Информация о документе

Цена 10000UZS
Размер 5.5MB
Покупки 0
Дата загрузки 06 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Quyosh sistemasi , uning tuzilishi,elementlari, vujudga kelishi haqidagi gipotezalar

Купить
Quyosh sistemasi , uning tuzilishi,elementlari, vujudga kelishi haqidagi gipotezalar Mundarija I.Kirish…………………………………………………………….. II.Asosiy qism 2.1.Koinot va galaktika…………………………………………….. 2.2.Quyosh sistemasining vujudga kelishidagi gipotezalar………… 2.3.Quyosh tizimi va uning sayorlari haqida umumiy ma`lumotlar… 2.4.Quyosh tizimining mitti jismlari……………………………….. III.Xulosa………………………………………………………….. IV.Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………. Kirish Quyosh sistemasi- Quyosh va uning atrofida aylanuvchi barcha osmon jismlari Quyosh sistemasini tashkil qiladi. Unga sakkiz yirik sayyoralardan biri bo’lgan sayyoramiz — Yer ham kiradi .Sayyoralar katta-kichikligi jihatidan bir xil emas. Ular ikki guruhga bo‘linadi. Birinchi guruhga ulkan sayyoralar — Yupiter, Saturn, Uran, Neptun kiradi. Bu sayyoralar asosan suv va gazlardan iborat. Ikkinchi guruhga Yer tipidagi sayyoralar: Yer, Merkuriy, Venera va Mars kiradi.Merkuriy, Venera, Yer va Mars Quyoshga boshqa sayyoralardan ko‘ra yaqinroq joylashgan.Bu sayyoralar qiyin eriydigan toshsimon moddalar, metallar va ularning kislorod bilan birikmalaridan tashkil topgan. Ularda yengil gazlar va suv juda oz. Quyosh atrofida yirik sayyoralardan tashqari minglab kichik sayyoralar ham aylanadi. Ular asteroidlar deb ataladi. Quyosh sistemasida 40 mingga yaqin kichik sayyora, ya’ni asteroidlar bor deb taxmin qilinsa-da, hozirgacha faqat 2000 tachasi topilib, orbitalari hisoblangan. Eng yirik asteroid hisoblangan Sereraning diametri 770 kilometr. Kometalar ham Quyosh yo‘ldoshlariga kiradi. Kometalarning gaz va changdan iborat dumlari 1 osmon gumbazi bo‘ylab kometaning bosh qismiga charaqlagan uzun etak kabi ergashib yuradi.Bu juda ajoyib manzara. Asteroid va kometalar parchalanib turadi. Ularning zarrachalari — meteorlar atmosferaga kirgach, yonib ketadi. Lekin ba’zi meteor zarrachalari batamom yemirilmasdan, tosh va temir parchalari — meteorit holatda Yerga tushadi.Butun sayyoralararo fazo juda mayda kosmik chang va gaz zarralari bilan to’lgan.Koinotdagi va Quyosh sistemasidagi barcha jismlarning harakati butun olam tortishish qonuniga bo‘ysunadi. Butun Quyosh sistemasi: Quyoshning o‘zi, sayyoralar, kometalar ulkan yulduzlar sistemasi — Galaktika tarkibiga kiradi. Bizning Quyosh sistemamiz sekundiga 250 kilometrga yaqin tezlik bilan o‘z orbitasi bo‘ylab Galaktika markazi atrofida aylanadi.U Galaktika markazi atrofidagi masofani taxminan 200 million yilda bosib o’tadi. Bu naqadar katta vaqt ekanligini tasawur qilish uchun bizning sayyoramiz «atigi» 4,5 milliard yildan beri mavjudligini aytish kifoya. Quyosh sistemasini yanada batafsilroq o’rganish uchun yaqin kelajakda boshqa sayyoralarga borish, uzoq kosmosga ilmiy apparatlar yuborish, asteroid va kometalarga qo‘nib, sayyoralararo ilmiy sayohat qilish ishlari mo’ljallanmoqda. 2 Koinot va galaktika Tun osmonidagi yulduzlar sochilgan manzara har doim va har joyda butun bashariyatni lol qoldirib keladi. Аbadiylikning sirli olami hayratlangan inson nazari oldida bepoyon cheksizlik eshigini ochadi va chuqur o yga to’ldiradi. Bu abadiylikda Quyosh tizimidagi sayyoralarʼ uchib yurishadi va hozirgacha ko plab sirlarni o zida saqlab keladi. ʼ ʼ Bizni o rab turgan moddiy olam, bir so z bilan aytganda, Koinot ʼ ʼ (yunoncha dunyo, olam) deyiladi. Galaktikamizning sipralsimon tuzilishi 3 Koinotning fazo va makonda o lchami yo q - cheksizdir. Koinotdaʼ ʼ materiya bir xildagi taqsimotga ega bo lmasdan, galaktikalar, yulduzlar, ʼ sayyoralar, meteoritlar, kometalar va turli gazlar majmuasidan iborat. Galaktika deb yulduzlararo gaz, chang, qora materiya va, ehtimol, qora energiya, o zaro ta sir etuvchi gravitatsion kuchlari mavjud bo lgan ʼ ʼ ʼ yulduzlarning katta tizimiga aytiladi . Odatda Galaktikalar umumiy og irlik markazi atrofida aylanuvchi 10 milliondan bir necha ʼ trilliongacha yulduzlarga ega bo ladi. Аlohida yulduzlar va ʼ siyraklashgan yulduzlararo muhitdan tashqari, Galaktikaning katta qismi ko plab yulduzlar tizimi, yulduzlar to dasi va turli tumanliklarga ega. ʼ ʼ Odatda Galaktika diametri birnecha mingdan birnecha yuz ming yorug lik yiliga, ular orasidagi masofa esamillionlab yorug lik yiliga ʼ ʼ teng.Galaktikalar massasining 90 % ga yaqini qora materiya va energiya ulushiga to g ri kelsada, bu ko rinmas unsirlarning tabiati hali ʼ ʼ ʼ o rganilmagan. Ko plab Galaktikalarning markazida o ta massiv qora ʼ ʼ ʼ teshiklarning mavjudligi to g risida ma lumotlar bor. Ehtimol, ʼ ʼ ʼ Koinotning ko rinadigan qismida ga yaqin Galaktika mavjud. ʼ Galaktikalararo bo shliq amalda o rtacha zichligi kub metrdaʼ ʼ moddalarning bir atomidan kam bo lgan toza vakuum ʼ 4 hisoblanadi.Galaktikaning elliptik, spiral va noto g ri shaklli uchta ʼ ʼ asosiy turi mavjud.Bizning Galaktikamiz katta