. Prinsiplarga sodiqlik va qat'iylik bilan moslashuvchanlik kombinatsiyasida ifodalangan tamoyil. Har qanday davlatning tashqi siyosati, eng avvalo, milliy manfaatlarni ifodalaydi, himoya qiladi va himoya qiladi. Bunda prinsip davlat o’z milliy manfaatlarini himoya qilishda o’z pozitsiyalarida qat’iy turishini bildiradi; moslashuvchanlik, aksincha, davlat majburiy ravishda boshqa nuqtai nazarlarni hisobga olishi va murakkab masalalarni hal qilishda murosaga kela olishi kerak. Bu zarur, chunki ko’pgina davlatlarning milliy manfaatlari kesishadi va agar ularning barchasi o’z manfaatlarini to’liq himoya qilsa, umumiy qarorga kela olmaydi. 28 3. Balans va ko’p vektorlilik printsipi . Bu haqda Qozog’iston tashqi siyosatining tamoyili sifatida batafsilroq to’xtalib o’tish joiz. Bu tamoyil o’zining mohiyatini ko’rsatib, Qozog’iston Respublikasining dunyoning barcha davlatlari bilan teng darajada intensiv munosabatlarga ega bo’lishini, ya ni tashqi siyosatida u yoki buʼ davlatga ustunlik bermasligini bildiradi. Ko’p vektorli yondashuv Qozog’iston o’zining tashqi siyosatini bir vaqtning o’zida ko’p yo’nalishlarda va ko’plab davlatlar bilan qurayotganidan dalolat beradi. Qozog’iston o’zining geosiyosiy mavqyei va iqtisodiy salohiyati tufayli tor mintaqaviy muammolarga e tibor qaratishga haqli emas. Bu nafaqat ko’p millatli ʼ aholimiz, balki butun dunyo hamjamiyatiga tushunarsiz bo’lardi. "Qozog’istonning kelajagi Osiyoda, Yevropada, Sharqda va G’arbda." 4. Quyidagilar ham muhim ahamiyatga ega, Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining tamoyili – xavfsizlikning bo’linmasligi prinsipi. Bu uning barcha elementlarining yaqin munosabatini bildiradi. Xavfsizlik bo’linmas bo’lishi kerak. Bu xavfsizlik bilan bog’liq barcha masalalar bir butun sifatida ko’rib chiqilishi kerakligini anglatadi. Ya’ni milliy xavfsizlikni davlat xavfsizligidan, mintaqaviy kontinentaldan, qit’aviy xavfsizlikni globaldan ajratib bo’lmaydi. Bu, birinchi navbatda, dunyoning yagonaligi va integratsiya bilan bog’liq uning sub'yektlari rivojlanishining asosiy yo'nalishiga aylanadi va barcha xavfsizlik muammolari bir-biri bilan chambarchas bog’liq bo’lib, ulardan birini hal qilish ikkinchisini oldindan hal qilishni talab qiladi. Shu bilan birga, barcha davlatlar zamonaviy tahdid va xavf-xatarlardan birdek himoyalangan bo’lishi va ularni qaytarish uchun umumiy mas’uliyat zimmasiga olishi alohida ahamiyat kasb etadi. Bu tizimning barqarorligi uchun shartmilliy va jahon taraqqiyotiga asoslangan xalqaro munosabatlar. ON. Postsotsialistik davlatlar rahbarlari orasida birinchilardan bo’lgan Nazarboyev o’z vazifasini mustaqil davlat rahbari sifatida tinchlikni saqlash va xalqaro xavfsizlikni mustahkamlashni ko’rdi. Qozog’iston Respublikasi tashqi siyosatining asosiy tamoyillarining ko’rib chiqilgan mazmuni shuni ko’rsatadiki, agar asosiy tamoyillar munosabatlarning huquqiy asoslarini yaratish doirasida faoliyat ko’rsatsa, ikkinchisi tashqi siyosat va tashqi 29 siyosatni amalga oshirish uchun shart-sharoitlar, usullar va usullarni yaratadi. Qozog’istonning iqtisodiy manfaatlari. 30 II BOB. QOZOG’ISTON RESPUBLIKASINING JAHON MAMLAKATLARI BILAN HAMKORLIGINING S H AKLLANIS H I, RIVOJLANIS H I VA ISTIQBOLI 2.1. Qozog’iston Respublikasi va Rossiya hamkorligi Qozog‘iston va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar siyosiy madaniyatning yuqoriligi bilan ajralib turadi. Hozirgi bosqichda XXI asrda yaxshi qo‘shnichilik va ittifoq to‘g‘risidagi shartnoma strategik sheriklik uchun asos bo‘lib xizmat qilmoqda. Tomonlar muntazam uchrashuvlar o‘tkazadi. Qozog‘iston va Rossiya ko‘p tomonlama formatda: BMT, YXHT, MDH, KXShT, ShHT va boshqa xalqaro tashkilotlar doirasida faol hamkorlik qilmoqda. Mustaqillikka erishgandan so'ng, Qozog'iston va Rossiya Harbiy hamkorlik to'g'risidagi shartnomaga muvofiq, "tomonlardan birining xavfsizligi, mustaqilligi yoki hududiy yaxlitligiga tahdid soladigan vaziyat yuzaga kelgan taqdirda, Qozog'iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi darhol xalqaro huquq normalari, 1992-yil 25- maydagi Do stlik, hamkorlik va o zaro yordam to g risidagi ikki tomonlama shartnomaʻ ʻ ʻ ʻ va 1992-yil 15-maydagi Kollektiv xavfsizlik shartnomasi[8] asosida bir-birlariga zaruriy yordam ko rsatish, jumladan, harbiy yordam ko rsatish bo yicha ʻ ʻ ʻ maslahatlashish va aniq harakatlarni amalga oshirish.[8] 1994-yilda Qozog iston Respublikasining birinchi Prezidenti N.A.Nazarboyev ʻ Moskva davlat universitetidagi nutqida Yevroosiyo integratsiyasi tashabbusini ilgari surdi. M.V.Lomonosov Rossiyaga rasmiy tashrifi chog‘ida.[9] 1994 yil mart oyida mamlakatlar o'rtasida Bayqo'ng'irni ijaraga berish shartlari to'g'risida shartnoma imzolandi, unga ko'ra kosmik kompleks Rossiyaga 20 yilga ijaraga beriladi, tomonlarning o'zaro kelishuvi bilan ijara muddatini keyingi 10 yilga uzaytiradi. . 2005-yil 18-yanvarda umumiy chegaralarni delimitatsiya qilish bo yicha tarixiy ʻ kelishuv imzolandi.[10] 2018-yilda Qozog‘iston prezidenti Nursulton Nazarboyev ko‘p tomonlama tadbirlar doirasida Rossiyaga 3 marta tashrif buyurdi. V.V.Putin Qozog‘istonga ham 2 31 marta tashrif buyurgan. 2019-yilning 3-4-aprel kunlari Qozog‘istonning yangi saylangan prezidenti Qosim-Jomart Tokayev rasmiy tashrif bilan Moskvada bo‘ldi. 2019-yilning 8-9-may kunlari Qozog‘istonning sobiq prezidenti Nursulton Nazarboyev Qizil maydondagi g‘alaba paradida ishtirok etdi. 2019-yilning 28-29-may kunlari Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putin Nur-Sultonga tashrif buyurdi, u yerda YeOII yubiley sammitida ishtirok etdi, Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti Q.Tokayev va Qozog‘iston Respublikasining sobiq Prezidenti N. Nazarboyev. 2019-yilda ikki davlat bosh vazirlari Dmitriy Medvedev va Bosh vazir Asqar Mamin o‘zaro tashriflar amalga oshirgan edi. 28-yanvar kuni Qozog‘iston Respublikasi Tashqi ishlar vaziri B.Atamqulov MDH Vazirlar kengashi ishida ishtirok etish uchun tashrif buyurdi. 2021-yil 27-may kuni Olma-Ota shahrida idoralararo navbatdagi siyosiy maslahatlashuvlar bo‘lib o‘tdi, unda tomonlar biologik xavfsizlik sohasida Rossiya- Qozog‘iston hamkorligini rivojlantirishni davom ettirish to‘g‘risida kelishuvga erishdilar. SSSR parchalanganidan keyin Rossiya va Qozog'iston o'rtasidagi munosabatlar nafaqat postsovet hududida, balki geosiyosat sohasida ham eng muhim tarkibiy qismlardan biriga aylandi. Rossiya Federatsiyasi va Qozog'iston Respublikasi o'rtasida diplomatik munosabatlar 1992 yil 22 oktyabrda o'rnatilgan bo'lib, shu vaqt mobaynida Rossiya- Qozog'iston munosabatlari yaxshi qo'shnichilik, ittifoqchilik va strategik sheriklik ruhida rivojlanib kelmoqda. Qozog iston va Rossiya o’rtasida 1992-yil 25-mayda Do stlik, hamkorlik va o zaroʻ ʻ ʻ yordam to g risida shartnoma imzolandi. ʻ ʻ Shartnomaga ko'ra, tomonlar o'zaro chegaralar daxlsizligini tan oldi va teng, foydali, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy hamkorlikni amalga oshirishga kelishib oldilar. Shartnomada umumiy harbiy-strategik makon yaratish, harbiy bazalar, poligonlar va boshqa harbiy ob’ektlardan birgalikda foydalanish nazarda tutilgan 23 . 23 Договор о дружбе, сотрудничестве и взаимной помощи между Российской Федерацией и Республикой Казахстан (с изменениями на 7 июня 2012 года), Международный договор от 25 мая 1992 года . docs.cntd.ru. Дата обращения: 23 марта 202 32 O‘tgan yillar davomida ikki davlat o‘rtasida hamkorlik bo‘yicha 270 dan ortiq shartnoma va bitimlar imzolangan. Ular orasida: Rossiya-Qozog'iston hamkorligini kengaytirish va chuqurlashtirish to'g'risida deklaratsiya 24 , har ikki respublika fuqarolarining huquqiy maqomi to'g'risida, fuqaroligini olishning soddalashtirilgan tartibi to'g'risida, Bojxona to'g'risida, Kaspiy shelfini va Karachag‘aloqdagi gaz konini o‘zlashtirishda Rossiyaning ishtiroki to‘g‘risida, Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston Respublikasi o‘rtasida davlat chegarasi to‘g‘risidagi shartnomalar va boshqa bir qancha bitimlar imzolamgan. Rossiya va Qozog iston MDH, Kollektiv xavfsizlik tashkiloti, Yevroosiyo iqtisodiyʻ hamjamiyati, Shanxay hamkorlik tashkiloti va Markaziy Osiyo hamkorlik tashkiloti doirasida Yagona iqtisodiy makonni shakllantirish jarayonida ham keng hamkorlikni amalga oshirib kelmoqda 25 . Hamkorlik parlament darajasida ham faol rivojlangan bo’lib, 2003-yil 1-aprelda Ostona shahrida Rossiya Federatsiyasi Federatsiya Kengashi raisi S.Mironov va Qozog‘iston parlamenti Senati raisi O.Abdikarimov ishtirokida hamkorlikni rivojlantirish to‘g‘risida bayonnomalar imzolandi. 2000-yil iyun oyida Qozog iston Prezidenti Nursulton Nazarboyev Rossiya ʻ Federatsiyasiga rasmiy tashrif bilan bo lib, Rossiya Prezidenti Vladimir Putin bilan ʻ muzokaralar yakunlari bo yicha qo shma bayonot, shuningdek, Bayqo ng ir faoliyatini ʻ ʻ ʻ ʻ ta minlash bo yicha hamkorlikni yanada rivojlantirish to g risida Memorandum ʼ ʻ ʻ ʻ imzoladi. 2002-yil 18-19-dekabrda N.Nazarboyevning Rossiyaga amaliy tashrifi chog ida Rossiya ʻ Federatsiyasi Prezidenti V.Putin bilan bo lgan uchrashuvda ikki davlat o rtasidagi ʻ ʻ savdo-iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish masalalari muhokama qilindi. 2005 yil 12 yanvarda Rossiya Federatsiyasi Prezidentining Qozog'istonga qisqa bir kunlik amaliy tashrifi bo'lib o'tdi. Tashrif chog’ida tomonlar energetika sohasidagi 24 Декларация о расширении и углублении российско-казахстанского сотрудничества (Москва, 20 января 1995 г.) | ГАРАНТ . base.garant.ru. Дата обращения: 24 марта 2020 25 Декларация о расширении и углублении российско-казахстанского сотрудничества (Москва, 20 января 1995 г.) | ГАРАНТ . base.garant.ru. Дата обращения: 24 марта 2020 33 hamkorlik va chegaralarni delimitatsiya qilish masalasi hamda qator xalqaro masalalarni muhokama qildilar. 2005 yil 17-18 yanvar kunlari Qozog'iston Prezidenti Nursulton Nazarboyevning Rossiya Federatsiyasiga rasmiy tashrifi bo'lib o'tdi. Prezidentlar “Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston Respublikasi o‘rtasida davlat chegarasi to‘g‘risidagi shartnoma”ni imzoladi 26 . Prezidentlar ishtirokida Qozog‘istonning “Kazsat” aloqa va radioeshittirish sun’iy yo‘ldoshini yaratish, shuningdek, ikki tomonlama harbiy-texnikaviy hamkorlik jarayonida foydalanilgan va olingan intellektual faoliyat natijalariga bo‘lgan huquqlarni o‘zaro himoya qilish to‘g‘risida hukumatlararo bitimlar imzolandi. Savdo-iqtisodiy hamkorlik. Rossiya Federatsiyasining MDH davlatlari bilan tashqi iqtisodiy aloqalari bo'yicha Qozog'iston Respublikasi (Belarus Respublikasi va Ukrainadan keyin) uchinchi o'rinni egallab kelmoqda. Qozog'iston Respublikasining tovar birja operatsiyalarida Rossiya Federatsiyasining ulushi 24,7% ni tashkil qilgan bo’lsa Rossiya Federatsiyasining MDH mamlakatlari bilan umumiy savdo aylanmasida Qozog'iston Respublikasining ulushi 15% ga ko’tarilgan. Qozog‘iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 8 milliard dollardan oshib, so‘nggi 10 yil ichida rekord darajaga yetdi. 2006 yil avgust oyida Qozog‘iston hududi orqali Rossiya yuklarini Qozog‘iston orqali Markaziy Osiyoga, Xitoyga birgalikda tranzit qilish to‘g‘risida imzolangan kelishuv natijasida Qozog‘iston va Rossiya o‘rtasidagi yuk aylanmasi 30 foizga oshadi. Rossiyaning Qozog'iston Respublikasiga eksporti tarkibida yoqilg'i-energetika kompleksi va mashinasozlik mahsulotlari yetakchi o'rinni egallaydi, O tgan yillar davomida Qozog iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi hukumatlariʻ ʻ darajasida Qozog iston tomoni o rtasida savdo hamkorligi to g risida bitimlar imzolanib ʻ ʻ ʻ ʻ kelinmoqda. Moskva va Sankt-Peterburg, Astraxan, Sverdlovsk, Omsk va Chelyabinsk viloyatlari, Tatariston Respublikasi va boshqa bir qator Rossiya viloyatlari shular jumlasidan. 26 Почему решение вопроса госграниц Казахстана называют большой дипломатической победой . www.nur.kz (24 мая 2021). Дата обращения: 11 ноября 2022. Архивировано 12 ноября 2022 года. 34 Mintaqalararo va chegaraviy aloqalar qo'llab-quvvatlanadi. Ular tashqi savdo aylanmasining 70 foizini tashkil qiladi. Transchegaraviy va mintaqalararo hamkorlikni rivojlantirishga 2003 yil aprel oyida Omsk shahrida ikki davlat prezidentlari ishtirokida bo‘lib o‘tgan Rossiya Federatsiyasi va Qozog‘iston Respublikasi chegaradosh viloyatlari forumi turtki bo‘ldi. MDH davlatlari bilan chegarada joylashgan Rossiya Federatsiyasining 27 ta sub'ektidan 12 tasi Qozog'iston Respublikasi bilan chegaradosh. Bu ular o'rtasidagi transchegaraviy hamkorlikni kengaytirish va chuqurlashtirishga alohida ahamiyat beradi. Qozog istonʻ Respublikasi viloyatlari bilan eng faol savdo-iqtisodiy aloqalarni Moskva, Chelyabinsk, Sverdlovsk, Orenburg, Tyumen, Astraxan, Omsk, Irkutsk, Kemerovo, Moskva, Novosibirsk, Qo rg on va Samara viloyatlari, shuningdek, Oltoy o lkalari olib ʻ ʻ ʻ bormoqda. va Krasnoyarsk viloyatlari, Boshqirdiston va Xakasiya respublikalari. Rossiya va Qozog‘iston o‘rtasidagi tovar ayirboshlashning 70 foizdan ortig‘i ushbu hududlarga, 60 foizdan ortig‘i esa transchegaraviy hamkorlikka to‘g‘ri keladi. 2003 yil fevral oyida Qozog'iston Respublikasi, Rossiya Federatsiyasi, shuningdek, Belarus Respublikasi va Ukraina prezidentlari to'rtlik mamlakatlarida iqtisodiy o'sishni tezlashtirish uchun yagona iqtisodiy makon (YES) yaratish to'g'risida kelishuvga erishdilar. 2005 yil avgust oyida Qozog'istonda Rossiya-Qozog'iston qo'shma korxonasi "KAMAZ-engineering" ishga tushirildi. "KAMAZ-Engineering" ni yaratish loyihasi Rossiya-Qozog'istonning avtomobil uskunalarini ishlab chiqarish sohasidagi birinchi yirik va eng muvaffaqiyatli qo'shma loyihalaridan biri bo’ldi. Qozog iston tomonidan ʻ “KAMAZ-Engineering”ning ta sischilari “Kazakhstan Engineering” milliy ʼ kompaniyasi, Rossiya tomonidan “KAMAZ” OAJ hisoblanadi. Korxonaning loyiha quvvati yiliga 2350 ta avtomobilni tashkil etadi. Harbiy-texnik hamkorlik. SSSR parchalanganidan keyin Rossiyaning yaqin xorijdagi eng yirik harbiy bazalari Qozog iston hududida bo lib qoldi. ʻ ʻ Bu Rossiyaning mudofaa qobiliyati uchun muhim ahamiyatga ega bo'lgan kuchli poligon kompleksi: Semipalatinskdagi yadro poligonlari, 35 Azgirdagi Sari-Shagan poligoni, Emba poligoni va harbiy havo mudofaa tizimlari mavjud edi. 1990-yillar boshida Qozog iston barcha sovet harbiy ob yektlarini o zʻ ʼ ʻ mulki deb e lon qildi. ʼ Ulardan foydalanish bo‘yicha Rossiya-Qozog‘iston muzokaralari boshlandi. 1994 yil 28 martda Rossiya va Qozog'iston o'rtasida "Boyqo'ng'ir kosmodromidan foydalanishning asosiy tamoyillari va shartlari to'g'risida shartnoma" imzolandi, unga ko'ra majmua Rossiya Federatsiyasiga 20 yilgacha bo'lgan muddatga ijaraga berildi. Keyinchalik 10 yil muddatga uzaytirish va yillik ijara narxi 115 million dollar deb belgilandi. 1994-yildan beri Qozog iston va Rossiya o rtasida 1994-yil 28-martdagi harbiy ʻ ʻ hamkorlik to g risidagi hukumatlararo shartnoma doirasida birgalikda xavfsizlikni ʻ ʻ ta minlashning keng ko lamli masalalarini qamrab oluvchi 50 dan ortiq ikki tomonlama ʼ ʻ hujjatlar imzolangan. Yadroviy qurollarni tasarruf etish bo‘yicha hamkorlik va o‘zaro hisob-kitoblar to‘g‘risidagi bitim, Qozog‘iston Respublikasi hududida joylashgan strategik hujum qurollarini qisqartirish jarayonida hamkorlik to‘g‘risidagi bitim, Rossiyaga olib kelingan texnika va qurol-yarog‘lar uchun kompensatsiya to‘lash to‘g‘risidagi bitim shular jumlasidandir. Qozog‘iston hududidan, Mudofaa vazirliklari o‘rtasida ikki davlat Qurolli Kuchlarini tayyorlash bo‘yicha tezkor chora-tadbirlarni birgalikda rejalashtirish to‘g‘risidagi bitim, Qozog‘iston armiyasida shartnoma bo‘yicha xizmat qilayotgan Rossiya harbiy xizmatchilari uchun kafolatlar to‘g‘risidagi bitim, 1996 yildan beri Rossiya va Qozog iston MDHning yagona havo hujumidan mudofaa ʻ tizimi doirasida qo shma jangovar navbatchilik qilmoqda. ʻ Tomonlar mudofaa doktrinalarini uyg‘unlashtirish, harbiy-iqtisodiy hamkorlik, shuningdek, MDH tashqi chegaralarini himoya qilish bo‘yicha muntazam ravishda o‘zaro hamkorlik qiladi. 2001 yil yanvar oyidan harbiy-texnik hamkorlik bo yicha ikki tomonlama komissiya faoliyat ʻ ko rsatmoqda. ʻ 2000 yil fevral oyida "Rosvoorujeniye" davlat kompaniyasi "Kazspetsexport" davlat korxonasi bilan harbiy-texnik hamkorlikning asosiy yo'nalishlarini, shu jumladan Rossiya harbiy mahsulotlarini Qozog'iston Respublikasiga qisman to'lash sifatida eksport qilishni belgilab beruvchi bosh shartnoma imzoladi. 36 Qozog‘iston va Rossiya 2003 yilda Kollektiv xavfsizlik shartnomasi asosida tuzilgan Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkilotining faol ishtirokchilaridir. Qozog‘istondagi harbiy-texnik hamkorlikning o‘ta muhim bloki qozog‘istonlik ofitserlarni Rossiyada tayyorlashdir. 2002-yilda tomonlar ushbu tayyorgarlikni yagona dasturlar asosida, zamonaviy harbiy doktrina ishlanmalari asosida o‘tkazish kerakligi to‘g‘risida kelishib oldilar. 2003-yilda Qozog‘istondan Rossiyaga Rossiya harbiy ta’lim muassasalariga o‘qish uchun 254 nafar kursant yuborilgan. Qozog‘iston Shanxay hamkorlik tashkiloti (ShHT) doirasidagi hamkorlikka katta ahamiyat beradi. 2004-yil 16-yanvarda Moskvada Qozog iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasiʻ Mudofaa vazirlari mos ravishda Muxtor Oltinboyev va Sergey Ivanov o rtasida ʻ qo shinlardan (kuchlardan) foydalanishni ta minlash manfaatlarida birgalikda ʻ ʼ rejalashtirish to g risida Bitim imzolandi ʻ ʻ 27 . Madaniyat sohasida hamkorlik. Qozog‘iston Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi o‘rtasidagi madaniyat sohasidagi hamkorlikning cho‘qqisi 2003 yilda Rossiyada Qozog‘iston yili va 2004 yilda Qozog‘istonda Rossiya yilining o‘tkazilishi bo‘ldi. Rossiyada Qozog'iston yili doirasidagi asosiy tadbirlar. 18 fevral kuni Moskvada, Katta teatrda Rossiyada Qozog'iston yilining tantanali ochilishi bo'lib o'tdi. 2003 yil 17-20 fevral kunlari bo lib o tgan bayram tadbirlari ʻ ʻ doirasida Kremlda “Oltin jangchi: saklar qabristonining xazinalari” ko rgazmalari, ʻ Qozog iston kinosi haftaligi, Qozog iston Respublikasi san at ustalarining konsertlari va ʻ ʻ ʼ boshqalar bo lib o tdi. Qozog iston Respublikasi san at ustalarining gala-konserti va ʻ ʻ ʻ ʼ “Qozog iston dunyosi tan olgan” kitob ko rgazmasi bo lib o tdi. ʻ ʻ ʻ ʻ 14 mart kuni Moskva davlat lingvistik universitetida Tarjima fakultetida “Tilshunoslik va xalqaro kommunikatsiya” mutaxassisligi bo‘yicha qozoq tilini o‘qitish boshlandi. Bundan tashqari, universitet negizida Qozog iston Respublikasi va Rossiya ʻ Federatsiyasi o rtasida talabalar va o qituvchilar almashinuvi sohasida hamkorlik qilish ʻ ʻ 27 Политика Казахстан и Россия . www.kazportal.kz . Дата обращения: 11 ноября 2022. Архивировано 11 ноября 2022 года 37 hamda ularning qo shma hamkorlik bo yicha universitetlararo aloqalariningʻ ʻ koordinatori bo lish uchun qozoq tili va madaniyati markazi tashkil etildi. ʻ 31-mart kuni Ostona shahrida Armaniston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi (Roszarubezhsentr) huzuridagi Rossiya xalqaro ilmiy va madaniy hamkorlik markazi vakolatxonasining ochilishi bo‘lib o‘tdi. Vakolatxona faoliyati sohasida gumanitar, ilmiy va biznes sohalarida Rossiya-Qozog'iston va xalqaro hamkorlikning keng doirasi mavjud. Vakolatxona ishining boshlanishi respublikada Rossiya fan va madaniyat uyini tashkil etishning birinchi bosqichi hisoblanadi. 30-sentabr kuni Sankt-Peterburgda YevrAzES Parlamentlararo assambleyasi va Sankt- Peterburg davlat universiteti hamkorligida “Qozog‘iston: tarix, madaniyat, til” mavzusida xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya ochildi. Forum davomida Yevroosiyo Iqtisodiy Hamjamiyatiga a zo davlatlar milliy parlamentlari vakillari, Qozog iston ʼ ʻ Respublikasi va Rossiya Federatsiyasi olimlari, oliy o quv yurtlari professor- ʻ o qituvchilari, madaniyat arboblari mintaqalararo va transchegaraviy hamkorlik, ʻ iqtisodiy va axborot xavfsizligini ta minlash masalalarini ko rib chiqdilar. ʼ ʻ 10-sentabr Ostona shahrida Yevroosiyo milliy universitetida. Lev Gumilyovda ta’lim sohasida Qozog‘istonda o‘tkazilgan Rossiya yili yakunlariga bag‘ishlangan respublika yig‘ilishi bo‘lib o‘tdi. Unda Qozog‘iston Respublikasi Ta’lim va fan vazirligi, Rossiyaning respublikadagi elchixonasi vakillari, respublika ta’lim muassasalari direktorlari, jamoat tashkilotlari vakillari ishtirok etdi. 2006 yilda Moskvada atoqli qozoq mutafakkiri Abay haykali ochildi. 2006 yil Rossiyada Abay Kunanboev yili deb e'lon qilindi. Rossiya va Qozog'iston o'zaro aloqada bo'lgan tashkilotlar Rossiya va Qozog iston MDH, Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti va ʻ Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati, Shanxay hamkorlik tashkiloti, Markaziy Osiyo hamkorlik tashkiloti doirasida, Yagona iqtisodiy makonni shakllantirish jarayonida hamkorlik qiladi. 1997-yilda tashkil etilgan Hamkorlik bo yicha Rossiya-Qozog iston hukumatlararo ʻ ʻ komissiyasi (XHK) faoliyat ko rsatmoqda. ʻ IGC doirasida Bayqo ng ir majmuasi, ʻ ʻ 38 transchegaraviy hamkorlik, transport, sarmoyaviy va harbiy-texnikaviy hamkorlik bo yicha quyi qo mitalar mavjud.ʻ ʻ 39 2.2. Qozog’iston Respublikasi va AQSh hamkorligi Qozog iston Respublikasi Prezidenti N.A.ʻ Nazarboyev Amerika Qo shma Shtatlari ʻ Qozog iston mustaqilligini birinchilardan bo lib tan olgan va respublikaning ʻ ʻ muvaffaqiyatli rivojlanishida katta rol o ynagan davlatlardan biri ekanligini bir necha ʻ bor ta kidlagan edi. ʼ 28 Qozog'iston-Amerika munosabatlarining dastlabki shakillanishi XX asrning 80-yillar oxirlariga to’g’ri keladi. N.A. Nazarboyev AQSh ishbilarmon doiralari bilan aloqalar o‘rnatishga aloxida etibor qaratdi. Qozog‘iston SSR Prezidenti bu aloqalar orqali xorijiy sarmoyalarni jalb etish va ilg‘or texnologiyalardan foydalanishni asosiy vazefa deb hisobladi. Aloqalarning boshlanishi N.A. Nazarboyevning 1990 yil 19 iyulda Amerika Qo'shma Shtatlariga tashrifi chog’idan boshlandi. Qozog'iston SSR Prezidenti N.A. Nazarboyev Vashingtonda Milliy xavfsizlik bo‘yicha yordamchi B.Skoukroft va AQSh Senatidagi respublikachilar rahbari R.Doul bilan uchrashuv davomida SSSRda kechayotgan qayta qurish, va demokratlashtirish jarayonlar haqida fikirlar almashdi. O’zaro fikirlar almashinuv jarayonida Qozog‘iston SSR Prezidenti N.A. Nazarboyev qayta qurish davrida qabul qilingan qarorlarda demokratiyani tiklash, demokratik davlatning huquqiy asoslarini rivojlantirish, yangi siyosiy tafakkurni shakllantirish, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirish bo‘yicha amaliy harakatlar uchun imkoniyatlar yaratilganligini alohida ta’kidladi. 29 Shu kuning o’zida Qozog‘iston SSR Prezidenti N.A. Nazarboyev AQSh moliya vaziri N.Breydi va AQSh Kongressi Vakillar palatasi Qurolli kuchlar qo‘mitasi raisi L.Espin bilan ham uchrashuvni amalga oshirdi. Uchrashuvda ikki davlat o rtasida iqtisodiy ʻ sohadagi hamkorlikni kengaytirish masalalari, shuningdek, qurollanish poygasini cheklash va qurolsizlanish sohasidagi qo shma qadamlar muhokama qilindi. ʻ Amerika Qo'shma Shtatlariga tashrifining ertasi kuni Qozog'iston SSR Prezidenti 28 Казахстан — США: к истории становления дипломатических отношений . e-history.kz (15 декабря 2016). Дата обращения: 18 ноября 2022. 29 Казахстан — США: к истории становления дипломатических отношений . e-history.kz (15 декабря 2016). Дата обращения: 18 ноября 2022. 