Qutadg‘u bilig ‘’dostonida nutq odobi haqida - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	124.2KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Qutadg‘u bilig ‘’dostonida nutq odobi haqida

Купить

Mavzu: ,,Qutadg’u bilig ‘’dostonida nutq odobi haqida.
REJA.
1.,,Qutadg’u bilig dostoni’’yaralish tarixi haqida ma’lumot.
2.,,Qutadg’u bilig’’ dostoni nusxalari.
3.,,Qutadg’u bilig’’dostonida nutq odobi.
XULOSA.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI.
KIRISH
2

Ma’lumki, adabiy ta’limda qadimgi turkey yodgorliklar,
jumladan, “Qutadg‘u bilig”ni o‘rganish masalasi nafaqat o‘quvchi,
balki o‘qituvchining o‘zidan ham katta kuch, bilim hamda
mas’uliyat talab qiladi. Buning qator o‘ziga xos sabablari bor:
birinchidan, asarning tili o‘quvchining tushunishi, mazmunni
o‘zlashtirishi uchun qiyinchilik tug‘diradi, chunki asar qariyb ming yil
oldin yaratilgan, demak, o‘sha davr adabiy tili hozirgi adabiy tildan
tamomila farqli edi; ikkinchidan, badiiy matn sifatida o‘quvchi boshqa
janr namunalarida o‘qigani kabi kutgan o‘tkir sujet (qahramonlarning
turli sarguzashtlari, o‘zaro konfliktlar, ularning yechimi va hokazo)
deyarli kuzatilmaydi; uchinchidan, asar hamda o‘rganish uchun olingan
darslikdagi epizod parchalar hajmi ancha katta; to‘rtinchidan, bu
asardagi obrazlar tizimi, adibning tafakkur tarzi ham hozirgi
adabiyotdagidan keskin farqlanadi.
Yusuf Xos Hojibning hayoti va faoliyati haqida ma’lumot beruvchi
yagona manba uning «Qutadg’u bilig» («Saodatga yo’llovchi bilim»)
3____________________________________________
1
"Oriental Art and Culture" Scientific-Methodical Journal - Issue 6 / 2021.
Muxlisa Normatova 225 b.

dostonidir. Bu doston hijriy yil hisobi bilan 462 (melodiy 1069G’70)
yilda yozilgan. Avtor dostonning muqaddimasida yoshi ellikdan
oshganini ta’kidlaydi. Shunga qarab Yusuf Xos Hojib XI asrning 20-
yillari arafasida tug’ilgan, deb ayta olamiz. Yusuf Xos Hojibning vatani-
Balasog’un (Quz o’rda) XI-XII asrlarning yirik savdo-sotiq hamda
madaniy markazlaridan biri edi. Bu shahar ikki marta qoraxoniylarning
poytaxti ham bo’lgan edi.
Atroflicha bilim olgan Yusuf Xos Hojib o’z davrining peshqadam
donishmandlaridan biri bo’lib etishdi. U fors-tojik va arab tillarini,
badiiy adabiyotni, tarix, astronomiya, geometriya, matematika, tabiiyot,
geografiya va boshqa fanlarni o’rgandi. U buyuk olimlarning ayrim
axloqiy va falsafiy qarashlarini, medisinaga doir mulohazalarini targ’ib
qildi, zamondoshlarini geometriya kabi fanlarni o’rganishga chaqirdi va
hokazo.
Shu bilan birga, Yusuf Xos Hojib o’z vatandoshi, ulug’ olim
Mahmud Qoshg’ariy singari, turkiy qabila va xalqlarning tilini o’rgandi,
adabiy til uchun, turkiy tilning madaniy hayotda yanada kengroq o’rin
olishi uchun kurashdi, xalq og’zaki adabiyoti va yozma adabiyotning
boy tajriba va tradisiyalaridan ta’lim olib, mashhur «Qutadg’u bilig»
dostonini yaratadi. Bu doston turkiy tildagi yozma adabiyotning ilk yirik
asarlaridan biri edi.
Yusuf Xos Hojib «Qutadg’u bilig» dostonini Balasog’unda yoza
boshladi; uni Qashqarda yozib tugatdi va qoraxoniy hukmdorlaridan
bo’lgan Tavg’ach Bug’raxonga (Tavg’och ulug’ Bug’ro Qoraxon abo
Ali Hasan binni Arslonxon) taqdim qildi. Bug’raxon doston avtorini
taqdirlab, unga «Xos Hojib» (muqarram, eshik og’osi) unvonini berdi.
Shunday keyin u Yusuf Xos Hojib nomi bilan shuhrat qozondi.
«Qutadg’u bilig»ning muqaddimasida ko’rsatilishicha, doston o’z
davrida keng shuhrat qozongan, turkiy tildagi eng yaxshi asar deb
baholangan va turli joylarda turli nom bilan yuritilgan. Chinliklar
«Adabul-muluk» (deb) ot berdilar. Mochin Malikaning nadimlari
«Oyinul-mamlakat» (deb) atadilar, mashriqliklar «Ziynatul-umaro» deb
4

aytadilar, eronliklar «Shohnomai turkiy» dedilar, shuningdek, ba’zilar
«Pandnomai muluk» debdilar, turonliklar «Qutadg’u bilig» deb
aytibdilar.
«Qutadg’u bilig»ning qo’l yozma nusxalari va nashri
5____________________________________________
1
Mallaev N.M. O’zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob. 3-nashri:-Toshkent: «O’qituvchi», 1976:-106-126 b.

«Qutadg’u bilig»ning uch qo’l yozma nusxasi ma’lum. Bu nusxalar
«Vena» (yoki «Hirot»), «Qohira» va «Namangan» nusxalari deb
yuritiladi. «Qutadg’u bilig»ning birinchi nusxasi XIX asrning 20-
yillarida Istambulda topildi. Bu nusxa XV asrda-1439 yilda Hirotda
Hasan Qara Sayil Shams tomonidan uyg’ur yozuvi bilan ko’chirilgan.
Qo’l yozmani topgan olim Xammer Purgshtall uni Venadagi Qirollik
kutubxonasiga topshiradi. Shuning uchun bu nusxa «Hirot» yoki «Vena»
nusxasi deb yuritiladi.
«Qutadg’u bilig»ning ikkinchi qo’l yozma nusxasi 1896 yilda
Qohirada topildi. Bu nusxa (XV asr) arab yozuvida ko’chirilgan bo’lib,
u Hirot nusxasidan birmuncha farq qiladi. Tekstdagi juz’iy farqlardan
tashqari, Qohira nusxasida Hirot nusxasidagi ayrim o’rinlar yo’q.
«Qutadg’u bilig» uchinchi nusxasi 1913 yilda Namanganda topildi
va 1914 yilda ma’lumot e’lon qilindi. (Nusxa namanganlik
Muhammadhoji Eshon Lolaresh degan kishining shaxsiy kutubxonasida
sharqshunos olim A. Z. Validov tomonidan topilgan.) Bu nusxa ham
Qohira nusxasi kabi arab yozuvida ko’chirilgan: «Qutadg’u bilig»ning
Namangan nusxasi boshqa nusxalarga qaraganda birmuncha
mukammalroq bo’lib, E.E. Bertelüsning taxminicha, u XIII asrning oxiri
yoki XIV asrning boshlarida ko’chirilgan bo’lishi kerak. Bu nodir nusxa
O’zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Abu Rayhon Beruniy
nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.
«Qutadg’u bilig»ning prozaik muqaddimasida ta’kidlanishicha,
dostonda to’rt asosiy masala qo’yilgan va bu masalalar majoziy obrazlar
qiyofasida mujassamlashtirilgan «Qutadg’u bilig» jami Namangan
nusxasida 6500 baytga 13000 misraga yaqin bo’lib, u 73 fasl-bobga
bo’lingan. O’n bir bobi dostonning muqaddimasi bo’lib, muqaddima
xudoga, payg’ambarga va to’rt xalifaga bag’ishlangan tardision
boblardan tashqari, yoz tavsifi va Bug’raxon madhi, 7 sayyora va 12
burj, til odobi va bilimning foydasi kabi masalalarga bag’ishlangan
boblarni o’z ichiga oladi. Dostonning asosiy qismi 12-bobdan,
Kuntug’di degan hukmdorning ta’rifi bilan boshlanadi. Dostonda
quyidagi voqea hikoya qilinadi:
6

Kuntug’di degan odil podsho bo’lib, uning shon-shavkati va
shuhrati yaqin va uzoq o’lkalarga yoyilgan ekan. Oytuldi degan oqil bir
kishi uning xizmatiga kirish istagi bilan poytaxtga kelibdi. U
musofirlikning azob-uqubatlarini chekibdi hamda yor-do’st, tanish-bilish
orttiribdi. Oyto’ldi Ko’samish (Istanilgan) degan do’stiga musofir bo’lib
Kuntug’di poytaxtiga kelishining sabablarini so’zlab beribdi. Ko’samish
unga madad berib, Kuntug’dining Xos Hojibi bilan tanishtiribdi.
Oyto’ldi Kuntug’dining saroyiga borib, uning suhbatida bo’libdi.
Oyto’ldini yoqtirgan Kuntug’di uni saroyga xizmatga olibdi.
Oyto’ldining mansab-martabasi kundan-kun ziyod bo’lib, oxiri u vazir
qilib tayinlanibdi. U saroyda uzoq vaqt xizmat qilib, aql-idroki va
tadbirkorligi bilan Kuntug’dini mamnun qilibdi. Biroq yurti va oilasini
sog’inib, Oyto’ldi hukmdordan ruxsat olib, o’z yurtiga qaytibdi va
birmuncha vaqtdan keyin o’sha erda vafot etibdi.
Oyto’ldining O’gdulmish degan o’g’li bor ekan. U otasining
so’ziga amal qilib, Kuntug’dining dargohiga kelib, saroyga xizmatga
kiribdi. O’gdulmish otasining izidan borib, davlat ishlaridagi faoliyati va
donoligi bilan Kuntug’dini shod va mamnun qilibdi. Kuntug’di bilan
O’gdulmish o’rtasida turli xil masalalarga doir suhbat va munozaralar
bo’libdi. Oqil va olim kishilarning davlat ishlariga katta foyda
keltirayotganini ko’rgan Kuntug’di donishmand O’zg’urmishni
(O’dg’urmish ham yoziladi) saroyga taklif qilibdi. Uzgurmish
tarkidunyo qilib, kishilar orasidan chiqib ketgan ekan. U bir necha xat-
xabar va oqil O’gdulmish bilan bo’lgan suhbatlaridan keyin
Kuntug’dining taklifini qabul qilib, saroyga kelibdi. O’zgurmish bilan
Kuntug’di davlat idora ishlari, axloq-odob va boshqa masalalar bo’yicha
suhbat va munozaralar qilishibdi. O’zg’urmish Kuntug’diga ko’p o’gitva
nasihatlar beribdi.
Yusuf Xos Hojibning ijtimoiy-siyosiy qarashlari
Hokimiyat va hukmdor haqida
7____________________________________________
2
Mualliflar jamoasi. O’zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom.-Toshkent: «Fan», 1977.-106-131 b.

Yusuf Xos Hojibning davlat hokimiyati haqidagi fikr-mulohazalari
dastlab bek-hukmdor qiyofasida mujassamlashadi. Uning fikricha, bek
davlatning yagona hukmdori bo’lib, uning amr-irodasi barcha uchun
qonundir. Bek xudoning xohishi bilan beklik mansabiga erishgan
kishidir. Xudo biror kishini bek qilmoqchi bo’lsa, avval unga beklik
sifatlari va fazilatlarini ato qilar emish: bek «xudo ato qilgan» oliy
mansabi bilan faxrlanishi, lekin, shu bilan birga o’z zimmasidagi katta
va mas’uliyatli vazifalarni sharaf bilan amalga oshirishi kerak; bu
vazifalar mamlakatni idora etish, uning osoyishtaligi va obodonchiligi
uchun kurash, mamlakat ishi uchun foydali bo’lgan qonun-qoidalar
ta’sis qilish va ularni amalga oshirish, ilm-ma’rifat ahllarini himoya
qilish va boshqalardan iborat.
Agar bek ilmli va ma’rifatli bo’lsa, u olimlar va donishmandlar
qadriga etadi, ular bilan aloqada bo’lib, o’ziga yaqin tutadi. Bek
mayxo’rlik va turli fisq-fasodga berilmasligi, ulardan hazar qilishi kerak.
Zeroki, baxt-saodat ham mayxo’rlik va fisq-fasoddan hazar qiladi,
ulardan qochadi.
Bo’r ichmas karak bag fasod qilmasa,
Bu ikki qiliqdin qochar qut basa.
(Beg ichimlik ichmaydigan, fasod qilmaydigan kishi bo’lishi kerak. Bu
ikki qilmishdan zinhor qut-baxt qochadi).
Mayxo’rlik davlat ishlariga putur etkazadi, turli nojo’ya hatti-
harakatlarga sabab bo’ladi.
Shoir: bekning o’zigina davlat ishlarini boshqara olmaydi. Buning
uchun yordamchilar-saroy amaldorlari, ishning ko’zini biladigan er
kishilar, donishmand, oqil va kishilarga bosh bo’lgan tanlangan odamlar
kerak deydi. Vazirdan tortib oshpazga qadar saroy ahllarining har birini
alohida-alohida ta’riflaydi, ularning sifati, burchi va vazifalarini
ko’rsatadi hamda bekka o’git berib, bularga nisbatan, bir tomondan,
qattiq talabchan, ikkinchi tomondan, otalarcha g’amxo’r bo’lish lozim
deydi.
8

Yusuf Xos Hojib bek va uning amaldorlari haqidagi fikr-
mulohazalarini Kuntug’di, Oyto’ldi, O’gdulmish va O’zgurmishlar
qiyofasida mujassamlashtirilib, ularni o’z davrining saroy ahliga bir
namuna qilib ko’rsatishga intiladi. Kuntug’di-adolatli hukmdor,
jonishmand va ezgu xulq-atvorli kishi. U o’z atrofiga Oyto’ldi,
O’gdulmish va O’zg’urmish kabi fazilatli odamlarni to’playdi, ular bilan
kengashadi, maslahatlashadi, mmalakatda tartib-qoida o’rnatadi,
zolimlarga tanbeh berib, mazlumlarni shod qiladi. Uning bunday
faoliyati go’yo ziddiyatlarga barham berib, hatto qo’y bilan bo’rini ham
inoqlashtiradi
Elin etti, tuzdi, boyudi budun,
Bo’ri qo’y bila suvladi ul o’dun.
(Elida tartib o’rnatdi, uni tuzdi, xalq boyidi, u davrda bo’ri qo’y bilan
birga suv ichdi).
O’gdulmish va O’zgurmishlar ham xuddi shunday kishilardir.
O’gdulmish otasi Oyto’ldining ishi va faoliyatini davom ettiradi.
O’zg’urmish, garchi saroyning biror rasmiy lavozimini qabul qilmasa
ham, o’giti va maslahatlari bilan davlat ishlariga yordam beradi. Shoir
o’z fikr-mulohazalarini ko’proq O’zg’urmish tili bilan ifodalaydi.
O’zg’urmish bek va uning amaldorlarini yaxshilikka yo’llaydi, ularni
kibr-havoga, mag’rurlikka berilmaslikka undaydi, beva-bechoraparvar
bo’lishga chaqiradi.
Ijtimoiy tabaqalar haqida
9____________________________________________
3
Nadjip E.P. Issledovanie po istorii porskix yazûkov XI-XIV vekov.-M. «Nauka», 1989. 284 s.

«Qutadg’u bilig» XI asrdagi qoraxoniylar davrining ijtimoiy hayoti
haqida keng ma’lumot beruvchi asardir. Unda Yusuf Xos Hojib shahar
va qishloq xalqini, o’troq va ko’chmanchi aholini ijtimoiy tabaqalarga
ajratadi, dehqonlar, hunarmandlar, chorvadorlar, savdogarlar, olimlar,
elchilar, qo’shin boshliqlari, munajjimlar, tush ta’bir qiluvchilar, tabiblar
va boshqalar haqida so’zlab, ularning jamiyat hayotidagi o’rni va roli
hamda o’zaro aloqalarini bayon etadi, burch va vazifasi, yurish-turishi
va xulq-atvori haqida o’git berdi, turli kasb-korlarga, xususan,
dehqonchilik, hunarmandchilik va chorvachilikka doir juda boy so’z va
terminlarni ishlatadi.
Yusuf Xos Hojib hunarmandlar haqida so’zlar ekan, ular «Juda
zarur kishilardir... temirchi, tikuvchi, etikchi, suvchi, egarchi, toshchi,
o’qchi, kamonchilarning foydasi katta. Ularni sanay berib so’zim uzayib
ketdi... Bu dunyoga ular yaxshilik keltiradilar. Ular juda ko’p ajoyib
narsalarni ishlaydilar»,-deydi. Chorvadorlarni esa shoir qimiz, sut, jun,
suzma, pishloq kabi mahsulotlarni etishtirib beruvchi kishilar sifatida
taqdirlaydi.
Modomiki, dehqonlar, hunarmandlar va chorvadorlar jamiyatning
moddiy boyliklarini ishlab chiqarar ekanlar, albatta, hukmron doiralar
ular bilan yaqinda aloqada bo’lishi, ularning mehnat faoliyatini qo’llab-
quvvatlashi lozim. Hokim sinfning hayotiy manfaatlari ham shuni talab
qiladi.
Yusuf Xos Hojibning hukmron tabaqalar oldiga qo’ygan qator
talablari (o’qimishli bo’lish, ilm-fan ahllariga homiylik qilish,
davlatning qonun-qoidalariga to’la amal qilish, halollik va boshqalar)
hamda o’gitlari davlatni mustahkamlash, boshboshdoqlikka xotima
berish, o’zaro feodal urushlarning oldini olish, xo’jalikni va madaniyatni
rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega edi. Masalan, Yusuf Xos
Hojib, garchi savdogarlarni ko’klarga ko’tarib maqtasa va ularni xudo
tomonidan «tijoratga yaratilgan» kishilar deb ideallashtirsa ham,
savdogarlar haqidagi mulohazalari iqtisodiy va madaniy aloqalarni
rivojlantirishda, shubhasiz ijobiy ahamiyatga ega edi.
Ilm-ma’rifat haqida
10____________________________________________
4
Folkin M.S. Sokroviùnisa Vostochnoy mudrosti. Yusuf balasaguni. Blagodatnoe znanie-L.: Sov: pis,
1990.-s. 5-59.

Yusuf Xos Hojib XI asrning donishmandi, ilm-ma’rifatning jarchisi
hamda homiysidir. U ilm-ma’rifatga saodatning kaliti deb qaraydi,
shuning uchun ham o’z dostonini «Qutadg’u bilig» deb ataydi hamda
unda ilm-ma’rifatni targ’ib qiladi, olimlarni ulug’laydi, davlat
boshliqlarini, ilm-fan ahllarini saroyga jalb etishga, ulardan ta’lim
olishga va ularning maslahatlari bilan ish ko’rishga chaqiradi.
Yusuf Xos Hojibning fikricha, hukmdor mamlakatni o’z qilichi va
siyosati bilan boshqarsa, olimlar el-yurtni aql va donish bilan
boshqaradilar, unga yo’l ko’rsatadilar. Shunga ko’ra, shoir kishilarni
podaga, olimlarni yo’l boshlovchiga o’xshatadi:
Bular ul suruk qo’yqa arkach soni,
Qoyuv boshlasa, sursa yo’lcha ko’ni.
(Bular qo’y suruki orasidagi serka kabidirlar,
(Toki) qo’yni boshlasa, to’g’ri yo’l bo’ylab olib borsa .
Ilm-nur, olimlar mash’aldorlardir:
Ular ilmi bo’ldi budunqa yo’la,
Yorusa yo’la tunla ozmas yo’l-a,
(Ularning ilmi xalqqa mash’al bo’ldi,
Mash’al yorisa, tunda yo’ldan adashilmaydi.)
Binobarin, olimlarni sevmoq, ularga hurmat bilan yondashmoq va
bilimlarini o’rganishga tirishmoq zurar:
11

Ularni qatig’ sav, og’irla so’zin,
Biliglarni o’gran, o’kush yo izin.
(Ularni qattiq sev, so’zlarini qadrla,
Ko’pmi yoki ozmi (ularning) bilimlarini o’rgan).
Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» dostonida Markaziy Osiyo
olimlarining ilmiy yutuqlari ham ma’lum darajada o’z ifodasini topdi. U,
xususan, astronomiya va medisina fanlari yuzasidan kengroq mulohaza
yuritadi. Dostonning muqaddimasida etti planeta (Sekantir-Zuhal-
Saturn, O’ngay- Mushtariy-Yupiter, Ko’rud-Mirrix-Mars, Yashiq-
Quyosh, Savit-Zuhra-Venera, Orzu-Utorid-Merkuriy, Yalchiq-Oy) va 12
burj haqida alohida-alohida she’riy parchalar bitadi.
Yusuf Xos Hojibning falsafiy qarashlari, xususan, uning medisinaga
doir mulohazalari Abu Ali ibn Sinoning ilmiy merosi ta’sirida
shakllangan bo’lishi kerak. Shoir «Toji Hakim» nomi ostida Abu Ali ibn
Sinoni ko’zda tutgan bo’lishi mumkin.
Axloq va odob haqida
12____________________________________________
5
Hasanov S. Xorazm ma’naviyati darg’alari. – Toshkent: «Adolat», 2001. - 224 b.

«Qutadg’u bilig» didaktik dostoni axloq va odobga doir qimmatli
pand-nasihatlarni o’z ichiga oladi. Doston avtori til odobi, sevgi va
sadoqat, rostgo’ylik va halollik kabi masalalar haqida hikmatli so’zlar
so’zlaydi, mayxo’rlik va mutakabbirlikni tanqid qiladi, kishining yurish-
turishi, o’zini tutishi haqida o’git beradi. Bular dostonning butun
mazmuni va mohiyatiga singdiriladi.
«Qutadg’u bilig»ning bir necha bobi bevosita axloq va odob
masalalariga bag’ishlangan. Shunday boblardan biri «Til ardami» («Til
odobi») deb atalgan 7-bob bo’lib, unda shoir o’qish va bilim olishda
tilning ahamiyati, qisqa va mazmunli so’zlash, tilga ortiqcha erk
bermaslik va boshqalar haqida ibratli o’gitlar beradi:
Uqushqa biligki, bu tilmachi til,
Yarutgachi arni yo’riq tilin bil.
Kishig til og’irlar bo’lur qut kishi,
Kishig til ujuzlar yarir ar bashi.
Til arslan turur, ko’r eshikda yatur,
Aya avlug orsiq boshingni yatur.
Tilin emgamish er naku ter eshit,
Bu so’z ishqa tutg’il o’zunga ish et.
Mani emgatur til ezi o’g talim,
Boshim kasmasuni kasayin tilim.
13

(Uquvga, bilimga tilmoch-bu til,
Kishini ro’shnolikka chiqargan ravon til deb bilgin.
Kishini til e’zozlaydi, kishi u tufayli baxtga erishadi,
Kishini til qadrsiz qiladi, er boshini yoradi.
Til hovlida [ya’ni qafasda] yotgan arslon kabidir,
Ey, qafasdagi (makkor) vahshiy boshingni eydi.
Tili tufayli ozor topgan kishi nima deydi, eshit,
Bu so’zga amal qilgin, o’z foydangga ishlat:
Til meni juda ko’p kulfatlarga soladi,
(U) boshimni kesmasin, (men) tilimni kesayin.
U uylanish va bola tarbiyasi haqidagi 53-bobda oila va bola
tarbiyasining murakkab ekanini ta’kidlab, bolani yoshlik chog’idan
boshlab yaxshi xulqli qilib etishtirish zarurligini aytadi. Ziyofatlar va
ularda ishtirok etish, o’zini tutish odobiga bag’ishlangan 55-56-boblarda
saroy ahllariga o’git beradi. Boshqa boblarda ham axloq va odobning
turli masalalari to’g’risida fikr-mulohaza yuritadi.
Yusuf Xos Hojib kishi tezda tug’ilib, tezda o’tib ketuvchi his-
tuyg’uga asir bo’lmasligi kerak, deb hisoblaydi hamda sevgini ko’z bilan
emas, balki kishining qalbi bilan bog’laydi.
Yusuf Xos Hojib mansabi va mol-davlati bilan takabburlashib
ketgan zodagonlarni tanqid qilib, baxt-tolega ortiq darajada berilib
ketmaslik kerak, baxt keladi ham, ketadi ham deb ularni ogohlantiradi
14

Quvanma qivi qutqa, qutlug’ kishi,
Sanma o’zung qutqa, atlig’ kishi!
Oqar suv, yo’riq til, bu qut turmadi,
Ajun tazginurlar, yurib tinmadi.
(Ey) baxtli kishi, baxt va davlatga quvonma,
(Ey) nomdor kishi, baxt, davlat bilan bo’lib o’zing
g’aflatda qolma.
Oqar suv, ravon til, baxt-davlat bu erda turmaydi,
Jahon kezuvchilar yurib tinmaydi.
«Qutadg’u bilig» va xalq og’zaki ijodi
Doston qahramonlarining nomi ham xalq ijodi tradisiyalari bilan
bog’langan. O’zbek, uyg’ur, qozoq, qirg’iz va boshqa turkiy xalqlarida
«kun» va «oy» so’zlari bilan birga ishlatiladigan nomlar keng tarqalgan
va xalq eposidan o’rin olgan. Bunga, jumladan, o’zbek xalq
dostonlaridan «Oysuluv»dagi Oysuluv va uning o’g’li Kunbotir,
«Kuntug’mish» dostonining bosh qahramoni Kuntug’mish, «Yusuf va
Ahmad» dostonidagi Kunxon va Oyxon, «Oygul» ertagidagi Oygul,
qahramonlarning nomiga qo’shib aytiladigan «oy» qo’shimchasi
(«Alpomish»dagi Barchinoy kabi), «oy desang oy, kun desang kun»
kabi obrazli iboralar, «Oy bastina Oybarcha qiz, kun ostida Kunakay
qiz» kabi misralarni yaratgan qozoq xalq og’zaki ijodidagi «Oymon-
Sho’lpon» dostoni, «Kunekey qiz» ertagi va boshqa asarlarning «Oy» va
«Kun» nomlari bilan atalishi; qirg’iz xalq qahramoni Manasning
«Kundan va Oydan paydo bo’lishi», «Manas»dagi Oychurek, Oykanish,
15

To’lg’anoy obrazlari, qoraqalpoq xalq og’zaki ijodidagi Oysanam
(«G’arib Oshiq»), Oysuluv («Qirq qiz») va boshqalar yaqqol misol bo’la
oladi. O’zbeklarda xotin-qizlarning nomiga «oy» so’zini qo’shib aytish
hozir ham keng qo’llaniladi. «Kun» va «Oy» bilan bog’liq nomlarning
tarixiy ildizi totemlarga borib taqaladi.
Yusuf Xos Hojib «Qutadg’u bilig»da juda ko’p xalq maqollari va
hikmatli so’zlarini ishlatadi va «turkcha masal», «turklar so’zi» deb
ularning xalq og’zaki ijodidan olinganini ochiq-oydin ta’kidlaydi. U
maqol va hikmatli so’zlarni ba’zan aynan va ba’zan she’riy misralarning
poetik talabiga qarab o’zgartirib qo’llaydi. Maqol va hikmatli so’zlar
dostonning g’oyaviy mazmunini boyitadi, badiiy qimmatini oshiradi.
Misollar:
Adi kachki so’z-ul masalda kalir,
Ota o’rni oti o’g’ulqa qolir.
(Masalda keladigan juda eski ta’bir bor:
Otaning o’rni (va) oti o’g’ilga qoladi.)
Qilichdan itikrak bularning tili.
(Til qilichdan ham o’tkirroqdir).
Yo’la ul uqush, ko’r, qarog’uqa ko’z,
O’luk tanga jon ul, og’in tilga so’z.
(Aql mash’aldir, qara (u) ko’rga-ko’z,
16

O’lik tanga-jon, soqovga tildir).
Qarinda turmush qilinch o’gratik,
Yag’iz er qatinda ketar, ey tetik.
(Ona qornida paydo bo’lgan qiliq,
(Ey) tetik (kishi), faqat qora er ostida yo’qoladi.)
O’g’il-qiz soqinchi bu tubsiz tangiz.
(O’g’il-qiz tashvishi-bu tubsiz dengiz).
Ilm-aql chirog’i.
(Yo’la ul uqush, ko’r, qarog’uqa ko’z...)
Ko’p so’zlama, oz so’zla,
Oz so’zlasang ham soz so’zla.
(Uqush so’zlama so’z, biror so’zla oz,
Tumon so’z tuguvnin bu bir so’zda yoz.)
«Qutadg’u bilig»ning badiiy qimmati va tili
17

«Qutadg’u bilig» XI asr adabiyotining muhim yodgorligidir. U
turkiy tildagi yozma adabiyot hali u qadar boy tajribaga ega bo’lmagan
bir davrda vujudga keldi. Shoir fors-tojik tilida ijod etish tradisiyasi
izidan bormadi, balki katt jur’at bilan o’z ona tilida yirik badiiy asar
yaratishga kirishdi va uni muvaffaqiyat bilan tugatdi. U xalq og’zaki
ijodi va yozma adabiyotining tajriba va tradisiyalaridan foydalandi, xalq
og’zaki ijodining maqol va hikmatli so’z kabi injulari bilan o’z asarini
boyitdi, fors-tojik tilidagi pandnomalardan ilhomlandi. Yusuf Xos
Hojibning «Qutadg’u bilig» asari bilan o’zbek, uyg’ur va boshqa turkiy
xalqlarning klassik adabiyotida aruz vazni chuqur ildiz ota boshladi va
yozma poeziyaning etakchi vazni bo’lib qoldi.
Yusuf Xos Hojib o’xshatish, sifatlash, mubolag’a va kinoya kabi
badiiy til vositalariga kam murojaat qiladi.
Bilimsiz kishi ko’ngli qumtak turur,
O’kuz kirsa to’lmaz ob o’tim unur
(Nodonning aqli qumga o’xshaydi,
Agar unga daryo oqib kirsa ham to’lmaydi)
va boshqalar.
«Qutadg’u bilig» XI asrdagi Markaziy Osiyo va Sharqiy
Turkistondagi turkiy xalqlar va qabilalar tilining yodgorligidir. U
«Devonu lug’otit turk»dagi qadimgi qo’shiqlar va ayniqsa «O’rxo’n-
Enisey» yodgorliklari tilidan xiyla farq qiladi hamda turkiy tillarning
adabiy til sifatida taraqqiy etish prosessini ko’rsatadi. «Qutadg’u
bilig»da biz ko’pgina arxaik so’zlarning iste’moldan chiqib ketganini,
biroq «y» va «z» tovushlari o’rnida «d» tovushini qo’llash kabi arxaik
formaning davom etib kelganini hamda endi arabcha va fors-tojikcha
so’zlar ancha ko’p ishlatila boshlaganini ko’ramiz.
18

Adabiyot lar :
19____________________________________________
6
Xayrullaev M.M. Farobiy. - Toshkent: «O’zbekiston», 1991. - 78 b.

1.
Mallaev N.M. O’zbek adabiyoti tarixi. 1-kitob. 3-nashri:-Toshkent:
«O’qituvchi», 1976:-106-126 b.
2.
Mualliflar jamoasi. O’zbek adabiyoti tarixi. 5 tomlik. 1-tom.-
Toshkent: «Fan», 1977.-106-131 b.
3.
Nadjip E.P. Issledovanie po istorii porskix yazûkov XI-XIV vekov.-
M. «Nauka», 1989. 284 s.
4.
Folkin M.S. Sokroviùnisa Vostochnoy mudrosti. Yusuf balasaguni.
Blagodatnoe znanie-L.: Sov: pis, 1990.-s. 5-59.
5.
Hasanov S. Xorazm ma’naviyati darg’alari. – Toshkent: «Adolat»,
2001. - 224 b.
6.
Xayrullaev M.M. Farobiy. - Toshkent: «O’zbekiston», 1991. - 78 b.
Matn:
1.
Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilig.-Toshknt: «Fan», 1972.-964 b.
2.Yusuf Xos Hojib. Qutadg’u bilig -Toshkent.
«Yulduzcha», 1990.-192 b.
20

Qutadg‘u bilig ‘’dostonida nutq odobi haqida

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish