Rangli metallurgiya 8-sinf - География - Презентации

Информация о документе

Цена	4000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	27 Февраль 2023
Расширение	ppt
Раздел	Презентации
Предмет	География

Rangli metallurgiya 8-sinf

Купить

8-sinf geografiya darsligi asosida 18-mavzu:

11-dars mavzusidan rangli metallurgiyaning yalpi sanoat mahsulotidagi salmog‘ini aniqlang. Rangli metallurgiya: a) rangli metall rudalarini qazib chiqarish; b) boyitish; d) eritish; e) qotishmalar ishlab chiqarishni o‘zida birlashtiradi. Rangli metallurgiya mamlakatni elektrlashtirish, uning mudofaa qudratini mustahkamlash, atom texnikasi, samolyotsozlik, raketasozlikni rivojlantirish, umuman, mashinasozlik va kimyo sanoati uchun juda zarurdir.

Rangli metallar bir qancha guruhlarga bo‘linadi. Bu bo‘linish asosida rangli metallurgiya - og‘ir metallar metallurgiyasi, yengil metallar metallurgiyasi va boshqalarga bo‘linadi (37-rasm).

Ilgari O‘zbekistonda faqat qimmatbaho metallar qazib chiqarilgan. Endilikda og‘ir metallarni ham, qiyin eruvchi metallarni ham ishlab chiqa rish yo‘lga qo‘yilgan. Ularni olishda juda ko‘p elektr energiyasi sarflanadi. Bunday ishlab chiqarishlar ko‘p energiya talab qiladigan ishlab chiqarish deyiladi.

Mamlakatimizda oltin, mis, qo‘rg‘oshin, rux, volfram, molibden va boshqa rangli metall rudalarining zaxirasi ko‘p. Faqat mis konlarining o‘zi 15 tadan ortadi. Xaritadan mis konlarining o‘rnini aniqlang. Angren-Olmaliq kon sanoati rayoni mamlakatimiz rangli metallurgiya sanoatida alohida ahamiyatga ega. Mis rudasi tarkibida molibden, oltin, kumush kabilar birga uchraydi.

Bu yerda mis eritish zavodi va Olmaliq kon-metallurgiya kombinati ishlab turibdi. Kombinat Qalmoqqirkon, Qo‘rg‘oshinkon konlari, qo‘rg‘oshin-rux boyitish fabrikasi, elektr stansiyasi va bir qancha yordamchi korxonalardan iborat (38-rasm). Konchilarning obod shahri - Olmaliq kon o‘zlashtirilishi jarayonida barpo bo‘lgan.

Boyitish fabrikasi - rudaning keraksiz qo ‘ shilmalarini chiqarib tashlash yoki yangi moddalar qo ‘ shish yo ‘ li bilan foydali sifatlarini orttiruvchi korxona .

Rangli metallurgiyaning mahsulotlari - volfram va molibden ishlab chiqarish tez rivojlanmoqda. Volframning erish harorati juda yuqori (3370°C). Yuqori haroratli pеchlarning qizdiradigan elеmеntlari va elеktr lampochkaning qiziydigan simlari volframdan yasaladi. Chirchiq shahridagi qiyin eriydigan qattiq qotishmalar zavodi mamlakatdagi nihoyatda muhim korxonalardan hisoblanadi. Bu korxona mahsulotidan elektrotexnika, mashi- nasozlik, asbob sozlik va boshqa sanoat tarmoqlarida keng foydalaniladi.

Rangli metallar qimmatli xususiyatlarga ega. Ularning ba’zilari (qalayi, qo‘rg‘oshin, nikel) zang lash (korroziya)ga chidamli, boshqalari (titan, volfram) issiqqa bardoshli yoki elektr tokini yaxshi o‘tkazadi (aluminiy, mis, kumush, oltin). Ohangaron ko‘mir havzasida aluminiy xomashyosi - kaolin gilining ulkan zaxirasi mavjud. O‘rta Chirchiq plavik shpat kombinatida esa aluminiyni elektroliz usulida olishda ishlatiladigan plavik shpat tayyorlanadi.

Oltin - noyob metall. U yer ostida ham, namlikda ham o‘z xususiyatini yo‘qotmaydi. Ammo uni izlab topish va tog‘ jinslaridan ajratib olish juda ko‘p mehnat, mablag‘ talab etadi. Oltin siz bilgan zargarlikdan tashqari elektronika, kompyuter ishlab chiqarishda, kosmik kemalarda, atom reaktorlarida ko‘p qo‘llaniladi. Bitta atom reaktorining ichki devori 16 kg oltin bilan qoplanadi.

Samarqand bilan Buxoro oralig‘idagi tog‘lardan ikki ming yil burun ham oltin qazib olingan. X-XIII asrlarda kon sanoati o‘z zamonasiga xos yuksak rivojlangan. XIX asrda Rossiya imperiyasi Turkistonni bosib olgach, mavjud konlarni xaritalarga tushirdi.

Oltin qidiruv ishlarini barcha joylarda kuchay- tirdi. XX asr o‘rtalaridan o‘zbek olimlarining izlanishlari asosida Muruntov, Chodak, Zarmitan, Qo‘shbuloq, Qizilolma, Marjonbuloq oltin konlari aniqlandi. 1969-yilda dastlabki oltin yombisi quyildi. Shu vaqtdan oltin qazib olish sanoati shakllandi. O‘zbekiston oltin qa zib chiqarish bo‘yicha dunyo da yettinchi, MDH davlatlari ichida esa ikkinchi o‘rinda turadi.

Mamlakatimizda oltin qazib olish sanoatining yana bir yirik markazi - Navoiy kon-metallurgiya kombinatidir. Muruntov koni O‘zbekistondagina emas, Yevrosiyodagi oltin konlari ichida eng kattasi bo‘lib, ruda qazib olingan joy hajmi 2×4 km va chuqurligi 400 metrdan ortiq afsonaviy o‘rani eslatadi (39-rasm).

Oltindan keyin turadigan qimmatbaho metall - bu kumush dir. Qurama tog‘ tizmala- rida yirik kumush konlari topilgan. Toshkent oldi rayonida kumush katta miqdorda ajratib olinmoqda. Qizilqumda kumush ishlab chiqarishni ko‘paytirish borasida keng ko‘lamli tadbirlar amalga oshirilmoqda. Hozirgi kunga kelib tarkibida oltin va kumush bo‘lgan 30 dan ortiq ruda konlari aniqlangan.

Metallar iqtisodiyotda turli maqsadlarda ishlatiladi. Mis sof holida ham, qalayi bilan (bronza), nikel bilan (melxior), aluminiy bilan (duraluminiy), rux bilan (latun) qotishma holda ham elektrotexnikada va mashina-sozlikda keng foydalaniladi. Qo‘rg‘oshin akkumulatorlar, elektr kabellari ishlab chiqarishda ishlatiladi. Temir buyumlar zanglamasligi uchun rux bilan sirlanadi. Qalayidan oq tunuka va podshipniklar yasashda foydalaniladi. Mamlakatimizda kumush, uran, volfram va boshqa qimmatbaho ruda konlari ham bor.

Купить