40 N.A. Nazarboyev San-Fransiskoda Chevron korporatsiyasi boshqaruvi raisi K.Derr va korporatsiya boshqaruvi raisi o‘rinbosari J.Bonni bilan uchrashuv natejasida Qozog‘istonda tadbirkorlik faoliyatini boshlagan birinchi xorijiy kompaniyalardan biri bo‘lgan “Shevron” korporatsiyasi bilan shartnoma imzolandi. Olma-Otada 1991-yil 17-dekabrda N.A. Nazarboyevning AQSh Davlat kotibi Jeyms Beyker bilan uchrashuvida Qozog‘istonning davlat mustaqilligini e’lon qilish bilan bog‘liq bir qator masalalar muhokama qilindi. Ikki tomonlama iqtisodiy hamkorlikning mumkin bo'lgan o'zgarishlari va istiqbollariga alohida e'tibor qaratildi. J.Beyker Qozog‘iston Prezidenti bilan muloqotlarini juda foydali va samarali bo’lganligini takidladi va o’z satirlarida “Tong soat uchda xonamga kelganimda, Nazarboyev bilan o‘tkazgan uch soatim avval o‘tkazgan eng yaxshi uchrashuvlarim bo‘lganini his qildim. U ta'sirchan rahbar edi, uni ortiqcha baholab bo'lmaydiganlardan biri edi... Nazarboevda nima kerakligi haqida tasavvurga ega va narsalarni qanday qilib mustahkam asosga qo'yishni aniq tushunadi». deb baholadi. 30 1991-yil 25-dekabrda AQSH Qozog iston Respublikasining davlat suverenitetini tanʻ oldi va 26-dekabrda Prezident Jorj Bush N.A. Nazarboyevga Qozog‘iston Respublikasining mustaqilligini tan olish to‘g‘risidagi maktubida “Mamlakatingizda ro y berayotgan tarixiy o zgarishlar va Sovet Ittifoqining barham topishini hisobga ʻ ʻ olib, Amerika Qo shma Shtatlari hukumati Qozog istonni mustaqil davlat sifatida tan ʻ ʻ olishini ma lum qilishdan mamnunman” ʼ deb o‘z maktubida bir necha oy davomida AQSh, Qozog‘iston va butun dunyo manfaatlariga daxldor bo‘lgan eng muhim masalalar bo‘yicha konstruktiv muloqot davom etayotganini ta’kidladi. Tomonlar o‘tish davrida Rossiya, Ukraina, Qozog‘iston va Belarus yagona nazorat ostida yadro quroli ustidan xavfsiz va ishonchli nazoratni ta’minlashga kelishib oldilar. AQSh prezidenti Nursulton Nazarboyevning Qozog‘istonda xavfsizlikni ta’minlash va yadro qurolini yo‘q qilishga sodiqligini olqishladi va bu jarayonga o‘z yordamini taklif qildi. Jorj Bush ikki davlat o rtasida doimiy vakolatxonalar almashinuvi orqali to liq diplomatik ʻ ʻ 30 Казахстан — США: к истории становления дипломатических отношений . e-history.kz (15 декабря 2016). Дата обращения: 18 ноября 2022. 41 munosabatlar o rnatishni mamnuniyat bilan taklif qildi va yaqin kelajakdaʻ Qozog istonga elchi tayinlash niyatida ekanligini bildirdi. ʻ “Xatimni yakunlab, oldimizda turgan ko‘plab muhim masalalarni birgalikda ko‘rib chiqishimiz uchun sizni 1992 yilning birinchi yarmida Vashingtonga tashrif buyurishga taklif qilmoqchiman. Samimiy ehtirom bilan Jorj Bush", deb o’z maktubida keltirdi 31 . Qozog‘iston Prezidenti Nursulton Nazarboyevning AQShga ikkinchi rasmiy tashrifi 1994-yil 14-fevralda boshlangan. AQSh tomoniga Yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnomaga qo'shilish to'g'risidagi ratifikatsiya yorlig'i topshirildi va muhim hujjatlar to'plami imzolandi:  Qozog'iston Respublikasi va AQSh o'rtasidagi Demokratik hamkorlik to'g'risidagi Xartiya;  Qozog'iston Atom energiyasi agentligi va AQSh Yadro nazorati komissiyasi o'rtasida texnik ma'lumotlar almashinuvi va yadro xavfsizligi sohasida hamkorlik to'g'risidagi bitim;  Qozog'iston, Xorijiy xususiy investitsiyalar korporatsiyasi (OPIC) va Qozog'iston-Amerika iqtisodiy taraqqiyot kengashi o'rtasidagi hamkorlik tamoyillari;  Qozog'iston-Amerika mudofaa konvertatsiyasi qo'mitasini tashkil etish tamoyillari to'g'risidagi bayonot;  Qozog‘iston, Rossiya va AQSh o‘rtasida “Inmarsat-3” sun’iy Yer sun’iy yo‘ldoshining uchirilishi munosabati bilan texnologik kafolatlar bo‘yicha kelishuv. 1995 yil oktyabr oyining oxirida Nyu-Yorkda BMT Bosh Assambleyasining 50 - sessiyasida Qozog iston Prezidenti Nazarboyev Prezident Klinton va Vitse-prezident ʻ Gor bilan energetika, neft va gaz tashish, mudofaa va harbiy konvertatsiya muammolarini muhokama qilgan holda uchrashuvlar o tkazdi. , shuningdek, jahon ʻ 31 25 лет отношений Казахстана и США: Как все начиналось . tengrinews.kz (16 декабря 2016). Дата обращения: 18 ноября 2022 42 siyosatchilarining global muammolariga to'xtalib o'tadi. U amerikalik siyosatchi Genri Kissinjer bilan uchrashganda ham shu masalalarga to'xtalib o'tgan . 2005-yil 18-martda AQSHning Olmaotadagi elchixonasi hamda Qozog istonʻ Respublikasining Birinchi Prezidenti jamg armasi qoshidagi Jahon iqtisodiyoti va ʻ siyosati instituti hamkorligida AQSh bilan hamkorlikda Markaziy Osiyoda xavfsizlik masalalariga bag ishlangan xalqaro konferensiya tashkil ʻ etildi . Unda Qozog‘iston, Xitoy , Qirg‘iziston , Rossiya , AQSh va Tojikistondan tadqiqotchilar, ekspertlar va diplomatlar ishtirok etdi . 2018-yilning 15-18-yanvar kunlari Prezident Nazarboyev AQShga tashrif buyurdi va tashrif uning davomida AQSh prezidenti Donald Tramp boshchiligidagi mamlakat rahbariyati , shuningdek, Amerika ishbilarmon doiralari vakillari bilan uchrashuvlar o‘tkazildi. Oq uyda bo lib o tgan uchrashuv ʻ ʻ yakunlari bo yicha ikki davlat rahbarlari “Qozog iston va Qo shma Shtatlar: XXI asrda ʻ ʻ ʻ kengaytirilgan strategik sheriklik” 32 qo shma bayonotini qabul qildilar . Qozog iston ʻ ʻ Prezidenti Qosim-Jomart Tokayev 2019-yil sentabr oyida BMT Bosh Assambleyasining 74-sessiyasida ishtirok etish uchun Nyu-Yorkka tashrifi chog ida amerikalik biznes ʻ vakillari, yetakchi tahlilchilar va amerikalik ekspertlar bilan bir qator ikki tomonlama uchrashuvlar o tkazdi. ʻ Tashrif doirasida AQSh prezidenti Donald Tramp bilan ham qisqa uchrashuv bo‘lib o‘tdi. 2003-yildan beri har yili Qozog‘istonda “Dasht burguti- 2015” AQSH-Qozog‘iston harbiy mashg‘ulotlari o‘tkazib kelinmoqda, unda AQSh, Buyuk Britaniya, Qirg‘iziston, Tojikiston, shuningdek, birinchi marta Afg‘oniston, Nepal va Turkiya harbiylari ishtirok etishdi. "Dasht burguti-2015" mashqlarida. 33 2003 yilda Qozog‘iston Iroqqa 27 nafar harbiy muhandis yuborgan, jami 290 nafar qozog‘istonlik harbiy xizmatchi Iroqqa tashrif buyurgan. "Kazbat" va "Kazbrig" harbiy bo'linmalari tashkil etilgan bo'lib, ular AQSh va NATO qo'shinlari bilan hamkorlikda doimiy asosda ishtirok etadilar, bu bo'linmalar ham Qozog'iston hududida, ham chet elda o'tkaziladigan harbiy operatsiyalarda ham, fuqarolarga yaqin bo'lgan tartibsizliklarga qarshi mashg'ulotlarda ham qatnashadi. [5] Qozog‘iston Tashqi ishlar 32 https://www.gov.kz/memleket/entities/mfa-washington/activities/1995?lang=ru ( каз .) . gov.egov.kz . Дата обращения: 14 ноября 2022 33 ТАСС: Армия и ОПК — В Казахстане завершилась активная фаза миротворческих учений «Степной орел — 2015» . Дата обращения: 20 августа 2015. Архивировано 17 июля 2015 года. 43 vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra: “Qozog‘iston AQShning Markaziy Osiyo mintaqasida xavfsizlik va barqarorlikka tahdidlarga qarshi kurashish amaliyotlarini qo‘llab- quvvatlashda yetakchi rol o‘ynadi”. 34 2016 yil sentyabr oyida Olmaotada yuqumli kasalliklar diagnostikasi va o'ta xavfli viruslar shtammlarini saqlash laboratoriyasi foydalanishga topshirildi , uni yaratish uchun Qo'shma Shtatlar 130 million dollar ajratdi [7] . 2011-yil holatiga ko‘ra, Qozog‘iston 2,5 milliard dollarlik savdo aylanmasi bilan Qo‘shma Shtatlarning 78-yirik savdo hamkori edi. 2010 yilda AQShning Qozog‘iston iqtisodiyotiga kiritgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri sarmoyasi 9,6 milliard dollarni tashkil etdi, bu 2009 yilga nisbatan 23,9 foizga ko‘p. Ushbu pul mablag'lari neft-gaz, telekommunikatsiya va energetika sohalari ga yo ’ naltirilgan . 1994 va 1996 yillarda AQSh-Qozog'iston ikki tomonlama investitsiya shartnomasi va ikki tomonlama soliq to'g'risidagi shartnoma imzolangan. 2001-yilda Qozog‘iston va Qo‘shma Shtatlar o‘rtasida AQSh-Qozog‘iston energiya hamkorligi tuzilgan. 2015-yilda Qozog istonʻ Jahon savdo tashkilotiga a zo bo ldi. ʼ ʻ 35 2019-yilda Qo shma Shtatlardan Qozog iston Respublikasiga to plangan investitsiyalar ʻ ʻ ʻ hajmi (Qozog iston rezidentlarining AQSH investorlari oldidagi majburiyatlari) 36 ʻ milliard AQSH dollarini tashkil etdi, bu o tgan yilga nisbatan 17 foizga ko pdir. ʻ ʻ Tog - ʻ kon sanoatiga yo naltirilgan mablag larning maksimal hajmi – 94% yoki 33,9 mlrdni ʻ ʻ tashkil etmoqda. 36 Qozog iston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi ma lumotlariga ko ra, Qozog istonning ʻ ʼ ʻ ʻ birinchi prezidenti 2019-yilda AQShga rasmiy tashrifi chog ida umumiy qiymati qariyb ʻ 7 milliard dollarga teng 24 ta shartnoma imzolangan, sarmoyaviy bitimlar hajmi esa 4,3 milliard dollarni tashkil qilgan. Imzolangan shartnomalar Amerikaning yetakchi kompaniyalari – Chevron Overseas, WR Grace & Co, GE Transportation, Pfizer, John Deere, Amity Technology, Global Beef Investments bilan aviatsiya va kosmik sanoati, 34 KAZBAT participates in Steppe Eagle 2014 exercise in Germany (PHOTOS) . Дата обращения: 20 августа 2015. Архивировано 24 сентября 2015 года. 35 Peacekeeping Operations in Iraq | Kazakhstan . Дата обращения: 20 августа 2015. Архивировано 3 мая 2017 года. 36 Пентагон формирует в Казахстане антироссийский рубеж . Дата обращения: 13 августа 2017. Архивировано 13 августа 2017 года. 44 qishloq xo jaligi, transport sohalarida texnologiyalar transferi kabi hamkorlik sohalariniʻ qamrab oladi. 37 37 Американо-казахстанские отношения. 2019 . ranking.kz . Дата обращения: 14 ноября 2022. 45 2.3. Qozog’iston Respublikasi va Xitoy hamkorligi Xitoy Qozog iston bilan 1992-yil 3-yanvarda diplomatik aloqalar o rnatganʻ ʻ birinchi davlatlardan biri bo lib yangi yosh Qozog iston Respublikasi va Xitoy ʻ ʻ diplomatik aloqalar o rnatish to g risida kommyunike shartnomasi imzoladi. ʻ ʻ ʻ 30 yil davomida Xitoy va Qozog iston tarixan Markaziy Osiyodan qolgan chegara ʻ masalalarini to liq hal etishdan boshlab, qat iyat bilan olg a intilib, o zaro ʻ ʼ ʻ ʻ munosabatlarini abadiy har tomonlama strategik sheriklik darajasiga ko tarmoqda. ʻ Ayniqsa, keyingi yillarda Xitoy Raisi Si Szinpinning strategik rahbarligida Qozog‘iston Respublikasining Birinchi Prezidenti N.A. Nazarboyev va Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti K.K. Tokayev, Xitoy va Qozog‘iston bir-birini siyosiy jihatdan qo‘llab-quvvatlab, savdo-iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirmoqda. Yevroosiyoning ikki sharqiy xalqi o‘rtasidagi ming yillik munosabatlar tarixdagi eng yuqori darajaga ko‘tarilib, muttasil takomillashib, tobora yaqinlashib bormoqda. Xitoy-Qozog‘iston do‘stligi xalqaro barqarorlikka hissa qo‘shadi. 30 yil davomida Xitoy va Qozog‘iston o‘z mustaqilligi, suvereniteti va hududiy yaxlitligini himoya qilishda, o‘zlari tanlagan taraqqiyot yo‘llarini qo‘llab-quvvatlashda, ichki ishlariga har qanday aralashuvga qat’iy qarshi turishda bir-birini qat’iy qo‘llab-quvvatlab kelmoqda. Qozog‘iston va XXR o‘rtasidagi madaniy hamkorlik sohasidagi ilk huquqiy hujjatlardan biri 16 iyulda tuzilgan “Qozog‘iston Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasining Shinjon-Uyg‘ur avtonom rayoni o‘rtasida turistik almashinuvni yanada rivojlantirish to‘g‘risidagi bitim” bo‘ldi. , 1992 yil Olma-Otada. 1992-yil 10-avgustda “Qozog iston ʻ Respublikasi va Xitoy Xalq Respublikasi o rtasida madaniy hamkorlik to g risida ʻ ʻ ʻ 46 shartnoma” imzolandi 38 . 1993-yil oktabrda “1993-1994-yillar davrida madaniyat sohasida hamkorlik rejasi” tasdiqlandi. 39 2013-yilda rais Si Szinpin Qozog‘istonda Ipak yo‘li iqtisodiy kamarini birgalikda barpo etish tashabbusini ilgari surdi va bu tashabbus Qozog‘iston Respublikasining Birinchi Prezidenti N. Nazarboyevdan ijobiy javob oldi. Nazarboyev va Qozog‘iston jamiyatining turli qatlamlari. “Ipak yo‘li iqtisodiy kamari” va “Nurli yo‘l” yangi iqtisodiy siyosatini amalga oshirish qo‘shimcha imtiyozlarga erishish va ikki mamlakat xalqlariga sezilarli foyda keltirish uchun darhol va chuqur bog‘lanadi. . N. Nazarboyevning fikricha, “gumanitar hamkorlikni yanada jadallashtirish uchun bunday dasturlarni davom ettirish kerak” 40 1992 yilda Xitoy va Qozog'iston o'rtasidagi savdo aylanmasi atigi 368 million dollarni tashkil etgan bo'lsa, 2021 yilning yanvaridan noyabrigacha bu ko'rsatkich 22,94 milliard dollarga yetdi. 2020-yil oxiriga kelib Xitoyning Qozog‘istonga kiritgan sarmoyasi 21,4 milliard dollarga yetdi, jumladan, sanoat, qishloq xo‘jaligi, energetika, transport, yashil iqtisodiyot va boshqa sohalardagi ko‘plab loyihalar iqtisodiy o‘sish, sanoatni modernizatsiya qilish, iqtisodiyotni yaxshilashga muhim hissa qo‘shmoqda. Qozog'istonda odamlarning turmush darajasi va atrof-muhitni muhofaza qilish va shu kabi muamolar ko’rib chiqildi. Mamlakatlar o’rtasida 5 ta doimiy chegara punkti, 5 ta transchegaraviy neft va gaz quvurlari, 2 ta chegaraviy temir yo l liniyasi va xalqaro chegara hamkorligi markazi mavjud bo’libʻ Lyanyungandagi Xitoy-Qozog‘iston logistika hamkorligi bazasi Qozog‘istonning Tinch okeaniga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish joyiga aylandi. Qozog iston hududidan o tuvchi ʻ ʻ Xitoy-Yevropa temir yo l ekspressi “po lat tuyalar karvoniga” aylandi. ʻ ʻ Xitoy- Qozog‘iston hamkorligi amaliyoti “Bir kamar, bir yo‘l” umumiy farovonlik taraqqiyot 38 Чжунхуа жэньминь гунхэго чжэнфу хэ Хасакэсытань гунхэго чжэнфу вэньхуа хэцзо седин (Соглашение о культурном сотрудничестве между Правительством РК и Правительством КНР). [Электронный ресурс]. - Режим доступа : www.chinabaike.com/law/gjt/1428060.html 39 План культурного сотрудничества на 1993-1994 гг.//Информационные системы Казахстана Параграф. [Электронный ресурс]. - Режим доступа: http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=1028896 40 Назарбаев Н. Дни культуры Казахстана в Китае усилят контакты в области искусства, живописи и музыки. Интервью Н. Назарбаева китайским СМИ. [Электронный ресурс]. - Режим доступа: http://www.zonakz.net/ articles/ 73609 47 yo‘li, o‘zaro manfaatli imkoniyatlar yo‘li va odamlarning manfaatdorlik tuyg‘usini oshiradigan baxt yo‘li ekanligini yaqqol isbotladi. Xitoy-Qozog‘iston do‘stligi odamlar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga yordam beradi. Xalqlar o'rtasidagi do'stlik odamlarning yaqinligida, odamlarning yaqinligi esa qalblarning hamjihatligidadir. O‘tgan 30 yil ichida Xitoy va Qozog‘iston Buyuk Ipak yo‘lidagi ming yillik tarixni davom ettirib, madaniyat, ta’lim, sport, fan va texnologiya, turizm va boshqa gumanitar sohalarda almashinuv va hamkorlikni chuqurlashtirdi. Abay Kunanbayev, Dimash Kudaybergen va boshqa qozog‘istonlik mashhurlar Xitoyda, Xitoyning Xiaomi, Huawei va OPPO kabi texnologiya brendlari esa Qozog‘istonda keng shuhrat qozonmoqda. Ikki mamlakat o rtasida talabalar soniʻ o sishda davom etmoqda va madaniyat almashinuvining “yosh elchilari” ko payishi ʻ ʻ natijasida xitoy tilini o'rganish Qozog'iston bo'ylab tez sur'atlar bilan o'sib bormoqda. Xitoy-Qozog'iston do'stligi koronavirus tumanini tarqatib yubordi. Koronavirus epidemiyasi boshlanganidan beri Xitoy va Qozog iston davlat rahbarlari telefon orqali ʻ koronavirusga qarshi kurashda birlashish haqida ko p marta gaplashgan. ʻ Ikki mamlakat hukumatlari va xalqlari bir qayiqda bo‘lib, qiyinchiliklarni yengib o‘tishda bir-birlariga ko‘maklashishi, bir-biriga mustahkam ma’naviy yordam va epidemiyaga qarshi katta moddiy yordam ko‘rsatishi bu ham aloqalarni yanada mustaxkamladi. Qozoq maqolida yaxshi aytilgan: “Do‘stlik – bebaho boylik”. O‘tgan 30 yil ichida xalqaro vaziyat muttasil o‘zgarib borayotganiga qaramay, Xitoy va Qozog‘iston o‘rtasidagi do‘stlik vaqt o‘tishi bilan mustahkamlanib bordi. Ko'p asrlik o'zgarishlar tufayli yuzaga kelgan imkoniyat va muammolarga duch kelgan Xitoy va Qozog'iston ikki davlat rahbarlari erishgan muhim kelishuvni so'zsiz amalga oshirishi, strategik o'zaro ishonchni doimiy ravishda mustahkamlashi, o'zaro manfaatli hamkorlikni kengaytirishi, yaxshi qo'shnichilik do'stligini chuqurlashtirishi, mushtaraklikni saqlashi kerak. “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusini Qozog‘istonning yangi iqtisodiy rivojlanish siyosati bilan integratsiyalashuviga ko‘maklashish, turli sohalardagi hamkorlikni chuqurlashtirish, o‘zaro savdo sifati va ko‘lamini oshirish, tranzit va transport hamkorligi va o‘zaro aloqalarni mustahkamlash, shu kabi sohalarda hamkorlikni 48 chuqurlashtirishni davom ettirish. energetika, moliya, qishloq xo'jaligi, chorvachilik, fan va texnologiya, elektron tijorat va boshqalar kabi ikki mamlakat o'rtasidagi iqtisodiy hamkorlikni sifat jihatidan rivojlantirishga yordam beradi va ikki mamlakat va xalqlar uchun ko'proq imtiyozlar yaratadi. 41 41 2 февр. 2022 г. — Казахстанско - китайские отношения привели к значительным успехам. Политическое взаимодоверие между двумя странами достигло беспрецедентной высоты 49 III BOB. QOZOG’ISTON RESPUBLIKASINING XALQARO TAShKILOTLAR BILAN O’ZARO MUNOSABATI VA ISTIQBOLI 3.1. Qozog’iston Respublikasi va Birlashgan Millatlar Tashkiloti munosabati Qozog‘iston xalqaro tashkilotlar faoliyatida faol ishtirok etdi. 2010 yilda Qozog'iston YXHTga, 2011 yilda Islom hamkorlik tashkilotiga raislik qildi. Dastlabki kunlardanoq Shanxay hamkorlik tashkiloti ishida faol ishtirok etgan, 2010- 2011 yillarda uning raisi bo‘lgan. 2016-yilda mamlakat 2017-2018-yillar uchun BMT Xavfsizlik kengashining nodoimiy a’zosi etib saylangan 42 . 2017-yilda Ostona shahrida 112 davlat ishtirokida muqobil energiya mavzusiga bag‘ishlangan EXPO-2017 Butunjahon ko‘rgazmasi bo‘lib o‘tdi. Ko‘rgazma yakunlangach, o‘z joyida “Ostona” xalqaro moliya markazi ochildi 43 BMTning asosiy vazifalaridan biri dunyo tinchligini saqlash, xalqaro hamkorlikni rivojlantirish va kollektiv xavfsizlikni ta’minlashdan iborat bo’lib bu tashkilot ikkinchi jahon urushi tugaganidan so’ng 1945-yil 24-oktabrda tuzilgan va ko'p yillar davomida xalqaro inqirozlarning oldini olish va cho'zilgan nizolarni hal qilishda muhim rol o'ynab kelmoqda. U tinchlik o'rnatish va saqlash, gumanitar yordam ko'rsatish bilan bog'liq murakkab operatsiyalarni amalga oshirdi. Qozog‘iston Respublikasi 1992-yil 2-martda Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a’zo bo‘lib kirishi mamlakatning jahon hamjamiyatiga chinakam mustaqil davlat sifatida tarixiy voqea bo‘ldi. Qozog‘iston BMTga nafaqat jahon hamjamiyatining yangi a’zosi, balki hozirgi zamonning eng dolzarb xalqaro muammolari bo‘yicha faol pozitsiyani egallagan davlat sifatida kirib keldi. 1991 yilda Semipalatinsk poligonining yopilishi va 1992 yilda Lissabonda Yadroviy sinovlarni to'liq taqiqlash to'g'risidagi Shartnomaga (NPT) ko’ra yadro quroliga ega bo'lmagan davlat sifatida qo'shilish majburiyati 42 Казахстан впервые стал председателем Совбеза ООН . dw.com (25 июля 2019). Дата обращения: 25 июня 202 2 . 43 Назарбаев об ЭКСПО, Сирии и своей работе . Vlast.kz (14 сентября 2017). Дата обращения: 25 июня 202 2 . 50 Qozog'istonga o'z tashabbuslarini ilgari surish uchun katta imkoniyatlar berdi. Qozog iston delegatsiyasi BMTning to liq a zosi sifatida ishtirok etgan birinchiʻ ʻ ʼ forum 1992 yil kuzida bo lib o tgan BMT Bosh Assambleyasining 47-sessiyasi edi. ʻ ʻ Mazkur sessiyada Qozog‘iston Respublikasi Prezidenti N.A.Nazarboyev Qozog‘istonning xalqaro siyosati haqida batafsil ma’ruza qildi. Qozog istonning BMT doirasida asosiy vazifalaridan biri global va mintaqaviy ʻ xavfsizlik sohasida xalqaro maydon, siyosat va iqtisodiyotda adolatli dunyo tartibini o'rnatish, barqaror rivojlanish asoslarini yaratish va jahon hamjamiyati a'zolar o'rtasidagi munosabatlarni uyg'unlashtirishdan iborat. 44 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi Qozog istonda 1993 ʻ yilda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi tashkil etilgan bo’lib shu davirdan boshlab bu dastur o z faoliyatini milliy strategik maqsadlarga ʻ muvofiqlashtirib, asosiy e tiborni ijtimoiy rivojlanish va qashshoqlikka barham ʼ berish, demokratik jarayon orqali samarali boshqaruv, adolatli iqtisodiy o sish va ʻ barqaror atrof-muhitni boshqarishga qaratib kelmoqda. BMTTD maslahatchilari hukumatga xususiylashtirish milliy dasturini ishlab chiqishda muvaffaqiyatli yordam berdi. Shuningdek, Atrof-muhitni muhofaza qilish va barqaror rivojlanish bo‘yicha Milliy harakatlar rejasi, Ayollar salomatligini mustahkamlash bo‘yicha Milliy harakatlar, Ijtimoiy rivojlanishga ko‘maklashish (SDS), Sog‘lom turmush tarzi dasturi va boshqa rejalarni isloh qilish va amalga oshirish yuzasidan maslahat xizmatlari ko‘rsatildi. Yana bir ustuvor vazifa – davlat boshqaruvi tizimini takomillashtirish edi. BMTTD Semipalatinsk viloyatidagi 40 yil davom etgan yadro fojiasiga javoban Semipalatinsk viloyatining gumanitar-ekologik reabilitatsiyasi va iqtisodiy rivojlanishining kompleks dasturini ishlab chiqqan yetakchi donorlar qatoridan joy oldi. BMTTD ko magida Qozog iston BMTning inson huquqlari ʻ ʻ bo yicha bir qancha hujjatlariga qo shildi. ʻ ʻ 44 Выступление Президента РК Назарбаева на 47 сессии Генеральной Ассамблеи ООН 5 октября 1992 года // Казахстанская правда. - 6 октября 1992 года. 51 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg'armasi (UNICEF) Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bolalar jamg‘armasi (YUNISEF) va Qozog‘iston hukumati o‘rtasidagi hamkorlik dasturi besh yo‘nalishni o‘z ichiga oladi: ona va bola salomatligi, ona va bola ovqatlanishi, boshlang‘ich ta’lim, suv va kanalizatsiya, rejalashtirish va targ‘ibot ishlari. Dasturda asosiy e'tibor ona va bola salomatligi va ovqatlanishiga qaratilgan bo’lib UNICEF ko‘magida Qozog‘istonda bolalar o‘limining ko’payishini kamaytirishga muvaffaq bo‘ldi. Qozog‘istonning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konventsiyani (CRC) ratifikatsiya qilishi UNICEFga bolalar huquqlarini himoya qilish uchun ko‘proq imkoniyatlar berdi. UNICEFning Qozog‘istondagi dasturi, shuningdek, Orol dengiziga ekologik va mintaqaviy yordam dasturida (ASPERA) vaksinalar, shpritslar, asosiy dori-darmonlar va sinflarni jihozlash uchun asbob-uskunalar bilan ta’minlash, o‘qituvchilar malakasini oshirish, maktablarni toza ichimlik suvi bilan ta’minlash va ta’lim sifatini yaxshilashni o‘z ichiga olmoqda. 2000 yil fevral oyida Qozog'iston Respublikasi hukumati va UNICEF o'rtasida hamkorlik dasturi bo'yicha istiqbolli kelishuvlar imzolandi. Bunda avvalgidek salomatlikka asosiy e'tibor berildi, lekin ko'proq ta'lim, shuningdek, alohida qo'llab-quvvatlashga muhtoj bolalarga yordam berish, yoshlarning jamoat ishlarida ishtirok etishi kabi muommolar o’z yechimini topmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Aholi jamg'armasi (UNFPA) BMT Aholi jamg'armasining Qozog'istonga yordami 1992 yilda boshlangan va shundan beri asosan reproduktiv salomatlik oilaviy rejalashtirish xizmatlari sifatini yaxshilash va qo'llab-quvvatlashga qaratilgan. Buning natijasida asbob-uskunalar bilan ta’minlash, o‘quv markazlarini tashkil etish va tibbiyot xodimlarini tayyorlash hamda aholi o‘rtasida axborot tarqatish amalga oshirildi. Mahalliy NNTlar orqali oilani rejalashtirishning zamonaviy usullari bo’yicha 1998-1999 yillardan 2030 yilgacha bo'lgan ijtimoiy strategik rejaga javoban UNFPA Qozog'iston Respublikasi 52 hukumatiga aholi siyosatini shakllantirish va Qozog'istonda birinchi aholini ro'yxatga olishni qo'llab-quvvatlashda yordam berdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Narkotik moddalarni nazorat qilish boshqarmasi va jinoyatlarning oldini olish (OCCPP) Birlashgan Millatlar Tashkilotining Narkotik moddalarni nazorat qilish va jinoyatchilikning oldini olish boshqarmasi Qozog‘istonda bir milliy va bir mintaqaviy loyihani amalga oshirmoqda. Qozog‘istonda narkotik moddalarning noqonuniy aylanishiga qarshi chora-tadbirlarni kuchaytirish va takomillashtirish» (775 ming AQSH dollari) bo‘yicha Qozog‘iston Respublikasi hukumatini giyohvandlikka qarshi kurash bo‘yicha chora-tadbirlar sohasida maslahat yordami ko‘rsatish, giyohvand moddalarni nazorat qiluvchi organlarda malaka oshirish yo‘li bilan qo‘llab-quvvatlash boshlandi. Yana bir loyiha “Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikistonda giyohvandlik o‘simliklarining noqonuniy o‘sish hududlarini xaritalash” 1997-yil dekabr oyida boshlangan bo’lib Qozog'iston Respublikasi Prezidentining iltimosiga binoan 1998 yilda ODCCP hukumatga giyohvand moddalar va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash bo'yicha bosh reja ishlab chiqishda o’z yordamini taqdim etdi. Ushbu loyihaning umumiy byudjeti taxminan 5,5 million AQSh dollarini tashkil etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Oliy komissari boshqarmasi Qochqinlar (UNHCR) BMT Qochqinlar bo‘yicha Oliy komissarligi boshqarmasi 1995-yil sentabr oyida Qozog‘iston Respublikasi hukumati va nodavlat tashkilotlariga qochqinlar bilan ishlashning huquqiy asoslari va institutsional tuzilmalarini mustahkamlash va ular bilan bog‘liq muammolarni hal etishda yordam ko‘rsatish maqsadida ochilgan. Hozirda Qozog‘istonda, asosan, Tojikiston, Afg‘oniston, Chechenistondan 14,5 mingga yaqin qochqin istiqomat qiladi. Olmaotadagi vakolatxona qochqinlarni himoya qilish va ularga yordam berishga qaratilgan qator loyihalar ustida ishlamoqda, shuningdek, qochqinlar to'g'risidagi qonunni ishlab chiqishda ko'maklashmoqda. Ushbu loyihalar mamlakatda qochqinlar bilan ishlashda ma'lum yutuqlarga erishdi. Bu Qozog'iston Respublikasining 1999 yil yanvar oyida 53 qochqinlar maqomi to'g'risidagi 1951 yil Jeneva konventsiyasiga qo'shilishida, shuningdek, qochqinlar maqomi to'g'risidagi qonun loyihasini ishlab chiqishda o'z aksini topdi. Bundan tashqari, UNHCR qochqinlar bilan bog'liq xalqaro hujjatlar bo'yicha bir qator seminarlar va simpoziumlar o'tkazdi. Inson huquqlari va qochqinlar bo'yicha bir qator hujjatlarni nashr etishda ishtirok etdi. Qochqinlarning zaif guruhlari Qizil Xoch va Yarim Oy jamiyati orqali uzoq muddatli strategiya sifatida BMTning Qochqinlar bo yicha Oliy komissarligi Olmaotada texnik yordamʻ ko rsatish, davlat va nodavlat tashkilotlarini umumiy qo llab-quvvatlash orqali ʻ ʻ Qozog istonning qochqinlar bilan bog liq potentsial muammolarni mustaqil hal qilish ʻ ʻ salohiyatini rivojlantirish uchun barcha sa y-harakatlarini amalga oshirdi. ʼ Qozog'iston Bolalar jamg'armasi va Inson huquqlari va qonun ustuvorligi xalqaro byurosi BMTning Qochqinlar bo'yicha Oliy komissarligi loyihasi hamkorlari sifatida muhim moddiy yordam va inson huquqlari bilan bog'liq masalalar bo'yicha treninglar amalga oshirildi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ayollar uchun taraqqiyot jamg'armasi (UNIFEM) Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ayollar uchun Taraqqiyot Jamg'armasi (UNIFEM) ayollar huquqlari, iqtisodiy va siyosiy taraqqiyot va gender tengligi bo'yicha innovatsion dasturlarga moliyaviy yordam va texnik yordam ko'rsatadi. Qozog‘istonda 1999-yil iyul oyida tashkil etilganidan buyon UNIFEM BMTTD, UNDGO va UNIFEM bilan birgalikda “Pekin Harakat platformasini amalga oshirishda BMTning doimiy koordinatori faoliyatini qo‘llab-quvvatlash” loyihasini amalga oshirib kelmoqda. Ushbu loyihaning asosiy maqsadlari ayollarning rolini kuchaytirish va gender tamoyillarini joriy etish, gender siyosati va dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish, BMT agentliklari, fuqarolik jamiyati va hukumat o'rtasidagi biznes va samarali munosabatlarni rivojlantirishda qo'llab-quvvatlash va yordam ko'rsatishdan iborat. Pekin harakat platformalarining strategiyalarini amalga oshirish, UNDAF, CCA va GCC kabi BMT materiallari va hujjatlarida genderni hisobga olish va UNIFEM targ'ibotini ilgari surish bo'yicha faoliyat yuritmoqda. 54 Xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) Qozog‘iston Respublikasi hukumatiga Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan ko‘rsatilayotgan asosiy texnik yordam ikkita yirik loyiha orqali amalga oshirilmoqda: “Mahalliy iqtisodiyotni qayta qurish va bandlikni tartibga solish: tushkun hududlarda ish o‘rinlarini yaratish bo‘yicha ko‘rgazmali loyiha” (239 ming. AQSH dollari) va “O z biznesingni boshla va takomillashtir” (250ʻ ming AQSH dollari). 1995 yilda tashkil etilganidan buyon XMT ish haqi siyosatini ishlab chiqish, bandlik siyosatini ishlab chiqish va boshqa masalalar bo'yicha turli maslahat xizmatlarini ko'rsatib kelmoqda. Qozog‘istonda ish joyidagi xavfsizlik va kasb kasalliklari, shuningdek, uch tomonlama munosabatlar tizimini joriy etish bo‘yicha qator seminarlar o‘tkazildi. Xalqaro mehnat tashkiloti mehnat, bandlik, xavfsizlik va mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi turli qonun loyihalariga sharh va tavsiyalar berdi. 1995-1996 yillarda XMT BMTTD rahbarligida Ijtimoiy rivojlanish strategiyasi doirasida “Qozog‘iston sanoat korxonalarini qayta qurish” masalasi bo‘yicha tadqiqot o‘tkazdi, bir qancha hujjatlarni ratifikatsiya qilishda yordam berdi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta'lim, fan va madaniyat masalalari bo'yicha tashkiloti (YUNESKO) mandate Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta'lim, fan va madaniyat masalalari bo'yicha tashkilotining mandati qonun va inson huquqlariga umumbashariy hurmatni rag'batlantirish maqsadida ta'lim, fan, madaniyat va kommunikatsiyalar orqali xalqlar o'rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish orqali tinchlik va xavfsizlikni ta'minlashdan iborat. irqi, jinsi, tili va dinidan qat'i nazar, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomida dunyo xalqlari tomonidan mustahkamlangan asosiy erkinliklar. YuNESKOning Olmaotadagi vakolatxonasi 1994 yilda ochilgan va shundan beri Qozog'istonda rasmiy va norasmiy ta'lim sohasida donorlik yordamini muvofiqlashtirishda yetakchi rol o'ynadi. Shunday qilib, 1995-1996 yillarda. YuNESKO Qozog istonda umumiy qiymati 890 000 AQSh ʻ dollari bo lgan boshlang ich, o rta, oliy va kasb-hunar ta limi bo yicha milliy tahlilga ʻ ʻ ʻ ʼ ʻ rahbarlik qildi va muvofiqlashtirdi. Ilm-fan sohasida YuNESKO Orol dengizi mintaqasida yirik monitoring loyihasini amalga oshirmoqda, shuningdek, Kaspiy 55 dengizi va Semipalatinskdagi sobiq yadro poligoniga oid masalalar ustida ishlamoqda. YUNESKO o zining mintaqaviy “Ipak yo li” loyihasi orqaliʻ ʻ madaniyatni faol targ ib qilmoqda. Eng muhim misollardan biri xalqaro va ʻ qozog‘istonlik rassomlar o‘rtasidagi hamkorlik ko‘lamini kengaytiruvchi “Bridge” dasturidir. Ofis faoliyatining birinchi yilidan boshlab ommaviy axborot vositalarini qo'llab-quvvatlash va jurnalistikani rivojlantirishga qaratilgan kommunikatsiyalarni rivojlantirishda ko'mak ko'rsatilmoqda. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (VOZ) Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining Qozog‘istondagi dasturining asosiy ustuvor yo‘nalishlari: sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilish, ona va bola salomatligi, hamshiralik xizmati islohoti, milliy ovqatlanish siyosati, yuqumli kasalliklarga qarshi kurash, yuqumli bo‘lmagan kasalliklarga qarshi kurash, dori siyosatini rivojlantirish, ekologiya va salomatlik. . JSST Qozog'istonga o'rta muddatli harakatlar dasturini amalga oshirishda, shuningdek, boshqa mamlakatlar va JSST tarmog'i bilan o'zaro hamkorlikda yordam beradi. 1996 yilda Qozog'istonda bir nechta loyihalar ishga tushirildi, shu jumladan MECACAR loyihasi, natijada Qozog'istonga poliomielitga qarshi 2 920 000 vaksina yetkazib berildi, boshqa donorlar bilan hamkorlikda markaziy va mahalliy hokimiyat organlari bilan bog'liq dasturlarni hal qilishda yordam beradigan "Suv ta'minotini yaxshilash" loyihasi. toza ichimlik suvi bilan. Hukumat va JSST o'rtasida 2000-2001 yillarga mo'ljallangan o'rta muddatli hamkorlik dasturi amalga oshirilmoqda. 1996 yildan beri JSST CARK mintaqaviy loyihasini sog'lom onalik, emizish, oilani rejalashtirish va bolalar kasalliklarini integratsiyalashgan holda boshqarishga yordam berish orqali qo'llab-quvvatlab kelmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti (UNIDO) Qozog iston 1997-yil iyun oyida BMTning sanoatni rivojlantirish tashkilotiga rasman ʻ a zo bo lgan. 2000 yilda UNIDO Qozog'istonda o'zining rasmiy vakolatxonasini ʼ ʻ ochdi. Vaholanki, Qozog‘iston bu tashkilotga a’zo bo‘lgunga qadar ham UNIDO turli loyihalarni amalga oshirgan. 1995-yil noyabr oyida BMTTD bilan birgalikda UNIDO 56 “Kichik va o rta biznesni rivojlantirish” loyihasini ishga tushirdi va birinchiʻ bosqichda Tekeli qo rg oshin-rux zavodini qayta qurishda yordam ko rsatdi. ʻ ʻ ʻ Loyihaning ikkinchi bosqichida Olmaota shahrida Biznes-maslahat markazi (BKM) tashkil etildi, u hozirda 454 nafarga yaqin tadbirkor va xususiy korxonalarga xizmat ko rsatgan, shuningdek, 2300 dan ortiq kishi uchun biznes asoslari bo yicha 38 ta ʻ ʻ seminar o tkazgan. Olmaota, Qizilo rda, Qo stanay, Tekeli va Uralsk. Olmaota ʻ ʻ ʻ shahar markazi xuddi shunday markazlarni Tekeli va Atirauda tashkil etishni qo‘llab- quvvatladi. UNIDO, shuningdek, BMTTDning gender rivojlanish, Orol dengizi sohilini tiklash va salohiyatni rivojlantirish bo'yicha boshqa dastur va loyihalariga, shuningdek, BMTning boshqa agentliklariga yordam ko'rsatdi. Qozog‘iston BMTning tinchlikparvarlik faoliyati va tinchlikparvarlik salohiyatini mustahkamlash borasidagi sa’y-harakatlarini to‘liq qo‘llab-quvvatlaydi va BMTning “standby” kelishuvi tizimining vakolatlarini yanada kengaytirish bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlarni ijobiy baholaydi. Qozog'istonning ushbu faoliyatdagi faol ishtirokining dalili - Qozog'iston tinchlikparvar batalyonining (Kazbat) tashkil etilishi bo'lib, uning bo'linmalari hozirda Iroqdagi barqarorlashtirish kuchlari tarkibida xizmat qilmoqda. 45 3.2. Qozog’iston Respublikasining Shanxay hamkorlik tashkiloti bilan o’zaro munosabatlari 45 Вербицкая Н. Вместе с ООН – в мировое сообщество // Казахстанская правда. 2001. 12 марта. 57 Shanxay Hamkorlik Tashkiloti (ShHT) submintaqaviy xalqaro tashkilot bo lib, ungaʻ 6 ta davlat: Qozog iston, Xitoy, Qirg iziston, Rossiya, Tojikiston va O zbekiston ʻ ʻ ʻ kiradi. Sovet Ittifoqi va Mustaqil Davlatlar Hamdo stligining umumiy hududi ʻ Yevrosiyo hududining 61% ni, umumiy demografik salohiyat esa dunyo aholisining to rtdan bir qismini tashkil etadi. Iqtisodiy salohiyat esa SSSRdagi eng qudratli Xitoy ʻ iqtisodiyotini o z ichiga oladi. Rasmiy ish tillari rus va xitoy tillaridir. ʻ Bosh qarorgohi Pekinda. ShHT ramziyligi markazida tashkilot emblemasi tushirilgan oq bayroqni o'z ichiga oladi. Gerbning yon tomonlarida ikkita dafna gulchambari tasvirlangan, o'rtada - Yerning sharqiy yarim sharining ramziy tasviri, yuqorida va pastda "oltilik" egallagan yerning konturlari - yozuvi. Xitoy va rus: "Shanxay hamkorlik tashkiloti". Shanxay hamkorlik tashkilotining salafi “Shanxay beshligi” (Rossiya, Qozog iston, Qirg iziston, Xitoy va Tojikiston) bo lib, chegara hududida ʻ ʻ ʻ harbiy sohada ishonchni mustahkamlash to g risidagi bitim (1996-yil) imzolanishi ʻ ʻ natijasida tuzilgan. va O'zaro kelishuv chegara hududida qurolli kuchlarni qisqartirish (1997). Bu mamlakatlarning yaqinlashuvi, birinchi navbatda, Shimoliy koalitsiya qo shinlari va “Tolibon” ʻ harakati o rtasida fuqarolar urushi davom etayotgan Markaziy Osiyodagi ʻ beqarorlikning asosiy manbai – Afg onistondan ularning chegara hududlari ʻ xavfsizligiga tahdid solganligi bilan bog liq edi. Bu ikki shartnomaning birinchisi ʻ Shanxayda imzolangan bo‘lib, “Shanxay beshligi” atamasi paydo bo‘ldi. Olmaota (1998), Bishkek (1999), Dushanbe (2000) sammitlaridagi qo‘shma ishlar “Shanxay ruhi” deb nom olgan sammitlarni yaratishga – o‘zaro ishonch muhitini rivojlantirishga imkon berdi. konsensus mexanizmiga kelish uchun maslahatlashuvlar va erishilgan kelishuvlar qoidalarini amalga oshirish bo'yicha ixtiyoriy kelishuv. Asta-sekin masalalar doirasi tashqi siyosat, iqtisodiyot, atrof-muhitni muhofaza qilish, jumladan, suv resurslaridan foydalanish, madaniyat va boshqalarga kengayib bordi. Bularning barchasi sammitlar va maslahatlashuvlar tizimini yangi mintaqaviy birlashma sifatida rasmiylashtirish zaruriyatiga olib keldi. 58 2001 yil 14-15 iyun kunlari Shanxayda olti davlat - Rossiya, Xitoy, Qozog'iston, Qirg'iziston, Tojikiston va O'zbekiston rahbarlarining uchrashuvi bo'lib o'tdi. ShHT tashkil etilganligini e'lon qildi. Sammitda qabul qilingan deklaratsiyada Markaziy Osiyoda tinchlik, xavfsizlik va barqarorlikni saqlash va ta’minlash, shuningdek, siyosiy, savdo-iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, madaniy-ma’rifiy, energetika, transport, ekologiya va boshqa sohalardagi hamkorlikni rivojlantirish e’lon qilindi. sohalari asosiy maqsadlar sifatida belgilandi. Yana bir muhim hujjat – Terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurash to‘g‘risidagi konventsiya birinchi marta xalqaro miqyosda, separatizm va ekstremizmning zo'ravonlik, jinoiy javobgarlikka tortiladigan harakatlar sifatida ta'rifi. Uning imzolanishi Xitoyning uyg‘urlar - turkiyzabon musulmonlar yashaydigan Markaziy Osiyo bilan chegaralar yaqinidagi separatistik harakatlardan xavotirlanishi bilan bog‘liq edi. Markaziy Osiyoning barcha davlatlari ichida aholisi eng ko'p bo'lgan va mintaqada Islom xalifaligini tiklashning radikal tarafdorlari tomonidan bo'lginchilik ko'rinishlariga eng ko'p moyil bo'lgan O'zbekiston ham ushbu hujjatga qiziqish uyg'otdi. 2001 yilgi Konventsiya asosida terrorizm, separatizm, ekstremizm, giyohvandlik va qurol-yarog savdosi, shuningdek, noqonuniy migratsiyaga qarshi kurashish bo yichaʻ ʻ hamkorlikni takomillashtirish maqsadida Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi (MATT) tuzildi, 2002 yilda u ShHTning doimiy organi maqomi. Uning vazifalariga ShHT davlatlarining huquqni muhofaza qilish organlari va razvedka idoralari harakatlarini muvofiqlashtirish kiradi. 2002 yil iyun oyida Sankt-Peterburgda ShHTga a'zo davlatlar rahbarlarining ikkinchi yig'ilishi bo'lib o'tdi, unda uchta hujjat - Nizom imzolandi. Shanxay hamkorlik tashkiloti, ShHTga a zo davlatlar o rtasida Mintaqaviy aksilterror ʼ ʻ tuzilmasi to g risidagi bitim va ShHTga a zo davlatlar rahbarlarining deklaratsiyasi. ʻ ʻ ʼ Bir yil avval deklaratsiyada e’lon qilingan ShHTni rivojlantirish yo‘nalishlari Nizomda qonuniy jihatdan mustahkamlangan. Ushbu nizom “oltilikka” xalqaro tashkilot maqomini berdi va hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari bilan bir qatorda umumiy yo‘nalishni shakllantirish, boshqa davlatlar va tashkilotlar bilan aloqalar 59 o‘rnatishning ichki tuzilishi va mexanizmini belgilab beruvchi asosiy hujjatga aylandi. 2003 yil may oyida uchinchi kalit ShHT sammiti tarixida. Unda ShHT asosiy organlari ish tartibi, byudjetni shakllantirish mexanizmi va ShHT turli bo‘linmalarining joriy faoliyatiga oid boshqa masalalarni belgilovchi hujjatlar imzolandi. Tashkilotning gerbi va bayrog'i qabul qilindi. Xitoyning Rossiyadagi rusiyzabon elchisi Chjan Deguang ShHTning birinchi ijrochi kotibi etib saylandi. ShHT Nizomining maqsad va vazifalarini bajarish uchun tashkilot tarkibida quyidagi organlar tashkil etildi: Davlat rahbarlari kengashi (DHT); Hukumat rahbarlari kengashi (CGP); Tashqi ishlar vazirlari kengashi (CMFA); Vazirlik va idoralar rahbarlarining yig‘ilishlari; Milliy koordinatorlar kengashi (CNC); Mintaqaviy antiterror tuzilmasi (RATS); Kotibiyat doimiy faoliyat yurituvchi ma muriy organʼ bo lib, Bosh kotib (2007 yildan Qozog iston vakili B. K. Nurgaliyev) boshchilik ʻ ʻ qiladi. Yuqorida ta kidlanganidek, dastlab ShHT faoliyati Markaziy Osiyoda ʼ terrorchilik harakatlari, shuningdek, separatizm va ekstremizmga qarshi kurashish bo yicha o zaro mintaqalararo harakatlar sohasida yotadi. ʻ ʻ Shunday qilib, 2001-yilda 11-sentabrda Nyu-Yorkda yuz bergan terakt munosabati bilan oltita davlat hukumat rahbarlari uni qoralab, jahon hamjamiyati bilan birgalikda terrorizmga qarshi murosasiz kurash olib borishga qat iy qarorlarini bildirgan holda ʼ bayonot berdilar. 2002 yil 23 mayda yana bir ShHTga a zo davlatlarning huquqni muhofaza qilish organlari va razvedka idoralari ʼ rahbarlarining yig ilishi bo lib o tdi, unda “Shanxay hamkorlik tashkilotiga a zo ʻ ʻ ʻ ʼ davlatlar o rtasida mintaqaviy aksilterror tuzilmasi to g risidagi Bitim loyihasi ʻ ʻ ʻ bo yicha qaror” imzolandi. Shuningdek, aksilterror tuzilmasini imkon qadar tezroq ʻ faollashtirish maqsadida uning asosida boshqa tegishli hujjatlarni ishlab chiqishni jadallashtirish tavsiya etildi. O'sha yilning 7 iyunida Sankt-Peterburgda Shanxay tashkilotiga a'zo davlatlar rahbarlarining yig'ilishida hamkorlik, Mintaqaviy aksilterror tuzilmasi to g risidagi bitim imzolandi. 2006 yil 21 ʻ ʻ aprelda ShHT dunyoda terrorizmning moliyaviy tayanchi sifatida xalqaro narkotik 60 mafiyasiga qarshi kurashish rejalarini e'lon qildi. 2007-yil 1-oktabrda ShHT Bosh kotibi Bolat Nurgaliyev tashkilotga a zo davlatlarni giyohvand moddalarningʼ noqonuniy aylanishiga qarshi kurash bo yicha hamkorlikni faollashtirishga chaqirib, ʻ asosiy e tiborni Afg oniston yo nalishida narkotiklar ekspansiyasiga qarshi kurashga ʼ ʻ ʻ qaratgan edi. Tashkilot tashkil etilganidan buyon ishtirokchi davlatlar bir qancha qo‘shma aksilterror mashg‘ulotlarini o‘tkazdi. Ulardan birinchisi 2003 yilning avgust oyida bo'lib o'tgan. Mashg'ulotlarning birinchi bosqichi Qozog'istonda, ikkinchisi Xitoyda o'tkazilgan. Shanxay hamkorlik tashkiloti dastlab qo‘shni davlatlar chegaralarini birgalikda qo‘riqlash maqsadida tashkil etilganiga qaramay, deyarli darhol uning faoliyati iqtisodiy yo‘nalishga ham ega bo‘ldi. Shanxay hamkorlik tashkiloti ish boshlaganidan bir necha oy o‘tib, Olmaotadagi birinchi yig‘ilishida Shanxay hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlar hukumat rahbarlari mintaqaviy savdo-iqtisodiy hamkorlik, ShHTni rivojlantirish va boshqa masalalarni muhokama qildilar. muammolar ShHTga a zo davlatlar hukumatlari o rtasida mintaqaviy iqtisodiy hamkorlikning ʼ ʻ asosiy maqsad va yo nalishlari hamda savdo va investitsiya sohasida qulay shart- ʻ sharoitlar yaratish to g risida Memorandum imzolandi. ʻ ʻ 2002 yil may oyida Shanxayda ShHTga a zo davlatlar iqtisodiyot va savdo ʼ vazirlarining birinchi yig ilishi bo lib o tdi. Tomonlar Iqtisodiyot va savdo ʻ ʻ ʻ vazirlarining uchrashuvlarini o‘tkazish hamda savdo va sarmoya sohasida qulay shart-sharoitlar yaratish mexanizmini rasman ishga tushirdi. Uchrashuv yakunlari bo yicha ShHTga a zo davlatlar hukumatlari o rtasida mintaqaviy iqtisodiy ʻ ʼ ʻ hamkorlikning asosiy maqsad va yo nalishlari to g risidagi Memorandumga protokol ʻ ʻ ʻ imzolandi. hamkorlik va savdo va investitsiyalar uchun qulay muhit yaratish jarayonini boshlash hamda tashqi iqtisodiy va tashqi savdo faoliyati uchun mas ul vazirlarning birinchi ʼ yig ilishi yakunlari bo yicha qo shma bayonot. ʻ ʻ ʻ 61 2003-yil sentabr oyida ShHTga a zo davlatlar hukumat rahbarlari 20 yillik ko pʼ ʻ tomonlama savdo-iqtisodiy hamkorlik dasturini imzoladilar. Mazkur Dasturga muvofiq, ShHTda erkin savdo zonasini tashkil etish uzoq muddatli maqsad, qisqa muddatda esa mintaqada tovar oqimini ko‘paytirish ko‘zda tutilgan edi. Hamkorlik energetika, transport, qishloq xo'jaligi, telekommunikatsiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va boshqalarni qamrab olishi kerak edi. Hamkorlikni rivojlantirish bo'yicha chora-tadbirlar rejasi bir yildan so'ng - 2004 yil 23 sentyabrda imzolandi. 2005-yil 26-oktabrda ShHTning Moskva sammitida tashkilot bosh kotibi Chjan Deguang ShHT qo shma energetika loyihalariga, ʻ jumladan, neft-gaz sektorini rivojlantirish, uglevodorod zahiralarini qidirish va suvni birgalikda foydalanishga e tibor qaratishini e lon qildi. Ushbu sammitda keyingi ʼ ʼ loyihalarni moliyalashtirish uchun ShHTning banklararo assotsiatsiyasini tashkil etish ham kelishib olindi. SHHT IBCning birinchi majlisi bo lib o tdi ʻ ʻ Pekin 2006 yil 21-22 fevral. 2007 yil iyul oyida Ostonada bo lib o tgan ShHT ʻ ʻ sammitida esa Prezident N.A. Nazarboyev “rangli” inqiloblar haqida aniq bayonotlar berdi. Nursulton Abishevich Nazarboyev xalqaro hamjamiyat e’tiborini tortgan keng ko‘lamli innovatsion g‘oyalar tashabbuskori hisoblanadi. Elbasy mustahkam amaliy asosga ega bo‘lgan bir qancha muhim, uzoqni ko‘zlagan va mazmunli tashabbuslarni ilgari surdi. 46 U, xususan, shunday dedi: “Agar biz bu “gul” inqiloblarini kuzatsak, hokimiyat tepasiga kelganlar iqtisodiyotni qayta taqsimlash, qayta xususiylashtirish va uni o‘zlari uchun olishga harakat qilayotganini ko‘proq ko‘ramiz. Agar shunday davom etsa, kelajakda ham xalq, uning farovonligi haqida qayg‘urish bo‘lmaydi”. 2008 yilning kuzida N.A. Nazarboyev ShHT Ijrochi kotibiga maktub yo‘llab, unda Qozog‘iston Shanxay hamkorlik tashkilotiga katta ahamiyat berishini qayd etgan. Qozog'iston Respublikasi Prezidenti eng qisqa vaqt ichida ekanligini ta'kidladi ShHTni nufuzli xalqaro tashkilot sifatida shakllantirish Qozog‘iston Respublikasi tashqi siyosatining ustuvor strategik yo‘nalishlaridan biridir. Tashkilotga a’zo barcha davlatlarning faol bunyodkorlik ishlari mintaqaviy va global xavfsizlikni ta’minlash, 46 Алиев М.А. О некоторых идеях развития ШОС // https://cyberleninka.ru/article/n/o-nekotoryh-ideyah-razvitiya-shos 62 ko‘p tomonlama savdo-iqtisodiy hamkorlikni jadal rivojlantirishda muhim omilga aylanishi kerak. Qozog iston Prezidenti, shuningdek, ShHTning istiqbolli vazifalaridan biri BMTningʻ ixtisoslashgan qo mitalari, boshqa mintaqaviy va submintaqaviy tashkilotlar bilan ʻ ilg or ishbilarmonlik aloqalarini kengaytirish bo lishi kerakligini ta kidladi. Shanxay ʻ ʻ ʼ hamkorlik tashkiloti Birlashgan Millatlar Tashkilotining Terrorizmga qarshi qo mitasi yig ilishlarida ʻ ʻ hozirdanoq vakillik qilgan holda ASEAN va YXHT bilan aloqalar mavjud bo lib, bu ʻ mintaqa davlatlari o rtasida teng huquqlilik asosida mintaqaviy hamkorlik va yaqin ʻ hamkorlikning yangi tizimini shakllantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratmoqda. va o'zaro manfaatdorlik. 2007 yil oktyabr oyida Moskvada ShHTga a zo davlatlar ʼ Hukumat rahbarlari kengashining majlisi bo lib o tdi. Unda Qozog‘istonning sobiq ʻ ʻ bosh vaziri Danial Axmetov 2007-yil yozida Ostonadagi sammit chog‘ida garov sifatida erishilgan kelishuvlar muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgani haqida gapirdi. samarali amalga oshirilishi barqaror iqtisodiy o'sish va davlatlararo mintaqaviy hamkorlik bo'lishi kerak. – ShHT mintaqada barqarorlikni, iqtisodiyot va savdo sohalarida muhim qadamlarning amalga oshirilishini ta’minlaydi, – dedi Qozog‘iston Respublikasi hukumati rahbari. – Biz uzoq muddatli dasturni yuqori baholaymiz. Shu bilan birga, e'tirof etish kerakki, qabul qilinganidan beri hech qanday taraqqiyot kuzatilmadi. Zero, bu vazirlik va idoralarning imkoniyatlaridan ko‘p hollarda to‘liq foydalanilmayapti”. Shu tariqa, tashkilot doirasida turli darajadagi uchrashuvlar chog‘ida transport, tranzit sohalarida hamkorlik masalalari ko‘rib chiqildi tashish va xalqaro transport koridorini yaratish. Biroq, aniq hujjatlar hali to'liq ishlab chiqilmagan. Shu bois Qozog‘iston bosh vaziri Toshkentda ShHTga a’zo davlatlar transport vazirlarining yig‘ilishi arafasida yagona kelishuvga erishish zarurligini ta’kidladi. Qozog‘iston hukumati rahbari ShHT taraqqiyot jamg‘armasi va banklararo assotsiatsiyalarni tashkil etish masalasiga ham to‘xtalib, maxsus ishchi guruh va ekspertlar ishining natijalarini muhokama qilish zarurligini ta’kidladi. 2009 yil 15-16 iyun Yekaterinburgda (Rossiya) Shanxayning navbatdagi sammitida 63 hamkorlik tashkiloti Qozog‘iston Prezidenti N.A. Nazarboyev radikal yangilanish rejasini amalga oshirish uchun YevrAzES, ShHT va Yevropa Ittifoqini birlashtirishni taklif qildi. Qozog‘istonning tashqi siyosati bunday ittifoq tuzish istagini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, keyingi yildan boshlab respublika EXHTga raislik qiladi. 2017- yilda Elboshi raisligida bo‘lib o‘tgan ShHTning Ostona sammiti tashkilot rivojida yangi sahifa bo‘ldi. Tashkilot tarixida birinchi marta yangi davlatlar - Hindiston va Pokistonni qabul qilish orqali uning a'zoligi kengaytirildi. 47 Qozog istonʻ Respublikasi Prezidenti xalqaro tashkilotlar doirasidagi siyosatining asosiy ustuvor yo nalishlarini e lon qildi: birinchidan, Qozog iston Yevroosiyo bo ylab transport ʻ ʼ ʻ ʻ yo laklari loyihalarini amalga oshirishga intiladi, ikkinchidan, Qozog iston YeXHT ʻ ʻ raisi sifatida Qozog iston xalqaro hamkorlik tashkiloti tashkil etish niyatida. NATO ʻ va ShHT, EXHT o'rtasida xavfsizlik bo'yicha muloqot va CICA. Bundan tashqari, Qozog‘iston prezidenti pul va moliyaviy unifikatsiya masalalarini muhokama qilishni taklif qildi. “Bugungi kunda YevrAzES davlatlari, xuddi ShHT kabi, genetik jihatdan nuqsonli jahon valyutasining mamlakatlarimiz iqtisodiyotiga bo‘lgan inqiroz yukini minimallashtirish uchun barcha asoslarga ega”, — dedi N.A. Nazarboev. - Amalda biz valyuta-moliyaviy integratsiya birlashmasini yaratishni boshlashimiz kerak. Uning doirasida o'zining yagona davlatlararo milliy naqd pulsiz barqaror to'lov birligi joriy etilishi mumkin. O'zining so'nggi kitoblaridan birida "Postindustrial jamiyatni shakllantirish strategiyasi va tsivilizatsiyalar hamkorligi" N.A. Nazarboyev ShHT faoliyati va Qozog‘istonning undagi rolini tahlil qiladi. Prezident tashkilotning xalqaro xavfsizlikni ta’minlash, terrorizm, separatizm va ekstremizmga qarshi kurashishdagi ahamiyatini alohida ta’kidlab, ishlab chiqarish tsikli va yaxlit mintaqaviy transport tizimiga ega bo‘lgan millatlararo klasterlarni yaratishning yangi imkoniyatlariga ishora qilmoqda. Prezident Q.To‘qayev 2020-yilgi sammitdagi nutqida “ShHT pandemiyaning salbiy oqibatlarini bartaraf etish bo‘yicha sa’y- 47 15 июн. 2021 г. — КАЗИНФОРМ - За прошедшие два десятилетия Шанхайская организация сотрудничества , основанная 15 июня 2001 года и ставшая одной из 64 harakatlarni muvofiqlashtirish bo‘yicha eng yaxshi natijaga erishganini ” ta’kidladi. 48 Qozog‘iston rahbari ShHT islom, nasroniy va konfutsiy sivilizatsiyalarining o‘zaro boyishiga katta hissa qo‘shayotganiga ishonchi komil. Shunday qilib, Qozog'istonning Shanxay Hamkorlik Tashkilotidagi ishtiroki tobora ortib bormoqda, deb taxmin qilishimiz mumkin. samarali. ShHT mamlakat tashqi siyosatida salmoqli o‘rinni egallab, ba’zan boshqa sohalarni siqib chiqardi. Buning sababi shundaki, Qozog‘iston rahbariyati Qozog‘iston ayni damda Yevropa va Osiyo o‘rtasida ham energetika sohasida, ham geosiyosatda o‘ziga xos ko‘prik bo‘lib, jahon miqyosida muhim rol o‘ynayotganidan xabardor. Qozog‘iston mintaqaviy integratsiyaning izchil tarafdorlaridan biri, Yevroosiyo makonini tinchlik, barqarorlik va farovonlik mintaqasiga aylantirishning yangi chaqiriqlari va istiqbollarini bir-biriga mos yoki yaqin tushunish, “Shanxay ruhi” tamoyillari: o‘zaro ishonch, o‘zaro manfaat, tenglik, o‘zaro maslahatlashuvlar tarafdori. , madaniyatlar xilma-xilligiga hurmat va birgalikda rivojlanish istagi. 48 15 июн. 2021 г. — КАЗИНФОРМ - За прошедшие два десятилетия Шанхайская организация сотрудничества , основанная 15 июня 2001 года и ставшая одной из 65 3.3. Qozog’iston Respublikasining xalqaro moliyaviy tashkilotlar bilan hamkorligi Zamonaviy Qozog‘iston izchil bozor o‘zgarishlari yo‘lidan bormoqda. Xususiylashtirish amalda yakunlandi, mutlaqo yangi soliq qonunchiligi qabul qilindi, zamonaviy bank tizimi barpo etildi, ichki tadbirkorlik shakllandi, qishloqda iqtisodiy munosabatlar tiklandi, uy-joy kommunal xo‘jaligi isloh qilindi, jamg‘arib boriladigan pensiya ta’minoti yaratildi. Qozog‘istonning suveren davlat sifatida rivojlanishining boshidanoq respublikada samarali iqtisodiy rivojlanishi uchun qonunchilik orqali ijobiy investitsiya muhitini yaratishga qaror qilindi. Chora-tadbirlar va ochiq demokratik siyosiy tizimni shakllantirish maqsadida Qozog‘iston moliya, transport va telekommunikatsiya sohalarida tarkibiy islohotlarni amalga oshirdi. Investorlar uchun eng jozibadori Qozog'istonning qudratli mineral- xom ashyo bazasi, shuningdek, og'ir sanoati va yetarlicha malakali mehnat resurslariningmavjudligi edi. 1998 yilda Qozog'iston hukumati va xorijiy investorlar o'rtasidagi muloqot vositasi sifatida Qozog'iston Respublikasi Prezidenti huzurida Xorijiy investorlar kengashi (XIM) tashkil etildi. FIS a zolari shug ullanayotganʼ ʻ masalalar shakl va mazmun jihatdan har xil: Ma'muriy samaradorlik, investorlar uchun viza tartib-taomillarini yengillashtirish va korruptsiyaga qarshi kurash bu boradagi asosiy masalalardan hisoblanadi. Moliya vazirligi Qozog‘iston Respublikasining tegishli xalqaro tashkilotlar bilan aloqa kanali sifatida belgilangan. “Qozog iston Respublikasining Xalqaro valyuta jamg armasiga, Xalqaro tiklanish va ʻ ʻ taraqqiyot bankiga, Xalqaro moliya korporatsiyasiga, Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasiga, investitsiyalarni kafolatlash bo yicha ko p tomonlama agentlikka, ʻ ʻ “Qozog iston Respublikasining xalqaro valyuta jamg armasiga a zoligi to g risida”gi ʻ ʻ ʼ ʻ ʻ qonunga muvofiq. Investitsion bahslar, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Osiyo taraqqiyot banki, 66 Islom taraqqiyot banki” Qozog‘iston Respublikasi Milliy banki: - XVFdan ularni sotib olish shaklida mablag‘ jalb qilish, shuningdek, Qozog‘iston Respublikasi nomidan XVFga mablag‘larning to‘lanishini ta’minlash huquqiga ega. Qozog‘iston Respublikasining XVFga a’zoligiga oid qarorlarning shartlari va XVJ Bitim moddalariga muvofiq, shuningdek, Qozog‘iston Respublikasining Departament faoliyatidagi ishtiroki munosabati bilan to‘lovlarni amalga oshiradi. XVFning maxsus qarz olish huquqlari; - Qozog'iston Respublikasi Hukumati bilan kelishilgan holda boshqa xalqaro tashkilotlardan kreditlar jalb qilish, kreditlar jalb qilishning moliyaviy shartlarini belgilash huquqiga ega. Hozirgi vaqtda Qozog'iston Respublikasi quyidagi xalqaro moliyaviy tashkilotlarning a'zosi hisoblanadi: 1. Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVF); 2. Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB); 3. Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC); 4. Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA); 5. Ko'p tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi (MIGA); 6. Investitsion nizolarni hal qilish xalqaro markazi (ICSID); 7. Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB); 8. Osiyo taraqqiyot banki (OTB); 9. Islom taraqqiyot banki (ITB). Xalqaro valyuta jamg'armasi (XVJ) Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) maxsus agentligidir. Bu hukumatlararo tashkilot bo lib, unga a zo davlatlar o rtasidagi pul-kredit munosabatlarini tartibga solishʻ ʼ ʻ hamda to lov balansi taqchilligi tufayli yuzaga kelgan valyuta qiyinchiliklarida ʻ xorijiy valyutada qisqa va o rta muddatli kreditlar berish orqali ularga moliyaviy ʻ yordam ko rsatishga mo ljallangan. Jamg'arma amalda jahon valyuta tizimining ʻ ʻ institutsional asosi bo'lib xizmat qiladi. XVF 1944-yil 22-iyulda BMT valyuta-moliya konferensiyasida ishlab chiqilgan kelishuv 28 davlat tomonidan imzolanganidan keyin 1945-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. XVF Nizomi 44 davlat vakillari tomonidan imzolangan. 1946 yilda fond o'z faoliyatini boshladi va Bretton-Vuds pul tizimining organik qismiga aylandi. XVF shtab-kvartirasi Vashingtonda (AQSh) joylashgan. Dastlab, XVF qat'iy belgilangan valyuta kurslari tizimini monitoring qilish mexanizmi sifatida ishlab chiqilgan bo'lsa-da, asta-sekin xalqaro tashkilotga 67 aylantirildi, uning asosiy maqsadi xalqaro iqtisodiyotda barqarorlikka erishishdir. XVF faoliyati iqtisodiy faoliyatni tartibga solishga monetar yondashuvga asoslanadi, va bu tashkilotning quyidagi asosiy funktsiyalarni bajarishi orqali erishiladi: 1. pul-kredit siyosatida xalqaro hamkorlikni rag'batlantirish; 2. jahon savdosining kengayishi; 3. qarz berish; 4. pul almashinuv kurslarini barqarorlashtirish. Bundan tashqari, XVFning funktsiyalari nazorat qilish bo'lib, u tashkilotga a'zo mamlakatlarning valyuta kurslarini belgilash va tegishli makroiqtisodiy siyosat sohasidagi siyosatini kuzatish huquqini beradi; to'lov balansini moliyalashtirishda qiyinchiliklarga duch kelgan va XVFga hukumatning ushbu muammolarni bartaraf etish niyatini ko'rsatadigan islohot dasturini taqdim etgan a'zo mamlakatlarning XVF moliyaviy resurslaridan foydalanishi tushuniladi. qiyinchiliklar va texnik yordam, ya'ni XVFning a'zo mamlakatlarga pul-kredit, valyuta siyosati va bank nazorati, byudjet va soliq siyosati, statistika, moliyaviy- iqtisodiy qonunchilikni ishlab chiqish va kadrlar tayyorlash sohalarida yordami. Qozog'istonning Xalqaro valyuta jamg'armasi bilan hamkorligi 1992 yilda, respublika suverenitetini e'lon qilib, xalqaro maydonga mustaqil ravishda chiqqan paytdan boshlangan. Qozog‘iston XVF bilan tizimni o‘zgartirishni moliyalashtirish (STF), Stand-bay, kengaytirilgan kredit (EFF) dasturlari doirasida shartnomalar tuzdi. 2000 yil may oyida Qozog'iston MDH va Sharqiy Yevropada yagona bo lgan kompaniya XVF oldidagi qarzlariniʻ muddatidan oldin to lab berdi. Hozirgi vaqtda Qozog‘iston va XVJ o‘rtasida davlat ʻ iqtisodiy siyosatining asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha o‘zaro kelishuvga erishildi va XVJ bilan hamkorlikni davom ettirish investorlar va kreditorlarning mamlakatga munosabatini yaxshilashga xizmat qiluvchi qo‘shimcha komponent hisoblanadi. Jahon banki guruhiga Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB), Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi (IDA), Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC), ko p ʻ 68 tomonlama investitsiyalarni kafolatlash agentligi (MIGA) kiradi, ular siyosiy xavflarni sug urta qiladi. Qozog iston 1993-yil sentabrda XTTB, IDA, MIGA, IFCgaʻ ʻ a zo bo ldi. ʼ ʻ Qozog‘istonda amalga oshirilayotgan “Sog‘liqni saqlashni institutsional isloh qilish va amalga oshirish” loyihasi ushbu faoliyat sohasiga xalqaro standartlarni joriy etishga yordam berdi. IFCning ustuvor vazifalari quyidagilardan iborat: Hajmni oshirish infratuzilma va agrosanoat korxonalariga investitsiyalar, mikro, kichik va o rta ʻ korxonalarning moliyalashtirish manbalaridan foydalanish imkoniyatlarini oshirish, iqlim o zgarishi muammolarini yumshatish, mintaqaning barqaror rivojlanishiga ʻ ko maklashish va investitsiyalarni rag batlantirish. ʻ ʻ 30 iyunda tugaydigan 2008 moliya yilida MIGA to‘qqizta loyihani moliyalashtirib, Markaziy Osiyo va Kavkaz mamlakatlariga 1,2 milliard dollarlik siyosiy xavf kafolatlari yoki sug‘urtasini ajratdi. Ushbu loyihalar ta'minlashni o'z ichiga oladi. Qozog‘istondagi banklardan biriga lizing xizmatlarini rivojlantirishga ko‘maklashish va mamlakatda o‘rta va uzoq muddatli moliyalashtirishni rag‘batlantirish kerak edi. Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB) 1991-yilda Markaziy va Sharqiy Yevropada kommunistik rejimlar qulayotgan va sobiq Sovet bloki mamlakatlari demokratiya sharoitida yangi xususiy sektor yaratish uchun yordamga muhtoj bo‘lgan paytda tashkil etilgan. Bugungi kunda YeTTB investitsiya vositalaridan Markaziy Yevropadan Markaziy Osiyogacha bo‘lgan 30 ta davlatda bozor iqtisodiyoti va demokratiyani rivojlantirish uchun foydalanilmoqda. YeTTBning roli sarmoyaviy moliyalashtirish va maslahatlar berish orqali Qozog‘istonning iqtisodiy o‘zgarishini qo‘llab-quvvatlashdan iborat. YTTB uchun muhim ustuvor yo nalish Qozog iston kichik va o rta biznesni qo llab-quvvatlash ʻ ʻ ʻ ʻ dasturi kabi dasturlarni amalga oshirish hisoblanadi. Bankning texnik yordami odatda YeTTB aktsiyador-mamlakatlari tomonidan ajratilgan mablag'lar hisobidan moliyalashtiriladi. YeTTBning mintaqaviy elektr 69 energiyasini xususiylashtirishni qo'llab-quvvatlash bo'yicha maslahat texnik yordami bunga yaqqol misol bo'la oladi distribyutor kompaniyalar, shuningdek, Qozog‘iston Respublikasi Transport va kommunikatsiyalar vazirligiga telekommunikatsiyalar faoliyatining normativ- huquqiy bazasini takomillashtirishda ko‘maklashish. Islom taraqqiyot banki (ITB) 1973-yil dekabr oyida Jiddada (Saudiya Arabistoni Qirolligi) bo lib o tganʻ ʻ Musulmon davlatlari moliya vazirlari konferensiyasida qabul qilingan niyatlar deklaratsiyasiga muvofiq tashkil etilgan xalqaro moliya instituti hisoblanadi. Hozirda 55 davlat bank a'zosi hisoblanadi. 2003 yil sentyabr oyida Olmaota shahrida Islom taraqqiyot banki boshqaruvchilarining yillik yig'ilishi bo'lib o'tdi. ITBning pul birligi islom dinoridir. ITB missiyasi ITBga a zo mamlakatlarda va ITB a zosi bo lmagan musulmon ʼ ʼ ʻ jamoalari mamlakatlarida iqtisodiy rivojlanish va ijtimoiy taraqqiyotga ko maklashishdan iborat; ITBga a zo mamlakatlar o rtasida birdamlik va o zaro ʻ ʼ ʻ ʻ hamkorlikni rag batlantirish; islom iqtisodiyoti, moliyasi va bank ishi rivojlanishiga ʻ ko‘maklashish. ITB texnik yordami texnik-iqtisodiy asoslarni tayyorlash yoki loyihani amalga oshirish, ixtisoslashtirilgan tadqiqotlar va milliy agentliklarning institutsional salohiyatini mustahkamlash va tashkilotlar. Texnik yordam grantlar yoki imtiyozli kreditlar ko rinishida ko rsatiladi. ʻ ʻ Maxsus yordam faqat ITB a'zosi bo'lmagan mamlakatlarga beriladi. Bankning Rabat (Marokash), Kuala-Lumpur (Malayziya) va Olmaota shaharlarida uchta mintaqaviy vakolatxonalari mavjud. Olmaota shahridagi mintaqaviy vakolatxonasi 1997 yil avgust oyida ochilgan va ITBning a zo davlatlar – ʼ Qozog iston, Qirg iziston, Tojikiston, Turkmaniston, Ozarbayjon, Albaniya, ʻ ʻ O zbekistondagi manfaatlarini ifodalaydi, shuningdek, Rossiya Federatsiyasi, ʻ Ukrainada maxsus texnik yordam loyihalariga xizmat ko rsatadi. . ʻ ITBning Olmaotadagi mintaqaviy vakolatxonasi va Ostonadagi vakolatxonasi birgalikda moliyalashtirish va loyihani amalga oshirish monitoringi masalalarida ushbu guruhning mintaqadagi faoliyatiga hissa qo‘shadi. ACG ning Qozog istondagi ʻ 70 birinchi qo shma loyihasi ITB, Saudiya Arabistoni taraqqiyot jamg armasi va Abu-ʻ ʻ Dabi taraqqiyot jamg armasi tomonidan qo shma moliyalashtirilgan Ostona- ʻ ʻ Qarag anda yo li qurilishi hisoblanadi. ITB Qarag'anda viloyatidagi qishloq suv ʻ ʻ ta'minoti loyihasini moliyalashtiradi. Prezidentning tashriflari yakunlari bo‘yicha N.A. Nazarboyev BAA va KSAda, SFR va FRADning ishtiroki Ostona-Borovoy yo‘lini 2-toifadan 1-toifagacha rekonstruksiya qilish loyihasini birgalikda moliyalashtirish (yo‘l o‘zanini kengaytirish). Islom taraqqiyot banki bilan avval imzolangan shartnomalarni amalga oshirish bo‘yicha ishlar davom ettirilmoqda. Ayni paytda Qozog‘istonning bir qator loyihalari amalga oshirildi yoki yakunlash bosqichida. Amalga oshirilgan loyihalar: Syzganov instituti (10 million dollar), Gulshat-Qarag‘anda avtomobil yo‘li (10 million dollar), Osakarovka- Vishnevka avtomobil yo‘lining bir qismini qurish (20 million dollar), Kazkommertsbank orqali kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash (15 million dollar) , Narodny bank, bank "TuranAlem". Bank rahbariyati bilan aloqalar aniq respublika bilan o‘zaro manfaatli aloqalarni rivojlantirishdan manfaatdor ekanliklaridan dalolat beradi. Islom Taraqqiyot Bankining hamkorlikni mustahkamlashga qaratilgan niyatlari qanchalik jiddiy ekanini 2003-yilda Olmaota shahrida Islom banki boshqaruvchilarining 28-yig‘ilishi bo‘lib o‘tgani, bu Islom konferensiyasi tashkiloti va Islom taraqqiyot bankining birinchi tadbiri bo‘lganidan dalolat beradi. MDH mamlakatlarida ham xuddi shunday daraja. JST bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha yordam ko‘rsatish doirasida Islom taraqqiyot banki JST kelishuvlari bo‘yicha maslahat seminarlari, shuningdek, ITBga a’zo mamlakatlar, shu jumladan Qozog‘iston hukumatlari vakillari uchun savdo siyosati kurslarini o‘tkazadi. IBR shuningdek, “Qozog‘istonga JSTga a’zo bo‘lishda ko‘mak” loyihasi doirasida texnik yordam ko‘rsatadi. Osiyo taraqqiyot banki (OTB) mintaqaviy moliya instituti bo lib, ʻ Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi rivojlanish loyihalarini uzoq muddatli kreditlash bilan shug ullanadi. 1965 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti tashabbusi bilan ʻ yaratilgan. Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi mamlakatlarga yordam berish, birinchi 71 navbatda qashshoqlikka qarshi kurashish. OTB shtab-kvartirasi Manila shahrida (Filippin) joylashgan. Dastlab OTB a zolari 31 ta davlat edi. 2005 yilga kelib ularning soni 64 taga yetdi.ʼ OTB a'zoligi Osiyo-Tinch okeani mintaqasi mamlakatlari uchun ochiq Birlashgan Millatlar Tashkilotining Iqtisodiy va ijtimoiy muammolar bo'yicha komissiyasi va Osiyo mintaqasining boshqa mamlakatlari (va boshqa mintaqalarning rivojlangan mamlakatlari), agar ular BMT yoki uning ixtisoslashgan muassasalaridan biri bo'lsa. OTBning oliy organi boshqaruvchilar kengashidir - har bir a zo davlatdan bitta ʼ boshqaruvchi (vakil). Yilda bir marta yig'iladigan Boshqaruvchilar kengashi OTB prezidentini 5 yil muddatga saylaydi va doimiy faoliyat ko'rsatuvchi Direktorlar kengashi (12 a'zo) ishini nazorat qiladi, uni bir muddatga Boshqaruvchilar kengashi tomonidan tayinlanadi. 2 yil. Bank nizomiga ko‘ra, prezident va o‘n ikki direktordan sakkiz nafari mintaqa davlatlarining vakili bo‘lishi shart. Qozog'iston 1994 yilda OTBga a'zo bo'ldi. OTB Qozog'istonning Markaziy Osiyo mintaqasida iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirishga qaratilgan sa'y-harakatlarini qo'llab-quvvatlaydi. OTB qishloq xo‘jaligi, ta’lim, aholini ijtimoiy himoya qilish, transport infratuzilmasini rivojlantirish, Qozog‘iston aholisini sifatli ichimlik suvi bilan ta’minlash sohalarida investitsiya loyihalarini moliyalashtirishda faol ishtirok etmoqda. Osiyo taraqqiyot banki (OTB) Qozog iston Respublikasining XXR bilan ʻ chegarasidagi Xorgosdan boshlab Olmaota va Chimkent orqali Rossiya Federatsiyasi bilan g arbiy chegaragacha bo lgan eng yirik avtomobil yo lini rekonstruksiya ʻ ʻ ʻ qilishga ko maklashish uchun Qozog iston Respublikasiga 700 million dollar ajratdi. ʻ ʻ Shunday qilib, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida xalqaro moliya-kredit institutlarining jahon iqtisodiyotidagi roli nafaqat pasaymaydi, balki ahamiyatliroq bo‘lib bormoqda. Ularning faoliyati valyuta hisob-kitob munosabatlari faoliyatiga zarur tartibga solish tamoyilini va ma'lum barqarorlikni joriy etish imkonini beradi. Bundan tashqari, ular mamlakatlar o'rtasida valyuta va hisob-kitob munosabatlarini o'rnatish uchun vosita bo'lib xizmat qilish uchun mo'ljallangan. 72 Mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar, xalqaro iqtisodiy va moliyaviy institutlar faoliyatidagi samarali ishtiroki tufayli Qozog‘iston barqarorlikni saqlab qola oldi. Sizning investitsiyangizga e'tibor qarating Qozog‘iston Respublikasi xorijiy investorlar uchun qulay shart-sharoit yaratish siyosati doirasida so‘nggi o‘n yillikda investitsiya jarayonlarini o‘zgartirish yo‘lidan bordi – investitsiyalarni shakllantirish manbalari, jalb etishning tashkiliy shakllari va moliyaviy resurslarni taqsimlash yoki to‘ldirish usullari o‘zgardi, barcha yondashuvlar va investitsiya faoliyati tamoyillari to'liq isloh qilindi, ishtirokchilar soni bu jarayonlarni kengaytirdi. Bularning barchasi jahon moliyaviy inqirozining salbiy oqibatlarini bartaraf etishga xizmat qildi. Mamlakat Prezidentining Murojaatnomasida N.A. Nazarboyev “Inqiroz orqali yangilanishga va taraqqiyot” nomli Qozog‘iston xalqiga: “Barcha qozog‘istonliklarning farovonligi, xavfsizligi va farovonligini oshirish davlatimiz uchun eng muhim uchlik vazifasi bo‘lib qolmoqda. Bugungi kundagi muammolar va ularni qanday hal qilishimiz jamiyatimiz va davlatimiz etukligi va barqarorligi sinovidir. O'ylaymanki, biz bu imtihondan o'tamiz. Taraqqiyotimizning yangi bosqichiga qadam qo‘yishimiz, yutuqlarimizni yanada ko‘paytirishimiz kerak. Belgilangan maqsadlarga erishish uchun xalqimizni birlashtirish zarur... Biz global jahon inqiroziga yaxlit holda kirdik va bu global kalitni ham butun dunyo inqirozga aylantira oladi. 49 49 6 мар. 2009 г. — Назарбаева народу Казахстана . 6 марта 2009 г. Через кризис к обновлению и развитию . Қадірлі қазақстандықтар! Қымбатты менің отандастарым! Қазір 73 Foydalangan adabiyotlarro’yxati Nazariy metodologik va rahbariy adabiyotlar 1. Zakon Respubliki Kazaxstan ot 06.12.2001 goda № 264-II «O chlenstve Respubliki Kazaxstan v Mejdunarodnom Valyutnom fonde, Mejdunarodnom banke rekonstruksii i razvitiya, Mejdunarodnoy finansovoy korporasii, Mejdunarodnoy assosiasii razvitiya, Mnogostoronnem agentstve garantiy investisiy, Mejdunarodnom sentre po uregulirovaniyu investisionnыx sporov, Yevropeyskom banke rekonstruksii i razvitiya, Aziatskom banke razvitiya, Islamskom banke razvitiya». 2. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon, demokratik O’zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. – T.: O’zbekiston , 201 6 . – 56 b. 3. Mirziyoyev Sh.M. Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz. – T.: O’zbekiston , 201 7 . – 592 b. 4. Karimov I. O’zbekiston XXIasr bo’sag’asida xavfsizlikka tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T.: O’zbekiston, 1997. 5. Tokayev K. Kazaxstansko-rossiyskiye otnosheniya v kontekste vneshnepoliticheskogo kursa Kazaxstana // Kazaxstansko-rossiyskiye otnosheniya v 1991-1995 gg. Almatы-Moskva, 1996. 6. Tokayev K. Pod styagom nezavisimosti: ocherki o vneshney politike Kazaxstana. Almatы, 1997. 7. Tokayev K. Mejdunarodnaya politika Kazaxstana: sotrudnichestvo, integrasiya, dobrososedstvo // Kazaxstanskaya pravda. 2001. 7 noyabrya. 8. Tokayev K. Preodoleniye. Diplomaticheskiye ocherki. Almat ы : OAO «SAK» – NP PIK «CAUHAR», 2003. 656 s. 9. Nazarbayev N.A. Na poroge XXI veka. Almatы, 199 6 . 10. Nazarbayev N. A. Kazaxstan – 2030. Poslaniye Prezidenta stran ы narodu Kazaxstana. 1997. 74 11. Nazarbayev N. A. Strategiya stanovleniya i razvitiya Kazaxstana kak suverennogo gosudarstva. Almatы: Dәuir, 1992. 56 s. 12. Nazarbayev N.A. Kriticheskoye desyatiletiye. Almatы, 2003. Ilmiy adabiyotlar, monografiyalar, risolalar va maqolalar 13. Aktualn ы ye problem ы vneshney politiki Kazaxstana. M., 1998. 14. Ar ы stanbekova A. Desyat let v OON // Mejdunarodnaya jizn. 2002. № 5. 15. Vneshnyaya politika Kazaxstana: Sbornik statey. Almatы, 1995. 16. Sbornik dokumentov po mejdunarodnomu pravu. T.2. Almatы: AO «SAK», 1999. 17. Dalayeva T.T. Iz istorii mejdunarodnыx svyazey Kazaxstana // Istoriya Kazaxstana v shkole i v vuzax. Astana, 2002. № 4. 18. Sarsekeyev M. Nasionaln ы ye interes ы i vneshnyaya politika Kazaxstana // Yevraziyskoye soob щ yestvo. Almatы, 2002. № 1. 19. Shaymakov G. Vneshnepoliticheskaya deyatelnost Respubliki Kazaxstan v mejdunarodn ы x organizasiyax. Almatы, 2002. 20. Verbiskaya N. Vmeste s OON – v mirovoye soob щ yestvo // Kazaxstanskaya pravda. 2001. 12 marta. 21. Zayseva O.G. Mejdunarodn ы ye mejpravitelstvenn ы ye organizasii. M., 1992. 22. Yelshibekov A. Deyatelnost Kazaxstana v Organizasii Obyedinennыx Nasiy // Yevraziyskoye soobщyestvo. 2004. № 1. 23. Moiseyev A.A. Mejdunarodn ы ye finansov ы ye organizasii: pravov ы ye aspekt ы deyatelnosti. M., 2006. 75 2. Melnikov V.D., Ilyasov K.K. Finansы: Uchebnik dlya vuzov. Almat ы , 2001. 3. Mejdunarodn ы y valyutn ы y fond. Press-reliz № 07/295. 2007. 19 dekabrya. 4. 5. Nazarbayev N.A. Poslaniye Prezidenta Respubliki Kazaxstan N.A. Nazarbayeva narodu Kazaxstana. «Cherez krizis k obnovleniyu i razvitiyu» // Industrialnaya Karaganda. 2009. 7 marta. 6. Shrepler X.A. Mejdunarodnыye organizasii: Spravochnik. M.: MO, 1995. 76

Qozog‘iston respublikasi tashqi siyosati shakllanishi, rivojlanishi va istiqboli (1991-2022 yy.)

Купить