disksimon shakldagi Somon Yo li deb ataluvchi yulduzlar majmuasi hisoblanadi. Uning ʼ uzunligi 30 kiloparsekga (yoki 100000 yorug lik yili) yaqin va qalinligi ʼ 3000 yorug lik yiliga teng. Unda 3×1011 ga yaqin yulduzlar mavjud ʼ bo lib, umumiy massasi Quyosh masasidan 6×1011 marta katta. Somon ʼ Yo li yoki Galaktikamiz - gigant yulduzlarning tizimi bo lib, u Quyosh, ʼ ʼ oddiy ko z bilan ko rinuvchi barcha yulduzlar hamda juda ko p sonli ʼ ʼ ʼ boshqa osman jismlarini qamrab oladi. Unda 100 milliardga yaqin yulduzlar mavjud. Somon Yo li boshqa Galaktikalarning biri ʼ hisoblanadi va u spiral galaktikalar turiga kiradi.. Somon yo li likobcha ʼ singari qavariq shaklga ega. 5 Quyosh sistemasining vujudga kelishidagi gipotezalar Koinot va Quyosh tizimining vujudga kelishi to g risida juda ko pʼ ʼ ʼ nazariyalar mavjud bo lib, ulardan biri «katta portlash» nazariyasidir. Bu ʼ nazariyaga ko ra dastlab butun materiya haddan tashqari yuqori ega ʼ bo lgan bitta «nuqtada» siqilgan bo lib, keyinchalik bu “nuqta” ulkan ʼ ʼ kuch bilan portlagan. Somon yo`li galaktikamiz Portlash natijasida barcha tomonlarga sachrab ketgan o taissiqʼ bulutlardan asta-sekin subatomli zarralar, vaqt o tishi bilan atomlar, ʼ 6 moddalar, sayyoralar, yulduzlar va, nihoyat, hayot vujudga kelgan. Bunda Koinotning kengayishi davom etgan va bu jarayon qancha uzoq davom etishi noma lum. Demak, bu nazariyaga asosan Quyosh tizimi ʼ aylanuvchi gaz-changli bulutdan hosil bo lgan. Uning siqilishida ʼ markazi zichlashgan va keyin u Quyoshga aylangan. Quyosh tarkibiga kirgan zarrachalar o zining harakat momentini olib kelgan. Ular aylanish ʼ o qiga qarab harakat qilganligi sababli (ya ni masofa kamaygan), ʼ ʼ momentni saqlash uchun tezlik oshishi lozim edi. Protoquyosh, va keyin Quyosh tobora tezlashgan holda aylanishi lozim edi. 7 Quyosh tizimi va uning sayyorlari haqida umumiy ma`lumotlar Quyosh tizimiga 9 ta sayyora, 42 ta yo ldosh, 50 mingdan ortiq kichikʼ asteroidlar, sanog i yo q meteorit va kometalar kiradi. Ularning ʼ ʼ markazida Quyosh joylashgan bo lib, u o zining tizimdagi boshqa ʼ ʼ barcha osmon jismlarini o ziga tortib turadi. ʼ Quyosh tizimi: 1-Quyosh, 2-Merkuriy, 3-Venera, 4-Yer, 5-Mars, 6- Yupiter, 7-Saturn, 8-Uran, 9-Neptun, 10-Pluton, 11-Kometa. 8 Bu tizimdagi barcha jismlar o zaro gravitatsiya (butun olam tortishishʼ qonuni) kuchi bilan ham bog langan. ʼ Sayyoralar ikki katta guruhga: yer guruhiga – Merkuriy, Venera, Yer va Mars – va yupiter guruhiga, ya ni gigant sayyoralar – Yupiter,Saturn, ʼ Uran va Neptunga bo linadi . Quyosh va Quyosh tizimi sayyoralarining ʼ hajmi va massasi orasida keskin farq bor. Buni ularni qiyoslash maketidan ko rsa bo ladi . ʼ ʼ Sayyorlarning hajmi va massasi o`rtasidagi farq 9 Yer guruhidagi sayyoralar nisbatan kichik o lchamli va kattaʼ zichlikka ega . Yer guruhidagi sayyoralaring qiyosiy hajimlari Ularning asosiy tarkibini silikatlar (kremniy birikmalari) va temir tashkil etadi. Gigant palanetalarda esa qattiq yuza yo q. Uncha kattaʼ bo lmagan yadrosidan tashqari ular vodorod va geliydan tuzilgan va gaz- ʼ suyuq holatda mavjud. Bu sayyoralarning atmosferasi asta-sekin zichlashib borib, suyuq mantiyaga aylanadi. Quyosh tizimi umumiy massasining asosiy ulushi (99,87%) Quyoshning o ziga to g ri keladi. Shuning uchun Quyosh tortish kuchlari tizimidagi ʼ ʼ ʼ deyarli barcha qolgan jismlar: sayyoralar, kometalar, asteroidlar va meteorlar harakatini boshqaradi. Sayyoralar atrofida esa faqat o zining ʼ 10 yo ldoshlarigina aylanadi. Chunki bunda yo ldoshlar ushbu sayyoralargaʼ ʼ yaqin bo lganligi tufayli tortish kuchi Quyoshnikidan ortiq. Barcha ʼ sayyoralar Quyosh atrofida bir yo nalishda aylanadi. Bu harakat to g ri ʼ ʼ ʼ harakat deyiladi. Sayyoralar orbitasi shakli bo yicha aylanaga, orbita ʼ tekisligi esa Laplas tekisligi deb ataluvchi Quyosh tizimining asosiy tekisligiga yaqin. Аmmo sayyoralar massasi qancha kam bo lsa bu ʼ qoidadan og ishi shuncha sezilarli bo ladi, bu Merkuriy va Pluton ʼ ʼ misolida yaqqol ko rinadi. Quyosh tizimi sayyoralari quyosh atrofida ʼ turli radiusda va tezlikda aylanadi. Quyosh Quyosh - bu odatdagi yulduz bo lib, Quyosh tizimidagi barcha ʼ sayyoralar uning atrofida aylanadi. Uning sirtida kuchli shu lalanish ʼ kuzatiladi.Quyosh qaynoq plazmali shar bo lib, radiusi R=696 ming km, ʼ o rtacha zichligi 1,416 kg/m3. Аylanish davri (sinodik) ekvatorda 27 ʼ sutkadan qutblarda 32 sutkagacha o zgaradi, erkin tushish tezlani-shi ʼ 274 m/s2. Quyosh spektri tahliliga ko ra uning kimyoviy tarkibi: ʼ vodorod 90% ga yaqin, geliy 10%, boshqa elementlar 0,1% dan kam. Quyosh energiyasi-ning manbai bo lib Quyoshning markaziy qismida ʼ 11 vodorodning geliyga yadroviy aylanishi hisoblanadi. Bunda harorat 15 mln. K ga boradi (termoyadero reaktsiyasi). Quyoshning olovli sirti Uning ichki qismidan energiya nurlanish orqali ko chiriladi, keyinchalikʼ u 0,2 R masofaga teng tashqi qatlamda konvektsiya orqali amalga oshiriladi. Quyoshdan 149 mln. km masofada joylashgan Yer undan 21017 Vt ga yaqin yorug liq nuri energiyasini oladi. U Yer sharida ʼ kechadigan barcha jarayonlarning asosiy energiya manbasi sanaladi. 12 Yerdagi butun biosfera, hayot faqat quyosh energiyasi hisobiga yashaydi. Quyosh diametriyernikiga nisbatan 109 marta katta, o rtachaʼ zichligi 1,41 g/sm3, tashqi qobiqlarining o rtacha harorati 5600°S, yoshi ʼ 6-6,5 mlrd. yil. Merkuriy Merkuriy -Quyoshga eng yaqin joylashgan sayyora.Merkuriy Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar singari antic pantionning xudolaridan biri, xususan - rim savdo xudosi (yunoncha Germesga mos keladi) nomi bilan atalgan. Merkuriy - Yerdan kuzatish uchun ancha murakkab sayyora hisoblanadi. Yerga nisbatan ichki sayyora bo lganligi sababli xech ʼ qachon Quyoshdan 28° dan uzoqlashmaydi, shuning uchun ham u tongdagi va kechkurungi yog duda qisqa muddatgina ko rinadi, xolos. ʼ ʼ Merkuriy Quyosh atrofida o rtacha masofasi 57,91 mln km li ancha ʼ cho zilgan elliptik orbita bo yicha harakatlanadi. Perigeliyda Merkuriy ʼ ʼ Quyoshdan 45,9 mln km, afeliyda esa 69,7 mln km. masofada joylashgan. Orbitasining ekliptika tekisligiga qiyaligi 7°. O zining ʼ orbitasi bo ylab Merkuriy 87,97 sutkada bir marta aylanib chiqadi. ʼ Orbita bo yicha ʼ 13 o rtacha tezligi 48 km/s. Orbitasining joylashishi bo yicha Mars vaʼ ʼ Veneraga yaqin bo lsada, Merkuriy boshqa sayyoralarga qaraganda ʼ Yerga ko p vaqt yaqin turadi. ʼ Merkuriy – Yer guruhidagi sayyoralar orasida eng kichigihisoblanadi. Uning 2439 km bo lib, bu Yupiterning Ganimed va Saturnning Titan ʼ nomli yo ldoshlarining radiuslaridan ham qisqa. Merkuriyning massasi ʼ 3,302•1023 kg. O rtacha zichligi ancha yuqori - 5,43 g/sm3 bo lib, bu ʼ ʼ Yernikidan kamroq. Yer o lchamlarining Merkuriynikidan yuqoriligi ʼ 14 hisobga olinsa, uning zaminida metallar ko pligidan dalolat beradi.ʼ Merkuriyda erkin tushish tezlanishi 3,70 m/s2 teng. Ikkinchi kosmik tezlik - 4,3 km/s. Sayyoraning Quyoshga yaqinligi va ancha sekin aylanishi hamda atmosfersining yo qligi sababli Merkuriyda Quyosh ʼ tizimidagiharoratning eng keskin o zgarishi kuzatiladi. Uning yuzasida ʼ kunduzgi o rtacha harorat 623 K teng, kechasi esa - 103 K. ʼ Merkuriydagi minimal harorat 90 K ga teng, maksimumi esa, tushda «qaynoq uzoqliklarda» - 700 K gacha boradi. Merkuriy yuzasi ko p jihatdan Oy yuzasini eslatadi - unda ham kraterlar ʼ ko p . Аmmo kraterlar barcha maydonlarida teng taqsimlanmagan. ʼ Merkuriydagi eng katta krater buyuk nemis kompozitori Betxoven sharafiga nomlangan bo lib, uning diametri 625 km. Merkuriy ʼ yuzasidagi eng qiziqarli tafsilot - bu Issiqlik teksligidir («lot. Caloris Planitia»). Bu krater o z nomini eng “issiq uzoqlikka” yaqinligi tufayli ʼ olgan. U ko ndalangiga 1300 km. Ehtimol, urilish zarbasidan ushbu ʼ kraterni hosil qilgan samo jismining o lchami 100 km dan kam ʼ bo lmagan. ʼ Venera Venera - Quyosh tizimida Quyoshdan uzoqligi bo yicha ikkinchiʼ sayyora. 15 Venera - ichki sayyora bo lib, yer osmonida Quyoshdan 48° dan ortiq ʼ uzoqlashmaydi. Venera sirtining relyefi Venera - osmonda yorqinligi bo yicha uchinchi ob ekt; uning ʼ ʼ yaltiroqligi faqat Quyosh va Oynikidan kam. U bashariyatga qadimdan ma lum bo lgan sayyoralar jumlasiga kiradi. Veneradan Quyoshgachaʼ ʼ bo lgan o rtacha masofa 108 mln km. Uning orbitasi aylanaga juda ʼ ʼ yaqin – 16 ekstsentrisiteti 0,0068 ga teng. Quyosh atrofida aylanish davri 224,7 sutkaga teng; o rtacha orbital tezligi – 35 km/s. Ekliptika tekisligiga ʼ nisbatan qiyaligi 3,4°. Venera o zining o qi atrofida orbitasining tekisligi ʼ ʼ 2° qiyalikda, sharqdan g arbga qarab, ya ni ko pchilik pranetalarning ʼ ʼ ʼ aylanish yo nalishiga qarama-qarshi aylanadi. O z o qi atrofida 243,02 ʼ ʼ ʼ sutkada bir marta aylanib chiqadi. Veneraning o lchamlari Yernikiga ʼ ancha yaqin. Uning radiusi 6051,8 km , massasi - 4,87∙1024 kg, o rtacha ʼ zichligi - 5,24 g/sm3. Erkin tushish tezlanishi 8,87 m/s2, ikkinchi kosmik tezligi - 10,4 km/s. Venera atmosfe-rasining zichligi ancha yuqori. Venera Yerga eng yaqin sayyora hisob-lansada, uning yuzasi keyingi vaqtlardagina o rganila boshlandi. Chunki uning yuzasi bulutlar ʼ bilan qoplangan. Аgar bulutlar bo lmaganda ham atmos-ferasining ʼ zichligi tufayli yuzasini ko rib bo lmasdi. Venera atmosfera-si asosan ʼ ʼ karbonat angidrit (96 %) va azotdan (deyarli 4 %) tashkil topgan. Suv bug i va kislorod unda juda kam (0,02 % va 0,1 %). Yuzasidagi bosim ʼ 93 atm, harorati - 737 K ga yetadi. BuQuyoshga ikki marta yaqin bo lgan Merkuriy yuzasidagidan ortiq. Veneradagi bunday yuqoriʼ haroratning sababi bo lib, zich karbonat angidritli atmosfera hosil ʼ qiladigan issiqxona effekti sanaladi. Venera atmosferasining zichligi suv zichligidan 14 marta 17 kam. Sayyoraning sekin aylanishiga qaramasdan atmosferasining issiqlik inertsiyasi shu darajada kuchliki, kunduzgi va oqshomgi harorat orasida o zgarish kuzatilmaydi. Ultrabinafsha nurlarda bulut qoplamasi ʼ ekvatorga qarab cho zilgan yorug va qora qambarlarning naqshlaridan ʼ ʼ iborat. Venerada atmosfera bosimi 100 atm ga yaqin bo lib, unda gazlar ʼ zichligi Yerdagidan qariyib 100 marta ortiq. Venera yuzasida keng tepaliklar orasida eng yiriklari Ishtar yeri va Аfrodita yeri bo lib, ʼ o lchamlari bo yicha yerdagi materiklar bilan taqqoslash darajasida. ʼ ʼ Sayyora yuzasida ko plab kraterlar kuzatiladi.Ehtimol, ular Venera ʼ atmosferasi uncha zich bo lmagan davrlarda hosil bo lgan. Sayyora yuzasining 90 % bazalt ʼ ʼ lavasi bilan qoplangan. Yer Yer - Quyosh tizimi sayyoralari orasida Quyoshga yaqinligi bo yichaʼ uchinchisidir. U Yer guruhidagidagi sayyoralarning eng yirigi va hozirgi kunda sayyoralararo jismlar orasida tirik mavjudotlar mavjudligi ma lum ʼ bo lgan yagona sayyora hisoblanadi. Yer bundan 4,5 mlrd yil ilgari ʼ vujudga kelgan va bundan keyinroq o zining yagona tabiiy yo ldoshi – ʼ ʼ Oyga ega bo lgan. Yer Quyosh atrofida elliptik orbita bo ylab taxminan ʼ ʼ 18 30 km/cek (106 000 km/soat) va o z o qi atrofida ekvatorda 465 m/sek ʼ ʼ (1674 km/soat) tezlik bilan aylanadi. Аmmo uning orbita bo yicha ʼ tezligi doimiy emas: iyuldan boshlab u tezlashib boradi, yanvardan esa yana sekinlashadi. Yer sirtining fazodan ko`rinishi Quyosh tizimidagi sayyoralardan faqat Yergina o ziningmukammalʼ rivojlangan atmosferasi, gidrosferasi va biosferasiga ega.Yerning fazodan turib olingan suratida tog tizmalari, okeanlar, yirik tekisliklar ʼ aniq ko zga ʼ 19 tashlanadi. Barcha osmon jismlari orasida faqat Yerdagina hayot mavjud. Yer qatlamli tuzilishga ega. U qattiq silikatli qobiqlarga (po stloq va mantiya) va metalli yadroga ega. Yadroning tashqi qismiʼ suyuq, ichki qismi esa qattiq. Oy - Yerning tabiiy yo ldoshi ʼ Oy Yer atrofida, agar hisob boshi yulduz oyi deyiluvchi uzoq yulduz olinsa, soat miliga teskari yo nali-shda 27,32 sutkada to liq chiqadi. ʼ ʼ Oy sirtining fazodan ko`rinishi Аmmo bir vaqtning o zida Quyosh atrofida aylanuvchi Yerga nisbatan ʼ aylanish vaqti 29,5 sutkaga teng. Bu vaqt oyiga teng, ya ni bu vaqtda Oy ʼ ikkita bir xil fazani, masalan, oy sinodigi deb ataluvchi ikkita to lin oyʼ oralig ini o taydi. Oy orbitasi – bu kuchli cho zilgan ellipsdir va shu ʼ ʼ ʼ tufayli Yerdan ungacha bo lgan masofa kuchli o zgaradi; perigeyda 356 ʼ ʼ 000 km dan apogeyda 407 000 km gacha. Buning natijasida Oyning o lchami yilning fasllarida ko zga turlicha ko rinadi. Yer va Oyning ʼ ʼ ʼ o zaro yaqinligi tufayli Yerning tortish kuchi ta sirida o z o qi atrofida ʼ ʼ ʼ ʼ 27,32 sutkada bir marta aylanadi va shu tufayli u bizga har doim o zining bir tomoni bilan burilgan bo ladi. Bizning yo ldosh - 3476 km ʼ ʼ ʼ diametrli toshli ob ekt bo lib, Yer diametrining choragiga teng. Oyning ʼ ʼ sirti yer sahrolarini eslatadi va chang qatlami bilan qoplangan. Uning sirti juda notekis bo lib, bir qancha tog tizmalariga, ko plab nishab ʼ ʼ ʼ jarliklarga va kraterlarga ega. Ular Oy sirtiga meteoritlarning urilishi natijasida vujudga kelgan. Oyning sirti morfologik tomondan dengiz va materiklarga bo lingan. Dengizlar - bu tekis tubga ega bo lgan chuqurliklar bo lib, ʼ ʼ ʼ ularning tubi “dengiz sathi” bo lmaganligi uchun hisob boshi qilib ʼ olingan. Bu struktura-larning ko pchiligi Yerga qaragan tomonida ʼ joylashgan. Oy dengizla-rida kraterlar kam va ular tekisdek ko rinadi. ʼ Bundan tashqari, ular quyosh nurini yomon qaytaradi va shuning u hun ham qorong i zonalardek tuyuladi. Dengizlarning kelib chiqishi boshqa ʼ oy strukturalariga nisbatan yosh (3,8-3,3 mlrd. Yil ilgari) va ularning sirti vulkan lavasidan tarkib topgan. Materiklar – bu o rtacha oy yuzasi sathidanbalandda joylashganʼ hududlardir. Odatda ular dengizlarga nisbatan ancha yaxshi yoritilgan va turli o lchamdagi kraterlar bilan qoplangan. Kraterlar ko p hollarda bir- ʼ ʼ biriga ustama tushib, yangi geologic hosilalar eskilarini qoplab qolgan. Shu orqali stratigrafiya yordamida yuzasidagi turli zonalarning paydo bo lishidagi ketma-ketlik aniqlangan. Oy sirtida uzunligi 6 km gacha ʼ boradigan birqancha tog tizmalari mavjud. Ular teng taqsimlanmagan: ʼ asosan dumaloq dengizlarni o rab turadi, ularning eng yirigi Shimoliy ʼ qutbda joylashgan. Fazogirlar tomonidan olingan ma lumotlarga ko ra ʼ ʼ dengiz yaqinida yig ilgan tog jinslari asosan bazalьtli tarkibga ega. ʼ ʼ Yerda bunday tog jinslari vulkanizm viloyatlarida rivojlangan. Oyning ʼ butun tarixidagi vulkan faoliyati keyingi nazariyalarga asosan uncha kuchli kechmagan. Mars Mars - Quyoshdan uzoqligi bo yicha to rtinchi, Quyosh tizimidagi ʼ ʼ 22 sayyoralar orasida o lchami bo yicha yettinchi sayyoradir. Qizilʼ ʼ rangdagi yorqin sayyora bo lganligi tufayli oddiy ko z bilan oson ʼ ʼ kuzatiladi . Mars ham Quyosh tizimidagi boshqa sayyoralar singari antik pantion xudolaridan biri - urush xudosi nomi bilan atalgan (yunoncha Аresga mos keladi). Mars Shu tarzda uning yo ldoshlari: Fobos va Deymos ham unga urushlarda ʼ 23 hamroh bo lgan ikki o g lining ismi bilan atalgan. Marsdanʼ ʼ ʼ Quyoshgacha o rtachamasofa 228 mln. km, Quyosh atrofida aylanish ʼ davri - 687 yer sutkasiga teng. Mars orbitasi ancha sezilarli ekstsentrisitetga ega (0,0934), shuning uchun Quyoshgacha masofasi 206,6 dan 249,2 mln. km gacha o zgaradi. Sayyoralar yo nalishi ʼ ʼ Quyoshnikiga teskari bo lgan qarama- qarshilik vaqtida Mars Yerga eng ʼ yaqin keladi. Bu qarama-qarshilik vaqti Mars orbitasi-ning turli nuqtalarida har 26 oyda takrorlanadi. Аmmo 15-17 yilda bir marta bu qarama-qarshilik vaqtida Mars perigeliy yaqinida joylashgan bo ladi va ʼ juda yaxshi ko rinadi. Marsdan Yergacha minimal masofa 56 mln. km, ʼ maksimal – 400 mln. km ga yaqin. Mars Yerdan o lchamlari bo yicha ʼ ʼ ikki marta kichik – uning ekvatorial radiusi 3396,9 km (Ernikining 53% i). Sayyoraning ancha tez aylanishi sezilarli qutbiy siqilishga olib keladi - Marsning qutbiy radiusi ekvatorial radiusidan 21 km ga qisqa. Marsning massasi - 6,418*1023 kg (Ernikining 11% i). Erkin tushish tezlanishi 3,72 m/sek2; ikkinchi kosmik tezligi - 5,022 km/sek. Mars o zining o qi atrofida orbitasining tekisligiga 24°56'' burchak ostida ʼ ʼ qiyalanib aylanadi. Аylanishining siderik davri - 24 soat 37 minut 22,7 sekund. Shunday qilib, 24 mars yili 668,6 mars quyosh sutkasiga teng. Mars aylanish o qiningʼ qiyaligi unda fasllar almashinishini ta minlaydi. Bunda orbitasining ʼ cho ziqligi ular davomiyligidagi katta farqni keltirib chiqaradi. Masalan, ʼ shimoliy bahor va yozning davomiyligi mars yilining yarmidan ko p. ʼ Marsda ham magnit maydoni mavjud bo lib, u Yernikidan taxminan 800 ʼ marta kuchsiz. Sayyoraning ekvatorida haroratning o zgarishi tushda ʼ +30 °C dan kechasi -80 °S gacha. Qutublarida harorat -143 °S gacha pasayishi mumkin. Аsosan karbonat angidritdan iborat Mars atmosferasi juda siyrak. Uning bosimi Yer yuzasidagidan 160 marta kam. Аtmosferasining tarkibi 95% karbonat angidrit, 2,7% azot, 1,6% argon, 0,13% kislorod, 0,1% suv bug i va 0,07% uglerod ikki oksidi tashkil ʼ etadi. Mars tuprog ining ustki qismi 21% kremniy, 12,7% temir, 5% ʼ magniy, 4% kaltsiy, 3% alyuminiy, 3,1% oltingugurtdan (yerdagi jinslardagidan 100 marta ko p) iborat. Marsda suv, xususan qurib qolgan ʼ daryolar eroziyasini eslatuvchi hosilalar ko p kuzatiladi. NАSАning ʼ Spirit va Opportyunit marsyurarlaridan olingan ma lumotlar o tmishda ʼ ʼ suv mavjud bo lganligidan dalolat beradi (jinslarga faqat suv ta sirʼ ʼ qilishi natijasida vujudga keluvchi minerallar topilgan). 25 Yupiter Yupiter - Quyosh tizimida Quyoshdan uzoqligi bo yicha beshinchi va ʼ kattaligi bo yicha birinchi plane-tadir. Bu sayyora antik davrdan ma lum ʼ ʼ bo lib, qadimgi rim xudosi Yupiter nomi bilan atalgan, muqobili ʼ qadimgi yunoncha Zevs. U gigant sayyoralar turiga mansub. Yupiterning janubiy kengliklarida tabiati hozirgacha noma lum bo lgan ʼ ʼ sekin siljuvchi oval shaklidagi Ulkan Qizil Dog bo lib, uning o lchami ʼ ʼ ʼ ko ndalangiga 30-40 ming km ga boradi. ʼ Yupiter 100 yil davomida uYupiter sirtida taxminan uch marta aylanib chiqadi. Yupiter - Quyosh tizimidagi eng yirik sayyora. Uning ekvatorial radiusi 71,4 ming km ga teng bo lib, Yer radiusidan 11,2 marta ortiq. Yupiterniʼ 40 marta kattalashtiradi-gan teleskopda kuzatilganda,uning burchak o lchamlari oddiy ko z yordamida kuzatiladigan Oy o lchamlariga mos ʼ ʼ ʼ keladi. Yupiter massasi barcha qolgan sayyoralarning massasidan 2 marta,Yer massasidan esa 318 marta ortiq va Quyosh massasidan atigi 1000 marta kam. Аgar Yupiter taxminan 70 marta og irroq bo lganda ʼ ʼ edi, uni yulduz deyish mumkin edi. Yupiterning zichligi taxminan Quyoshnikiga teng va Yernikidan ancha kam. Bu sayyoraning ekvatorial tekisligi uning orbitasi tekisligiga yaqin, shuning uchun Yupiterda fasllar almashishi kuzatilmaydi. Yupiter o zining o qi atrofida qattik jismlargaʼ ʼ o xshamasdan aylanadi: aylanish burchak tezligi ekvatordan qutblarga ʼ qarab pasayib boradi. Ekvatorda sutka 9 soat 50 minut davom etadi. Yupiter Quyosh tizimidagi har qanday sayyoraga nisbatan tezroq aylanadi. Juda tez aylanganligi sababli Yupiterning qutbiy siqilishi ancha sezilarli: qutbiy radiusi ekvatorial radiusidan 4,6 ming km (ya ni ʼ 6,5%) qisqa. Yupiterda kuzatishimiz mumkin bo lgan narsa - bu ʼ atmosferasining ustki qatlamidagi bulutlardir. Gigant sayyora asosan gazdan tarkib topgan 27 va qattiq yuzaga egamas. Yupiter Quyoshdan oladiganiga qaraganda 2-3 marta ko p energiya ajratib chiqaradi. Bu hodisa sayyoraning asta- ʼ sekinlik bilan siqilibborishi, geliy va undan og irroq elementlarning ʼ sayyora zaminiga cho kishi yoki radioaktiv parchalanish jarayonlari ʼ bilan tushuntirilishi mumkin. Yupiter asosan vodorod va geliydan tarkib topgan. Bulutlar ostidagi 7-25 ming km chuqurlikdagi qatlamda vodorod harorat (6000°S gacha) va bosimning ortishi tufayli asta-sekin gaz holatidan suyuqlikka aylanadi. Gazsimon vodorodni suyuq vodoroddan ajratuvchianiq chegara mavjud emas. Yupiter atmosferasi vodoroddan (81 %) va geliydan (18 %) iborat. Qolgan moddalarning ulushi 1 % dan ortiq emas. Аtmosferasida metan, suv bug i, ammiak mavjud.ʼ Аtmosferaning tashqi qatlamlarida muzlagan ammiakning kristallari bor. Tashqi qatlamdagi bulutlarining harorati -130 °C atrofida, ammo u chuqurlik sari tez oshadi. 130 km chuqurlikda harorat +150°C, bosim - 24 atmosferaga teng. Yupiter kuchli magnit maydoniga ega, uning qutbiyligi Yernikiga nisbatan teskari. Magnit maydonining mavjudligi Yupiter zaminida metal vodorod borligidan dalolat beradi.Yupiter kuchli radiatsion qambarga ham ega. Yupiterga «Galileo» kosmik apparati yaqinlashganda odam uchun havfli bo lgan dozadan 25 marta ortiq ʼ radiatsiya olgan. Yupiter 28 radiatsion qambarining radionurlanishi 1955 yili aniqlangan. Saturn Saturn - Quyoshdan uzoqligi bo yicha oltinchi va Quyoshʼ tizimidagisayyoralar orasida o lchami va massasi bo yicha ikkinchi ʼ ʼ sayyora hisoblanadi. Saturn Saturn Quyoshdan o rtacha 1429 mln km masofada joylashgan. ʼ Аylanish davri - 29,46 yil. U 60 ta yo ldoshga ega. Saturn asosan gazdan ʼ (vodorod 29 va geliy) tarkib topgan va qattiqyuzaga egamas. U gazli sayyoralar turkumiga kiradi. Saturnning ekvatorial radiusi 60300 km, qutbiy radiusi esa 54000 km; Saturn - Quyosh tizimidagi eng yassi sayyora. Planetaning massasi Yer massasidan 95 marta ortiq, ammo uning o rtacha zichligi 0,69 g/sm3 bo lib, shu tufayli Quyosh tizimi sayyoralariʼ ʼ orasida zichligi suvnikidan ham past bo lgan yagona ob ektdir. Saturn ʼ ʼ o z o qi atrofida 10 soat 39 minutda to liq aylanib chiqadi. Saturn ʼ ʼ ʼ Quyosh tizimida baquvvat halqalar tizimiga ega. Bu halqalarning chetlari sayyora ekvatoridan 6,6 ming va 121 ming km masofalarda joylashgan. Halqalar o lchami birnecha mikrondan bir necha santimetrga boruvchi muz, toshli ʼ jinslar va temir oksidlarining zarralardan tarkib topgan. Saturn atmosfera-sining ustki qatlamlari 93 % vodoroddan va 7 % geliydan tarkib topgan. Metan, suv bug i, ammiak va boshqa ba zi gazlarning ʼ ʼ qo shimchasiga ega. Аtmosferasining ustki qismidagi ammiakli ʼ qatlamlar Yupiterni-kiga nisbatan qalinroq. Saturn atmosfera-sining chuqurligida bosim va harorat oshib boradi va vodorod asta-sekin suyuq holatga o tadi. 30 ming km chuqurlikda esa vodorod metal holiga ʼ aylanadi (bosim 3 million atmosferaga yetadi). Saturn yo ldoshlarining ʼ orasida eng kattasi Titan 30 hisoblanadi. Olimlar bu sayyoradagi sharoitlar 4 milliard yil ilgari Yerda endigina hayot paydo bo la boshlagandagiga o xshash deb taxminʼ ʼ qilishadi. Uran Uran - Quyoshdan uzoqligi bo yicha yettinchi va kattaligi bo yicha ʼ ʼ Quyosh tizimida uchinchi sayyora hisoblanadi. Uran atrofidagi halqalar Uran, Yupiter, Saturn va Neptunga o xshash gazli gigant hisoblanadi. U ʼ 31 qadimiy yunon xudosi Uran sharafiga nomlangan. Uranda vodorod miqdori 83%, geliyniki 15%, metanniki esa 1,99% ni tashkil etadi. Bulardan tashqari ammiak, etan va atsetilen izlari topilgan. Uran va Neptun ko pgina xossalari bilan massiv suyuq metali, vodorodʼ qobig isiz Yupiter yoki Saturn yadrosiga o xshash. Shu tufayli Uranda ʼ ʼ aniq ifodalangan yadro yo q, undagi moddalar deyarli teng ʼ taqsimlangan. Sayyoraning moviy rangi atmosfera metani tomonidan qizil rangning yutilishi bilan tushuntiriladi. Uran diametri 10 m gacha yetadigan yog dulanmaydigan materiya zarralaridan tarkib topgan ʼ kuchsiz, deyarli ko zilg amas planetar halqalarga ega . ʼ ʼ Uranning dastlabki halqalari 1977 yilning martida Djeyms Elliot, Edvard Danxem va Duglas Mink tomonidananiqlangan. Hozirgi kunda uning 13 ta halqasi ma lum bo lib, bu Quyosh tizimida o ziga xos“rekord” ʼ ʼ ʼ hisoblanadi. Neptun Neptun - Quyoshdan uzoqligi bo yicha Quyosh tizimida sakkizinchi ʼ sanaladi. Bu sayyora 1846 yili kashf etilgan va rim mifologiyasidagi dengiz xudosi nomi bilan atalgan. Neptun timsoli - dengiz xudosi 32 Neptunning uchtishidir. Juda ixcham bu gazli sayyora (zichligi 1,64 g/sm3) tashqi quyosh tizimida o zining katta massasi tufayliʼ ustuvorlikka ega va Plutonsingari o lchami kichik bo lgan ko pchilik ʼ ʼ ʼ ob ektlarning orbitasiga ta sir ko rsatadi. ʼ ʼ ʼ Neptun Neptunda ham boshqa gigant sayyoralardagidek qattiq yuza yo q. ʼ Shuning uchun ham sayyoraning o lchamini aniqlash uchun bosim 1 bar ʼ bo lgan atmosfera sathi qabul qilingan. Neptunning ekvatorial diametri ʼ 49528 km, qutbiy radiusi esa 48680 km; massasi - 1.02•1026 kg bo lib, ʼ 33 Yerning massasidan 17,14 marta ko p. Shunday qilib, bu sayyoraʼ Urandan biroz kichik va og irroq. Neptunning o rtacha zichligi - 1,76 ʼ ʼ g/sm2. Neptun chetlarida quyosh energiyasi juda kam va 8 Vt/m2 ni tashkil yetadi. Neptun atmosferasining 98 % ni vodorod va geliy tashkil etadi. Unda 2,5-3 % metan ham mavjud. Neptun atmosferasidagi patli bulutlar, ehtimol, muzlagan metan kristallaridan iborat. Sayyora spektridagi kuchli yutish chiziqlari Neptunni ko k rangli qilib ʼ ko rsatadi . Neptun atmosfera- sidagi harorat chuqurlik oshgan sari ʼ o zgarib boradi. 0,1 bar bosim sathida harorat minimal -50 K. balandga ʼ qarabharorat oshib boradi v 2000 km balandlikda (10- 11 bar bosimda) 750 K gacha yetadi va shundan so ng o zgarmasdan qoladi.Neptunning ʼ ʼ aylanish o qi orbitasi tekisligiga 29°34' burchak ostida qiyalangan. ʼ Neptun ammiak, suv va metan aralashmasidan tarkib topgan qatlamlarga ajralmagan. U tashqi yadro bilan o ralgan suyuqlangan jinslardan iborat ʼ ichki yadroga ega deb taxmin qilinadi. Pluton Pluton - karlik sayyora. 2006 yilning 24 avgustigacha Quyosh tizimidagi to qqizinchi sayyora deb sanalib kelingan, ammo Xalqaro astronomlar ʼ ittifoqining (XАI) XXVI Bosh assambleyasi qarori bo yicha buʼ maqomdan mahrum etilgan. Pluton 1930 yili 18 fevralda amerikalik astronom Klayd Tombo (Clyde W. Tombaugh) tomonidan kashf etilgan. Pluton Pluton 1930 yil may oyida Xalqaro astronomik uyushma tomonidan rasmiy ravishda sayyora deb tan olingan. O sha vaqtda uningmassasi ʼ Yernikiga yaqin deb taxmin qilishgan. Haqiqatan esa Plutonning massasi Yernikidan 500 marta va hatto Oy massasidan ham kichik bo lib chiqdi. ʼ Quyoshdan Plutonagacha o rtacha masofa 5,913 mlrd. km, ammo ʼ orbitasi ekstsentrisitetining kattaligi (0,249) tufayli bu masofa 4,425 dan 7,375 mlrd. km gacha o zgaradi. Quyosh yorug ligi Plutongacha beshʼ ʼ soat 35 maboynida yetib boradi. Pluton orbitasi Neptun orbitasiga nisbatan Quyoshga yaqin joylashgan. Natijada perigeliyda Pluton sakkizinchi sayyoraga nisbatan Quyoshga yaqinroq turadi. Bunda Pluton va Neptun orbitalari o zaro kesishmaydi, chunki Pluton orbitasi ekliptika tekisligiga ʼ nisbatan 17,15° qiya joylashgan. Bundan tashqari, Plutonning orbital aylanish davri 247,69 yilga teng va Neptun uch marta aylanganda Pluton ikki marta aylanadi. Pluton juda kichikligi tufayli zamonaviy teleskoplarda ham kuchsiz yoritilgan nuqtaday bo lib ko rinadi . Plutonning aylanish o qi orbitasining ʼ ʼ ʼ tekisligiga 12,5° qiyalangan.Pluton siyrak atmosferaga ega bo lib, uning ʼ zichligi va qalinligi Quyoshgacha bo lgan masofaga bog liq holda kuchli ʼ ʼ o zgaradi. Аtmosferasining tarkibi uglerod va metan qo shimchalariga ʼ ʼ ega bo lgan azotdan iborat. Pluton Yerga nisbatan 1600 marta kam ʼ quyosh nurini oladi. Pluton yuzasidagi harorat 37 dan 63 K gacha o zgaradi. Plutonning uchta: Xaron, Gidra va Nikta yo ldoshlari bor. ʼ ʼ 36 Quyosh tizimining mitti jismlari Аsteroidlar. Ular toshsimon qattiq jismlar bo lib, sayyoralar singariʼ elliptik orbitalari bo ylab harakatlanadi. Аmmo bu jismlarning o lchami ʼ ʼ oddiy sayyoralarning o lchamidan juda kichik, shuning uchun ham ʼ ularni mitti sayyoralar deyiladi. «Аsteroid» atamasi (yoki «yulduzsimon») XVIII asrning taniqli astronomi Uilyam Gershel tomonidan bu ob ektlarni teleskop yordamida ʼ kuzatishda tavsiflash uchun kiritilgan. Hozirgacha ma lum bo lgan ʼ ʼ asteroidlarning asosiy qismi Quyoshdan 2,2-3,2 astronomik birlik (a. b.) masofasida Mars va Yupiter orbitalari orasida harakatlanadi. Hozirgacha 20 mingdan ortiq asteroidlar kashf etilgan.Bu jismlar egallagan fazoning halqali qismi Аsteroidlarning bosh qambari deyiladi. O rtacha 20 km/s ʼ 37 chiziqli orbital tezlikda bosh qambarning asteroidlari Quyoshdan uzoqligiga qarab uning atrofida 3 dan 9 yilgacha bo lgan vaqtda bir ʼ marta aylanib chiqadi. Orbitalari tekisliklarining ekliptika tekisligiga qiyaligi 70° gacha boradi, asosan 5 - 10° oralig ida. ʼ Eng yirik asteroid - Sereraning o lchami taxminan 1003 km ga teng, ʼ ikkinchi o rinda - Pallada bo lib, uning radiusi 500 km ga yaqin, ammo ʼ ʼ ularning ko pchiligi ancha kichik. Ma lum bo lgan asteroidlarning eng ʼ ʼ ʼ kichigi ko ndalangiga 1 km. ʼ Kometalar. Nomi yunoncha «uzun sochli» ma nosini anglatadi. Kometa ʼ to g risidagi birinchi yozma ma lumot eramizdan oldingi2296 yilga ʼ ʼ ʼ to g ri keladi. ʼ ʼ Kometa Kometalarning osmonu-falakdagi harakatini xitoylik astronomlar diqqat bilan kuzatgan. Quyosh tizimidagi bu jismlar Quyoshdan ancha uzoqdagi kuchli cho zilgan orbitalari bo ylab sust yorituvchi ovalʼ ʼ shaklidagi dog lar sifatida harakatlanadi. ʼ Quyoshga yaqinlashganida ularning boshi va dumi ko rinadi, boshiningʼ markazi yadro deb ataladi . Yadrosining diametri 0,520 km. Kometaning jajji yadrosi uning yagona qattiq qismi hisoblanadi, unda kometaning deyarli butun massasi jamlangan. Fotometrik yadroni o rab turuvchi ʼ tumanli atmosfera koma deyiladi. Koma yadro bilan birga kometaning boshini tashkil etadi. Kometaning dumi kuyosh nuri ta sirida yadrodan ʼ 39 uchib chiqadigan gazmolekulalari (ionlari) va chang zarralaridan tarkib topgan bo lib, uzunligi o nlab millionkilometrlarga yetishi mumkin. ʼ ʼ Kometalar quyosh shamoli mavjudligidan darak beradi. Galley kometasi - tarixiy kometa. Eramizdan avvalga 240 yildan boshlabuning 30 marta Quyoshga yaqinlashganligi kuzatilgan. Har 75-76 yildabir marta qaytib ko rinadi. ʼ 1986 yili kometani beshta sayyoralararo kosmik apparatlar: «Vega-1», «Vega2» (SSSR), «Djotto» (EIH), «Suisen» va «Sakigake» (Yaponiya) kutib olishgan. Ularning ba zilari kometaning boshi orqali o tishgan. ʼ ʼ 40 Galley kometasi yana 2061 yilda ko rinadi. Uesta kometasi - ʼ asrimizning eng chiroyli kometasi hisoblanadi. U Quyosh nurlarida bulutni eslatuvchi uzun keng dumga ega. Boshi Venera singari yorug ʼ bo lgan. U bir necha qismlarga parchalanib ketgan. Shumeyker-Levi ʼ kometasi. 1992 y. kometa Yupiterning bulutli qoplamasidan 15 ming km uzoqdan o tgan. Natijada uning yadrosi 17 bo lakka parchalanib, 200ʼ ʼ ming km ga tarqalib ketgan. Shu tariqa kometaMaunt Palomar observatoriyasida Yujin Shumeyker va Devid Levi tomonidan kashf etilgan. Meteorlar va meteoritlar. Osmondan tushadigan toshlar yoki temir parchalari meteoritlar deyiladi. Yerga ularning tushishini har birimiz kuzatishimiz mumkin. Ob-havo toza bo lgan kechada yulduzlar ʼ osmonida tez-tez uchib o tayotgan olovli chiziqlar kuzatiladi. ʼ Sayyoramizni o rab turgan fazoda turli o lchamdagi qattiq jismlar ʼ ʼ harakatlanadi. Ularning o lchami qancha katta bo lsa, shuncha kam ʼ ʼ uchraydi. Massasi kichik bo lgan bunday jismlar katta tezlikda yer ʼ atmosferasiga kirib, havo bilan ishqalanishi tufayli juda qizib ketadi va 80-100 km balandlikda butunlay yonib ketadi. Bular meteorlardir. Аgar atmosferaga yirikroq osmon jismlari kirib kelsa, atmosfera tormoz ifatida uning kosmik tezligini 41 pasaytiradi va yer yuzasiga tushadi. Bular meteoritlardir. Yer yuzasiga meteorit tushganda kuchli zarba ta siridan botiqlik - krater hosil bo ladi.ʼ ʼ Bunda osmonga chang-to zon ko tarilib, kuchli tovush eshitiladi. ʼ ʼ Meteoritlar temirli, toshli va temirtoshli uchta sinfga bo linadi. Temirli ʼ meteoritlar asosan nikelli temirdan tarkib topgan. Yerdagi tog jinslarida ʼ nikelli temir qotishmasi tabiiy holda uchramaydi, shuning uchun ham temir tarkibida nikel bo lishi, uning kosmik kelib chiqishidan dalolat ʼ beradi Toshli meteoritlarning bosh minerallari silikatlar (olivinlar va piroksenlar) hisoblanadi. Toshli meteoritlarning asosiy turi bo lgan ʼ xondritlarning xarakterli xususiyati bo lib, ichida dumaloq hosilaning - ʼ xondrning mavjudligidir . Xondrlar ham meteoritni tashkil etgan moddalardan iborat, ammo kesmada alohida donadan iboratligi ko rinib ʼ turadi. Ularning kelib chiqishi hozirgacha noma lum. Temirtoshli ʼ meteoritlar - toshli minerallarga ega bo lgan nikelli temir bo laklaridir. ʼ ʼ XX asrda Rossiya hududida ikkita eng yirik meteoritning tushishi kuzatilgan. Ular Tungus va Sixote-Аlin meteoritlaridir. Ularning yerga urilgan joylarida kraterlar hosil bo lgan. Bunday kraterlar dunyoning ʼ kupchilik mamlakatlarida kuzatiladi .Tungus meteoriti Tunguska daryosi 42 havzasidagi taygaga 1908 yilning 30 iyunida tushgan. U kuchli energiya ajralib chiqqan hodisalar bilan kechgan. Yuzlab kilometr masofada ko ringan olovli shar; kuchli momaqaldiroq gumburlashi; yer shariniʼ ikki marta aylanib chiqqan va ko plab mamlakatlarda barometrlar bilan ʼ qayd qilingan havo to lqini; Irkutskdagi seysmograflar qayd etgan zilzila ʼ - buning barchasi kosmik halokatning favqulodda kuchli hodisaligidan dalolat beradi. 43 Xulosa Hozirgi kunda ta`lim sohasini islox qilish yo‘nalishlaridan biri geologiya va astronomiya ta`limi sifatini oshirishga qaratilgan.Bu sohadagi muhim yo‘nalishlardan biri-tabiat qonunlarning umumiyligini namoyish qilish va ularning butun koinot uchun to`g‘riligini namoyon qilishdan iborat fanlararo bog‘liqlikka yangicha yondoshishdan iborat. Bunda asosiy holat va o`rin atrof olamning tuzulishi va xossalariga nisbatan dunyoqarashimizni chuqurlashtiradigan va kengaytiradigan tabiat qonunlarini o`rganishga qaratiladi. Biz bu kurs ishi mana shu mavzuni o‘rganib chiqishga harkat qildik. Bizga ma’lumki, koinotda hech bir narsa o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmaydi. Har bir narsa ma’lum energiya almashinuvlari hisobiga sodir bo‘ladi. Ushbu kurs ishini bajarish davomida biz Quyosh sistemasidagi mayda osmon jismlarini qanday paydo bo‘lishini o‘rgandik. Bu mayda jismlar osmon sferasining o‘zidagina faoliyatini yakunlamay, Yerimizda ham faoliyat yuritar ekan. Yerga kelib tushgandan keyin qanday harakatlanishi, qanday moddalar borligi va sayyoramizga qay darajada ta’sir etishini o‘rgandik. 44 Foydalanilgan adabiyotlar 1.Jo`liev. A.X., Chiniqulov. X. Umumiy geologiya (Oliy o`quv yurtlarining geologiya fakulteti talabalari uchun darslik). Toshkent, «Universitet», 2005. 2.Obshaya geologiya: uchebnik. Pod redaksiyey professora A. K. Sokolovskogo. T 1. M.: KDU, 2006. 3.Obshaya geologiya. Pod redaksiyey A.K.Sokolovskogo. Tom 2. Posobiye k laboratornim zanyatiyam, M.:, 2006. 4.Istoricheskaya geologiya: uchebnik dlya stud. vissh. ucheb. zavedeniy /N.V.Koronovskiy, V.Ye.Xain, N.A.Yasamanov. — 2-ye izd., pererab. i dop. — M. : Izdatelskiy sentr «Akademiya», 2006. 5.Dolimov T.N., Troitskiy V.I. Evolyutsion geologiya. T., 2007. 6.Islomov O.I., Shorahmedov Sh.Sh. Umumiy geologiya. T., 1971. 7.Shorahmedov Sh.Sh. Umumiy va tarixiy geologiya. Toshkent, 1985. Elektron manbalar: http:///www.wikipedia.ru http://www.materialsworld.ru http://www.nordspeleo.ru http://www.oilbook-bagrad.hoter.ru http://www. с atalogmineralov.ru http://www.Bugaga.ru http://www.saga.ua

Quyosh sistemasi , uning tuzilishi,elementlari, vujudga kelishi haqidagi gipotezalar

Купить