Qumli cho‘l-yaylov o‘simliklar qoplamining antropogen dinamikasi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	39.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qumli cho‘l-yaylov o‘simliklar qoplamining antropogen dinamikasi

Купить

QUMLI CHO’L-YAYLOV O’SIMLIKLAR QOPLAMINING
ANTROPOGEN DINAMIKASI
MUNDARIJA
KIRISH ...........................................…………………………………........….... ......
ASOSIY QISM
I BOB. QIZILQUMNING TABIIY O’SIMLIKLAR QOPLAMI VA UNING
HOZIRGI HOLATI
1.1. Hudud florasi va o’simliklar qoplamining qisqacha tavsifi ..................... .........
1.2. Qizilqum o’simliklar qoplamining hozirgi holati .... . . .......................................
II BOB. TADQIQOT SHAROITLARI, OBYEKTI VA USLUBLARI
2.1.Tadqiqot sharoitlari............................................................................................
2.2. Tadqiqot obyektlari...........................................................................................
2.3. Tadqiqot uslublari.............................................................................................
III BOB.
3.1. Tanlangan biotopning botanik tarkibini o’rganish………………………… .....
3.2. O’simliklar assotsiasiyasining fitotsenotik xususiyatlari.. ……………… …….
3.3. O’simliklarning tuplar soni va proyektiv qoplami ......... ............................... .....
3.4. O’simliklar qoplamining biomassasi .................... ..............................................
3. 5 . O’simliklar qoplamining inqiroz .. darajalari .... ...................................................
3. 6 . O’simliklar jamoalarining o’zgarishlarini GIS texnologiyalari yordamida
baholash………………………………… ……........……........................ ...................
XULOSALAR ………………………….........…………….…….……......... ............
TAVSIYALAR ………………..........................................…………........... .............
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI ................... .........................

I BOB. QIZILQUMNING TABIIY O’SIMLIKLAR QOPLAMI VA UNING
HOZIRGI HOLATI
1.1. Hudud florasi va o’simliklar qoplamining qisqacha tavsifi
Qizilqum- Amidaryo va Sirdaryo oralig`idagi 300000 km 2
dan ortiqroq
maydonni egallagan hududdir. Qizilqum yaylovlarining tabiati, iqlimi, faunasi,
florasi tarqalish qonunyatlarini aks etiruvchi geobotanik va yaylov xaritalarini
tuzish kabi ishlar ko`plab yirik olimlar tomonidan o’rganilib, ularning ilmiy
asarlarida to`liq tafsiflab berilgan (Granitov, 1964-1967., Korovin 1961.,
Melnikova 1973., Mamatov, 1973).
Janubi-sharqiy qizilqum qoldiq tog`lariga Nurotaoldi qoldiq tog`lari
(Pistalitog`, Etarbelistog`, Baliqlitog`, Xonbanditog`) va Ko`kchatog` kiradi.
Maskur hududning florasi va o`simliklar qoplami bo`yicha eng yirik fundamental
asarlar qatoriga “Очерк растительности гор Писталитау” (Культиасов, 1923)
nomli asarida 148 ta turlar ro`yxati kiritilgan, “Ботаническая география хребта
Нуратау и низкогорий Кызылкума” nomli monografiyasi (Зокиров, 1971) unda
o`simlik jamoalarining batafsil tavsifi hamda Nurota qoldiq tog`lari uchun 154
turlarning ro`yxati keltirilgan. Hozirgi kunda Janubi-sharqiy Qizilqum qoldiq
tog`lari uchun 781 ta tur keltirildi (Батошов, 2013, 2016).
Janubi-sharqiy Qizilqum qoldiq tog`lari florasida o`ziga xos o`rin tutishi
quydagicha ifodalash mumkun. Astragalus L . turkumi misolida ko`radigan
bo`lsak, O`rta Osiyoda 600 dan ortiq (Камелин, 1981), O`zbekistonda esa 254 tur
(Гончаров, 1955) tarqalgan. So`ngi yillarda olib borilgan dala tatqiqotlari va
Milliy gerbariy (TASH) fondida saqlanayotgan namunalarni tahlil qilish natijasida
mazkur florada turkumning 268 turi uchrashi ma`lum bo`ldi (Тожибаев va boshq.
2014; Батошов, 2019).
O‘simlik jamoalari tarkibida turlar sonining kamligiga qaramay, Qizilqum
florasi yer yuzidagi boshqa cho‘llar florasiga nisbatan ancha boy va xilma-xildir.
Mazkur hudud florasining boyligi birinchi navbatda o‘simlik turlarining
shakllanishida ekologik muhitning turli tumanligi bilan bog‘liqdir. Qizilqum
florasining shakllanishida qoldiq tog‘larinig ahamiyati katta. P.K. Zakirov

ma’lumotiga ko‘ra, Qizilqumning qoldiq tog‘larida 556 tur uchraydi. Shundan 79
tur Fabaceae oilasiga tegishli bo‘lib, uning 48 turi Astragalus L. turkumi vakillari
hisoblanadi. Qoldiq tog‘larda jami 19 ta endem turlar bo‘lib, bu qoldiq tog‘
umumiy florasining 3,5% ini tashkil qiladi . Jumladan, Qizilqumning qoldiq
tog‘larida Astragalus turkumidan 3 ta endem tur uchrab ( Astragalus subbijugus
Lebed ., A.centralis E. Sheld ., A. remanens Nabiev . ), ular mazkur hudud florasining
0,5% ini tashkil qiladi.
Qizilqum qoldiq tog‘larining eng baland cho‘qqisi dengiz sathidan 1000 m
gacha etganligi tufayli bu tog‘larda O‘rta Osiyo tog‘ florasining ayrim elementlari
kuzatiladi. P.K. Zakirovning ma’lumotiga ko‘ra, qoldiq tog‘larda o‘simliklar
qoplami vertikal profil bo‘yicha quyidagicha almashadi:
1. Dengiz sahidan 100 m balandlikda galofil o‘simliklar uchraydi;
2. Dengiz sahidan 200-250 m balandlikda gipsofil tipga mansub shuvoqli-
galofitlar formatsiyalari tarqalgan. Bu formatsiyada Artemisia turanica, A. diffusa,
Salsola orientalis, S. arbussula va boshqa yarimbuta va yarimbutachalar
edifikatorlar sanaladi;
3. Tog‘ oldi tepaliklarida (250-300 m balandlikda) shuvoqzor va galofitli-
shuvoqzorlar jamoalari uchraydi;
4. Tog‘ etaklarida 400-500 m balandlikda kudali-shuvoqzor ( Stipa
hohenackeraina, Artemisia diffusa ) va efemeroidli-shuvoqzor ( Poa bulbosa, Carex
rhysodes , Artemisia diffusa ) o‘simlik jamoalari tarqalgan;
5. Tog‘ning yuqori qismida, sho‘rakli-shuvoqzor o‘simlik jamoalari bilan
birga sutlamali-shuvoqzor ( Lactuca orientalis, Artemisia diffusa ), skorofulariyali-
shuvoqzor ( Scrophularia leucoclada, Artemisia diffusa ) va shuningdek, butazorli
o‘simliklar jamoalari uchraydi ( Amugdalus spinosissima , Rhamnus coriacea ,
Halimiphyllum atriplicoides , Cotoneaster racemiflorus ).
P.K. Zakirovning ma’lumotiga ko‘ra, qoldiq tog‘larda tarqalgan bir qator
turkum turlari tog‘ florasiga yaqin bo‘lib, ular qoldiq tog‘larda o‘sishga
ixtisoslashgan.

Qoldiq tog‘ o‘simliklari ko‘pgina maydonlarda aralash yoki oraliq xarakterga
ega bo‘lib, u tog‘ va cho‘l o‘simliklar qoplami tipiga xos turlardan tashkil topgan.
SHu sababli, qoldiq tog‘larning ushbu maydonlari yuqori cho‘lga mansubdir. Buni
biz qoldiq tog‘lardagi quyidagi butali guruhlarda ko‘rishimiz mumkin: Amugdalus
spinosissima, Rhamnus cariacea, Halimiphyllum atriplicoides, Cotoneaster
racemiflorus, Atraphaxis spinosa, Ephedra equisetina, Artemisia leucodes,
Astragalus centralis, Erodium litwinowii, Delphinium rugulosum, Silene
tomentella, Vicia subvillosa, Cerastium inflatum, Galium spurium, Lagochilus
intermedius, Dianthus tetralepis, Achnatherum caragana, Stipa aktauensis,
Scorzonera pusilla kabi turlar o‘ziga xos maydonlar hosil qiladi.
Yuqoridagi butali guruhlardan tashqari qoldiq tog‘larda tog‘oldi va tog‘ning
yuqori cho‘liga xos boshqa fitotsenozlar ham uchraydi. Jumladan, irisli ( Iris
songarica ), karrakli ( Cousinia resinosa ) va kudali- shuvoqzor ( Artemisia diffusa,
Stipa hohenackeriana ), bo‘tako‘zli shuvoqzor ( Artemisia diffusa, Centaurea
squarrosa ), skorofulariyali-shuvoqzor ( Artemisia diffusa, Scrophularia
leucoclada ), sutlamali- shuvoqzor ( Artemisia diffusa, Lactuca orientalis ) va
boshqalar.
P.K. Zakirovning qayd qilishicha, Quljuqtog‘da 4 tipga xos (butali-
psammofilli, yarimbutali-gipsofilli, galofilli va to‘qay) o‘simliklar assotsiatsiyalari
uchraydi.
Quljuqtog‘ning janubi yonbag‘irlarda sur tusli qo‘ng‘ir tuproqlarda turon
shuvog‘i va oq shuvoq formatsiyalari keng tarqalgan. Undan tashqari, qumoqli sur
tusli qo‘ng‘ir tuproqlarda singrenli formatsiyalar, shag‘alsimon sho‘rxok sur tusli
qo‘ng‘ir tuproqlarda qora boyalishli formatsiyalar , shag‘alli sur tusli qo‘ng‘ir
tuproqlarda toshbuyurg‘un va sho‘rxok sur tusli qo‘ng‘ir tuproqlarda quyrovuqli
formatsiyalar uchraydi.
Galofilli o‘simliklar tipi titr ( Salsola gemmascens ) va sarsazan ( Halocnemum
strobilaceum ) formatsiyalaridan tashkil topgan. Bu formatsiyalar qoldiq tog‘ning
yonbag‘irlarida dog‘ yoki tasma ko‘rinishda, pasttekisliklarda esa ko‘pchimali
sho‘rxoklarda uchraydi.

To‘qay tipiga mansub jamoalar Quljuqtog‘ning quruq soylarida tarqalgan. Bu
erda yantoq ( Alhagi persarum ) formatsiyasi va yulg‘un ( Tamarix sp.) turlari keng
tarqalgan.
Psammofilli butali o‘simliklar tipi Ovminzatog‘ning shimoliy etaklaridagi
qumliklarda tarqalgan bo‘lib, ba’zi hollarda ayrim psammofit turlar
Ovminzatog‘gacha kirib keladi. Ovminzatog‘ ana shu tomoni bilan Quljuqtog‘dan
farqlanadi. Ko‘char qumlar hatto tog‘ning eng yuqori cho‘qqilarida ham kuzatiladi.
Bu erda butalardan asosan, juzg‘un ( Calligonium ) turlari, ko‘pyillik o‘tlardan
Aristida pennata, Carex physodes va boshqalar uchraydi.
Gipsofilli yarimbutali o‘simliklar toshli va shag‘alli tuproqlarda keng
tarqalgan. Ularga shuvoqli va keyrukli formatsiyalar kiradi.
P.K. Zakirovning geobotanik rayonlashtirishi bo‘yicha Quljuqtog‘ 3 ga
bo‘linadi: Quljuqtog‘ va uning shimoliy hamda janubiy etaklari. Bu hududlar
asosan shuvoqzorlardan tashkil topgan. I.F. Momotov shuvoq formatsiyalarini 3
ga - Artemisia terrae-albae, Artemisia diffusa, Artemisia turanica larga ajratadi.
Artemisia terrae-albae va Artemisia diffusa lar sur tusli qo‘ng‘ir tuproqlarga xos
bo‘lib, Quljuqtog‘ning shimoliy va janubiy yonbag‘irlarda tarqalgan. Turon
shuvog‘i ( Artemisia turanica ) Quljuqtog‘ning janubiy yonbag‘irlarida asosiy
landshaft hosil qiluvchi o‘simlik hisoblanadi.
Janubi-G‘arbiy Qizilqum yil bo‘yi yaylov sifatida foydalaniladi. Bu esa o‘z
navbatida o‘simlik qoplamining payhonlanishiga va kamyob turlar arealining
yanada qisqarishiga olib kelmoqda.
1.2. Qizilqum o’simliklar qoplamining hozirgi holati.
Yaylov chorvachiligi jahonning ko‘pchilik mamlakatlarida qishloq
xo‘jaligining muhim tarmog‘i hisoblanib, yaylovlarning katta qismi tabiiy y em-
xashak resursi sifatida foydalaniladi va hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatiladi.

MDH ning cho‘l mintaqasida 17 mln.ga yaqin mayda tuyoqli chorva mollari,
ayniqsa qorako‘l qo‘ylari boqiladi. Turkmanistonda qishloq xo‘jaligi yerlarining
95%, O‘zbekistondagi 84%, Qozog‘istondagi 89% tabiiy yaylovlar hisobiga to‘g‘ri
keladi (Pendjiev, 2013; Raximova, 2019).
O‘zbekistonning yaylov yerlari (21,124 mln.ga) dan foydalanishda
chorvachilik iqtisodiyoti rivojlanishiga sezilarli darajada ta’sir qiluvchi omillar va
boshqa qator sabablar tufayli paydo bo‘lgan yer turi degradatsiyasi oqibatida
keskin ekologik vaziyatlar vujudga keldi. Bu yaylovlardan foydalanishning
barqaror modeliga o‘tishni talab qiladi. Bugungi kunda respublikamiz cho‘l
yaylovlarining deyarli 50-70% turli darajada degradatsiyaga uchragan bo‘lib,
so‘nggi yillarda ularning o‘rtacha mahsuldorligi 21% ga kamaydi. Yaylovlarda
tartibsiz mol boqilishi natijasidagi yaylovlar regressiyasi va hosildorligining
pasayishi Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro va Navoiy viloyatlarida 42-43%
ni tashkil etishi ular holatini barqarorlashtirishga xizmat qiladigan amaliy tadbirlar
ishlab chiqish zarurligini belgilaydi (Yusupov S.Yu., Rabbimov A.R., Mukumov
T.X., 2010; Raximova, 2019).
Alohida ta’kidlab o‘tish joizki, mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligini
ta’minlashga salmoqli hissa qo‘shayotgan dehqon xo‘jaliklarida respublikadagi
barcha chorva mollarining 87% mavjud. Ammo, ular o‘z chorva mollarini boqish
uchun yaylovlardan doimiy foydalanish imkoniga ega emas. Bu chorva mollarini
boqish tartibiga rioya qilmaslik, yaylovlar degradatsiyasi, yer turi unumdorligi va
chorva mollari mahsuldorligi pasayishiga, aholi daromadi kamayishiga va tabiiy
atrof-muhit sifatining yomonlashuviga olib keladi.
Qizilqum respublikamizning yaylov chorvachiligi keng rivojlangan Buxoro
va Navoiy viloyatlari chegarasida joylashgan muhim hudud bo‘lib, geologik o‘rni,
tabiiy-geografik xususiyatlari hamda antropogen bosimning barcha shakllarini
mavjudligiga ko‘ra boshqa hududlaridan farq qiladi. Markaziy Qizilqumda o‘ziga
xos bo‘lgan tabiiy-hududiy majmualarning mavjudligi hududga turli yaylov tiplari
va xillarining shakllanishiga turtki bo‘lgan. Jumladan, hududda gipsli va qumli
tuproqlar, sho‘rxoklik va to‘qaylarning mavjudligi chorva mollarini yil davomida

uzluksiz yem-xashak bilan ta’minlashga xizmat qiladi. Ammo so‘nggi yillarda
Markaziy Qizilqum yaylovlarining bunday boy imkoniyatlaridan aholini nooqilona
foydalanishi – yaylovlarda chorva mollarini haddan tashqari joylashtirilishi, ular
bosh sonining keskin oshib ketishi va aholi manzillari atrofida ularni tinimsiz
boqilishi yaylovlar sifatini pasayishiga sabab bo‘lmoqda. Bundan tashqari,
Markaziy Qizilqumda turli foydali qazilmalarga boy hududlarda geologik-qidiruv
ishlarining jadalllashuvi, yo‘l qurilish faoliyati va aholini yaylovlarda tarqalgan
qimmatli yem-xashak butalardan, chala butalardan, ayniqsa shuvoqlarning
yoqilg‘i-o‘tin sifatida foydalanishi joylarda yaylovlar holatini keskin
yomonlashuvi bilan yuzaga keladigan inqiroz holatlarini vujudga keltirmoqda
(Raximova, 2019).
Boshqa geografik hududlardan farqli ravishda, cho‘l yaylovlaridan ko‘pincha
yil davomida chorva mollarini boqishda foydalanish mumkin. Bunday
yaylovlarning muhim xususiyati – ularning kam hosildorligi va turli yillarda
o‘zgaruvchanligidir. Yaylovdagi o‘simlik turlariga bog‘liq holda turli tiplaridagi
o‘simliklar yem-xashak massasini shakllantirish dinamikasi yil davomida o‘ziga
xos xususiyatga ega. Cho‘l yaylovlarining o‘ziga xos tomonlaridan biri, chorva
mollari tomonidan ko‘pgina o‘simliklarning eyilishidir. Cho‘llarda chorva mollari
tomonidan yil bo‘yi yeyiladigan o‘simliklardan tashqari, faqatgina ma’lum bir
mavsumda yeyiladigan o‘simlik turlari ham tarqalgan. Cho‘l yaylovlarining ko‘p
yillik hosildorligini saqlash maqsadida chorva mollarini mavsumiy boqish juda
muhim ahamiyatga ega. Bu mintaqaning o‘simliklar qoplami turli-tuman bo‘lib,
unda har-xil hayotiy shaklga ega o‘simliklar – chalabutacha va yirik butalardan
tortib, juda kichik bir yillik efemerlargacha tarqalgan. Mintaqada tarqalgan
ko‘pchilik turlar asosan qorako‘l qo‘ylari va tuyalar uchun qimmatli ahamiyatga
ega. Cho‘l mintaqalarida tarqalgan yeyilmaydigan, zararli va zaharli o‘simlik
turlari nisbatan kam sonni tashkil etadi va chorva mollarini boqishga katta ta’sir
etmaydi. Ammo, keyingi yillarda yaylovlardan nooqilona foydalanish ular
sonining oshishiga olib kelmoqda. Shuni ta’kidlash lozimki, chorva molllari
ratsionidagi turli yem-xashak o‘simliklarining turli mavsumlardagi ahamiyati

ularning mo‘lligi, tarqalganligi, yeyiluvchanligi va oziqaviy qiymati bo‘yicha
turlichadir. Cho‘l chorvachiligida qo‘ylarni boqishda o‘nga yaqin yem-xashak
o‘simliklari yaylov ratsioni tarkibiga kirishi aniqlangan. Qolgan o‘simliklar
ko‘sincha kam miqdorda tarqalgan bo‘lib, ular chorva mollari y em-xashak
balansida muhim ahamiyatga ega emas. Chorva mollarini to‘g‘ri va sifatli
boqishda yaylovlarning botanik tarkibini bilishdan tashqari, o‘simliklarni em-
xashak yoki oziqa sifatida chorva mollariga qanday ta’sir etishini bilish ham
muhim ahamiyatga ega. Shunga ko‘ra, o‘simliklarning chorva mollari tomonidan
turli mavsumlarda yeyiluvchanligini alohida hisobga olish zarur. Bu esa
yaylovlardan mavsumiy to‘g‘ri foydalanish imkonini beradi ( Raximova, 2019 ) .
“Ko‘kcha” massivi yaylov xillarining hozirgi holatini baholab, uning deyarli
barcha yaylov xillarining tuzilishi va tarkibi o‘zgarganligi, hosildorligi
kamayganligini ta’kidlash lozim. Sho‘rko‘l suv omboridan Agitma ko‘liga o‘tgan
kanal yangi yerlarining o‘zlashtirilishi sababli, yangi to‘qay tipi aralash yulg‘unzor
va sarsazanzor ko‘paygan. “Ko‘kcha” massivida cho‘llanishni vujudga
keltirayotgan asosiy kuchlar – tabiiy va antropogen omillardir. Hududda
ekosistemalarning cho‘llanishga sabab bo‘lgan asosiy omillar: ko‘l paydo bo‘lishi,
tuproq eroziyasi, sho‘rlanish, chorva mollarining me’yoridan ortiqligi, shahar va
qishloqlarning kengayishi, buta va daraxtlarning yoqilg‘i sifatida chopilishi, yo‘l
qurilishi, yangi yerlarning o‘zlashtirilishi va hokazo. Bularning natijasida yaylovlar
mahsuldorligi pasaymoqda, turlar soni kamaymoqda, to‘qay ekosistemasida
o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Bu holatlar, tezlik bilan yaylovlar inqirozini keltirib
chiqarayotgan omillarni bartaraf etish yoki bosimini pasaytirishni hamda
yaylovlarni tiklash bilan bog‘liq barcha chora-tadbirlarni amaliy yo‘lga qo‘yish
zaruriyatini belgilab beradi (Raximova, 2019).
Qorako’l qo’ylari otarlari joylashgan suv manbalaridan (quduqlaridan) har xil
masofada mol boqishni o’rganish tadqiqotlari yil yaxshi kelsa quduqdan 1500-
2000 metr, yil quruq kelsa 4500-6000 metr masofada mol boqilsa yaylov
toptalmasligini ko’rsatdi. Quduq atrofiga yaqinlashgan sari yozning yarmida qumli
yaylovlarning asosiy o’simligi iloq va boshqa o’tlarning to’liq yetilishiga qarab, bu

joylardan foydalanish darajasini belgilash va bu darajalar inqirozga uchrayotgan
yaylovlarning qaysi inqiroz bosqichida (o’rta, kuchli) ekanligini aniglash usullari
yaratildi. Cho’l yaylovlaru monitoringi tadqiqotlarining ikkinchi bosqichida
yaylovlarni fitosenotik va xo’jalik jihatdan baholash tamoyillari o’rganildi. Yaylov
holatini fitosenotik baholashning mohiyati-o’rganilayotgan o’simlik qatlamining
tabiiy-tarixiy, ekologik jihatdan me’yorli o’sishi mumkin bo’lgan o’simlik
turlarining bir joyda jamlanma holda o’sishi va hosil berishidir (Хайитбоев,
Ибодуллаев, 2005).
Keyingi 1990-2002 yillarda O`zR FA “Botanika” IICHM ning bir guruh
hodimlari hozirgi kunda botanika faning ustuvor muomolaridan biri bo`lgan cho`l
yaylov tiplarining hozirgi holatini ayro kosmik suratlardan AKS foydalanib,
xaritalash uslubida baholash va ularni payxonlanish muamosidan qutqarib to`g`ri
foydalanish uslubini ilmiy asoslab berish ustida izlanishlar olib bormoqdalar. Shu
maqsadda Qizliqum hududida Jizzax Buxoro va Navoiy viloyatlarining 7 ta
chorvachilik xo’jaliklari oyoq quduq, Qizilqum, Ko`kcha, Konimex, Jongeldi,
Qorakata va Surxondaryo viloyatlaridagi katta qum massivining yirik masshtabli
(M.1:25000-1:200000) o`simlik xaritalari tuzilib, shu xo`jaliklardagi yaylov
tiplarining tuzilishi tarkibi, maydoni va payxonlanish darajalari aniqlandi
(Raximova, )
1990-2002 yillar davomida har xil aparatlarda yilning barcha fazillarida, turli
tipda (oq, qora va turli rangdagi) va masshtabda suratga olingan AKSlardan
foydalaniladi bu uslubning ustivorligi shundaki, xaritaga tushiriladigan huduning
yer ustki tuzilishi (relefi) va ularga xos o`simlik tiplari tabiatda qanday bo`lsa
AKSlardadeyarli xatosiz chegaralanadi.
Geobotanik va yaylovlar xaritalari tuzilgan barcha chorvachilik
xo`jaliklarining yaylov yerlarida, asosan, 4-5 ta geomorfologik tabiiy hududiy
majmualar (THM): qoldiq tog`lar, mintaqaviy qo’ng`ir-kulrang tuproqli tog’
etaklari, cho’l qum va qumoq tuproqli qum do’ngliklari, tekisliklar, shorxok
botiqlar, qadimiy daryo o`zanlari va taqirlar uchraydi. Bularning har biri o`ziga xos

rivojlanish tarixi, tuprog`i, o`simlik jamoalariga ega bo`lib, mustaqil tabiiy
hududiy majmualarni tashkil qiladi.
Cho`l qum va qumloq tuproqli tekislik THM larda esa shuvoqli-iloqli-
oqsaksovulzor, shuvoqli-efemerli-juzg’unzor, efimerli-aralash o`tli shuvoqzor,
cherkezzor, quyonsuyakzor, oqboyalishzor, qizilboltirzor, singrenzorlar kabi
psammofit jamoalar keng tarqalgan bo`lib, butun Qizilqum yaylovlarini 60% ni
tashkil etadi.
Shorxok botiqlar THM larida sarsazanzor, qorabaroqzor, sho`rali ajiriqzor va
qorasaksovulzorlar kabi galofit jamoalar keng tarqalgan.
Qadimiy daryo o`zanlari va taqirlarda esa yantoqzor, yulg`unzor va bir yillik
sho`razorlarning har xil jamoalari ustunlik qiladi. Sanab o`tilgan o`simlik
jamoalarida yil davomida rejasiz va meyoridan ortiq mol boqilganligi hamda
ko`plab texnogen omillar (yo`llar, gaz quvurlari, suv omborlari qurilishi, yangi
yerlarning o`zlashtirilishi, geologik ishlar olib borilishi) ta`sirida (43-55%) u yoki
bu darajada payxonlanib, o`zining birlamchi ko`rinishini yo`qotib, hosildorligi
pasayib qolgan.
Xaritalari tuzilgan barcha chorvachilik xo’jaliklarining yaylov tiplarida
(o`tloqlarida) yaylov sifatida umuman foydalanib bo`lmaydigan darajada o`zgarib
qolgan yerlar ham bor. Masalan, Oyoqquduq chorvachilik xo`jaligining hosildor
shuvoqzor yaylovlari ichidan o`tuvchi yo`llar 995 gektarni, geologik ariqchalar
(kanavalar) 1300 gektarni tashkil qilgani bois va 250 gektar saksovul ekish uchun
haydalib ekilmay qolgan yerlar natijasida jami 1500 gektar hosildor yaylov xillari
butunlay payxon bo`lib qolgan. Bu esa cho`lanish jarayonining oqibatidir.
Umuman, bu xo`jalikning 48% yaylov yerlari birlamchi ko`rinishini yo`qotib,
kam hosildor yaylov xillariga aylangan.
1998-2002 yillarda esa shu uslubda Jizzax viloyati Forish tumanidagi
Qizilqum chorvachilik xo`jaligida ish olib borildi. Uning umumiy yer maydoni
71774 gektarni tashkil qilib, shundan 11800 gektari yoki 10% antropogen omillar
ta`sirida qisman yaylovlik xususiyatidan chiqqan. Bu maydonda rejasiz mol
boqilishi, yo`llar qurilishi natijasida serhosil shuvoqzorlar o`rniga mol kam istemol

qiladigan eshakmiyazor va isiriq zor singari ikkilamchi o`simlik mamoalari paydo
bo`lgan va ularning maydoni to`xtovsiz kengayib ham bormoqda.
Bundan tashqari, bu xo`jalikning shimoliy qismida Aydarko`l paydo bo`liub,
25-30% maydon suv tagida qolgan va uning atrofidagi yaylovlar o`rniga
yo`qayzorlar paydo bo`lgan. Hozirgi kunda to`qayzorlar ham suv tagida qolib
maydon kamayib ketmoqda.
Konimex davlat xo`jaligining yaylovlarida ham 242962 gektar yaylov
o`tloqlarining 127100 gektari yoki 55% asl ko`rinishini yo`qotib, u yoki bu
darajada payxon bo`lib hosildorligi pasayib qolgan.
Jongeldi davlat xo`jaligining umumiy yer maydoni 177000 gektar bo`lib,
46830 bosh mol boqiladi. Shu maydonning yarmidan ortig`ini (55%) qum va
qumloq tuproqli yaylovlar tashkil qiladi. Umumiy yaylov o`tloqlarining 52%
maydoni u yoki bu darajada payxonlanib, hosildorligi pasayib qolganligi aniqlanib,
xaritada ko`rsatib berildi.
Shu uslubda Qizilqum hududidagi 6 ta chorvachilik xo`jaliklari va Kattaqum
massivining o`simliklar xaritalari tuzildi. Natijada har bir xo`jalikning yaylov
tiplari va xillarining hozirgi holati, payxonlanish darajalari, maydoni, tarkibi,
tuzilishi hamda cho`llanishni yaratuvchi antropogen omillarning tiplari aniqlanib,
xaritalarda ko`rsatib berildi.
Bundan tashqari, cho`l mintaqasida ko`plab o`zgarishlar kuzatilmoqda, 120
dan ortiq suniy ko`llarning paydo bo`lishi (Nuritdinov, 1992). Orol dengizining
qurib borishi va undan sho`rlangan changlarning shamolda ko`chirilishi sababli
ayrim tumanlarda (Cho`ponqozg`on qudug`I atrofida, Ustyurtning shimoliy
g`arbida) ba`zi o`simliklar: saksovul, juzg`un, cherkez, boyalish singari butalar
ustiga tuz changidan parda qoplanib, qurib qolganligi kuzatildi.
Bunday antropogen omillar ta`sirida o`simlik jamoalari nafaqat son va sifat
jihatdan o`zgarib qolmasdan, balki tarixan tashkil topgan tabiat muvozanatining
ham o`zgarib ketishiga olib kelishi mumkun. Bu kabi inqiroziy jarayonlarning
sababini, darajasini aniqlab, xaritaga tushurishni geobotaniklar bajarsalar, tuzilgan

xaritalardan foydalangan holda ularning oldini olish va yo`qotish choralarini izlash
–tabiatni muxofaza qilish Davlat qo`mitasining vazifasidir.
AKS lardan foydalanib tuzilgan tematik xaritalarda, o`rganilgan xo`jaliklar
yaylov xillarining dinamik xolati, ularning tarqalishi, tarkibi, payxonlanish
darajasi, payxonlovchi omollar tiplari xarita izohida ko`rsatilib berilganligi sababli,
ulardan foydalanib, cho`llanish jarayoning oldini olish choralarini rejalashtirish va
rekonstruksiya ishlarini bajarishda ilmiy girafik hujjat sifatida foydalanish
mumkun. Bu muammo hozirgi kunda dolzarb bo`lib, BMT ning cho`lanishga
qarshi kurashish choralari haqidagi Konventsiyasi O`zbekistonda ham (1994, 1997
yillar) tasdiqlangan (T. Raximova).
O`simliklar qoplamining uzoq yillar davomida shakillanishida boqilishning
katta ahamiyatga ega ekanligi uning o’ziga xos ijobiy xususiyatlaridan biri
hisoblanadi. Barcha tipdagi yaylovlar o`simliklar qoplami qaysi hududda va
qanday tuproq hamda iqlim sharoitida joylashishidan qat’iy nazar boqilish ta`sirida
o`zgaradi [Rabotnob 1983].
Boqilish o`simliklar qoplamining shakillanishida muhim ijobiy o`rin tutadi.
Uning faqatgina me`yordagi darajasi yuqorida ko`rsatilgan ijobiy jarayonlarning
o`tishini ta`minlaydi. Aksincha, boqilishning o`rtacha me`yoridan oshishi uning
salbiy tomonlari paydo bo`lishiga olib keladi, haddan ziyod boqilish esa o`simlik
jamoalari turlar tarkibining keskin kambag`allashishiga va hatto ayrim tipik
turlarning o`simliklar qoplamidan butunlay yo`qolib ketishiga sabab bo`ladi
[Nechaeva N.T 1954 ].
Boqilish faqatgina o`simliklar qoplamining shakillanishidagi omil sifatida
emas, balki shu joy rel`efining yoki umumiy holda landshaftining hosil bo`lish
omili sifatida ham baholab kelingan. Bu jarayon tuproq yuza qatlamlarining
haddan ziyod boqilish natijasida toptalishi va sutrukturasi buzilgan tuproq
zarralarining osonlik bilan shomol orqali ko`chirilishi bilan tushuntiriladi.
Boqilishning landshaft hosil qilishdagi ro`li qumli cho`llarda yaqqol namoyon
bo`ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI .
1. Рахимова Т. “Кўкча” яйловларининг ҳозирги ҳолати //Чўл яйловлари
ҳозирги ҳолатини ривожлантириш ва чўлланишнинг олдини олишнинг
илмий-амалий асослари, Халқаро илмий-амалий конференцияси. –
Самарқанд. 2019. -Б. 334-338.
2. Батошов А.Р., Абдуллаев Ш.С. Жануби-Шарқий Қизилқум қолдиқ
тоғлари флорасининг ўзига хос ўрни ва аҳамияти // Ўзбекистон биохилма-
хиллиги уни сақлашда ўсимлик ва ҳайвонот дунёсининг роли. Республика
илмий-амалий анжумани материаллари. – Жиззах. 2019. -Б. 90-94.
3. Пенджиев А.М. Экологические проблемы освоения пустынь:
миграция, улучшение пастбищ и глобальная деградация земель//
Альтернативная энергетика и экология. - № 14(136) 2013. – С. 89-107.
4. Юсупов С.Ю., Раббимов А.Р., Мукумов Т.Х. Современное состояние
каракулеводческих пастбищ Кызылкумов и пути их рационального
использования// Аридные экосистемы. - № 2 (42) 2010. – С. 38-46.
5. Хайитбоев Р, Ибодуллаев Н. Яйловларнинг экологик мониторинги
//Фан ютуқлари ва қишлоқ хўжалигини ривожлантириш истиқболлари,
илмий -амалий анжуман материаллари. – Самарқанд. – Б. 358-359.
6. Алланазарова У., Рахимова Т., Вохидов Ю.С. Қизилқум яйловларида
ч лланищӯ // Разви т ие ботанической науки в Центральной Азии и её
интеграция в производство Материалы международной научной
конференции. – Ташкент, 2004.-С. 103-105
7. Работнов Т.А. Фитоценология. – М.: МГУ, 1983. – 269 с.
8. Гаевская Л.С. Каракулеводческие пастбища Средней Азии. –Ташкент:
Фан, 1971. -322 с.

9. Ellison L. Influence of grazing on plant succession of rangelands // The
Botanical Review. 1960. -№ 26. –P. 1-78.
10. Andrew M.H., Lange R.T. Development of a new piosphere in arid
chenopod shrublands grazed by sheep. 1. Changes to soil surface // Australian
Journal of Ecology. 1986. -№ 11. –P. 395-409.
11. Нечаева Н.Т. Реакция пастбищной растительности на выпас скота в
пустынях Средней Азии // Фитофаги в растительных сообществах. –М.:
Наука. 1980.-С. 5-30.
12. Морозова И.О. Пастбищное хозяйство в каракулеводстве Средней
Азии. –М.: В/О “МЕЖДУНАРОДНАЯ КНИГА” 1946.-300 с.
13. Нечаева Н.Т. Влияние выпаса на пастбища Каракумов как основа
пастбище оборота. В кн. “Пустыни СССР и их освоение”, Т. II . –М. Л.: АН
СССР, 1954. –С. 303-369.
14. Амелин И.С. Пастбище обороты в каракулеводстве Средней Азии. –
Самарканд: ВНИИК, 1944. 108 с.
15. Гранитов А.И. Влияние выпаса на кормовую производительность
шуваха // Каракулеводство и звероводство. –Москва, 1950. -№ 5. –С. 32-34.
16. Культиасов М.В. Очерк растительности гор Пистали-тау // -Ташкент:
Турк. госуд. изд-ва, 1923. –С. 89-107.
17. Закиров П.К. Ботаническая география низкогорий Кызылкума и
хребта Нуратау. –Ташкент: Фан, 1971. -203 с.
18. Батошов А.Р. Флора останцев Юго-Восточного Кызылкума:
Автореф. дис. … док. биол. наук. - Ташкент, 2016.-75с.
19. Камелин Р . В . Astragalus Bunge. Определитель растений Средней
Азии. –Ташкент: Фан, 1981. –Т. VI .-С. 70-281.
20. Гончаров Н . Ф . Astragalus Bunge. Флора Узбекистана. –Ташкент: АН.
Уз ССР, 1955. -Т. III . -С. 488-671.
21. Тожибаев К.Ш., Бешко Н.Ю. Оценка и современное состояние
изученности флоры Узбекистана// Материалы республиканской конференции

“Биоразнообразие, сохранение и рациональное использование генофонда
растений и животных”. –Ташкент: Munis design group , 2014. – C . 71-76.
22. Гранитов И.И, Растительный покров Юго- Западного Кызылкума. В
2-х т. - Ташкент: Фан, 1964. Т. 1. -335с.
23. Растительный покров Узбекистана и их пути его рационального
использования / Под. ред. К. З. Закиров и И. И. Гранитов.-Ташкент.: Фан.
197 3 . Т. 2 . - 340 с.

Qumli cho‘l-yaylov o‘simliklar qoplamining antropogen dinamikasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish