Qutadg‘u bilig Ishlanma - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.4KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Qutadg‘u bilig Ishlanma

Купить

DARS ISHL ANMA
( 2 SOATGA MO’LJALLANGAN )
DARS MAVZUSI :YUSUF XOS XOJIB. ‘Qutadg’u bilig’. Tarixiy davr.Muallif haqida.
‘Qutadg’u bilig’ asari. Asar tili.Asar matni bilan ishlash.
Darsning maqsadlari:
Ta’limiy maqsadi : O‘tilgan mavzuni takrorlash, Yusuf Xos Xojibning hayoti
va ijodini o’rganish,Qutadg’u bilig asari tahlili,timsollar tasnifi.
II. Rivojlantiruvchi maqsadi: Talabalarning ijodiy va mustaqil fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish, nutqiy tafakkurini oshirish, mumtoz
she’riyatimiz namoyondalaridan faxrlanish tuyg‘usini
shakllantirish;
III. Tarbiyaviy maqsadi: Talabalarning qalbida mumtoz adabiyotimiz
vakillariga
bo‘lgan qiziqish va hurmatni oshirish, vatanni sevish va uni qadriga
yetish va komil inson ruhida tarbiyalash, kasbga yo‘naltirish.
Dars shiori:
Oz -oz o'rganib dono bo'lur,
Qatra-qatra yig ilib daryo bo lur.ʻ ʻ
Dars turi: bahs – munozara, musobaqa, savol- javob, suhbat,sharh
Dars jihozi: darslik, badiiy asarlar, taqdimot, ko'rgazmali metodlar.
Darsning borishi:
1-soatda:
1.Tashkliy qism.
2.O'tilgan mavzuni so'rash.
3.O'quvchilarni baholash.
4.Yangi mavzu haqida gapirish.
5.Yusuf Xos Xojibning.

6.Asardagi timsollar tasnifi.
7. Uyga vazifa berish.
Tashkiliy qism :
*salomlashish
*davomat
*xonaning tozaligi
*o'quvchilar diqqatini darsga qaratish.
*darsga qanday kayfiyatda keldingiz?(shundan keyin 3ta smaylik
xursand,o'rtacha va xafa qo'yiladi)
Reja:
1.1-Yusuf Xos Xojib hayot,’Qutadg’u bilig’ dostonining qo’l
yozmalari,o’rganilish nashlari.
2.2-Dostondagi rasmiy timsollar,asarning g’oyaviy mundarijasi.
3.3-Xulosa.
Yangi mavzuni o'tish:
1-soatda: Yusuf Xos Xojib portreti yoki qisqa videorolik namoyish
etiladi.Asarining yozilish tarixiga oid manbalar ko’rsatiladi.
“Ma’naviyatimizning buyuk siymolari” nomli loyihamizning navbatdagi
qismida ulug‘ turkigo‘y shoir, mutafakkir, davlat arbobi Yusuf Xos Hojib
haqida so‘z yuritamiz.
Yusuf Xos Hojib (asl ismi Yusuf bo’lgan, Yusuf Bolasog’uniy 1020/21-yilda
tug’ulgan, vafot etgan yili noma’lum) -ulug’ shoir, mutafakkir, davlat arbobi
bo’lgan. Yusuf Xos Hojib ”Qutadg‘u bilig” dostoni muallifi bo’lib, uning hayoti
va faoliyati haqida ma’lumotlar beruvchi yagona manba ham “Qutadg‘u bilig”
asaridir. Ushbu asarga ko‘ra, Yusuf Xos Hojib zamonasining barcha asosiy
ilmlarini atroflicha o‘rgangan, arab va fors tillarini mukammal bilgan. Ulug’
olim Yusuf Xos Hojib mashhur tilshunos olim Mahmud al-Qoshg’ariy kabi
turkiy tilning mavqeini oshirish, uning madaniy-adabiy hayotdan o‘ziga
munosib o‘rin egallashi uchun kurashgan.
Yusuf Xos Hojib haqida ma’lumotlar ko‘p emas. U “Qutadg‘u bilig” asarini 50
yoshlarida, 1070-yilda yozib tugatgan. Muallif o‘zi haqida mazkur asar

muqaddimasida shunday ma’lumot beradi: “Bu kitobni tartib beruvchi
Balasog‘unda tug‘ilgan, sabr-qanoatli kishidir. Ammo bu kitobni Koshg‘arda
tugal qilib, Mashriq maliki Tavg‘achxon dargohiga keltiribdir. Malik uni
yorlaqab, ulug‘lab, o‘z saroyida Xos Hojiblik lavozimini beribdi. Shuning
uchun Yusuf Ulug‘ Xos Hojib deb mashhur nomi tarqalibdi”. Kitobda nomi
tilga olingan xoqon Nasriddin Tavg‘ach ulug‘ Bug‘ro Qoraxon Abu Ali Hasan
Xorunxon binni Arslonxon bo‘lib, 1070–1103-yillar davomida qoraxoniylar
davlatini boshqargan.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg’u bilig” asarining bizning qo‘limizga yetib
kelgan nusxasi oxirgi tahrir bo‘lib, u xoqonga taqdim etilgan.
Asosiy qism oxirida (6261-6286 baytlar) shoir kitobning yozilish yili, nima
maqsadda yozilgani, o‘quvchiga murojaat, Allohga munojot, Payg‘ambar va
chahoryorlarga salomlar bilan asarni xotimalaydi va alohida xotima qismga
hojat qoldirmaydi. Ammo bundan so‘ng yana 2 qasida (yigitlikka achinib,
qarilikdan shikoyat qilish-44 bayt va zamon buzuqligi, do’stlar jafosidan
yozg‘irish (xafa bolib gapirish)-40 bayt qo‘shilib, yana 1 masnaviy bobda
muallif o’ziga o‘zi nasihat qiladi (37 bayt), asarning turkcha yozilganligi,
tugallanish sanasi, yana munojot va salomlar qaytariladi. Shulardan bilinadiki,
xotima qismiga ham 2 qasida qo‘shilib, qayta tahrir qilingan paytda yozilgan.
Asosiy qism mazmuni va mundarijasiga ko‘ra “Qutadg‘u bilig” dostoni mintaqa
adabiyoti shakllanishining birinchi bosqichida turkiy tilda yozilgan islom
ma’naviyatining badiiy-falsafiy, ijtimoiy-axloqiy qomusi deb aytsak bo’ladi.
Darsni mustahkamlash: Bunda “ Sirli raqamlar” metodidan foydalanamiz.
Doskaga mavzuga oid muhim deb topilgan raqamlar yoziladi. O‘quvchilar
birin-ketin chiqishib, raqamlarda aks etgan ma’lumotlarni aytishadi.
Baholash: Barcha darsda ishtirok etgan o‘quvchilar baholanadilar.
Baholashda, albatta, qo‘yilgan bahoning izohi berilishi kerak.
Uyga vazifa:
1.Asar haqida nazariy ma lumotlarni o'qib kelish.ʼ
2.Darslikda berilgan timsollar tasnifi bilan tanishish va ularni sharhlashga
harakat qilish.
3.O‘ zingiz ga yoqqan qahramon haqida gapirib berish.
2-soatda:

Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashiladi. Navbatchi hisoboti
tinglanadi. Davomat olinadi. Sinf doskasiga sana va yangi mavzu yoziladi.
O‘quvchilarning darsga tayyorligi tekshiriladi.
Yangi mavzu: Qutadg’u bilig asaridagi timsollar tasnifi.
Uyga vazifani so‘rash: Bunda quyidagi metoddan foydalangan holda
so'raladi:
Savol-javob metodi.Bu metodda har bir o’quvchi savollarga individual tarzda
javob beradi.
Masalan;
1. Adib haqidagi tasavvurlaringizni aytib bering.
2. Adib tarjimayi holidagi qaysi fakt va hodisalar siz uchun
qiziqarli bo‘ldi?
3. Yusuf Xos Hojibga zamondosh bo‘lgan mashhur ijodkorlardan kimlarni
bilasiz?
4. Adibning «(qora) quzg‘un tusidek boshim (sochlarim) qug‘u
(oqqush)» bo‘ldi, – degan gaplarini qanday tushunish ke rak?
5. Tavg‘ach ulug‘ Bug‘roxon nima uchun adibga «Xos Hojib»
mansabini bergan?
6. «Qutadg‘u bilig»ning ma’nosi nima? Nega adib asariga
shunday nom bergan?
8. Oyto‘ldi o‘z harakatlarini qanday izohladi?
9. Oyto‘ldining nutqida ayrim harakat va ramzlar (ko‘rsatilgan
joyga o‘tirmaslik, to‘p, ko‘zning yumilishi, yuzni o‘girish va
boshqalar)ning qanday izohlanganini tushuntirib bering?
Mavzu:Asardagi ramziy timsollar tasnifi o’rganish.
Asar qahramonlari – Elig – Kuntug‘di – adolatli, insofli hukmdor, Oyto‘ldi
– donishmand, tadbirli, tarjibali alloma, murakkab xarakterli shaxs, yurt,
jamiyatga foydasi tegishini o‘ylab poytaxtga keladi va musofirparvar Ko‘salish
yordamida Eligning Xos Hojibi Ersig bilan tanishib, u tufayli Kuntug‘di
saroyiga kirib boradi. Elig bilan tanishadi. Elig va Oyto‘ldi orasida ko‘p
suhbatlar bo‘lib o‘tadi. Ular bir-birining botiniy qiyofasi, fe’l-atvorlarini yaxshi

o‘rganib, asta-sekin umumiy til topishadi, orada ba’zi ginaxonliklar ham bo‘lib
o‘tadi. Oyto‘ldining xastaligi va o‘limi, unga Elig va O‘gdulmishning
qayg‘urishi, hamdardligi juda tabiiy, hayotiy kechinmalarda tasvirlanadi.
O‘gdulmish Aql timsoli bo‘lgani bilan, u avval o‘zini yosh yigitlarga xos tutadi.
Elig unga qancha pand-nasihatlar beradi, tarbiyalaydi. O‘zg‘urmish bilan
bo‘lgan keyingi suhbatlar ta’sirida O‘gdulmishning ongi o‘zgarib, rivojlanib
boradi. U ma’lum vaqt O‘zg‘urmish ta’sirida tavba-tazarruga berilib, moddiy
dunyo tashvishlaridan o‘zini olib qochmoqchi bo‘ladi. Ammo O‘zg‘urmish va
Kunto‘ldi uni bu niyatdan qaytaradi, el-yurt tashvishi bilan yashashga undaydi.
Shoir Aql va Bilimni el-yurt, xalq farovonligi yo‘lida xizmat ettirishni asosiy
burch deb hisoblaydi. Aql avvalo Adolatga himoyachi va maslahatgo‘y
bo‘lmog‘i talab etiladi. O‘zg‘urmish shaxsi tarkidunyo etgan, zohidlik va
taqvoni yashash tarziga aylantirgan so‘fiylarni eslatadi.
Elig bir kuni o‘zi yolg‘iz o‘ltirib,
Oyto‘ldini chorladi, u juda xursand edi.
Oyto‘ldi kirib qarshisida tik turdi,
Elig imladi: Kelgin, o‘tirgin, – dedi.
Oyto‘ldi (yonidan) to‘p chiqardi, (ostiga) qo‘ydi, ko‘rgin,
Uni bosib ro‘paraga o‘ltirdi, ko‘rgin.
Elig turli-tuman bilimlar sohasidan savol qildi,
Oyto‘ldi so‘zga til ochdi, javob berdi.
Elig sevindi, ko‘rgin, uning chehrasi ochildi,
Uni ko‘rgan Oyto‘ldi ko‘zlarini yumib oldi.
Elig so‘zdan to‘xtadi, hech indamadi,
Oyto‘ldi ham ko‘zini yumdi, hech ochmadi.
Elig o‘z so‘zini davom qildirib yana so‘ray boshladi,
Oyto‘ldi javob berdi, u yuzini tumurib oldi.
Elig iltifot bilan boqdi, o‘zini mamnun qildi,
Oyto‘ldi tezlikda yuzini o‘girdi.
Eligning juda qahri keldi, yuzidan g‘azab yog‘di,
Dedi: Ey, shoshqaloqlik kishi uchun yaramasdir.

Kuntug‘dining so‘zi
Hali sendan xizmat ko‘rmasdan iltifot qildim,
Senga (iltifot bilan) joy bersam, meni oyoq osti qilding.
Sen to‘p qo‘yib darhol o‘ltirishga hozirlanding,
Bu sen uchun o‘ltiradigan joymi, menga (shuni) aytib ber?
Men senga so‘zladim va sening so‘zlaringni tingladim,
Sen ko‘zingni yumgach, o‘zim hayratda qoldim.
Seni kechirdim va yana senga so‘zladim,
Nima uchun sen yuz o‘girding? Menga aytib ber.
Donodan ushbu so‘zlarni eshitmagan edingmiki,
Agar bekka yaqin bo‘lsang, o‘zingga juda ehtiyot bo‘l, (degan).
Otang yoki onang senga aytmagan edimi,
Ey o‘g‘lim, o‘zingni begingga teng qilma,
Yeturmadi-mu, ko‘r, senga xayl bashing:
Basinma begingni, ko‘dazgil bashing...
Ayto‘ldi eligka davlat sifatini ko‘rgitur
Kula aydi Ayto‘ldi: Uqti o‘zum,
Ayitting muni sen, eshitgil so‘zum,
Uqub qoytum emdi bu ishlarni men,
Kerak erdi sen ma muni uqsa sen.
Munu men ma emdi senga keldugum,
Mening qilqim erdi bu ko‘rguttugum.
O‘run berding ashnu, men o‘ldurmadim,
O‘run yo‘q menga, sen muni uq tedim.
To‘biq yerda urdum bu so‘z berkitu,
O‘zum yangzag‘ini senga ko‘rgitu.
Ne-teg kim o‘runsuz to‘biq yuvlinur,

Aning-teg ma davlat o‘zum tezginur.
Seva baqting ersa ko‘zum yumdugum,
Senga ko‘rgiturmen neku erdugum.
Bu kun men ma davlat qarag‘u sani,
Menga kim ilinsa tutarmen ani.
Yana so‘zlading sen, yema so‘zladim,
Seva baqting ersa, yuzum kezladim.
O‘zum ko‘rgitur o‘z qilinchin senga,
Ayur qilqim irsal, inanma menga...
Aqar suv, yo‘riq til, bu qut turmadi,
Ajun tezginurlar yurib tinmadi.
Inanchsiz turur qut, vafasiz, yayig‘,
Yurirda uchar tark, adaqi tayig‘.
Elig aydi: uqtum, achildi so‘zing,
Yazuq uzri quldung, qutuldi o‘zing.
* * *
Elig aydi: Uqtum munung, erdaming,
Bu Ayto‘ldi ating ne-ul bu sening?
Bu Ayto‘ldi aydi: Mening atimi,
Bo‘gu mengzatur ayqa bu qilqimi.

Darsni mustahkamlash: Bunda “ Klaster” metodidan foydalanamiz.

Baholash: Darsda ishtirok etgan har bir o‘quvchi izohi bilan baholanadi.
Rag‘batlantiriladi. Bunda noan’anaviy yondashish mumkin. Ya’ni odatdagi
baholardan emas, balki Yusuf Xos Xojibning surati tushirilgan kichkina
qog‘ozchalardan. Ular o‘quvchilar daftariga yopishtirib qo‘yiladi.
Uyga vazifa:
1.Asarni to’liq o’qish;
2.Asardagi qahramonlar tasnifiga qisqacha esse yozish.
Asarda aks
etgan
ijtimoiy-
axloqiqy
masalalar
...
...
...
...

Qutadg‘u bilig Ishlanma

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish