Rasmiy uslubga oid matnlarda sodda gap qurilishi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	97.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Rasmiy uslubga oid matnlarda sodda gap qurilishi

Купить

RASMIY USLUBGA OID MATNLARDA SODDA GAP QURILISHI
MUNDARIJA
ISHNING UMUMIY TAVSIFI ……………………………………………….3
I BOB. RASMIY USLUB VA UNING LINGVISTIK XUSUSIYATLARI
1.1.Rasmiy uslubning o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi…………………………9
1.2.Rasmiy uslubning boshqa uslub matnlaridan farqlovchi leksik
xususiyatlari………………………………………………………………………16
1.3.Rasmiy uslubga oid matnlarning morfologik xususiyatlari va bu
xususiyatlarning hujjat turlarida aks etishi………………………………………24
Bob bo‘yicha xulosa……………………………………………………………..35
II BOB. RASMIY USLUBDA SODDA GAPLARNING QO‘LLANISHI
2.1. Rasmiy uslubga oid matnlarda gapning ifoda maqsadiga ko‘ra turlari, tasdiq
va inkor gaplar……………………………………………………………………37
2.2. Gap bo‘laklarining rasmiy hujjatlar matnida qo‘llanilishi, gap bo‘laklari
tartibi……………………………………………………………………………....42
2.3. Egasiz gaplar va ularning turlarining rasmiy uslubga oid matnlarda
qo‘llanishi…………………………………………………………………………49
Bob bo‘yicha xulosa………………………………………………………………51
III BOB. RASMIY USLUBDA MURAKKABLASHGAN SODDA GAPLAR
3.1 Ajratilgan va uyushiq bo‘laklarning rasmiy uslubda qo‘llanilishi…………...53
3.2. Rasmiy uslubga oid matnlarda undalma………………………………….…60
3.3. Kiritma (kirish so‘z, kirish birikma, kirish gap)larning rasmiy uslubga oid
matnlarda qo‘llanilishi……………………………………………………………62
3

Bob bo‘yicha xulosa…………………………………………………………….70
XULOS VA TAKLIFLAR …………………………………………………….72
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ………………………………………75
KIRISH. ISHNING UMUMIY TAVSIFI
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi .
O‘zbekiston Respublikasining mustaqil davlat sifatida tashkil topishi, uning dunyo
hamjamiyatida o‘ziga xos va o‘ziga mos o‘rin egallashi juda ko‘plab masalalar
qatorida til madaniyatini ham yuqori darajada ko‘tarish masalasini kun tartibiga
qo‘ydi. Bugungi kunda O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti Sh.
Mirziyoyevning sa’y-harakatlari bilan ona tilimiz rivoji, taraqqiyoti sari yangi
qadamlar tashlanmoqda, tilimizning jahon arenasidagi o‘rniga e’tibor
qaratilmoqda, gullab-yashnashiga keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Zero,
yurtboshimiz ta’kidlaganlaridek, dunyodagi qadimiy va boy tillardan biri bo‘lgan
o‘zbek tili xalqimiz uchun milliy o‘zligimiz va mustaqil davlatchiligimiz timsoli ,
bebaho ma’naviy boylik, buyuk qadriyatdir. 1
Har qanday til madaniyatini esa uning
stilistikasini o‘rganmasdan turib egallab bo‘lmaydi. Mana shuning uchun ham til
stilistikasi nutq madaniyatini o‘rganish o‘zbek tilshunosligi fanining dolzarb
masalalaridan biriga aylandi. Rasmiy uslubning qo‘llanish ko‘lami O‘zbekiston
Respublikasining “Davlat tili” haqidagi qonun qabul qilingandan keyin va davlat
mustaqilligi qo‘lga kiritilgandan so‘ng g‘oyatda kengaydi va yangicha mazmun
kasb etdi. Davlat miqyosida amalda bo‘lgan har bir huquqiy hujjatning qat’iy
me’yorlar asosida yaratilishi ham umumtil madaniyatining tarkibiy qismidir.
Hujjatlar qanchalik tushunarli tilda yozilsa, uslubi qanchalik ravon bo‘lsa, uni
tushunish, binobarin, ijrosini ta’minlash va unga amal qilish ham shunchalik oson
kechadi. Shuning uchun ham bugungi kunda faol amalda bo‘lgan o‘zbek tili rasmiy
uslubini zamon talablaridan kelib chiqib tadqiq etish, uning xulosalari va
natijalarini ommalashtirish o‘zbek tili madaniyatining yanada takomillashuviga
hamda uning barcha jabhalarda foydalanishga qulay imkoniyatlar yaratilishiga
1
Президент Шавкат Мирзиёевнинг ў збек тилига давлат тили мақоми берилганининг ўттиз
йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи. http://xs.uz/uz/ –Toshkent, 2019.
4

xizmat qiladi. Hujjatshunos A.S.Golovach shunday ta’kidlaydi: “Boshqaruv
sohasidagi kamchiliklarning asosiy sabablaridan biri ayni soha xodimlarining
nazariy va amaliy tayyorgarlikning bo‘shligidir, ular muassasa, tashkilot va
korxonalarda qabul qilingan hujjatlar bilan ishlash yo‘riqlari va usullari majmuini
yetarli darajada bilmaydilar” 2
. Shu sababdan ham bugungi kunda rasmiy
uslubning o‘ziga xos jihatlari o‘rganilishiga, tadqiq etilishiga alohida e’tibor
berilmoqda. Bugungi kunga qadar rasmiy uslubga oid ko‘plab tadqiqotlar olib
borilgan, bir qator darslik hamda monografiyalarda rasmiy uslubning turli jihatlari
tadqiq qilingan. Rasmiy uslubning leksik, morfologik, ayrim sintaktik xususiyatlari
o‘rganib chiqilgan bo‘lib, ularning mazkur uslubda namoyon bo‘lish holatlari qayd
etilgan. Lekin rasmiy uslubning sintaktik xususiyati haqida gapirilganda uning
ko‘chirma gaplar, o‘zlashtirma gaplar, kritma gaplar, modal ma’nodagi gaplar
qo‘llanilmasligi haqida fikr bildirilgan bo‘lsa-da, mazkur uslubda sodda gaplar
qo‘llanishi haqida yetarlicha ma’lumotlar mavjud emas. Rasmiy uslubga oid
matnlarda sodda gaplarning ifoda-maqsadiga ko‘ra qanday turlari ko‘proq
qo‘llanishi, gap bo‘laklarining faollik darajasi, tasdiq va inkor gaplarning
qo‘llanilish tarzi, egali va egasiz gaplarning rasmiy uslubdagi ishtiroki, gap
bo‘laklari tartibi, gap bo‘laklari bilan aloqaga kirishmaydigan bo‘laklarning
qo‘llanishi, uyushiq bo‘laklarning ishtiroki va o‘rnining o‘rganilishi mavzuning
dolzarbligini belgilaydi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. S tilistika sohasi bilan
shug’ullangan deyarli barcha taniqli olimlar funksional uslublarga o‘z
munosabatlarini bildirishgan, ularning tasnifini berishga harakat qilishgan,
xususan, V.V.Vinogradov, I.A.Yefimov, M.N.Kojina, N.A.Baskakov, I.V.Gorelov,
X.Kurbatov, I.V.Xovanskaya kabilar tadqiqotlarida ko‘rishimiz mumkin.
A.Sulaymonovning “Til stillari” haqida nomli maqolasida “Stilistikaning vazifasi u
yoki bu stilda yoki nutq formasida, ya’ni og‘zaki va yozma nutqda qanday til
hodisalari ko‘proq qo‘llanishini aniqlashdan iboratdir” degan gaplaridan tushunish
2
Маҳмудов Н., Мадвалиев А., Маҳкамов Н., Аминов М. Ўзбек тилида иш юритиш (муншоат). – Тошкент:
ЎзСЭ Бош редакцияси, 1990.
5

mumkinki, u til yoki nutq uslublarini yozma va og‘zaki uslublarga ajratgan.
Akademik G‘.Abdurahmonov ham “Stilistik normalar haqida” nomli maqolasida
ham bu masalaga to‘xtalib o‘tgan. B.O‘rinboyev “Funksional uslubiyat va uning
mohiyati” asarida, S.Muhammedov “O‘zbek tili funksional stillarini belgilash
to‘g‘risda” nomli maqolasida o‘zbek tilidagi uslublar sonini 3 ta deb ko‘rsatgan:
rasmiy-ish funksional uslubi, ilmiy va publisistik uslublarga ajratgan.
I.Qo‘chqortoyev “O‘zbek adabiy tilining stilistik ixtisoslashuvi, uning funksional
uslublari ilmda ham qat’iy chegaralab berilgan emas. Shuning uchun bu masala
yuzasidan hozirchalik izchil bir fikr aytish qiyin, albatta. Rasmiy uslubning o‘ziga
xos jihatlari bir qator olimlarimiz tomonidan o‘rganilgan, xususan, S.Karimov
“O‘zbek tili funksional stilistikasi”, A.Shomaqsudov, I.Rasulov, R.Qo‘ng‘urov,
H.Rustamov “O‘zbek tili stilistikasi”, M.Halilova “O‘zbek tili stilistikasi”
asarlarida rasmiy uslubning o‘ziga xos leksik, morfologik, sintaktik jihatlari ochib
berilgan. Shu bilan birgha, o‘zbek tilshunosligida 1987-yilda D.Boboxonova
“Hozirgi o‘zbek adabiy tilining rasmiy-ish uslubi” mavzusida nomzodlik
dissertatsiyasini himoya qilgan. 3
Dissertatsiya muallifi o‘zbek tilshunosligida
birinchi bo‘lib rasmiy uslub doirasidagi hujjatlar ro‘yxatini batafsil keltiradi va
ularning har birini bir uslub ichida yana o‘z shakllanish uslubi (podstillari)
mavjudligini ta’kidlaydi. Masalan, hukumat qarorlari, farmonlar, farmoyishlar,
chaqiriqlar, qonunlar, buyruqlar, nizomlar, yo‘riqnomalar, diplomatik, hujjatlar,
xalqaro shartnomalar, kelishuvlar, rasmiy xabarlar, notalar, ultimatumlar, elchilik
konvensiyalari, kodeklar, chaqiriq qog‘ozlari, ishonch qog‘ozlari, ijro varaqalari,
ajrimlar, sud varaqalari, yuridik dalolatnomalar, raddiyalar, tavsiyanomalar, tilxat,
ayblov, tashqariga chiqmaslik haqida tilxat, ayblov nutqi, sudning alternativ
qarori, hukm, davlat tashkilotlari o‘rtasidagi yozishmalar, dalolatnoma,
bayonnoma, tushuntirish xati, bayonnoma, ma’lumotnoma, tarjimayi hol,
tavsifnoma, ariza va boshqalar. Mazkur dissertatsiya rasmiy hujjatlarning har
birining o‘ziga xos va umumuslubiy xususiyatlarini leksik-semantik , morfologik
va sintaktik jihatdan tahlil etganligi bilan ilmiy ahamiyatga ega. Mazkur
3
Бабаханова Д.А . Официально – деловой стиль современного ў збекского литературного языка: K анд . филол .
наук … av тореф. дисс. канд . филол . наук. – Ташкент , 1987.
6

dissertatsiyada sintaktik jihatdan tahlil qilinganda rasmiy uslubda so‘roq, undov
mazmunidagi gaplar uchramasligi, shuningdek, eganing ishtirokiga ko‘ra shaxsi
ma’lum, shaxsi noma’lum gaplar mazkur uslubga xos emasligi ta’kidlab otilgan
bo‘lsada, ammo rasmiy uslubda sodda gaplarning qurishi haqida ma’lumotlar ko‘p
keltirilmagan. Mazkur tadqiqot ishi yuzaga kelganligiga ham chorak asrdan
ko‘proq vaqt o‘tdi va tadqiqot ishi o‘tgan asrda, o‘zga mafkura davrida
yozilganligini ham e’tiborga olish lozim. Mazkur tadqiqot ishida o‘zbek rasmiy
uslubining shakllanishida rus tilining ta’siri mavjudligi qayd etilganligini
ko‘rishimiz mumkin. Mustaqillikka erishganimizdan so‘ng esa ona tilimizning
rasmiy uslub doirasidagi hujjatlarda qo‘llanishi o‘ziga xos ma’no kasb etdi. Ushbu
fikrning to‘g‘ri ekanligi Sh.Ko‘chimov tomonidan 1995-yilda “O‘zbekiston
qonunlarining tili” mavzusida nomzodlik, 2004-yilda “Huquqiy normalarni o‘zbek
tilida ifodalashning ilmiy-nazariy muammolari” mavzusida himoya qilgan
doktorlik dissertatsiyalari ham tasdiqlaydi. Mazkur ishlarda huquqiy davlat
qurishda fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini shakllantirishda
qonunchilik texnikasi muhim ahamiyat kasb etib, qonunlarning xalqaro standart
doirasida ishlab chiqishning asosiy omili sifatida bu sohadagi hujjatlar tilini ona
tilimizning o‘z xususiyatlaridan kelib chiqib tayyorlash kerakligi ta’kidlangan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi va ahamiyati. Rasmiy uslubga oid matnlarda
sodda gaplarning qurilishini o‘rganish dissertatsiya ishining ilmiy yangiligi
hisoblanadi:
-rasmiy uslubga oid matnlarda sodda gaplarning ifoda-maqsadiga, voqelikka
ko‘ra turlarining ishtiroki ochib berildi;
-rasmiy uslubga oid matnlarda gap bo‘laklari ishtiroki, gap bo‘laklarining
tartibiga e’tibor qaratildi;
-rasmiy uslubga oid matnlarda egasiz gaplar va ularning turlari ishtiroki
yori tib berildi;
-rasmiy uslubga oid matnlarda ajratilgan bo‘laklar va uyushiq bo‘laklarning,
undalma va kiritmalarning qo‘llanishiga e’tibor qaratildi.
7

Tadqiqotning maqsad va vazifalari . Rasmiy uslubga oid matnlarda, ya’ni
qonunchilik hujjatlari hamda rasmiy idoraviy hujjatlarda sodda gaplar qurilishini
tahlil qilish dissertatsiyaning maqsadi sanaladi. Tadqiqotda quyidagi vazifalarni
bajarish ko‘zda tutildi:
-rasmiy uslubning o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishini tahlil qilish;
-sodda gaplar ifoda-maqsadiga ko‘ra, voqelikka ko‘ra turlarining ishtiroki va
ularning rasmiy matnlarda voqelanishini tahlil qilish;
-gap bo‘laklari va gap bo‘laklari tartibi ramiy matnlarda ifodalanishini ochib
berish;
-ajratilgan bo‘laklar va uyushiq bo‘laklar qonunchilik va rasmiy ish yurutish
qog‘ozlarida qo‘llanishini ochib berish;
-undalmalarning rasmiy matnlarda ishtirokini ochib berish;
-kiritmalarning rasmiy matnlarda tutgan o‘rni va qay darajada
qo‘llanilishini tahlil qilish;
Tadqiqot obyekti va predmeti. Rasmiy uslubga oid matnlar (ariza, tilxat,
tushuntirish xati, ma’lumotnoma, tarjimayi hol, bayonnoma, kafolat xati,
tavsifnoma, tavsiyanoma, dalolatnoma, bildirishnoma, vasiyatnoma va h.k) va
qonunchilik hujjatlari tadqiqot obyekti sanaladi va sodda gaplarning rasmiy ish
yurutish hujjatlari hamda qonunchilik hujjatlarida qo‘llanishi tasdqiqotning
predmeti sanaladi.
Tadqiqot usullari . Mazkur tadqiqot ishini ochib berish jarayonida bir
qator tadqiqot usullaridan foydalanildi. Tadqiqot davomida quyidagi tahlil
metodlaridan foydalanildi: tavsiflash, qiyoslash, stilistik, diaxron va sinxron tahlil
metodlaridan foydalanildi. Shuningdek, S.Karimov A.Shomaqsudov, I.Rasulov,
R.Qo‘ng‘urov, H.Rustamov, M.Halilova, D.Boboxonova va boshqalarning shu
yo‘lda olib borgan kuzatishlaridagi nazariy qarashlar va tadqiq metodlariga ham
tayanildi.
Tadqiqotning nazar iy va amaliy ahamiyati. Tadqiqotda erishilgan
natijalardan oliy o‘quv yurtlarida rasmiy uslubni o‘rganish bo‘yicha ilmiy
8

tadqiqotlar olib borishda foydalanish mumkin. Tadqiqotda to‘plangan
materiallardan sintaksis, stilistika, matn tahlili bo‘yicha magistrlik
dissertatsiyalari yozishda foydalanish mumkin. Ishda to‘plangan misollar o‘zbek
tili uslubshunosligi va nutq madaniyati bo‘yicha amaliy dars soatlarini o‘tishda
material vazifasini o‘taydi. Sakkizinchi, to‘qqizinchi va o‘ninchi sinf darsliklarida
rasmiy uslub haqida ma’lumot va bu uslubga oid bir qator hujjat namunalari
berilgan. Ushbu tadqiqot rasmiy uslub mavzuni tushuntirishda maktab
o‘qituvchilari uchun qo‘shimcha ma’lumot vazifasini o‘taydi.
Natijalarning e’lon qilinganligi. Tadqiqot bo‘yicha ilmiy jurnal va
to‘plamlarda 3 ta maqola e’lon qilindi.
Ishning tuzilishi va hajmi. Dissertatsiya kirish, III asosiy bob, xulosa,
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat. Ishning umumiy hajmi 77 sahifani
tashkil etadi.

9

I BOB. RASMIY USLUB VA UNING LINGVISTIK XUSUSIYATLARI
1.1.Rasmiy uslubning o‘zbek tilshunosligida o‘rganilishi
Hozirgi davrda Respublikamizda ta’lim sohasida ko‘plab islohotlar amalga
oshirilmoqda. Buning yaqqol misoli sifatida Prezidentimiz Sh.M. Mirziyoyev
tomonidan qabul qilinayotgan bir qator farmonlari va qarorlarini olishimiz
mumkin. Mustaqillik davrida o‘zbek tilshunosligi ham milliy istiqlol g‘oyalaridan
ilhom olib rivojlandi. Millatimiz ma’naviy qadriyatlaridan biri – ona tilimiz
mavqeyi tiklanib, davlat tili maqomiga ega bo‘ldi. Uning nufuzini oshirish,
qo‘llanish doirasini kengaytirishga qaratilgan targ‘ibot va tashviqot ishlari qatorida
ilmiy-amaliy tadqiqotlar olib borish kuchaydi. Xalqaro doiralarda olib boriladigan
diplomatik munosabatlar, davlatni boshqarishning zamonaviy usullari, ijtimoiy-
siyosiy va gumanitar sohalarda jahonning ilg‘or andozalari va texnologiyalarning
mamlakatimiz hayoti va xalq xo‘jaligiga tatbiq etilishi, respublikamiz hududidagi
ma’muriy idoralar va korxonalar, tashkilotlar va muassasalarda muomala vositasi
sifatida o‘zbek tilining amal qilishi qonuniy asosga qo‘yilib, ish yuritish shu tilda
olib borilishi natijasida o‘zbek tilini bilishga va o‘rganishga bo‘lgan talab yanada
kuchaydi. Hozirgi kunda ona tili, o‘zga tillarga hurmat muammosi bilan birgalikda
davlat tili madaniyatini yuksaltirish asosiy vazifalardan biri bo‘lsa, iste’molga
kirayotgan davlat tili madaniyati tushunchasi esa axloqiy, ma’naviy kategoriyadan
biri sifatida namoyon bo‘lmoqda. O‘zbek tili davlat tili sifatida ijtimoy
turmushimizning barcha sohalarida qonuniy ravishda qo‘llanmoqda, milliy
ma’naviyatimizning betakror ko‘zgusi sifatida xalqimizning borligi va birligi
sifatida o‘rganilmoqda, o‘rgatilmoqda.
O‘zbek tilshunosligida o‘zbek tilining funksional stilistikasi haqida bir qator
ilmiy tadqiqotlar olib borilgan, darsliklar, monografiyalar yaratilgan. Milliy til
stilistikasining mundarijasi birmuncha keng bo‘lib, u tilning barcha stilistik
sistemasini tekshiradi, – degan edi soha tadqiqotchilaridan biri I.Rasulov.
Tilshunoslik sohasi bilan shug‘ullangan deyarli barcha taniqli olimlar funksional
uslublarni tasniflash borasida o‘zining fikrlarini bayon etganligini ko‘rishimiz
10

mumkin. Xususan, A.Sulaymonovning “Til stillari haqida” nomli maqolasida, G‘.
Abdurahmonovning “Stilistik normalar”, B.O‘rinboyevning “Funksional uslubiyat
va uning mohiyati”, S.Muhammedovning “O‘zbek tili funksional stillarini
belgilash to‘g‘risida” nomli maqolalarida funksional uslublarni tasniflash
borasidagi qarashlarini ko‘rishimiz mumkin.
Rasmiy uslub turli mualliflar tomonidan turlicha atalib kelingan. Masalan,
L.G.Barlas “Rasmiy ish uslubi” 4
, E.G. Tumanyan “ Rasmiy ish uslubi” 5
A.N.Kojin, O.A.Krilova, V.V.Odinsev “Rasmiy ish vazifaviy uslub”,
E.R.Tenishev “Ish hujjatlari uslubi”, A.N.Baskakov “Ish qog‘ozlari va rasmiy
uslub” 6
, R.Qo‘ng‘urov, S.Karimov, T.Qurbonov “Rasmiy ish-qog‘ozlari uslubi”
kabi nomlar bilan ataganlar. O‘zbek tilidagi ishlarda ko‘proq rasmiy uslub termini
qo‘llanadi. I.Qo‘chqortoyev rasmiy uslubni “rasmiy publitsistik” uslub deydi va
uni ijtimoiy-siyosiy uslubning bir tarmog‘i deb hisoblaydi. “Ijtimoiy-siyosiy uslub
keng omma o‘rtasida ishlatiladi. Bu uslubning rasmiy publitsistik tarmog‘i davlat-
idora ishlari, vaqtli matbuot kabilarni o‘z ichiga oladi 7
. Tatar tilshunosi
X.R.Kurbatov rasmiy uslubni “ish-qog‘ozlari uslubi”, deb ataydi. “Ish-qog‘ozlari
uslubining ko‘p turlari bor. Ehtimol, ular orasida birinchi va so‘zlashuv nutqiga
ancha yaqin epistolyar uslubdir. U epistolyar uslubning rasmiy xarakterga ega
bo‘lganini “idora hujjatlari uslubi”, – deydi: Rasmiy xarakterga ega bo‘lgan (har
xil xatlar, munosabatlar, murojaatlar) maktublarga kelganda ular ko‘p hollarda
idora qog‘ozlari uslubining bir turi hisoblanadi. X.R. Kurbatov rasmiy ish
qog‘ozlari uslubini epistolyar uslub, idora qog‘ozlari uslubi, rasmiy idora
qog‘ozlari uslubi kabi turlarga bo‘ladi. A.I.Yefimov ham rasmiy ish qog‘ozlari
uslubini yana kichik turlarga bo‘ladi: farmonlar, rasmiy farmoyish yoki buyruqlar,
qonun chiqaruvchi hujjatlar 8
.
4
Барлас Л.Г. Русский з ык . Стилистика. –М., 1978. – C .78.
5
Туманян Э.Г. Яз ык как система социо-лингвистических систем. – М., 1985. – C .190.
6
Баскаков А.Н. Развитие функционалн ых стилей в современном литературном турецком Языке //
социалъная и функциолъная дифференциация литературных языков. – М., 1977. – С.284.
7
Қўчқортоев И. Адабий тилнинг стилистик табақаланиши ва нутқ маданияти // Ўзбек тили нутқ
маданиятига оид масалалар. – Тошкент , 1973. –Б.111 .
8
Ефимов А.И. Стилистика Русского яз ык а. –М. , –1969. –Б.19-20 .
11

Rasmiy uslubning bunday xilma-xil terminlar bilan atalishining sababi
rasmiy matnlarning ko‘p va turlicha bo‘lishi bilan bog‘liq 9
. “Rasmiy ish uslubi”
tushunchasiga, avvalo, hukumat faoliyatidagi rasmiy ish-qog‘ozlari, xalqaro
munosabat sohasi, yurisprudensiya, savdo va iqtisod, harbiy hayot faoliyatida,
rasmiy idora va tashkilotlarda, alohida shaxsning hayotida ishlatiladigan til
kiradi 10
. E’tibor beradigan bo‘lsak , rasmiy hujjatlar yuz yilliklar osha davlat
ijtimoiy-siyosiy boshqaruvi, xalqaro diplomatiya, jamiyat qurilishi, kishilar
o‘rtasidagi oldi-berdi munosabatlarining huquqiyligini, ishonchliligini
kafolatlovchi, shuning bilan birgalikda, ularning bajarilishini ta’minlovchi vosita
bo‘lib kelgan. O‘tmish jamiyat boshqaruvi va huquqiy, iqtisodiy munosabatlarning
shakllariga qarab rasmiy hujjatlarning turlari ham farqlangan.
Zero, hujjatlar kechagina paydo bo‘lgan emas, kishilik jamiyati shakllanishi
bilanoq bu jamiyat a’zolari o‘zaro munosabatlardagi muhim holatlarni muntazam
va qat’iy qayd etib borishga ehtiyoj sezganlar. Ana shu ehtiyojga javob sifatida,
tabiiyki, ilk ibtidoiy hujjatlar yuzaga kelgan. Dunyoning har bir mamlakatida
qadimdan rasmiy ish-yuritish qog‘ozlari qo‘llanib kelgan. Masalan, eramizdan
avval bo‘lgan Bobil (Vavilon) davlatining 1792-1950-yillar podshohi
Xammurapining buyrug‘i bil a n tayyorlangan qonunlar majmuasi mavjudligi
haqida amerikalik sharqshunos Edvard Kera “Они написал на глине” (1984-yil)
asarida ma’lumot beradi. Qonun majmuasi 247 moddadan iborat bo‘lib, u salt
ustuniga qadimgi mixxat bilan yozilgan. Qonunda yerga egalik, savdo-sotiq,
iqtisodiy -ijtimoiy munosabatlar aks etgan. Rossiyada ish yuritish IX-X asrlardan
boshlangan. X asrlarga kelib shartnomalarga muhrlar qo‘llanila boshlangan. XIV
asr oxirlaridan boshlab hujjatlar qog‘ozlarda o‘z ifodasini topishga o‘tgan.
Manbalar Pyotr I davrida “Dokument” so‘zining ishlatila boshlaganidan dalolat
beradi. U tor ma’noda shaxsni tasdiqlovchi hujjat (pasport) o‘rnida ishlatilgan.
Keng ma’noda guvoh beruvchi, ibratli, namunali, dalil, isbotlovchi ma’nosida
qo‘llangan.
9
Yusufov B. Qadimgi turkiy tilning rasmiy uslubi // O‘zbek tili va adabiyoti . – Toshkent , 2020. – B . 12 .
10
Брандес. М.П. Стилистика немецского яз ыка.– M . , 1983. – С.160.
12

Turkiy yozma hujjatlarning tarixiy ildizlari ilk o‘rta asrlarga qadimgi turk
xoqonliklari davriga to‘g‘ri keladi. 11
Bu davrdagi hujjatlarni ikkiga ajratish
mumkin: biri ko‘k turk xoqonliklari ( Birinchi va Ikkinchi turk xoqonliklari ) davri
hujjatchiligi. Keyingi davr esa uyg‘ur xoqonligi davri hujjatchiligi bo‘lib, u ko‘k
turk xoqonliklari hujjatchiligining davomida turadi. Muhim jihati shundaki,
dastlabki turkiy rasmiy hujjatlarning ilk bosqichlarida yurt egasining ulusga
qaratilgan chaqirig‘i, yorlig‘i, hatto davlatning bosh qonuni, tuzuklari epigrafik
shaklda bayon qilingan. Buni birinchi turk xoqonligi davrida tiklangan Bug‘ut
yodgorligi, ikkinchi turk xoqonligi davrida tiklangan Kultigin va Bilga xoqon
yodgorliklarida kuzatishimiz mumkin. Shuningdek, Berdaq Yusufov ham o‘zining
“Qadimgi turkiy tilning rasmiy uslubi” nomli maqolasida turkiy xalqlarda rasmiy
uslubning shakllanishi borasida o‘zining mulohazalarini ham bildirib o‘tgan.
Rasmiy uslubning paydo bo‘lishi davlatchilik tarixi bilan bog‘liq bo‘lib, u uzoq
o‘tmishga borib taqaladi. 552-yil turkutlar Bumixon boshchiligida jujanlar ustidan
g‘alaba qozonadi va Mo‘g‘uliston cho‘llarida o‘zlarining davlatini quradi.
Turkutlar 580-yilgacha o‘z davlat chegaralarini Koreyadan Volga daryosigacha
kengaytiradi. Shu tariqa “Buyuk turk xoqonligi”ga asos solingan.
Shuni ta’kidlash lozimki, qadimgi turk unvonlar tizimi yuz yillar davomida
shakllandi. Ushbu tizim shakllanishining manbasi sof turkiy va qo‘shni xalqlardan
o‘zlashtirgan unvonlar hisoblanadi. Bu jarayonning boshlanishi Xun (suyunnu)
davlati birlashmasini barpo etishga olib kelgan va u turk xoqonligini qurishni
davom ettirgan. Bu vaqtda qadimgi turk unvonlar tizimi to‘la shakllandi hamda
aniq iyerarxiyaga ega bo‘ldi. Davlat tuzilishi, davlat an’anasi va unvonlar tizimi
Turk xoqonligini nafaqat turkiylar uchun, balki o‘sha va keyingi davr uchun o‘rnak
vazifasini bajardi.
Rasmiy uslubning paydo bo‘lishi uzoq davrlarga borib taqaladi. Olimlarning
fikricha, “rasmiy yozmalar” uslubi adabiy tildan oldin yuzaga kelgan. To‘g‘rirog‘i
11
Содиқов Қ. Туркий ҳужжатчилик тарихидан: Филол.фан.номз. ... автореф.дисс. – Т., 2014. –Б. 3 .
13

turkiy yozma adabiy tilning ilk ko‘rinishi rasmiy til ko‘rinishida bo‘lgan 12
.
Ma’lumki, O‘rxun-Enasoy toshbitiklarining tili ancha rivojlangan. Demakki,
mazkur toshbitiklar tilining salafi bo‘lgan. Bu haqda A.N.Kononov shunday deydi:
“Turk-runik yodgorliklari, ulardan VII asr oxiri deb aniqlangan eng qadimgisi
ularning morfologiya va sintaksisi taraqqiyoti darajasiga qaraganda adabiy
yodgorliklar sifatida ularning salaflari bo‘lishi kerak. Afsuski , ular bizgacha yetib
kelmagan” S.G.Klyashtorniy ham runik yozuvidan oldin ma’lum bir an’ana
bo‘lgani haqida quyidagilarni bayon etadi : “VIII-IX asrlardayoq yodgorliklar tili,
albatta, ma’lum darajada arxaik, sun’iy ekanligini taxmin qilishga asos bor. Undan
oldin o‘tgan adabiy til an’anasi haqida savol tug‘iladi. Runik yozuvining nisbatan
kech paydo bo‘lganligini (VII asrdan kech emas) agar real taxmindan kelib
chiqilsa, u holda yodgorliklar tilning sayqallanganlik darajasi bilan kelmasligi
ko‘zga tashlanadi. Ba’zi mutaxassislarning fikricha, eramizdan oldingi ikki yuz
yilliklarda xunlarning xitoyliklarga yuborgan rasmiy xatlarda O‘rxun-Enasoy
toshbitiklari boshida bir qolipdagi gaplar uchrar ekan. Shuningdek, xunlar
tomonidan xitoylarga yo‘llangan rasmiy yozmalar Kultegin va Bilga xoqon
toshbitiklaridagi unvon kabi ekan.
Davlatchilik, xalqaro diplomatik munosabatlar tarixida rasmiy ish
yozishmalarning o‘rni katta bo‘lgan. Chunki bunday rasmiy yozmalar uzoq
davrlar qo‘llanishi natijasida qoliplashgan, bir qolipga tushirilgan, trafaret holga
kelgan. Umuman “rasmiy uslub adabiy tilning shakllanuvida yadro vazifasini
o‘tagan… Rasmiy til adabiy tilning eng qadimgi uslubi deyishga imkon beradi” 13
Rasmiy uslubning ilk xun davrlariga oid bosqichi ( miloddan burungi III asrdan
milodiy besh yuz yilliklargacha) Ko‘k-turk davri xonliklari davridan qolgan
vasiqalar uslubi (milodning VI- X yuz yilliklari) bundan dalolat beradi.
Qoraxoniylar davri rasmiy matnlarining uslubi (X asrning ikkinchi yarmidan XII
asrga qadar). Chig‘atoy xonlari davridan qolgan rasmiy yozmalar uslubi (XII-XIV
asrlar). Temuriylar davriga tegishli hujjatlar uslubi (XIV asrning ikkinchi yarmidan
12
Исҳоқов М., Содиқов Қ.,Омонов Қ. Мангу битиклар.Ўрта Осиё халқларининг энг эски ёзма ёдгорликлари
бўйича тадқиқотлар. –Тошкент., 2009. –Б.86.
13
Исҳоқов М., Содиқов Қ.,Омонов Қ. Кўрсатилган асар. –Тошкент, 2009. –Б.86.
14

XV yuz yillikka qadar) Ushbu bosqichlarning har biri o‘ziga xos xususiyatlarga
ega. Rasmiy uslub har bir bosqichda rivojlanib borgan. Rasmiy uslubning ilk davri
haqida xunlar davrida yozilgan biror yozma yodgorlik bizgacha yetib kelmaganligi
sababli u davr rasmiy uslubi haqida to‘liq ma’lumot berish qiyin 14
. Lekin
Barnshtamning yozishicha, ushbu uslub ba’zi xitoy solnomalarida xunlarning
xitoyliklarga yuborgan rasmiy xatlaridagi yodgorliklarda uchrar ekan. Shunga
asoslanib, xunlar davrida ham rasmiy uslubning ba’zi elementlari borligi haqida
fikr yuritish mumkin.
O‘rxun-Enasoy yodgorliklari rasmiy uslubi xunlar davri rasmiy uslubining
davomi deyish mumkin. Ko‘k turk bitiktoshlari tili uslub jihatdan ancha
rivojlangan. Mazkur davrda davlatchilikka oid terminlar, umuman, rasmiy uslubga
oid maxsus atamalar paydo bo‘lganligini ko‘rish mumkin. O‘sha davrdayoq, ya’ni
VI asrda el tutsiqi birikmasi “davlatning bosh qonuni (konstitutsiya)” ma’nosida
ishlatilgan, – deya Malov o‘z fikrlarini bildirib o‘tganligini ko‘rish mumkin. Ko‘k
turk bitiktoshidagi jumlalar xalqqa murojaat tarzida yozilgan.
Ma’lumki, tarjimayi hol rasmiy uslubning bir janri hisoblanadi. Ikkinchi turk
xoqonligi asoschisi Eltarish xoqonning maslahatchisi va sarkardasi To‘nyuquqqa
bag‘ishlangan bitiktoshdagi yozuv shunday boshlanadi: “ Men o‘zim, donishmand
To‘nyuquqman. Tabg‘ach davlatida tarbiyalandim. Turk xalqi Tabg‘achga qaram
edi”. Shuningdek, rasmiy uslubning bir janri hisoblangan tarjima y i hol shaklidagi
jumlalar temuriylar davridagi manbalarda ham uchraydi. Bori o‘g‘lonlaridin uluq
men – Zahiriddin Muhammad Bobur edim 15
. Bunday rasmiy uslubda vorisiylik
mavjudligi yaqqol ko‘zga tashlanadi . Bu haqda S. G. Klyashtorniy shunday
yozadi: “O‘rta asrlar turkiy yodgorliklaridan hech biri qadimgi turk urug‘
aristokratiyasining tafakkur tarzini “Qutadg‘u bilig”chalik to‘la aks ettira olmasa
kerak. O‘sha zamonning yodgorliklaridan hech biri eng qadimgi turkiy matnlar
runik toshbitiklariga shu qadar jonli o‘xshamaydi”. 16
14
B.Yusuf. Qadimgi turkiy tilning rasmiy uslubi // O‘zbek tili va adabiyoti. –Toshkent, 2020. –№3. –B.12-16.
15
Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Тошкент : 1989 . – Б.11.
16
Yusuf B. Qadimgi turkiy tilning rasmiy uslubi // O‘zbek tili va adabiyoti. –Toshkent, 2020. –№3. –B.12-16.
15

M.Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida “Bushug” so‘zi uchraydi.
U elchiga qaytib ketish uchun beriladigan ijozat qog‘ozi, shuningdek, elchilarga
beriladigan sovg‘a ma’nolarini beradi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik”
asarida yorliq va noma ma’nosi o‘rnida “Bildargulik” so‘zi ishlatilgan. Hozirgi
kunda faol qo‘llashga o‘tgan “bildirishnoma”, “bildirish” shu so‘zdan olingan.
Sho‘rolar davrida bu so‘z “raport” deb yuritilardi. Qadimshunos olimlar tomonidan
olib borilgan izlanishlar natijasida ko‘pgina ma’lumotlarga ega bo‘lindi.
Namangan viloyati Kosonsoy shahri yaqinidagi Mog‘il qal’asidan VII-VIII
asrlarga oid 800 ta rasmiy hujjatlar topilgan. Ular milliy so‘g‘d yozuvida bo‘lib
toldan kesilgan tayoqcha, teri va xitoy qog‘ozlariga bitilgan. Shuningdek, Xorazm
xarobalaridan ham charm va taxtachaga yozilgan rasmiy hujjatlar topilgan.
Tuproqqal’a hayot bo‘lgan davrdagi xonadon a’zolarining ro‘yxati, harbiy
chaqiriq, soliq, jon-mol ro‘yxati, xo‘jalik asboblarining olingani haqidagi tilxat
qadimgi rasmiy uslubning ildizlaridan darak beradi. Turkiy tillar mutaxassisi
S.E.Malov “ Памятники древнетюрской письменности ” asarida qadimgi turkiy
yozuvida XII asrlarda yaratilgan qadimgi rasmiy hujjatlar ( shikoyat, oldi-sotdi,
ijaraga qo‘yish, tilxat) namunalarini keltiradi.
Ajdodlarimiz o‘zaro huquqiy munosabatlarini qayd etishga alohida e’tibor
berganlar. Shu bois, o‘tmish yozma merozimizning anchayin katta qismini rasmiy
matnlar tashkil etgan. Rasmiy matnlarda so‘z tanlashga katta ahamiyat berilgan.
Davlat institutlari, devonga tegishli ish yozmalari bilan shug‘ullanuvchi mas’ul
xodimlar “alimg‘a”, “bitigchi” deb nomlangan. Bugungi kunda yurtimiz tarixiga
oid ko‘plab rasmiy hujjatlarga oid manbalar Germaniyada Berlin fanlar
akademiyasida saqlanayotganiga ham guvoh bo‘lamiz. Mazkur manbalarda o‘zbek
rasmiy uslubining turli qirralari namoyon bo‘lgan. Shu o‘rinda ajdodlarimizning
huquqiy tafakkuri to‘g‘risida nemis sharqshunosi Le Kokning fikrini keltirish
o‘rinli bo‘ladi: “Rasmiy yozishmalarning salmoqli bo‘lagida oldi-berdi
munosabatiga kirishayotgan shaxslardan biri shaxsan, o‘z qo‘li bilan hujjatni
tuzganligi ochiq ko‘rsatilgan. Rasmiy hujjatlarni tuzish jarayonini biror bir
16

huquqshunos yoki notarius nazorat qilgani rasmiy matnning hech qayerida qayd
etilmagan. Bundan kelib chiqadigan muhim xulosa shuki, hujjat tuzishning yo‘l-
yo‘riqlari va unda qo‘llaniluvchi huquqiy atamalar jamiyatning barcha qatlami
uchun o‘zlashtirilgan ko‘rinadi. Turkiy rasmiy uslubda bitilgan hujjatlar vaqti
Yevropada salib yurishlaridan oldingi davrlarga to‘g‘ri keladi. O‘sha kezlarda
Yevropada oliynasab feodallarning qanchasi bu kabi rasmiy yozma manbalarni
risoladagidek tuza olamagan. Shunday qilib, ayni turkiy xalqlar rasmiy uslubning
taraqqiy etganligi jihatidan anchayin ustun bo‘lganliklarini ko‘rishimiz mumkin.
Ilk o‘rta asrlarning rasmiy yozma nashri bilan bog‘liq o‘ta muhim masalaga
to‘xtalamiz. Tariximizda kechgan davlatlarning boshqaruv tizimi, qonunchiligi,
ijtimoiy-iqtisodiy, xo‘jalik va siyosiy hayotidan so‘zlovchi nodir rasmiy
manbalarning katta qismi o‘tgan asrning birinchi choragida nashr etilgan.
Endilikda, qadimgi rasmiy matnlarni tadqiq etish sohasida to‘plangan tajribalarni
qo‘llagan holda, qadimiy yozuvlarimizda bitilgan ko‘hna rasmiy matnlarning
barini mujassamlashtirib bir tadqiqot doirasida jamlab qayta chop etishning vaqti
keldi. Ana shu yo‘nalishdagi ilmiy ish ilk va o‘rta asrlardagi o‘zbek
davlatchiligining ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy tarixi, qonunchilik tizimining
shakllanishi, shuningdek, ajdodlarimiz bunyod etgan saltanatlarda ona tilimizning
huquqiy maqomini belgilashda qimmatli ma’lumotlar beradi. 17
1.2. Rasmiy uslubning boshqa uslub matnlaridan farqlovchi leksik
xususiyatlari
Rasmiy uslubga oid matnlar leksikasi va turg‘un birikmalari o‘zbek tilidagi boshqa
tegishli matnlar tilidan sezilarli darajada farqlanadi. Shuning uchun ham, ularda
boshqa vazifaviy uslublarda deyarli uchramaydigan alohida so‘z va turg‘un
birikmalarga duch kelamiz: ma’muriy javobgarlik, fuqarolik holati, fuqarolik
javobgarligi, aybdor, gumondor, jabrlanuvchi, sudlanuvchi, guvoh, jamoat
kafilligi, surishtiruv, jabrlanuvchi bilan yarashuv kabi. Yangi sharoitda yangicha
mazmun kasb etgan O‘zbekiston Respublikasining Qonuni, O‘zbekiston
17
Omonov Q. Ilk o‘rta asrlar hujjatchiligi // Sharq yulduzi, 2011. № 3.
17

Respublikasi Prezidenti, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oliy
Majlis, Qonunchilik palatasi, Oliy Majlis senati, siyosiy partiyalar, davlat
hokimyat organi, qishloq fuqarolar yig‘ini, saylovoldi tashviqoti, O‘zbekiston
ekologik harakati, “Kamolot” yoshlar harakati, qonun ijrosi, konstitutsiyaviy
tuzum, davlat tuzilishi, siyosiy partiyalar singari turg‘un birikmalar ham
mustaqillik davri o‘zbek tili taraqqiyotining mahsulidir.
Qonunni yaratish jarayonida xalqaro standartlarga yaqinlashishga intilish
uning leksikasiga ham ta’sir ko‘rsatishi tabiiy hol. Masalan, “O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi”da hammasi bo‘lib 5421 ta so‘z ishlatilgan bo‘lsa,
shundan 43 tasi xalqaro atamalarga to‘g‘ri keladi. 18
Ular orasida o‘zbekcha
muqobil variantlari bo‘lgan atamalar ham mavjud: respublika-jumhuriyat, suveren-
mustaqil, suverenitet-mustaqillik, demokratiya-xalqchillik, referendum-umumxalq
ovozi, normativ-me’yoriy, norma-me’yor va boshqalar.
Mustaqillik davrida ularni mana shu o‘zbekcha variantlari bilan almashtirib
qo‘llash borasida bir qator fikrlar bo‘lgan. Bu kabi so‘zlar tilimizda anchagina.
Boshqa vazifaviy uslublarda ularni o‘zgartirib qo‘llash mumkindir. Lekin rasmiy
matnlarda uslub nuqtayi nazaridan bunday qilish to‘g‘ri emas. Konstitutsiya
matnidagi birgina suveren-mustaqil variantlarining qo‘llanish holatini solishtirib
ko‘raylik. Ular 10/6 nisbatda ishlatilgan. O‘zbekiston – suveren demokratik
respublika. Suveren Qoraqalpog‘iston Respublikasi O‘zbekiston Respublikasi
tarkibiga kiradi. Qoraqalpog‘iston Respublikasining suvereniteti O‘zbekiston
Respublikasi tomonidan muhofaza etiladi. Keltirilgan misollardagi suveren,
suvernitet so‘zlarini bemalol mustaqil, mustaqillik so‘zlari bilan almashtirsa
bo‘ladi. Ammo matn ikki jihatdan zarar ko‘radi. Birinchidan, hujjatning xalqaro
standartlar darajasidagi maqomiga, ikkinchidan, rasmiylik ottenkasiga putur yetadi.
Matnda mustaqil so‘zi qo‘llangan o‘rinlarga e’tibor beraylik. “ Qoraqalpog‘iston
Respublikasi o‘z ma’muriy-hududiy tuzulishi masalalarini mustaqil hal qiladi.
Sudyalar mustaqildirlar faqat qonunga bo‘ysunadilar. O‘zbekiston Respublikasi
18
Кўчимов Ш. Ҳуқуқий нормаларни ўзбек тилида ифодалашнинг илмий-назарий муаммолари:
Филол.фан.д o кт. ...дис c. a втореф. – Б.27.
18

prokuratura organlari o‘z vakolatlarini har qanday davlat organlari, jamoat
birlashmalari va mansabdor shaxslardan mustaqil holda faqat qonunga bo‘ysunib
amalga oshiradilar. Gaplardagi mustaqil so‘zining o‘rnini almashtiramiz:
“Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘z ma’muriy-hududiy tuzulishi masalalarini
suveren hal qiladi. Sudyalar suverendirlar faqat qonunga bo‘ysunadilar.
O‘zbekiston Respublikasi prokuratura organlari o‘z vakolatlarini har qanday
davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslardan suveren holda
faqat qonunga bo‘ysunib amalga oshiradilar. Gaplardagi suveren so‘zining
qo‘llanishida sun’iylik, uslubiy g‘alizlik paydo bo‘lganligini payqash qiyin emas.
Xulosa shunday bo‘ladiki, mustaqil so‘zi tilimizda ommalashgan, uni barcha
o‘zbek matnlarda uchratishimiz mumkin, ma’nosida kenglik, qo‘llanishida erkinlik
mavjud. Suveren so‘zi esa jiddiy ma’noga ega bo‘lib, rasmiy ohang beradi va
rasmiy uslub doirasida chegaralanib , faqat davlat so‘ziga bog‘langanligi ma’lum
bo‘ladi. Mana shu ma’noda yuzaki qaraganda go‘yo bir tushunchani anglatadigan
bu birliklarning biri o‘rnida ikkinchisini bemalol qo‘llash mumkin emas, uslub
bunga yo‘l qo‘ymaydi. Shu tufayli mustaqillik davrida yangicha mazmunda
muomalaga qaytgan yoki kirib kelgan prezident, parlament, palata, senat, senator,
mahkama, vazirlik, vazir, hokim, hokimiyat, fuqaro, harakat, suverenitet
so‘zlarining qo‘llanishiga tilning amalda bo‘lish qonuniyatlariga, uslub talablariga
ko‘ra yondashish to‘g‘ri bo‘ladi. Rasmiy uslubda qo‘llaniladigan ayrim so‘z va
jumlalarning faolligi shu darajaga yetganki, ularni rasmiy uslubga xos shtamplar
sifatida e’tirof etishga majbur bo‘lamiz 19
: maqsadida, muvofiq, binoan,
belgilamoq, tasdiqlamoq, kuchaytirmoq, nazorat o‘rnatmoq, zimmasiga yuklamoq,
taklif kiritmoq, ta’minlamoq, chora ko‘rmoq, ishlab chiqmoq, joriy etmoq, qabul
qilmoq, amalga oshirmoq, tavsiya etmoq, zimmasiga yuklamoq kabilar. O‘tgan
davr mobaynida, muayyan ishlar, e’tiborga olib, inobatga olib, kun tartibidagi
masala yuzasidan, qaror qildi/ qiladi, belgilangan tartibda singari jumlalarni ham
shu qatorga kiritish mumkin. Bu kabi jumlalar rasmiy uslubning umumiy fonida
19
Каримов С. Ўзбек тили функционал стилистикаси. – Самарқанд : СамДУ нашри, 2010. –Б. 20.
19

olib qaralsa-da, har biri ma’lum bir hijjatlar matnidagi standart holatga kelgandir.
Binobarin, o‘zbek tilida rasmiy uslubga xoslangan umumiy leksik fond bilan
birgalikda uning har bir janri va ko‘rinishlariga xoslangan leksik birliklar ham
ma’lum miqdorni tashkil etadi.
Rasmiy ish qog‘ozlari uslubi vazifaviy uslublardagi boshqa uslublardan
lug‘aviy va grammatik jihatdan farqlanadi. Rasmiy-ish uslubining leksik-semantik
xususiyatlari haqida gap borganda quyidagilarni qayd etish va shular haqida fikr
yuritish kerak bo‘ladi: 1) umumadabiy tildagi so‘zlarning shu uslubda
qo‘llanishidagi o‘ziga xosliklar; 2) faqat shu sohaga xos so‘z-terminlarining
qo‘llanishi.
Rasmiy-ish uslubining leksik jihatdan umumadabiy tilga munosabati haqida
gapirganda, avvalo, ikki hodisani aytib o‘tish kerak bo‘ladi: 1) rasmiy-ish uslubiga
xos manbalarda qo‘llanadigan so‘zlar 2) bunday manbalarda qo‘llanmaydigan
so‘zlar 20
. Umumadabiy tilga oid so‘zlarning asosiy leksik-semantik turlari rasmiy-
ish uslubiga oid manbalarda ham qo‘llangani holda, ayrim leksik-semantik turlari
qo‘llanmaydi. Masalan, sifatlarning maza-ta’m bildiruvchi (achchiq, shirin,
bemaza, nordon kabi) turi, fe’lning “gapirmoq” ma’noli bidirlamoq, to‘ng‘illamoq,
vaysamoq, javramoq, shang‘illamoq, ming‘irlamoq kabi emotsional ekspressiv
ottenkaga ega bo‘lgan nutq fe’llari; bilan, uchun ko‘makchilarining birlan, birla,
bila, ila, -la, -chun variantlari rasmiy nutq uchun xos emasligini ko‘rishimiz
mumkin.
Rasmiy-ish uslubida umumadabiy tilga xos leksik birliklarning hammasining
ham qo‘llanilmaslik sababi, avvalo, bu uslubga xos “rasmiylik” bilan izohlanadi.
Masalan, badiiy uslub uchun xos bo‘lgan obrazlilik, ko‘tarinkilik, oddiy so‘zlashuv
uslubiga xos bo‘lgan dag‘allik, qo‘pollik kabi belgilar rasmiy-ish uslubining
tabiatiga to‘g‘ri kelmaydi.
20
Д. Бобохонова. Расмий - иш стилининг лексик - семантик хусусиятлари // Ўзбек тили ва адабиёти. –
Тошкент , 1984. № 4. – Б.67.
20

Ushbu uslub leksikasi, asosan, kitobiy va xolis (neytral) so‘zlardan iborat
bo‘lishi bilan birga shu uslub bo‘yog‘iga ega bo‘lgan yuqorida ko‘rsatilganlar,
quyidagi imzo chekuvchilar, yo‘llanadi, qabul qilib oluvchi, mazkur kabi so‘z va
turg‘un birikmalarni ham o‘z ichiga oladi 21
. Shu bilan birga, rasmiy stilda
bo‘yoqdor so‘zlar ishlatilmaydi. Ammo diplomatik yozishmalarda bo‘yoqdor
so‘zlar bo‘lishi taqozo qilinadi 22
. Shuningdek, Prezidentning xalqqa tabrik xatlarida
ham emotsional-ekspressiv so‘zlar juda ko‘p uchraydi. Masalan, sizga chuqur
hurmat bilan, muhtaram, ardoqli, minnatdorlik izhor etaman, bosh ustiga,
boshimiz ko‘kka yetdi, hurmatli, hurmat bilan singari so‘zlar ham qo‘llanadi.
Rasmiy matnlarda iboralarni qo‘llanishini ko‘p uchratmaymiz, xususan,
qonunchilik hujjatlarida, ariza tilxat, tushuntirish xati, dalolatnoma, ma’lumotnoma
kabilarda iboralar deyarli qo‘llanilmaydi. Masalan, G‘aybullayev Xurshid o‘zining
namunali o‘qishi davomida maktabda fan olimpiadalarida qatnashdi va faxrli
o‘rinlarni qo‘lga kiritdi. Mazkur gapda keltirilgan “qo‘lga kiritdi” iborasi ham
rasmiylik ma’nosini o‘zida ifodalamoqda. Shu bilan birga xatlarda ham iboralar
ishtirok etadi, asosan rasmiy xatlarda emas, balki shaxsiy xatlarda ko‘rishimiz
mumkin. Shuningdek, Konstitutsiya matnlarida ham iboralarning qatnashganligini
qayd etish joiz: Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 31-modda]. Keltirilgan misolda yo‘l
qo‘ymoq, ya’ni ma’nosi voqe bo‘lishga imkon bermoqdir, matnda bo‘lishsiz
shaklda bo‘lganligi uchun voqe bo‘lishga imkon bermaslik degan ma’noni anglash
mumkin. Rasmiy ish-qog‘ozlarining leksikasi yana bir xususiyati unda
professional (yuridik, diplomatik, ma’muriy va boshqalar) terminlarning
mavjudligidir: akt, guvohnoma, qaror, aybni og‘irlashtiradigan xat, elchi,
elchixona, muxtor elchi, ishonchli vakil, shartnoma, bayonot, xalqaro vaziyat va
hokazo. R. Qo‘ng‘urov, E. Begmatov, Y.Tojiyev o‘zlarining “Nutq madaniyati va
uslubiyati asoslari” nomli asarlarida rasmiy uslubning ko‘plab ma’muriy va adliya
sohalari qo‘llanganligi uchun u ko‘p janrli uslub sanaladi, deb e’tirof etishadi. Bu
uslubda jargonlar, og‘zaki so‘lashuv uslubiga xos so‘zlar, dialektizmlar,
21
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари . –Тошкент: 1990. –Б.81 .
22
S.Sultonsaidova.,O‘.Sharipova. O‘zbek tili stilistikasi. –T oshkent , 2009. –B.17.
21

emotsional-ekspressiv bo‘yoqqa ega bo‘lgan so‘zlar deyarli ishlatilmaydi. Bu narsa
tanlangan so‘zlarning va hatto gap qurilishining rasmiy munosabatni ifodalashga
bo‘ysundirilganligi bilan izohlanadi.
Rasmiy uslubga oid matnlarda ko‘proq bir ma’noli so‘zlardan foydalaniladi,
bu bilan biz rasmiy matnlarda ko‘p ma’noli so‘zlar ishtirok etmaydi, deya
olmaymiz, chunki ko‘p ma’noli so‘zlar tilimizda juda faol tarzda qo‘llanadi.
Masalan, “nizolarni tinch yo‘l bilan hal etish” keltirilgan misolda tinch yo‘l
birikmasi ko‘chma ma’noda qo‘llangan, mehnat layoqatini yo‘qotganda, mazkur
misolda esa yo‘qotmoq so‘zi ko‘chma ma’noda ishlatilib, o‘sha qobilyatga ega
emaslikni ifodalamoqda. O‘z sha’ni va qadr-qimmatiga dog‘ tushiradigan xatti-
harakat sodir etgan tuman va shahar hokimlarini Prezident o‘z qarori bilan
lavozimidan ozod etishga haqli (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 93-
modda) Ko‘rib o‘tgan misolimizda ham ko‘chma ma’noli so‘z ishtirok etgan, ya’ni
sha’niga dog‘ tushirmoq iborasi obro‘siga putur yetkazmoq ma’nosida
ifodalanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri nomzodi O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga saylovda eng ko‘p deputatlik
o‘rinlarini olgan siyosiy partiya yoki teng miqdordagi eng ko‘p deputatlik
o‘rinlarini qo‘lga kiritgan bir necha siyosiy partiya tomonidan taklif etiladi.
Keltirib o‘tilgan misolimizda esa qo‘lga kiritmoq iborasi erishmoq, sazovor
bo‘lmoq ma’nolarida qo‘llanganligini ko‘rishimiz mumkin (O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi. 98-modda). Rasmiy matnlarda so‘zlarning shakl va
ma’no munosabatiga ko‘ra turlaridan omonimlar deyarli uchramaydi. Rasmiy-
idoraviy matnlarda qo‘llanadigan sinonimlar badiiy, publisistik uslubda
qo‘llanilish darajasidagidek faol emas. Tilimizdagi ayrim so‘zlar paronimi rasmiy
uslubdagi leksik birliklarga to‘g‘ri keladi: Masalan, da’vo-davo, pakt-fakt,
diplomat-diplomant kabi. Rasmiy hujjatlardan biri bo‘lgan da’vo arizasi nomida
ham paronimlikni ko‘rish mumkin, bir ma’nosi kasallikka davo ma’nosida bo‘lsa,
ikkinchi ma’nosi esa javobgar tomonidan qilinadigan qat’iy talab ma’nosini
ifodalaydi 23
. Rasmiy uslubga oid matnlarda uchraydigan paronimlardan yana biri
23
Маъруфов А. Паронимлар луғати. – Т., 1974. –Б.17.
22

diplomat so‘zidir. Bunda diplomat- davlatlar bilan aloqa o‘rnatadigan hukumat
vakili hamda diplomant – oliy o‘quv yurtlarida diplom olish uchun berilgan
topshiriqlarni bajarayotgan student ma’nolarini ifodalamoqda. Yana bir misolga
e’tibor qaratadigan bo‘lsak, Qonunga muvofiq, voyaga yetmagan, shuningdek,
voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bolalar ta’minoti uchun
aliment taraflarning kelishuviga ko‘ra ixtiyoriy tartibda, shuningdek, sud tartibida
undiriladi. (Sudlar tomonidan voyaga yetmagan va voyaga yetgan mehnatga
layoqatsiz bolalar ta’minoti uchun aliment undirishga oid ishlar bo‘yicha
qonunchilikni qo‘llash amaliyoti to‘g‘risida qaror) Ushbu misolda aliment
so‘zining paronimi element so‘zidir, u oddiy vositalar bilan bo‘lib bo‘lmaydigan
modda ma’nosida keladi. Rasmiy ish-qog‘ozlari uslubida eskirgan so‘z va iboralar
o‘rni bilan ishlatilishi mumkin. Masalan, janob, hazrati oliylari, janobi oliylari,
yuqori martabali mehmon, shoh, shahzoda, malika kabi. Bu kabi so‘z va iboralarni
ishlatish hozirgi o‘zbek adabiy tili uchun xos bo‘lmasa ham, ularni qo‘llashda
murojaat qilinayotgan tomonning (adresatning) va qolaversa, xalqaro munosabatlar
xususiyatlari e’tiborga olinadi. Biz, asosan, mazkur til birliklaridan epistolyar
mavzuda, ya’ni xatlarda foydalanishimiz mumkin. Bunday til birliklaridan davlat
rahbarlari ma’lum bir mamlakat rahbariga maktub yo‘llaganda foydalaniladi.
Shuningdek, mazkur uslubda tilga olinayotgan kishilar o‘z nomi bilan aytilmasdan,
buning o‘rniga ularning belgisi yoki biror harakati, bir narsaga munosabatini
ifodalovchi otlar ishlatiladi: ijrochi, uyni ijaraga oluvchi, o‘g‘il qilib oluvchi,
guvoh, da’vogar, javobgar va boshqalar.
Shuningdek, shartnomalarning leksik-frazeologik va grammatik
xususiyatlari rasmiy hujjatlar stilining barcha namunalari bilan umumiy belgilarga,
shuningdek, o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘ladi. Harbiy hujjatlar tili ham,
asosan, rasmiy stilning umumiy qonuniyatlariga bo‘ysunadi. Harbiy hujjatlarga
tartib belgilovchi qoidalar majmui bo‘lmish ustavlar, qurol-aslahaga oid
qo‘llanmalar, buyruq, farmoyishlar kabi hujjatlar kiradi. Harbiy ma’lumotlar
berishda turli xil qisqartmalarning ishlatilishi harbiy hujjatlarning eng muhim
23

belgilaridandir. Rasmiy uslubning boshqa turlaridagi singari harbiy hujjatlarda
ham so‘zlar, asosan, o‘zining konkret to‘g‘ri ma’nosida ishlatiladi. Bundan faqat
ko‘pincha urush maydonidagi obyektlarning nomlarini shartli belgi alomatlar bilan
belgilab qo‘yilishigina mustasnodir. Masalan, Turkiya Qurolli Kuchlari tomonidan
Suriyaning shimolidagi terroristlarni qo‘lga olish maqsadida “Zaytun novdasi”
nomli maxsus guruh tashkil qilindi. Bunday matnlarda tog‘, dengiz, yulduz kabilar
shartli belgi sifatida, ya’ni biror narsaning nomi vazifasida keladi. Rasmiy uslubga
oid matnlarda qo‘llanish doirasi chegaralangan so‘zlar ishtirok etmaydi. Masalan,
dialektizmlar rasmiy idoraviy hujjatlar hamda qonunchilikka oid hujjatlarda
uchramaydi, faqatgina xatlarda (rasmiy xatlar bundan mustasno) uchratishimiz
mumkin. Rasmiy matnlarda o‘rni bilan jargon so‘zlar qo‘llanadi. Masalan,
Amerika Prezidenti Donald Tramp tomonidan O‘zbekiston Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevga Navro‘z bayrami munosabati bilan yo‘llagan bayram tabrigida
quyidagi jumlalarni ko‘rishimiz mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev janobi oliylariga. Muhtaram Prezident Janoblari! Navro‘z Siz
va O‘zbekiston xalqiga shodlik va farovonlik olib kelishini tilayman. Navro‘z
tinchlik va yangilanish ramzi bo‘lmish o‘ziga xos bayramdir… Hurmat bilan,
Donald Tramp, Amerika Qo‘shma Shtatlari Prezidenti. Biz mazkur misolda
jargonlarning faol tarzda ishlatilayotganligini ko‘rishimiz mumkin. Matndagi
Muhtaram Prezident Janoblari, janobi oliylari kabi birliklar matnda murojaat
etayotgan shaxsning hurmati bilan birga ma’lum bir ijtimoiy guruhning o‘ziga xos
leksikasi ekanligini ham ko‘rish mumkin.
1.3. Rasmiy uslubga oid matnlarning morfologik xususiyatlari va bu
xususiyatlarning hujjat turlarida aks etishi
Avvalo, morfologik uslubiyat tushunchasiga e’tibor beradigan bo‘lsak, til
morfologik vositalarining uslubiy xususiyatlarini belgilshda, asosan, ekspressiya
bilan bog‘liq tomonlarini nazarda tutmoq lozim, chunki so‘z turkumlarining asosiy
shakllari, masalan, atoqli ot, turdosh ot, qo‘shma ot, sifat, asliy sifat, nisbiy sifat,
son, son turlari, fe’l, fe’l shakllarining bir qismi kabilar ekspressiya jihatdan
24

uslubiy xususiyat kasb etmasligi mumkin. Masalan, sonlarning hamma nutq
janrlarida ishlatilishi mumkinligini ta’kidlash uchun alohida zarurat yo‘q, negaki
bu izoh talab qilmaydiga alohida aksiomadir 24
.
Til morfologik vositalarining uslubiy xususiyatlari haqida gapirganda
otlardagi modal shakllar, son, kelishik kategoriyalarining, sifat darajalari, ularning
modallik hosil qiluvchi birliklari, sonlarning ayrim turlari, olmoshlarning nutq
paytiga ko‘ra tanlanishi, fe’l shakllarining ko‘chgan ma’noda qo‘llanishi,
bog‘lovchilarning ishlatish-ishlatilmaslikdagi ma’no ottenkalari kabilar nazarda
tutiladi. Ba’zan esa shakllar sinonimyasi, jumladan, kelishik qo‘shimchalarining
almashinuvi, egalik qo‘shimchalarining biri o‘rinda ikkinchisi kelishi kabi
sinonimik tuzilmalar ham morfologik uslubiyatning tekshirish obyekti sanaladi.
Rasmiy matnlarning uslubiy alomatlari uning morfologiyasi hamda sintaksisida
ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Masalan, har bir so‘z turkumiga oid so‘zlarning
qo‘llanishida o‘ziga xoslik ko‘zga tashlanadi. Agar ot so‘z turkumiga oid so‘zlarga
e’tibor qaratsak, rasmiy uslubda umumlashtiruvchi ma’nodagi otlar: ota-onalar,
bolalar, aholi, xalq, qo‘shni, shaxslar, xizmatchilar kabi so‘zlar faol qo‘llaniladi.
Otlarning ma’lum bir qismi rasmiy uslub ichidagi janr ko‘rinishlariga mos tarzda
qo‘llaniladi. Idoraviy uslubdagi ma’lumotnoma, dalolatnoma, ariza, tilxat
tavsifnoma, tavsiyanoma, bayonnoma, ishonchnoma, tarjimai hol, hisobot, e’lon,
vasiyatnoma, taklifnoma, telegramma, xatlar, telefonogramma singari otlar bunga
misol bo‘la oladi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, rasmiy uslubning o‘ziga xos xususiyatlari
borasida bir qator ilmiy ishlar qilingan, xususan, D.Boboxonova tomonidan
himoya qilingan dissertatsiyada rasmiy uslubning, asosan, leksik xususiyatlari
ochib berilgan. Bu sohada yana qilinishi kerak bo‘lgan masalalar- rasmiy nutqning
morfologik hamda sintaktik xususiyatlarini tadqiq etish tilshunoslar hamda
uslubshunoslar oldida turgan muhim masalalardan bo‘lmog‘i kerak. O‘zbek tili
funksional uslublarining biri sifatida qaraladigan rasmiy uslub davlat-ma’muriy,
24
Imonov M., Nu’monov T., Boboxonova D. O‘zbek tili uslubiyati masalalari. – Namangan, 2007. –Б.50.
25

huquqiy masalalarida, rasmiy diplomatik munosabatlarda qo‘llanadi va unda
adabiy til me’yorlariga to‘liq amal qilinadi. 25
Rasmiy uslubning lingvistik
xususiyatlari haqida maxsus kuzatish olib borgan D.Boboxonovaning “Hozirgi
o‘zbek adabiy tilining rasmiy ish uslubi” mavzuyida yozilgan nomzodlik
dissertatsiyasining ikkinchi bobi ushbu uslubning morfologik xususiyatlarini
tadqiq qilishga bag‘ishlangan. Ishning avtoreferatida rasmiy uslubga xos bo‘lgan ot
va fe’l so‘z turkumlari tahlil etilgan. Sifat, ravish hamda son turkumlarining
rasmiy uslubga xoslanish xususiyatlariga ega emasligi aytib o‘tilgan. 26
Biz mazkur
ilmiy ishimiz davomida rasmiy uslubda aynan sifat, son hamda ravishlarning
qo‘llanishi borasidagi fikrlarimizni bayon etishga harakat qilamiz. Rasmiy
uslubning noemotsionallik tabiatidan kelib chiqqan holda asliy sifatlarning
qo‘llanishi xos emas. Nisbiy sifatlar esa faol qo‘llaniladi: konstitutsiyaviy,
qonuniy, noqonuniy, huquqiy, ma’muriy, idoraviy, qat’iy, amaliy, majburiy,
me’yoriy, mahalliy, shaxsiy, xorijiy, hududiy, jinoiy, tarkibiy, mintaqaviy, jismoniy,
doimiy, ommaviy, ma’naviy, raqamli, tegishli, vakolatli, malakali, maqsadli,
istiqbolli, sonli, tizimli, darajali, ishonchli, samarali, imtiyozli, manfaatli kabilarni
ko‘rishimiz mumkin. 27
Shuningdek, rasmiy uslubda sifat darajalari bo‘lmish
ozaytirma hamda orttirma darajaning qo‘llanishi anchagina chegaralangan.
Sifatning oddiy daraja shakli esa faol. Masalan, Fuqarolar O‘zbekiston xalqining
tarixiy, ma’naviy va madaniy merosini avaylab asrashga majburdirlar.
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 49-modda) Mazkur misolda
keltirilgan madaniy, ma’naviy, tarixiy so‘zlarini biz juda ma’naviy , ma’naviyroq
yoki biroz ma’naviy shakllarida qo‘llay olmaymiz, bu matnning grammatik hamda
mantiqiy buzilishiga olib keladi.
Rasmiy uslubda sonlarning qo‘llanishida ham o‘ziga xosliklar mavjud.
Bilamizki, raqamlar asosan ikki xil tarzda arab raqamlari hamda rim raqamlari
ko‘rinishida qo‘llaniladi. Biz kundalik hayotimizda, rasmiy ish-qog‘ozlarida,
25
Каримов С., Маматова Х., Бўриев И. Юристнинг нутқ маданияти. –Тошкент: Зарқалам, 2004 . -130 б.
26
Бабаханова Д.А. Официально -деловой стиль современного узбекского литературного языка: Канд . филол .
наук. … авторефер. дисс. – Ташкент , 1987.
27
Каримов С. Ўзбек тили функционал стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. – Б.20.
26

asosan, arab raqamlaridan foydalanamiz, lekin rasmiy uslubga xos ayrim matnlarda
hamda ilmiy uslubda rim raqamlari ham faol qo‘llanishini ko‘rishimiz mumkin.
Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining boblari rim raqamlari bilan
belgilangan bo‘lsa, Konstitutsiyaning 128 ta moddalarini aynan arab raqamlari
bilan ifodalanishini kuzatishimiz mumkin. Sonning ma’no turlaridan sanoq son va
tartib sonlarning qo‘llanishi ancha faol. Kasr, chama, jamlovchi sonlar esa mazkur
uslubda keng qo‘llanilmaydi. Lekin ayrim holatlarda, xususan, kasr sonlar rasmiy
yuridik hujjatlarda faol qo‘llanadi. Masalan , Odilovga qarashli yer uchastkasining
uchdan bir qismi singlisiga xatlab berilsin. Mazkur misolda biz kasr sonning
qo‘llanish holatini ko‘rib o‘tdik. So‘z turkumlarining rasmiy uslubga xos
matnlarda qo‘llanilish darajasi, xususan, olmosh so‘z turkumlarining qo‘llanishi
haqida S.Karimov quyidagi fikrlarni keltiradi: “Shu o‘rinda rasmiy uslubda
yozilgan matnlar uchun barcha morfologik vositalar va kategoriyalarning
qo‘llanishi bir xil darajada emasligini ta’kidlash ham maqsadga muvofiq. Masalan,
olmoshlar bu uslubda boshqa so‘z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali omil
sanaladi”. 28
O.Yusupova “O‘zbek tilida olmoshlarning funksional-stilistik
xususiyatlari” nomli monografiyasida ham olmoshlarning rasmiy uslubning
qonunchilik va ish yuritish qog‘ozlarida qo‘llanishi haqida ma’lumot berilgan va
bu haqida quyidagi fikrlar keltirilgan: “Rasmiy uslubda olmoshlarning ishlatilishi
rasmiy mazmundagi matnlarda bu olmoshlar qaysi so‘z turkumiga oid birliklarning
o‘rnida kelishi bilan bog‘liq. Muallif nutq vaziyatidan kelib chiqqan holda ulardan
birini tanlaydi. Rasmiy uslubga oid matnlarda ot turkumiga oid so‘zlar ko‘p
ishlatilishi xarakterli ekan, tabiiy ravishda uning o‘rnida qo‘llanadigan olmoshning
mavqei pasayadi. 29
Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududi va chegaralari uning
roziligisiz o‘zgartirilishi mumkin emas. Qoraqalpog‘iston Respublikasi o‘z
ma’muriy-hududiy tuzilishi masalalarini mustaqil hal qiladi. (O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi). Yuqorida keltirib o‘tilgan misolda ko‘rishimiz
28
Каримов С. Ўзбек тили функционал стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. – Б.2 1 .
29
Юсупова О. Ўзбек тилида олмошларнинг функционал - стилистик хусусиятлари. – Самарқанд: СамДУ
нашри, 2017. –Б.74.
27

mumkinki, bunda ikkinchi gapda ya’ni, Qoraqalpog‘iston Respublikasi so‘zi
o‘rnida u kishilik olmoshini qo‘llasak bo‘ladi, ammo bu rasmiylik ottenkasiga
putur yetkazishi mumkin, shuningdek, noaniqlikka yo‘l qo‘ymaslik uchun ham
olmosh so‘z turkumidan foydalana olmaymiz. Lekin bu holat ham muqarrar emas .
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekison Respublikasi milliy xavfsizlik
xizmati raisini tayinlash va uni lavozimidan ozod etish to‘g‘risidagi farmonlarni
tasdiqlash O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi mutlaq
vakolatiga kiradi. (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 79- modda). Mazkur
keltirilgan misolda u ko‘rsatish olmoshi o‘z o‘rnida va to‘g‘ri qo‘llangan. Agar
biz mazkur birinchi gapda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining O‘zbekison
Respublikasi milliy xavfsizlik xizmati raisini tayinlash va O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining O‘zbekison Respublikasi milliy xavfsizlik xizmati raisini
lavozimidan ozod etish to‘g‘risidagi farmonlarni tasdiqlash vakolatiga egadir
tarzida shakllantirsak, va u olmoshini qo‘llamasak, uslubiy g‘alizlik va takror
sodir bo‘lganligini ko‘ramiz. Shu bilan birga, quyidagi fikrni ham e’tiborga olish
lozim. “Hujjatlar matniga qo‘yiladigan eng muhim talablardan biri xolislikdir.
Hujjatlar rasmiy munosabatlarni ifodalovchi va qayd etuvchi rasmiy yozma
vozitalar sifatida axborotni xolis aks ettirmog‘i lozim. Shuning uchun hujjatlar
tilida so‘z va so‘z shakllarini qo‘llashda muayyan chegaralanish mavjud…
Hujjatlar tilida ot turkumiga oid so‘zlar ko‘p uchraydi. 30
Sonlar va olmoshlar bu
uslubda boshqa so‘z turkumlariga qaraganda ikkinchi darajali hisoblanadi. 31
Ilmiy
manbalarning ayrimlarida birinchi va ikkinchi shaxs olmoshlarning rasmiy
uslubda umuman ishtirok etmasligi haqida fikrlar uchraydi, shuningdek,
noaniqlikka yo‘l qo‘ymaslik maqsadida, odatda, otlar olmoshlar bilan
almashtirilmaydi 32
Bu fikr umumiy ma’noda bo‘lishi mumkin, lekin xususiy
ma’nolarda biz rasmiy matnlarda kishilik olmoshining birinchi va ikkinchi shaxs
30
Маҳмудов M., Мадалиев А., Маҳкамов Н., Аминов М. Ўзбек тилида иш юритиш. – Тошкент: ЎзСЭ Бош
редакцияси, 1990. –Б. 19-20.
31
Kap имов С., Махматмуродов Ш., Каримова О. Нутқ маданияти ва давл a т тилида иш юритиш. – Тошкент:
Ўзбекистон, 2003. – Б.72.
32
Қўнғуров Р., Бегматов Э., Тожиев Ё. Нутқ маданияти ва услубият асослари. –Тошкент, 1990. –Б.8 0 .
28

shakllarini ko‘p qo‘llaymiz. Masalan, o‘zbek tilida ish yuritish qog‘ozlarida
ma’lum bir yozish qolipi mavjud bo‘lgan tarjimayi hol, ishonchnoma, ariza, tilxat,
tushuntirish xati kabi ish qog‘ozlarida biz mazkur olmoshlarni ko‘p qo‘llaymiz:
Masalan, Men, Boysun tumanidagi “Fayz” fermer xo‘jaligi boshlig‘i Karim
Salimovich Raximov fermer xo‘jaligi kassiri Dilbar Dalimovadan brigada
a’zolarining iyun oyligini tarqatish uchun oldim. Yoki ariza tarkibida
qo‘llanadigan menga ruxsat berishingizni, menga yo‘llanma berishingizni
so‘rayman kabi gap strukturalari ko‘p qo‘llanadi. Shuningdek, tarjimayi hol va
tilxat namunalarida I shaxs birlikdagi kishilik olmoshi sanalgan men olmoshining
qo‘llanishi mazkur hujjatlar uchun qolip sanaladi. Mazkur uslubda olmoshlarning
kishilik, ko‘rsatish, belgilash, o‘zlik olmoshlari faol ishtirok etadi, ammo gumon
hamda so‘roq olmoshlari bu uslubda qo‘llanilmaydi. Shuningdek, ko‘rsatish
olmoshi sanalgan bundoq, bunaqa, shundoq, shunaqa, shundaqangi, shunaqangi, u-
bu kabi ma’lum darajada ekspressivlik ottenkasi bo‘lgan olmoshlar rasmiy uslub
tabiatiga mos kelmaydi, shuning uchun rasmiy ish-hujjatlarida bunday ko‘rsatish
olmoshlari ishlatilmaydi. Ko‘rsatish olmoshlari orasida ushbu olmoshining
ottenkasi kuchlidir. Shu sababli rasmiy uslubda faol qo‘llanadi: Ushbu protokolda
nazarda tutilayotgan xabarlarni ko‘rib chiqayotganda Komitet majlisi yopiq
bo‘ladi. Mazkur olmoshi ham rasmiy uslubga xoslangan, deb ayta olamiz. Mazkur
Paketda ishtirok etuvchi davlatlar ushbu paketning shu qismiga muvofiq mazkur
Paketda tan olingan huquqlarga rioya etishga erishish borasida ko‘rilayotgan
tadbirlar hamda siljishlar haqida ma’ruzalar taqdim etish majburiyatini oladi.
(Xalqaro Pakt) Belgilash olmoshlari tizimidagi hamma, barcha, bari, butun, har
bir, har kim, har narsa, har nima, har qanday kabi olmoshlar rasmiy matnlarda
faol emas. Shu bilan birga oferta (taklif) sotuvchi yoki eksport qiluvchining
ma’lum sharoitlari ko‘rsatilgan bitim ( oldi-sotdi) tuzishga roziligini ifodalovchi
hujjat hisoblanadi. Biz mazkur hujjatda olmoshning o‘ziga xos tarzda ishlatilishini
ko‘rishimiz mumkin. Masalan, Sizning 2012.17.08.dagi 100 dona allyuminidan
tayyorlanadigan deraza romlari uchun so‘rovingizni oldik. Biroq ushbu tovarlarga
katta ehtiyoj tufayli zavodimiz boshqa buyurtmalar bilan band. Shu sababli bu
29

tovarlarni Sizga yil davomida yetkazib bera olmaymiz. Yuqorida matnga e’tibor
qaratadigan bo‘lsak, siz olmoshi matn ichida aynan ma’lum bir shaxsga nisbatan
ishora qilayotganligi sababli bosh harf bilan ifodalanmoqda, agar biz uning o‘rniga
korxona yoki korxona egasining ismini yozadigan bo‘lsak, matnda g‘alizlik
bo‘lishini ko‘rishimiz mumkin. Mazkur matnda fe’lning shaxs-son shakli
hisoblangan -miz qo‘shimchasi juda faol tarzda qo‘llanadi. Mazkur qo‘shimcha
birinchi shaxs ko‘plikni ifodalasa-da bu matnda ko‘plik emas, balki hurmat
ma’nosida kelayotganligiga e’tibor qaratishimiz mumkin. Deyarli barcha
ofertalarda aynan hurmat yuzasidan fe’lning birinchi shaxs ko‘plik shaxs-son
shakli ishlatiladi. Quyidagi misolda ham buni ko‘rishimiz mumkin: 10.09.2021da
Damas uchun Sizning taklifingizni olganligimizni minnatdorchilik bilan ma’lum
qilamiz. Siz taklif qilayotgan tovarni olish haqidagi qarorni 10 kun davomida
sizga ma’lum qilamiz.
Rasmiy matnlarning informatsion xarakteri, gapning darak mazmunida
bo‘lishi, so‘roq gaplarning qo‘llanmasligi kim, nima, ne/na, qaysi, qanday, necha,
qancha, qachgon, nega, nimaga, nechuk, nima uchun, qani kabi so‘roq
olmoshlarning imkoniyatini jiddiy cheklab qo‘yadi. Shuning uchun ularning
birortasini rasmiy uslub uchun xoslanganligi haqida gapirib bo‘lmaydi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2007-yilda qabul qilgan qarorlari va
“Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi” matnidan kompyuter yordamida ham
bu olmoshlarni topib bo‘lmaganligi fikrimizni tasdiqlaydi. O‘z olmoshi o‘zining
denotativ ma’nosi bilan ishtirok etadi va alohida ottenkalari bilan ajralib turmaydi.
“O‘zbekiston Respublikasi qonun bilan tasdiqlangan o‘z davlat ramzlari: bayrog‘i,
gerbi va madhiyasiga ega. Ammo uning ariza matnida qo‘llanishini hujjat matni
taqozo etadi. Masalan, o‘z ixtiyorimga olaman, o‘z faoliyatida, o‘z xohishim bilan,
o‘zim haqimda quyidagilarni ma’lum qilaman kabi. Bu gaplarda ular til
tejamkorligi nuqtayi nazaridan ortiqcha birlik sifatida ko‘zga tashlansa-da, ariza
beruvchining kim haqida gap ketayotganligini ta’kidlash zarurati ushbu
olmoshning ishtirokini taqozo etadi 33
. Rasmiy uslubga oid matnlarda fe’l so‘z
33
Юсупова О. Ўзбек тилида олмошларнинг функ ц ионал-стилистик хусусиятлари. – Самарқанд , 2017. – Б.78.
30

turkumidagi so‘z shakllari alohida mavqega ega. Masalan, uning o‘timli hamda
o‘timsiz shakllarini olib qaraylik. Konstitutsiya matnida quyidagi o‘timli fe’llar
uchraydi: amalga oshirmoq, avf etmoq, belgilamoq, bekor qilmoq, imzolamoq,
joriy qilmoq, saylamoq, rag‘batlantirmoq, tayinlamoq, tasiqlamoq, qabul qilmoq,
xal qilmoq, ta’minlamoq, tuzatish kiritmoq kabi. O‘timli fe’llar esa nihoyatda faol
qo‘llanadi. Bu holat, ayniqsa, buyruq, farmoyish, bayonnoma, qaror, dalolatnoma,
shartnoma singari hujjatlar matnida yaqqol namoyon bo‘ladi: saylanmoq, amalga
oshirilmoq, belgilanmoq, tasdiqlanmoq, ilova qilinmoq, rasmiylashtirilmoq,
taqdim etilmoq kabi.
L.G.Barlasning fikricha, fe’lning infinitiv shaklining hissasi boshqa
uslublarga qaraganda ancha yuqori, taxminan, 38%, boshqacha aytganda, ilmiy
uslubga nisbatan ikki barobar, badiiy uslubga nisbatan uch barobar ko‘p. Fe’lning
hozirgi zamon shakllari 79%ni tashkil etadi. ( ilmiy uslubda 69%, badiiy uslubda
11%).
Fe’lning vazifa shaklari hisoblangan harakat nomi, sof fe’l, ravishdosh
hamda sifatdoshlarning ham bu uslubda qo‘llanishining o‘ziga xos ahamiyati
mavjud. Masalan, arizada ko‘proq fe’lning vazifa shaklaridan harakat nomi shakli
faol. Xususan, har bir arizada biz arizaning yakunida quyidagi harakat nomining
shaklini ko‘rishimiz mumkin: qabul qilishingizni so‘rayman, guvohnoma
berishingizni so‘rayman, bekor qilishingizni so‘rayman, qaror chiqarishingizni
so‘rayman, ozod etishingizni, ta’til berishingizni, yordam ko‘rsatishingizni
so‘rayman, tayyorlab berishingizni so‘rayman kabilarni misol sifatida keltirishimiz
mumkin. Shu bilan birga, yuqoridagi misollardan ma’lumki, arizada harakat nomi
bilan birgalikda sof fe’l shakli ham juda faol qo‘llanadi. Ravishdosh hamda
sifatdosh esa ariza matnida u qadar faol emasligini ko‘rishimiz mumkin. Buyruq
hamda farmoyish ish yuritish hujjatlarida esa sof fe’l shakli juda faol tarzda
qo‘llanadi. Masalan, topshirilsin, yuklayman, tashkil qilinsin, olib kelinsin, e’tibor
31

qaratilsin kabi shakllarni ko‘rishimiz mumkin. Bundan tashqari, harakat nomi
shakli bildirishnoma matnida ham ancha faol ekanligini ko‘rishimiz mumkin.
Fe’lning yana quyidagi turlari mazkur uslub uchun xarakterli:
-majhul nisbat shakli: musodara qilinmoq, saylanmoq, hal qilinmoq,
qo‘llanilmoq singari: O‘sha harakatlar: b)boshqacha og‘ir oqibatlarning kelib
chiqishiga sabab bo‘lsa, mol-mulk musodara qilinib yetti yildan o‘n yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (Jinoyat kodeksi). O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 107-moddasiga muvofiq Kostitutsiyaviy sud 5
yil muddatga saylanadi ( “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi
to‘g‘risida”gi qonuni). Shuningdek, farmoyish hujjatlarida ham mazkur nisbat
shakli juda faol qo‘llanadi, xususan, ko‘rsatma, farmoyish, buyruq va buyruqdan
ko‘chirma kabi turlarida juda faol tarzda qo‘llanishini ko‘rishimiz mumkin.
Masalan, “Chilangar” firmasining “Ta’mirlash ishlarini o‘tkazish to‘g‘risida”
bildirishida y uklayman, ta’mirlash ishlari o‘tkazilsin, topshirilsin, ishlatilayotgan,
ko‘rishimiz kabi fe’llar ishlatilgan. Fe’lga xos grammatik vositalar ham rasmiy
uslubda uslub talabi bilan qo‘llaniladi. Masalan, fe’l mayllaridan buyruq mayli
rasmiy uslubda juda faol tarzda ishtirok etadi: topshirilsin, tasdiqlansin, amalga
oshirilsin, belgilansin, tayinlansin, ta’minlansin kabi. O ‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning ma’ruzasidagi konseptual qoidalar va xulosalar
ma’qullansin hamda ular Oliy Majlisning kelgusi faoliyatida inobatga olinsin.
Farmoyish hujjatlari hisoblangan buyruq, ko‘rsatma, farmoyish, qarorlar,
buyruqdan ko‘chirma kabilarda ham buyruq mayli doimiy tarzda ishlatiladi.
Namangan shoyi ishlab chiqarish birlashmasi/ Kadrlar shaxsiy tarkibiga oid/
2013.20.05. № 108/ Namangan sh. Buyruq/ Mehnat ta’tilini berish haqida/
Katta muhandis Bahriniso Karimovna G‘ulomovaga 2013.25.05 dan 24 ish
kunidan iborat navbatdagi mehnat ta’tili berilsin. (Tasdiqlangan mehnat ta’tili
grafigi va B.K. G‘ulomova arizasi). Harbiy hujjatlarda, jumladan, “O‘zbekiston
Respublikasi Qurolli kuchlarining umumharbiy Nizomlari”da (Toshkent: “Sharq”,
2004) aks etgan komandalar ham fe’lning shu maylida 2-shaxs birligida
32

shakllangan. 34
Bayroqdor, ortimdan qadam bos, vzvod, bayroqa qarab qaddingni
rostla, qorovulga moslan, to‘g‘riga yur, vzvod qurollarni oyoq yoniga qo‘y kabi.
Ammo shu mayldagi fe’l shakllari badiiy uslubda faqat buyruq maylida emas,
balki istak ma’nosini ham ifodalashi mumkin: Balki o‘shalar “Tezroq o‘la qolsin”
deb duo qilishayotgandir... Men Jalildan qarzman. Ha... qarzman undan.
Mahmudga tayinlab qo‘yishim kerak, mendan keyin olib bersin.
Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan buyruq maylining ikkinchi shaxsdagi shakli
hosoblanadi, demak, rasmiy uslubda buyruq maylining ikkinchi shaxs birlik shakli
hech qanday qo‘shimchalarsiz nol shakl orqali ham ifodalanishi mumkin ekan.
Shuni ham alohida aytib o‘tish joizki, rasmiy uslubda buyruq maylining uchinchi
shaxsdagi birlik shakli -sin va -sin(lar) shakli nisbatan ko‘proq ishlatilar ekan. Shu
bilan birga aniqlik mayli ham mazkur uslubda ancha faol. Xususan, ariza, tarjimayi
hol, ishonchnoma, ma’lumotnoma kabi hujjat turlarida xabar (aniqlik) mayli juda
faol. Buyruq-istak mayli esa rasmiy uslubda u qadar faol emasligini ko‘rishimiz
mumkin. Rasmiy uslubda eng faol qo‘llaniladigan mayl shakli 3-shaxs birlikdagi
buyruq-istak mayli sanaladi. Fe’l nisbatlaridan majhul nisbat shakllari rasmiy
uslubda faol qo‘llanilsa-da, tushuntirish, o‘qitish, olib keltirish, vazifani bajartirish
kabi orttirma nisbat va aniq nisbat shakllari ham ishlatiladi. Hozirgi kelasi zamon
shakli ham mazkur uslubda keng qo‘llanadi. Ko‘rib chiqiladi, belgilanadi,
ta’qiqlanadi, amalga oshiriladi, tasdiqlanadi kabi. Hokimning O‘zbekiston
Respublikasining Konstitutsiyasi va qonunlariga, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti va Hukumatining hujjatlariga zid, prokuror protest bildirgan qarorlari
shu hokimning o‘zi tomonidan yoki yuqori turuvchi hokim yoinki O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi zaruratga qarab esa O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan qayta ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, deputatlarning
mas’uliyati va sessiya ishini tashkil etishga doir boshqa masalalar xalq
deputatlari kengashining ish tartibiga muvofiq belgilanadi (“Mahalliy hokimiyat
to‘g‘risida”gi Qonun); O‘zbekiston Respublikasida davlat tiliga yoki boshqa
34
Каримов C . Ўзбек тили функ ц ионал стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. – Б.2 4 .
33

tillarga mensimay yoki xusumatda bilan qarash ta’qiqlanadi (“Davlat tili
haqida”gi Qonun); O‘zbekiston xalqini millatidan qat’i nazar, O‘zbekiston
Respublikasining fuqarolari tashkil etadi [O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi. 9-modda) Lekin shuni ham aytib o‘tish joizki, mazkur uslubda
o‘tgan zamon shakllari qo‘llaniladigan hujjatlar ham mavjud. Masalan,
ma’lumotnoma matnida ushbu ma’lumotnoma so‘ralgan joyga ko‘rsatish uchun
berildi, taqdim etildi kabi jumlalarga duch kelishimiz mumkin: Rashid Fayziyev
Farg‘ona shahar Olmazor ko‘chasida 75-uyda yashaydi. Ma’lumotnoma oliy
o‘quv yurtiga taqdim etish uchun berildi (Ma’lumotnoma). Dalolatnoma matnida
ham, asosan, o‘tgan zamon shakllari ko‘p ishlatiladi. Bilamizki, dalolatnoma
muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bog‘liq biron-bir bo‘lib o‘tgan voqea,
hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish
maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladigan hujjat hisoblanadi. Arizalarda esa
ko‘pincha “so‘rayman” so‘zi ko‘p ishlatiladi, qaytadan ko‘rishingizni so‘rayman,
berishingizni so‘rayman, uy sohibi nomidan so‘raymiz, ajratishingizni so‘rayman,
ta’til berishingizni so‘rayman va h.k. Aynan arizada ko‘pincha kelasi zamon
qo‘shimchalari hisoblangan -a,-y ko‘proq ishlatiladi. Ayni paytda mazkur
qo‘shimcha buyruq maylining birinchi shaxsdagi shakli ham hisoblanib, u iltimos
ma’nolarini ham ifodalab kelmoqda.
34

Bob bo‘yicha xulosa
O‘zbek adabiy tili tarixida rasmiy uslubga oid matnlarning shakllanish
taraqqiyoti qadimga borib taqaladi. Olimlarning aytishicha, Urxun-Enasoy
manbalariga borib taqaladi. Rasmiy uslub hatto tilimiz tarixida adabiy tilning
shakllanishi, rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan.
Rasmiy uslubning leksikasi o‘ziga xos, ya’ni rasmiy matnlarda so‘zlar
ko‘proq o‘z ma’nosida ishlatiladi, ko‘chma ma’nodagi so‘zlarning qo‘llanilishi esa
birmuncha chegaralangan. Ammo ba’zi bir rasmiy yozishmalarda ko‘chma
ma’nodagi so‘zlar, tarixiy va arxaik shakllar, dialektizmlar, frazeologizmlarning
qo‘llanilishi ancha cheklangan, xususan, rasmiy matnlarda maqol, matallar
umuman qo‘llanilmaydi. So‘zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra
sinonimlarni qo‘llashda sinonimik qatordagi emotsional-ekspressiv so‘zlar emas,
balki uslubiy betaraf ma’nodoshlari takrorga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida
ishlatiladi. Ammo ma’lum bir tabaqa vakillari uchun xoslangan so‘zlar
hisoblangan jargon so‘zlar bu uslubning ayrim turlarida qo‘llanadi.
Rasmiy uslubga oid matnlarda ot va fe’l so‘z turkumi faol qo‘llanilsa-da,
sifat, son, olmosh, ravish kabi so‘z turkumlari ham ishlatiladi. Biroq bu so‘z
turkumlari turlarining ishlatilishi rasmiy matnlarda chegaralangan. Masalan, son
so‘z turkumidan sanoq sonlar faol, ayrim o‘rinlarda dona, tartib, kasr sonlar ham
ishlatiladi. Rasmiy matnlarda olmoshlardan ko‘rsatish, belgilash, o‘zlik, kishilik
olmoshlari qo‘llanilishi kuzatildi. Bu olmoshlarga kiruvchi birliklarning ham
qo‘llanilishi boshqa uslublarga nisbatan chegaralangan. Masalan, ko‘rsatish
olmoshlaridan bu, shu, ushbu, ana bu, mana bu olmoshlari, belgilash
olmoshlaridan barcha, yalpi, bari olmoshlari qo‘llaniladi. Fe’l so‘z turkumidan
fe’llarga xos grammatik kategoriyalar, grammatik vositalarning qo‘llanilishidagi
farqlar rasmiy uslubga oid matnlarga xoslangani mavjud. buyruq mayli uchinchi
shaxsdagi birlik shakli -sin va -sin(lar) shakli nisbatan ko‘proq ishlatiladi. Shu
bilan birga aniqlik mayli ham mazkur uslubda ancha faol. Xususan, ariza, tarjimayi
hol, ishonchnoma, ma’lumotnoma kabi hujjat turlarida aniqlik mayli juda faol.
35

Buyruq-istak mayli esa rasmiy uslubda u qadar faol emasligini ko‘rishimiz
mumkin. Mayllar borasida xulosa qiladigan bo‘lsak mazkur uslubda eng sermahsul
mayl bu buyruq va xabar mayli hisoblanar ekan. Nisbatlar borasida esa biz
ko‘proq majhul nisbatga duch kelamiz, shu bilan birga, orttirma nisbat va aniq
nisbatning ham bu uslubda qo‘llanilish doirasi keng.
36

II BOB. R ASMIY USLUBDA SODDA GAPLARNING QO‘LLANISHI
2.1. Rasmiy uslubga oid matnlarda gapning ifoda maqsadiga ko‘ra
turlari, tasdiq va inkor gaplar
Rasmiy uslubning sintaktik xususiyatlariga to‘xtalishdan avval sintaktik
stilistika nima? – degan so‘roqqa masalasiga to‘xtalib o‘tishimiz lozimdir. Rus
olimi M.Verli “Umumiy adabiyotshunoslik” asarida “Stilistika so‘zga qaraganda
ko‘proq gapda namoyon bo‘ladi”, – deya ta’kidlagan edilar. I.R.Galperin esa
uslubning o‘ziga xos belgilari uning sintaktik qurilishidadir deb qayd etadi.
A.Yefimov V.Belinskiyning individual belgilar ko‘proq nutqda ko‘rinadi degan
fikrini davom ettirib, “oliy sintaksisning” stilistika uchun ahamiyatini alohida
ta’kidlab o‘tadi 35
. Gapda so‘zlarning oddiy tartibining o‘zi turli variantlarni hosil
qiladi, turli ma’no yoki ekspressiv ottenkalarni ifodalaydi. Umuman vazifaviy
uslubning shakllanishida sintaksis muhim rol o‘ynaydi. Ifoda maqsadi, mazmuni,
ifoda shaklini belgilaydi. Ayrim sintaktik hodisalar stilistik vosita sifatida
funksional chegaralanganligi bilan o‘ziga xos xususiyatga ham egadir. Masalan,
sifatdosh va ravishdosh shakllari, bog‘lovchilarning ayrim turlari kitobiy uslubga
xos bo‘lib, to‘liqsiz gaplar, kesimi harakat nomi va undov bilan ifodalangan gaplar
ko‘proq so‘zlashuv nutqiga xosligi bilan ajralib turadi. Poetik sintaksis vositalari
esa ko‘proq badiiy uslubga xosdir. Turli uslublarning stilistik vositalari haqida
yoki sintaktik vositalarning funksional stilga munosabati haqida fikr yuritilganda,
birinchi navbatda, u yoki bu sintaktik birlikning qo‘llanish me’yori, stilistik bo‘yoq
olgan, olmaganligi ko‘zda tutiladi.
O‘zbek tili sintaksisi uslubiy tomondan hali yetarli o‘rganilmagan. Bu
sohaga bag‘ishlangan ilmiy yoki ilmiy-metodik ishlar kam. Ammo, kundalik
turmush, tilning hozirgi taraqqiyoti uning sintaktik qurilishidagi uslubiy
tomonlarni har tomonlama o‘rganishni taqozo etmoqda. Chunki so‘zlovchi yoki
yozuvchi biror fikrni ro‘yobga chiqarishda turli sintaktik birliklardan maqsadga
muvofig‘ini tanlab ishlatadi. Shu asosda aytilayotgan fikrning ta’sirchan va
35
Ефимов А. Стилистика русского яз ы ка. –М., 1969. –Б. 5 .
37

ma’noli bo‘lishini ta’minlaydi. Buning uchun sintaktik uslubiy vositalar: sintaktik
sinonimiya, sintaktik omonimiya, she’riy sintaksisdagi uslubiy figuralarga
murojaat qiladi.
Nutq uslublariga xos turli sintaktik vositalar, so‘z birikmalari va gaplardagi
sinonimiya, polisemiya, omonimiya hodisasi, so‘z tartibi, ifoda maqsadiga va
tuzilishiga ko‘ra gap turlarining nutqda ishlatilishi, ko‘chirma va o‘zlashtirma
gaplarning uslubiy xususiyatlari va boshqalar sintaktik uslubiyatning o‘rganish
obyektidir. Biz yuqorida sintaktik stilistika haqida gapirgan bo‘lsak, endi besh
vazifaviy uslubdan biri sanalgan rasmiy uslubning sintaktik xususiyatlariga
to‘xtalamiz. Shu o‘rinda ta’kidlash kerakki, rasmiy uslub doirasida shakllanadigan
matnlarning sintaktik qurilishi ham o‘ziga xos. Dastlab, rasmiy uslubda gapning
ifoda maqsadiga ko‘ra turlariga to‘xtalamiz. Bilamizki, gapning ifoda maqsadiga
ko‘ra turlari 4 ta: darak gap, buyruq gap, so‘roq gap va istak gap. Gaplarning bu
klassifikatsiyasi soddacha, dastlabki bo‘linishdir. Bu bilan gaplarni turlarga ajratish
tamom hal bo‘lmaydi. Bu turlarning har biri yana muayyan ichki guruhlarga
bo‘linadi. 36
Sodda gaplarda darak gap, ayniqsa, uning qo‘shma gap shakli ko‘p
ishlatiladi. Masalan, yo‘riqnomada darak gap shakli keng foydalaniladi. Bu hujjat
qonun yoki biror hujjatlarni tushuntirish maqsadida foydalaniladi. Masalan,
quyidagi “ Urug‘lik donni qabul qilish, tayyorlash, tarqatish va sifatini nazorat
qilish tartibi to‘g‘risida”gi yo‘riqnoma matni fikrimiz dalilidir: Mazkur
yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasining “ Urug‘chilik to‘g‘risida”gi Qonuni va
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2005-yil 26-maydagi 03-1-58-
sonli buyrug‘iga muvofiq ishlab chiqilgan. 1.Urug‘likni qabul qilish. 2.Urug‘lik
labaratoriyaga topshiriladi. 3. Keltirilgan urug‘lar rasmiylashtiriladi va h.k.
Yuqoridagi misolda ko‘rishimiz mumkinki, bu hujjatda darak gap bilan birga
majhul nisbat shakli ham keng qo‘llaniladi. Shartnomalarda ham asosan darak
gaplardan foydalaniladi. Masalan, “ Uy-joyni hadya qilish haqida”gi shartnomaga
e’tibor qaratsak, unda qo‘llanilgan darak gaplar fikrimizni yaqqol tasdiqlaydi:
Biz, Solijon Qodirov va Navoiy ko‘chasida yashovchi Qobil Solijonivich bilan bu
36
Ғуломов A . Содда гап. – T., 1955. –Б. 11
38

shartnomani quyidagilar haqida tuzdik: Men Solijon Qodirov 72 kvadrat metr
bo‘lgan uyimni Qobil Solijonivichga hadya qildim. 1.Uy-joy narxi 28 million so‘m
va hk. Matn mazmuni xuddi mana shunday tarzda aniqlikka asoslangan holda,
izchil aniq ifodalanadi, so‘roq hamda buyruq gaplar mazkur hujjat turida deyarli
ishtirok etmaydi. Ammo “Mehnat bitimi”da esa darak gaplar bilan birga hujjat
mazmunidan kelib chiqqan holda, darak hamda buyruq gaplardan foydalanish
mumkin. Masalan, “Mehnat”aksiyadorlik kompaniyasi raisi Karim Rahimovich
Rahmonov orqali bir tomon va Toshkent shahar Bilimdon ko‘chasi 15-uyda
yashovchi Narimon Abdullayevich Salimov ikkinchi tomon bo‘lib, ushbu mehnat
bitimini quyidagilar haqida tuzdik: 1.AK N.A.Salimovni 6 oy muddatga Konserva
sexi ustaligiga yollaydi. 2.N.A.Salimov texnik jarayonni tashkil etadi va
ta’minlaydi. (“Mehnat bitimi”dan) Bu rasmiy uslubga oid matnda ham darak va
buyruq gap faol ishtirok etmoqda.
Buyruq hujjat turida esa nomidan ko‘rib turganimizdek , asosan, buyruq gaplardan
foydalaniladi: Nozima Karimovna Olimova 2019.18.07 dan 00000 so‘mlik maosh
bilan bo‘yash sexiga muhandis lavozimiga tayinlansin. (“Ishga qabul qilish
haqida”gi buyruqdan). Shu bilan birga, ko‘rsatma hamda farmoyish kabi
qonunchilik hujjat turlarida asosan buyruq gaplardan keng foydalaniladi. Lekin
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida buyruq gaplarga nisbatan kesimi
majhul nisbat bilan ifodalangan darak gaplar ko‘p uchraydi. Masalan, O‘zbekiston
Respublikasi Qurolli Kuchlari O‘zbekiston Respublikasining davlat suverenitetini
va hududiy yaxlitligini, aholining tinch hayoti va xavfsizligini himoya qilish uchun
tuziladi. Qurolli Kuchlarning tuzilishi va ularni tashkil etish qonun bilan
belgilanadi (125-modda). O‘zbekiston Respublikasining fuqarolari davlat
hokimiyati vakillik organlariga saylash va saylanish huquqiga egadirlar. Har bir
saylovchi bir ovozga ega. Ovoz berish huquqi, o‘z xohish irodasini bildirish
tengligi va erkinligi qonun bilan kafolatlanadi (117-modda). Mazkur misollardan
ko‘rish mumkinki, majhul nisbatdagi buyruq gaplarga nisbatan darak gaplar ko‘p
uchraydi. Masalan, belgilanadi, ta’minlanadi, yo‘l qo‘yiladi, ozod etilishi mumkin,
39

qabul qilinadi, tasdiqlanadi, ozod etiladi, kiritiladi, taklif etiladi kabi o‘zlik hamda
majhul nisbatidan keng foydalaniladi. Arizada esa asosan darak gap shakllari
qo‘llaniladi. Arizalar mazmun va uslubiga ko‘ra turli xil bo‘lib, u bir nechta
so‘zdan iborat bo‘lishi yoki bir necha masalalardan yuzasidan fikr-mulohazalar
bildirilgan xat tarzida bo‘lishi mumkin. Masalan,
Samarqand viloyati Oqdaryo tumani 45-maktab direktori M. Rahimovga
maktabning fizika o‘qituvchisi Mahmudova Zarnigor tomonidan berilgan arizaning
asosiy mazmuni darak gap shaklida berilgan: 2020-2021 o‘quv yili uchun 48 ish
kunidan iborat navbatdagi mehnat ta’tilimni 2021-yil 1-iyuldan berishingizni
so‘rayman (Ariza). Odatda iltimos, ishga kirish, talabalar yozadigan ariza, da’vo
arizalari namunalari birinchi shaxs birlikda, doim darak gap shaklida bo‘ladi.
Tavsifnoma, tavsiyanoma, tarjimai hol, tushuntirish xati, tilxat, e’lon, bildirish,
afisha, taklifnoma, xatlarda: iltimos xat, kafolat xat, axborot xat, tasdiq xat,
eslatma xat kabilarda asosan darak gaplar ko‘proq qo‘llanadi. Masalan, eslatma
xatga misol keltiradigan bo‘lsak, bunday xatlar, odatda, jo‘natilgan iltimos va
so‘rov xatlarga javob olinmasa, shuningdek, tuzilgan shartnomalar muddati
buzilgan bo‘lsa yoki unga amal qilinmagan hollarda eslatma xat yuboriladi. Odatda
bunday xatlar mazmun jihatdan uncha katta bo‘lmaydi: Meva-sabzavotlarni
yig‘ishtirib olish boshlanganligi sababli, sabzavot saqlash omborxonasini sovutish
uskunalari bilan qayta jihozlashni qisqa vaqtda tugatishni yana bir bor Sizdan
iltimos qilamiz. (Eslatma xat). Bu eslatma xat matni darak gap shaklida
ifodalanyapti. “ Tasdiq xat” matnida ham gap darak gap shaklida bo‘ladi. Sizning
mahsulot so‘rab 2021.20.09.da jo‘natgan A-33-16 raqamli xatingizni
olganligimizni tasdiqlaymiz. Bu to‘g‘ridagi javobimiz 2022.12.01. gacha xabar
qilinadi. (Tasdiq xat) Keltirilgan misolimizda ko‘rinib turganidek, tasdiq xatining
hajmi ham u qadar ko‘p bo‘lmaydi, bunday xatlar ma’lum bir muassasa tomonidan
yuborilgan iltimos va so‘rovlarga javob tarzida yoziladigan xatlarning bir turidir.
Bildirishnomalarda ham darak gap ishlatiladi. Odatda bildirishnomalar tashabbus,
axborot hamda hisobot ko‘rinishida bo‘ladi. Tashabbus bildirishnomasida tegishli
masala yuzasidan umumiy yoki aniq takliflar ilgari suriladi hamda rahbarni uni hal
40

qilishga chorlaydi. 40-maktab direktori D.Samiyevga s hu maktabning matematika
fani o ‘qituvchisi M.Botirova tomonidan berilgan bildirishnoma matni ham darak
va buyruq gap shaklida berilgan: Men dars o‘tayotgan 11-“B” sinf o‘quvchilari
surunkali dars qoldirganligi uchun shu sinf o‘quvchisi Alijonov Asadbek va
vazifalarni topshirmaganligi uchun Yodgorov Farmonlar 3-chorak
baholanmadilar. Chorak tugayapti, ammo darsga va menga nisbatan qo‘pollik
qilmoqdalar, ularni imtihonga kiritmaslikka va javobgarlikka tortishingizni
so‘rayman (Bildirishnoma). Keltirilgan misolimizda darak gap fe’l kesim, birinchi
shaxsda ifodalanmoqda. Bayonnomalarda esa darak hamda buyruq gaplar
qo‘llaniladi. Bayonnomalarda so‘zga chiqqanlar o‘z fikrlarini bayon etishda darak
gap shaklida foydalanilsa, qaror qilindi qismida esa buyruq maylidan foydalangan
holda buyruq gaplar keng qo‘llaniladi. Bildirishnoma, vasiyatnomalarda darak gap
mahsuldor. Bilamizki, bildirishnomada biror tashkilot rahbariga faoliyat
yurutuvchi shaxs tomonidan biror voqea-hodisa haqida xabar beriladi, bundan
ko‘rinib turibdiki bu hujjat turida ham darak gap mahsuldor. Ammo rasmiy ish-
yuritish hujjatlaridan ba’zi birlarida buyruq gap ko‘p qo‘llaniladi. Maslan, buyruq,
farmoyish, buyruqdan ko‘chirma kabilarda gap kesimi uchinchi shaxsdagi buyruq
mayli shakli bilan ifodalangan yuklatilsin, qabul qilinsin, bo‘shatilsin, tayinlansin,
belgilansin, tuzilsin, ko‘rib chiqilsin kabi so‘zlarning ishlatilishi odatiy holdir.
So‘roq hamda his-hayajon gaplarning qo‘llanishi haqida gapiradigan bo‘lsak,
so‘roq va his-hayajon gaplarni biz faqatgina xat turlarida uchratishimiz mumkin.
Xatning ham hamma turlarida uchratavermaymiz. Biz faqatgina shaxsiy xatlarda
so‘roq hamda his-hayajon gaplarni uchratishimiz mumkin. Xususan, prezident
yozishmalarida, tabrik nutqlarida buni yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Xulosa qilib
shuni aytishimiz mumkinki, rasmiy-idoraviy hujjatlarda asosan darak gaplar, shu
bilan birga, buyruq gaplar ham qo‘llaniladi. Ammo his-hayajon hamda so‘roq
gaplarning qo‘llanish doirasi juda cheklangan. Mazkur uslubda tasdiq va inkor
gaplarning qo‘llanishiga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, inkor gaplarning mazkur
uslubdfa namoyon bo‘lishining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud. Predmetda biror
belgining mavjudligini yoki biror ish-harakatning yuzaga kelganligini, yuzaga
41

kelish mumkinligini anglatadigan gap tasdiq gaplardir. Inkor gaplar esa predmetda
biror belgining mavjud emasligini yoki biror ish-harakatning sodir
bo‘lmaganligini, sodir bo‘lish mo‘ljallanmaganligini anglatadi. 37
Inkor gaplar bir
nechta vositalar, masalan, -ma affiksi, emas, yo‘q so‘lari hamda na…na
bog‘lovchisi yordamida hosil qilinadi. Rasmiy qonunchulik hujjatlarida biz
ko‘proq emas so‘zi orqali hosil qilingan inkor gaplarga duch kelamiz. Xususan,
“ Hech qaysi mafkura davlat mafkurasi sifatida o‘rnatilishi mumkin emas ”
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 12-modda). Shuni ham aytib o‘tish
joizki, emas so‘zini -ma qo‘shimchasi bilan o‘zaro almashtirish mumkin.
Prezident o‘z vakolatlarini bajarishni davlat idoralariga yoki mansabdor
shaxslarga topshirishga haqli emas. (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
93-modda). Mazkur misollarda biz emas to‘liqsiz fe’lini -ma qo‘shimchasi bilan
almashtirsak bo‘ladi, lekin emas to‘liqsiz fe’lida -ma qo‘shimchasiga nisbatan
qat’iylik, inkor ma’nosi kuchliroq. Ammo -ma affiksi rasmiy ish-yurutish
hujjatlarida ham ancha faol tarzda ishtirok etadi. Na…na inkor bog‘lovchisi rasmiy
uslubga oid matnlarda kam qo‘llanadi. Bu bog‘lovchi ko‘proq so‘zlashuv hamda
badiiy uslub uchun xoslanganligini ko‘rishimiz mumkin.
2.2. Gap bo‘laklarining rasmiy hujjatlar matnida qo‘llanilishi, gap
bo‘laklari tartibi
R asmiy uslubning sintaktik qurilishi qat’iy va odatdagi so ‘ z tartibiga rioya
qiladi, ya’ni eg a gapning boshida kelsa, kesim gapning oxirida keladi. Shuningdek,
aniqlovchi bo‘laklar aniqlanmishlardan oldin qo‘llansa, to‘ldiruvchi fe’l kesimga
boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi. Rasmiy hujjatlar matni uchun asosan ikki bosh
bo‘lakli sodda gaplar va murakkablashgan sintaktik butunliklar xos bo‘lib, bu
gaplarning aksariyati darak hamda buyruq mazmunida bo‘ladi. Bunday gaplarning
kesimi, asosan, buyruq maylida, maj h ul nisbatdagi fe ’ llar bilan ifodalanadi.
Uyushiq bo‘lakli va turli murakkablashgan qurilmalar, olmoshli va bog‘lovchi
37
Абдураҳмонов Ғ. , Сулаймонов А. , Холиёров Х. , Омонтурдиев Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Т.:
Ўқитувчи, 1979. –Б.36.
42

sintaktik aloqalar rasmiy-yuridik matnlarga xos: yoyiq aniqlovchilar, uyushiq
bo‘laklar bilan kengayib keladigan muvofiq,-ga asosan,- binoan kabi kiritmalar
rasmiy uslub sintaksisining asosiy lisoniy belgilaridir.
Rasmiy uslubda gap bo‘laklari odatdagi tartibda bo‘ladi va inversiya
holatlari deyarli uchramaydi. Gapning lisoniy qurilishida eganing ifodalangan
yoki ifodalanmaganligiga ko‘ra ikki ko‘rinishda bo‘ladi: 1)egali gaplar;2)egasiz
gaplar. 38
Egasiz gaplarda ega ishtirok etmaydi. Rasmiy uslubda qonunchilikka oid
ko‘plab hujjatlarda ega ishtirok etadi. Masalan, Konstitutsiyamiz bir nechta
moddalarida buni ko‘rishimiz mumkin. Har kim qariganda, mehnat layoqatini
yo‘qotganda, shuningdek boquvchisidan mahrum bo‘lganda va qonunda nazarda
tutilgan boshqa hollarda ijtimoiy ta’minot olish huquqiga ega (39-modda).
Keltirilgan misolimizda belgilash olmoshi ega vazifasida kelayotganligini ko‘rish
mumkin hamda mazkur gapda murakkab holning ishtirok etayotganligini ko‘rish
mumkin. Ya’ni mehnat layoqatini yo‘qotganda, shuningdek, boquvchisidan
mahrum bo‘lganda birikmasi qachon so‘rog‘iga javob bo‘lib payt holini yuzaga
keltirmoqda. “Mamlakat ichkarisida va xalqaro munosabatlarda O‘zbekiston
Respublikasi nomidan ish ko‘radi” gapida ham shaxsi ma’lum gap hisoblanib,
egasini biz kesimga so‘roq berish orqali topa olamiz. Lekin ba’zida shaxsi
noma’lum gaplar ham ishtirok etadi. Masalan, “Senzuraga yo‘l qo‘yilmaydi” (67-
modda). Quyidagi mikromatnning ikkinchi gapida shaxsi noma’lum gap
qo‘llanilgan. Hamma sudlarda ishlar ochiq ko‘riladi. Ishlarni yopiq majlisda
tinglashga qonunda belgilangan hollardagina yo‘l qo‘yiladi (O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi. 113-modda). Egalar tuzilishiga ko‘ra ikkiga, ya’ni
sodda va murakkab egalarga bo‘linadi 39
, Sintetik formadagi so‘z bilan ifodalangan
va birgina sodda tushuncha anglatadigan ega sodda ega deyiladi. Ikki yoki undan
ortiq mustaqil so‘zlarning tobelanishi munosabatidan tuzilib, bir butun holda
qo‘llanadigan, bir murakkab tushunchani anglatadigan egalar murakkab egalardir.
38
S ay fullayeva R., Mengliyev B ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q . , Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 336.
39
Абдураҳмонов Ғ. , Сулаймонов А. , Холиёров Х. , Омонтурдиев Ж. Ҳозирги ўзбек адабий тили. –Т.:
Ўқитувчи, 1979. –Б. 48.
43

Shu nuqtayi nazardan olib qaradigan bo‘lsa, rasmiy qonunchilik hujjatlarida
murakkab egalar ham faol qo‘llanadi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi qonun
bilan tasdiqlanadigan o‘z davlat ramzlari — bayrog‘i, gerbi va madhiyasiga ega.
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 5-modda). Biz mazkur misolda
murakkab tarzda ifodalangan egani ko‘rishimiz mumkin. Ya’ni gapdagi
O‘zbekiston Respublikasi birikmasi birgalikda qayer? so‘rog‘iga javob bo‘lib
murakkab egani shakllantirgan. G‘.Abdurahmonov, A.Sulaymonov, X.Xoliyorov,
J. Omonturdiyevlarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida ism-familya va kitob
nomlari ham murakkab ega vazifasida keladi deya fikr bildirilgan. Biz yuqoridagi
fikrlarni inobatga oladigan bo‘lsak, demak, rasmiy ish-yurutish hujjatlari va
qonunchilik hujjatlarida murakkab egalar ham ishlatilishini ko‘rishimiz mumkin.
Masalan, rasmiy-ish hujjatlarini yozishda asosan ma’lum bir polipda yoziladigan
bo‘lsak ham kimtomonidan yozilayotganligi aniq ifodalanadigan ariza, tushuntirish
xati, shuningdek, tilxat kabilarda ism-familya bilan ifodalangan murakkab egalar
faol ishtirok etadi. Kesimning qaysi so‘z turkumi bilan ifodalanishiga ko‘ra
ko‘proq fe’l-kesim ishtirok etadi. Masalan, “O‘zbekiston Respublikasi davlat
tilida, shuningdek, boshqa tillarda ham umumiy hunar-texnika, o‘rta-maxsus va
oliy ma’lumot olishni ta’minlaydi (“O‘zbekiston Respublikasi davlat tili haqida”gi
Qonun. 6-modda). Lekin bu bilan rasmiy uslubda ot-kesimlar ishtirok etmaydi
degani emas. Ot kesimlarning ham ishtirok etishiga ko‘p duch kelishimiz mumkin.
Masalan, “ Fuqarolar millatlararo muomala tilini o‘z xohishlariga ko‘ra tanlash
huquqiga egadirlar” (“O‘zbekiston Respublikasi davlat tili haqida”gi Qonun. 3-
modda). “O‘zbekiston Respublikasi o‘z moliya va pul-kredit tizimiga ega.
O‘zbekistonning Davlat budjeti Respublika budjetidan, Qoraqalpog‘iston
Respublikasi budjetidan va mahalliy budjetlardan iborat ” (O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi 122-modda). “O‘zbekiston Respublikasi hududida
yagona soliq tizimi amal qiladi. Soliqlar joriy qilishga faqat O‘zbekiston
Respublikasining Oliy Majlisi haqli” (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
123-modda). Mazkur misolda keltirilgan egadirlar, budjetlardan iborat, haqli kabi
ot, sifat turkumiga oid so‘zlar ot-kesim vazifasida kelmoqda. Ba’zi rasmiy idoraviy
44

hujjat turlarida esa biz faqatgina fe’l-kesimni ko‘rishimiz mumkin. Masalan, ariza,
tarjimayi hol, bildirishnoma, vasiyatnoma, tilxat, tushuntirish xati, e’lon kabilarda
asosan fe’l- kesim ishtirok etadi.
Gap bo‘laklari orasidan holning mazkur uslubda qo‘llanishiga e’tibor
beradigan bo‘lsak, kesimga bog‘lanib uning belgisini bildiradigan bo‘lak hol
deyiladi 40
, yana bir ta’rifda esa hol ega kabi gap kesimidagi kesimlik shakllarining
ma’noviy xususiyatini muayyanlashtiruvchi, oydinlashtiruvchi bo‘lak, ya’ni gap
kengaytiruvchisi sanaladi 41
. Mazkur uslubda hol doim o‘z o‘rnida, ya’ni kesimdan
oldin joylashgan bo‘ladi. Bilamizki, hollarning bir nechta ma’no turi mavjud,
ammo R. Syfullayeva , B.R.Mengliyev, G.H.Boqiyeva, M.M.Qurbonova., Z.Q,
Yunusova, M.Q.Abuzalova larning “ Hozirgi o‘zbek adabiy til i” nomli kitoblarida
aniqlovchilarni rang-tus aniqlovchilari xususiyat aniqlovchilari singari turlarga
ajratish mantiqsizlik bo‘lgani kabi hollarni ham turlarga ajratish mantiqsizlik deb
qarab o‘tilgan. Hollarning rasmiy matnlarda ifodalanishiga e’tibor qaratadigan
bo‘lsak, payt va miqdor mazmunidagi hollar asosan rasmiy-ish yurutish
hujjatlarida son so‘z turkumi bilan ko‘proq ifodalanadi. Masalan, “ Fuqaro
Samatova Xurshida 5 kun muddat ichida, tuman bandlikka ko‘maklashish
markaziga ushbu yo‘llanmaning to‘ldirilgan, qirqib olingan talonini taqdim
qilmog‘i lozim” Mazkur misolda ko‘rishimiz mumkinki, miqdor holi son so‘z
turkumi bilan ifodalanmoqda. Shuningdek, har bir rasmiy hujjatlarda “Yo‘llanma
berilgan sana: 2022-yil “9” iyun” va shunga o‘xshash singari qoliplarda hollar son
so‘z turkumi bilan ifodalanadi. Ariza namunalarida ham biz ko‘pincha payt
hollariga duch kelamiz. Masalan, Turmush o‘rtog‘im 2019-yil 2-oktabrda
fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo sudning qarorini bajarmasdan kelmoqda .
Ko‘rib o‘tgan mazkur misolimizda ham aynan 2019-yil 2-oktabrda birikmasi
qachon so‘rog‘iga javob bo‘lib hol vazifasini bajarib kelmoqda. Biz bunday
hollarni aasosan arizalarning da’vo arizalarida ko‘p uchratamiz, masalan, men
40
Xolmonova Z.T. Tilshunoslikka kirish. –T., 2007. – B.153.
41
S ay fullayeva R., Mengliyev B ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q . , Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 331.
45

2014-yil og‘ir betobligim sabab operatsiya qilindim va kasalxonada 2014-yil 23-
dekabrga qadar qolishga majbur bo‘ldim. Shuningdek, bayonnomalardan
ko‘chirmalarda ham son so‘z turkumi bilan ifodalangan hollarni ko‘rish mumkin.
Masalan, Korxona mehnat jamoasining 2018-yil 20-oktabrdagi umumiy
yig‘ilishining 8-raqamli bayonnomasidan ko‘chirma. Keltirilgan mazkur
misolimizda sonning ma’noviy turi bo‘lmish tartib son aynan payt holi vazifasida
kelmoqda. Shuningdek, tarjimayi hol, tushuntirish xati, e’lon, tavsiyanomalarda
ham sonlar faol ishtirok etib payt holi vazifasida kela oladi. Tarjimayi holga misol
sifatida “ Men Siddiqova Mahliyo 1994-yil 10-avgustda Samarqand viloyati
Oqdaryo tumani Jo‘raboy qishlog‘ida tug‘ilganman . Misolda tartib son hol bo‘lib
kelmoqda. Men Rahmatov Umid 2022-yil 26-may kuni ona tili va adabiyot
fanidan soat 8:00 da bo‘lgan imtihonga onamning sog‘ligi yaxshi bo‘lmaganligi
uchun kech qoldim ( Tushuntirish xati). Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan tushuntirish xati
misolida son so‘z turkumining hol vazifasida kelayotganligini ko‘rishimiz
mumkin. E’lonlarda ham son so‘z turkumi payt holi vazifasida keladi: Shu yili 12-
iyul kuni soat 12:00da 40-maktabning majlislar zalida maktab kasaba uyushmasi
qo‘mitasining navbatdan tashqari yig‘ilishi bo‘ladi”. Shu bilan birga,
vasiyatnomalarda holning ifodalanishida asosan atoqli otlar keng o‘rin egallaydi:
Men, Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumanida yashovchi Kamolov Hakim
Komilovich Zoidov Amir Ulug‘bekka quyidagilarni vasiyat qilaman. Bu yerda biz
holning birikmali tarzda o‘rin holi vazifasida kelayotganligini ko‘rishimiz
mumkin. Miqdor hollar mazkur uslubda asosan son so‘z turkumi bilan
ifodalanadi. Masalan, arizalarda, vasiyatnomalarda aniq miqdorni ifodalash
maqsadida asosan sonlardan foydalaniladi. Hollarning boshqa turlari bo‘lmish
maqsad, sabab, vaziyat hollari esa rasmiy matnlarning mazmunidan kelib chiqqan
holda qo‘llanadi. Hollarning qo‘llanishi borasida shuni aytish mumkinki, rasmiy
uslubga oid hujjatlarda biz ko‘proq payt, miqdor va o‘rin hollariga duch kelamiz,
deyarli har bir rasmiy ish yurutish hujjatlarimizda payt hollari ishtirok etadi.
46

Rasmiy matnlarda to‘ldiruvchining ishtirok etishi haqida gapiradigan
bo‘lsak, gapdagi biror bo‘lakni to‘ldirib, unga boshqaruv yo‘li bilan bog‘langan
bo‘lak to‘diruvchi deyiladi 42
. To‘ldiruvchilar ikkiga, ya’ni vositali hamda vositasiz
to‘ldiruvchilarga bo‘linadi. Rasmiy uslubga oid matnlarda to‘ldiruvchilar doim o‘z
o‘rnida keladi, ya’ni kesimga bog‘langan holda undan oldin va doimo belgili
tarzda ifodalanadi. Tushuntirish xati, ariza kabi hujjat turlarining boshlanishida
vositali to‘ldiruvchilar faol ishtirok etadi. Masalan, SamDU dekani A. Pardayev
nomiga Hayotova Mahliyo tomonidan/ tushuntirish xati. Deyarli har bitta, mana
shunday hujjatlarda -ga jo‘nalish kelishigi orqali hosil qilingan vositali
to‘ldiruvchilar ishtirok etadi.
Predmetning belgisini anglatadigan bo‘lak – aniqlovchi sanaladi.
Aniqlovchining belgi anglatishi predmetning biror sifatini, xususiyatini, miqdorini
yoki qarashlilikni va shuning kabi xususiyatlarni ifodalashdan iborat 43
.
Aniqlovchilar ham mazkur uslubda o‘z o‘rnida ishlatilinadi va turli so‘z turkumlari
bilan ifodalanishi mumkin. Bilamizki, aniqlovchilar 3 ga bo‘linadi: izohlovchi,
sifatlovchi aniqlovchi va qaratqichli aniqlovchi. Qaratqich aniqlovchilar mazkur
uslubda doimo belgili ishlatiladi. Masalan, “ O‘zbekiston Respublikasida ijtimoiy
hayot siyosiy institutlar, mafkuralar va fikrlarning xilma-xilligi asosida
rivojlanadi” (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 12-modda) Mazkur
keltirilgan misolimizda qaratqich kelishigi qo‘shimchasi uyushuq bo‘laklarning
faqatgina oxirgisiga qo‘shilmoqda va qaratqich aniqlovchini shakllantirib
kelmoqda. Izohlovchilar ham mazkur uslubda ishtirok etadi. Ba’zi izohlovchilar
ba’zan o‘zi bog‘langan ot juda zichlashib ketadi, shuning uchun izohlovchilar
ikkiga bo‘linadi, ya’ni mustaqil izohlovchilar hamda mustaqil bo‘lmagan
izohlovchilar 44
. Mustaqil izohlovchilar odatda ajratilgan bo‘lak holida keladi.
Bunday izohlovchilarni biz ko‘proq davlat rahbarlarining o‘zaro rasmiy xatlarida,
rasmiy mazmundagi e’lonlarda uchratamiz. Masalan, Prezident Shavkat
Mirziyoyev Braziliyaning shimoliy-sharqiy hududlarida yuz bergan kuchli suv
42
Xolmonova Z.T. Tilshunoslikka kirish. –T., 2007.– B.151.
43
Ғуломов А.Ғ., Асқарова М.А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – T: Ўқитувчи, 1965. –Б. 129.
44
Ғуломов А.Ғ., Асқарова М.А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – T.: Ўқитувчи , 1965. –Б. 139.
47

toshqinlari oqibatida ko‘plab insonlar qurbon bo‘gani va katta talofatlar
ko‘rilgani munosabati bilan mamlakat prezidenti Jair Messias Bolsonaruga
hamdardlik yo‘lladi. Mazkur misolda izohlovchi shaxsning unvonini ifodalab
kelmoqda.
Rasmiy hujjatlarga oid matnlarda kesimlarning vazifasi o‘zgarmaydi, faqat
ifodalanishiga ko‘ra yoki tuzilishiga ko‘ra, yani sodda, murakkab kesim shaklida
kelishiga ko‘ra farqlanadi. Toshkent shahar xalq ta’limi Bosh boshqarmasi
boshlig‘i I.Murodovga Toshkent shahar Kelajak ko‘chasi 55-uyda yashovchi
O.O.Raximovdan berilgan ariza matnidagi gap kesimi sodda fe’l kesim sanaladi:
Meni Olmazor tumanida joylashgan 59- maktabga fizika o‘qituvchisi qilib
yuborishingizni so‘rayman. Murakkab arizalarning sintaktik qurilishi esa
birmuncha murakkabroq, bunday arizalarda kiritma, uyushiq bo‘lak, ajratilgan
bo‘laklar sodda arizalarga nisbatan ko‘proq ishtirok etadi. Umuman olganda
arizalarda, asosan, darak gaplar ishlatiladi va kesimi, asosan, fe’l kesim tarzida
shakllangan bo‘ladi.
Bildirishnomalarning ham sintaktik xususiyati o‘ziga xosdir. O‘z navbatida
bildirishnomalar tashabbus, hisobot va axborot xususiyatiga ega bo‘lib, tashabbus
bildirishnomasi matnida tegishli masala yuzasidan umumiy yoki aniq masalalar
ilgari surilib rahbarni ularni hal qilishga undaydi. Axborot bildirishnomasida esa
rahbarga muayyan jarayonning umumiy holati to‘g‘risida xabar beradi, hisobot
bildirishnomasida ma’lum bir ishning tugallanishi haqida yoki biron-bir ko‘rsatma,
tavsiya, rejaning ijrosi to‘g‘risida rahbarni xabardor qilishi kerak bo‘ladi.
Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinib turibdiki, zaruriy qismlari jihatidan bildirishnoma
ham ma’lumotnomalarga yaqin turadi, farqi shundaki, ma’lumotnomada asosan
talab qilingan, so‘ralgan voqea-hodisalar haqidagina ma’lumotlar beriladi,
bildirishnomalarda esa voqea-hodisalarni sanash bilan birga, ularni keltirib
chiqargan omillar tahlil qilinadi va tegishli xulosalar qilinib, takliflar aytiladi.
Bildirishnomada darak gap shakli ishlatiladi, so‘roq hamda buyruq-xitob
mazmuni qo‘llanilmaydi. Shuningdek, bildirishnoma yo‘llayotgan korxona yoki
48

muassasa rahbarining familiyasi chiqish kelishigida bo‘lishi, gap bo‘laklari tartibi
esa odatdagi tartibga amal qilishi, his-hayajonsiz, egali gap shaklida bo‘lishi
bildirishnoma uchun xos xususiyatdir. Bildirishnomalarda gap bo‘laklari bilan
aloqaga kirishmaydigan kiritma hamda ajratilgan bo‘laklarning qo‘llanishi
chegaralangan. Undalma va undov so‘zlar esa umuman qo‘llanilmaydi.
Rasmiy hujjatlardan biri sanalgan vasiyatnomalarning sintaktik qurilishida
esa, ajratilgan bo‘lak ko‘p qo‘llanishini ko‘rishimiz mumkin: Farg‘ona viloyati
Marg‘ilon shahri ikki mimg o‘n ikkinchi yilning birinchi iyun kun/ Men,
Farg‘ona viloyati Marg‘ilon shahar Uvaysiy ko‘chasidagi 212-uyda yashovchi
Solijon Olimovich G‘afurov ushbu vasiyatnomam orqali quyidagi topshiriqni
beraman:/ Men vafotim oldidan menga tegishli bo‘lgan barcha mol-mulkimni
xotinim Salomatxon Sobirovna G‘afurovaga vasiyat qilib qoldiraman.
Yuqoridagi misoldan ko‘rinib turibdiki, ajratilgan bo‘lak (Solijon Olimovich
G‘ofurov) kishilik olmoshi bilan ifodalangan egani aniqlab, izohlab kelyapti.
Shuningdek, ushbu vasiyatnoma mazmunini ifodalagan gap sodda yoyiq, darak
gap, eganing ishtirok etish etmasligiga ko‘ra egali gap sanaladi. Rasmiy-idoraviy
hujjatlar, asosan, darak gaplardan tuziladi. Ammo bu rasmiy uslubda buyruq
gaplar qo‘llanilmaydi degani emas. Masalan, farmoyish, buyruq va
bayonnomalarda darak mazmunidagi gaplar bilan bir qatorda, buyruq gaplar ham
qo‘llanadi va buyruq gapning kesimi uchinchi shaxsda birlikdagi buyruq mayli
bilan ifodalanadi. Rasmiy matnlarda ega asosan gap boshida va kesimdan oldin
keladi.
2.3 . Egasiz gaplar va ularning turlarining rasmiy uslubga oid matnlarda
qo‘llanishi
Rasmiy hujjatlar boshqa uslublardan aniqliligi, voqea-hodisa, ish-
harakatning ma’lum shaxs yoki guruh tomonidan amalga oshirilishi bilan ajralib
turadi. Bu esa bunday matnlarda ega ko‘pincha ishtirok etishidan dalolat beradi.
Ayniqsa, davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan hujjatlar O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti yoki hukumat rahbari tomonidan imzolanadi va ko‘pincha bajaruvchisi,
49

bajarish muddati va nazorat qiluvchisi aniq ko‘rsatilgan bo‘ladi. Ish yuritish
qog‘ozlari matnlarida ham egali gaplar faol va egalar asosan birinchi shaxs kishilik
olmoshi bilan keladi. Masalan, Men, Siddiqova Mahliyo, turmush o‘rtog‘im
Mamayqulov Farhod Hazratqulovichning birgalokdagi nikohimiz davrida olingan,
Toshkent viloyatidagi Qibray tumani Do‘rmon qishlog‘i Xislat ko‘chasidagi 21-
raqamli hovli-joyni hadya qilishga rozilik bildiraman. Shuningdek, rasmiy
matnlarda egalar odatda atoqli otlar bilan ifodalanishi ko‘p uchraydi. Shu bilan
birga vasiyatnomada ham ega doim ishtirok etadi va bu hujjatda ham ega asosan
kishilik olmoshi bilan ifodalanib o‘zidan so‘ng ajratilgan bo‘lakni talab qiladi:
Men, Samarqand viloyati Oqdaryo tumani Kelajak ko‘chasidagi 8-uyda yashovchi
Mamatqulova Dilshoda O‘tkir qizi, ushbu vasiyatnoma orqali quyidagi topshiriqni
beraman. Odatda vasiyatnomalarning har biri mana shunday shaklda boshlanadi va
doim ega ishtirok etadi.
Barcha uslublarda bo‘lgani kabi rasmiy hujjat turlarining ayrimlarida,
mazmunga qarab, ega ishtirok etmasligi mumkin. Bu xususiyatni S.Karimov ham
ta’kidlab o‘tadi: “Rasmiy uslub uchun shaxssiz gaplar xos”. 45
Rasmiy matnlarda
egasiz gaplarning ishlatilish holatiga e’tibor beradigan bo‘lsak, bunday gaplarda
kesim tarkibidagi [Pm]ning shaxs-son ma’nosi o‘ta kuchsizlanib, gap tarkibidagi
eganing mutlaqo bo‘lmasligini keltirib chiqaradi 46
. Masalan, bildirishnoma,
tushunttirish xati matnlaridagi gaplar tarkibida ko‘pincha ega ishtirok etmaydi:
2022-yil 26-mayda bo‘ladigan imtihonga 15 nafar o‘quvchi kam kelganligi uchun,
imtihonni o‘z vaqtidan kechroq boshlashga to‘g‘ri keldi. (Bildirishnoma). Shu
bilan birga, egasiz gaplarning shaxsi noma’lum turi rasmiy matnlarda faol: 2021-
yil 18-dekabrda soat 9:00da fuqaro mudofasi mashg‘ulotiga 30 o‘quvchidan 3
taginasi keldi . Natijada mashg‘ulotni qoldirishga to‘g‘ri keldi.
Rasmiy uslubga oid matnlarda, asosan, shaxsiy maktublar va
vasiyatnomalarda egasiz gaplarning ma’lum biri turi bo‘lgan atov gaplar ham
45
Каримов C . Ўзбек тили функ ц ионал стилистикаси. – Самарқанд: СамДУ нашри, 2010. –Б.27.
46
S ay fullayeva R., Mengliyev B ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q . , Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 336.
50

uchraydi: Samarqand viloyati Loyish shaharchasi, ikki ming o‘n to‘qqizinchi
yilning yigirma birinchi noyabr kuni (Vasiyatnoma). Odatda har bitta
vasiyatnomalar xuddi mana shunday tarzda ifodalanadi, ya’ni vasiyatnoma qachon,
qayerda bo‘lganligini ko‘rsatish maqsadida joy, yil, kun matnda ifodalanadi. So‘z-
gaplar esa mazkur uslub uchun xos emas. So‘z-gaplar asosan so‘zlashuv hamda
badiiy uslubda faol qo‘llanadi. Bayonnomalarda egasiz gaplar faol, bunday
gaplarning kesimida qaror qilindi, so‘zga chiqildi, eshitildi kabi so‘zlarga duch
kelamiz. Xullas, rasmiy uslubning qonun, farmon, qaror, farmoyish kabi davlat
ahamiyatiga ega hujjat turlarida bajaruvchisi, bajarish muddati va nazorat
qiluvchisi aniq ko‘rsatilgan bo‘lganligi sababli ega, odatda, ishtirok etadi. Ammo
bundan rasmiy matnlarda doim ega ishtirok etar ekan, degan xulosa bo‘lmasligi
kerak. Rasmiy matnlarning ayrim turlarida egasiz gaplarning shaxsi ma’lum va
shaxsi noma’lum turlari uchraydi. So‘z-gap shakllari deyarli qo‘llanilmaydi. So‘z
gap shakllari asosan, so‘zlashuv nutqida va badiiy asarlarda qahramonlar nutqida
faol.
Bob bo‘yicha xulosa
Rasmiy qonunchilikka oid matnlarda buyruq gaplar faol qo‘llanadi, ammo
tavsifnoma, tavsiyanoma, tarjimai hol, tushuntirish xati, tilxat, e’lon, bildirish,
afisha, taklifnoma, iltimos xat, kafolat xat, axborot xat, tasdiq xat, eslatma xat
kabilarda asosan darak gaplar ko‘proq qo‘llanadi.
Rasmiy uslubga oid matnlarda ham gapning markazi kesim sanaladi. Kesim
ishtirokisiz shakllanadigan gap rasmiy matnlarda uchramaydi. Rasmiy hujjatlar
matnida asosan, fe’l-kesim faol qo‘llaniladi va quyidahi so‘zlar kesim vazifasida
keladi: bajarilsin, e’tibor qaratilsin, tayinlansin, ozod etilsin, qabul qiladi, qaror
qilindi, muhokama etiladi, buyuraman, so‘rayman, va’da beraman, ma’lum
qilaman, berildi, tuzildi kabi .
R asmiy qonunchilikka oid hujjatlarda murakkab egalar ko‘proq qo‘llanadi .
Ba’zi rasmiy-idoraviy ish hujjatlarida eganing qo‘llanilishi shart. Vasiyatnoma,
51

tushuntirish xati, kafolat xati, tarjimayi hol kabilarda ega I shaxs birlikdagi men
kishilik olmosh bilan ifodalanadi.
Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari sanalgan to‘ldiruvchi, aniqlovchi va hol
rasmiy matnlarda o‘z o‘rnida keladi. Rasmiy ish qog‘ozlarida payt holi va o‘rin
hollari ko‘ p ishtirok etadi. Payt holi, miqdor holi rasmiy matnlarda asosan son so‘z
turkumi bilan ifodalanadi.
R asmiy uslubning sintaktik qurilishi qat’iy va odatdagi so‘z tartibiga rioya
qiladi, ya’ni ega gapning boshida kelsa, kesim gapning oxirida keladi. Shuningdek,
aniqlovchi bo‘laklar aniqlanmishlardan oldin qo‘llansa, to‘ldiruvchi fe’l kesimga
boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi.
Rasmiy uslubga oid matnlarda egasiz gaplarlarning shaxsi ma’lum va shaxsi
no’malum gap turlari ko‘proq uchraydi. Atov gaplar va so‘z-gaplarning qo‘llanishi
mazkur uslub uchun xos emas, atov gaplar, odatda, badiiy va publisistik uslubda,
so‘z-gaplar esa so‘zlashuv nutqida va badiiy asarlarda qahramonlar nutqida faol
qo‘llaniladi.
52

III bob. Rasmiy uslubda murakkablashgan sodda gaplar
3.1.Ajratilgan hamda uyushiq bo‘laklarning rasmiy uslubda qo‘llanishi
Ajratilgan bo‘laklar murakkablashgan sodda gaplar tarkibida qaralib,
murakkablashgan sodda gap tushunchasi A.G‘ulomovning “O‘zbek tili
sintaksisining ba’zi masalalari” maqolasida berilgan. Bu maqolada gapning
qo‘shma gap sanalmaydigan hamma konstruksiyalari sodda gap sostavida
qaralishi, undalma, kirish va kiritmalar bilan kengaygan sodda gaplar natijasida
murakkablashgan sodda gaplar hosil bo‘lishi, biroq bunday ko‘rinishlar ham sodda
gap tarkibiga kirishi ta’kidlangan. 47
H.Boltaboyevaning “O‘zbek tilida
murakkablashgan sodda gaplar” monografiyasida ajratilgan bo‘laklarning
grammatik xususiyatlari batafsil izohlanib, ularning stilistik xususiyatlari ham
aytib o‘tilgan. Kitobda ajratilgan bo‘laklar muhim stilistik vosita ekanligi aytilib,
yozuvchi bu stilistik vositadan nima maqsadda foydalanishi haqida bir qancha
fikrlar bildirgan: 1. Yozuvchi ma’lum voqelik yoki obraz, xarakter yoki qiyofani
chizishda uning asosiy o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalovchi gap bo‘laklarini
o‘quvchiga shu asosiy xususiyatlarni anglatish maqsadida ajratadi, ya’ni o‘ziga xos
so‘z tartibini tuzadi. 2. Yozuvchi ba’zan obrazni yoki hodisani o‘quvchiga yaxshi
tanishtirish maqsadida uni ikkinchi biror narsa va hodisaga yoki holatga o‘xshatish
orqali ifodalaydi, ya’ni obrazli gap bo‘laklarini, oborotlarni qo‘llaydi. 3. Ta’sirni
kuchaytirish, kuchli emotsiya yaratish, ritordatsiya uchun ajratilgan bo‘laklar
ishlatiladi. 4. Yozuvchi yordamchi so‘zlar vositasidagi tayyor nutq formalarini
asosiy hukmga tirkab ishlatadi. 48
H.Xoliqovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida
murakkablashgan sodda gaplar uslubiyati” dissertatsiyasida ajratilgan
bo‘laklarning grammatik, semanti k xususiyatlari bilan bir qatorda ayrim stilistik
xususiyatlariga ham e’tibor qaratilgan. 49
“O‘zbek tili grammatikasi” asarida
ajratilgan bo‘laklar haqida quyidagi fikrlar keltirilgan: “Murakkab fikrni sodda,
47
Ғуломов А.Ўзбек тили синтаксисининг баъзи масалалари // Ўзбек тили ва адабиёти.1968. №2. –Б.9-10.
48
Болтабоева Ҳ. Ўзбек тилида мураккаблашган содда гаплар. – Т.: Фан, 1969. –Б. 155-160 .
49
Холиқов Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий тилида мураккаблашган содда гаплар услубияти.
Филол.фанлар.номз...дисс. – Тошкент, 1993.–Б.122

53

ixcham va ta’sirli ifodalash usullaridan biri ajratilgan bo‘laklardan foydalanishdir.
… Ajratilgan bo‘laklar o‘zining grammatik, semantik, funksional xususiyatiga
ko‘ra, sintaksisning maxsus sohasi – murakkab gap sintaksisining o‘rganish
obyektidir. Ajratilgan bo‘laklarning o‘ziga xos semantik funksiyasi bo‘ladi. Bu
xususiyat shundan iboratki, ajratish orqali ma’lum bir bo‘lakning ma’nosi ajratib,
bo‘rttirib ko‘rsatiladi, boshqa gap bo‘laklaridan ayirib, diqqatni shu bo‘lakka jalb
etadi. Bu logik ajratish intonatsiyadan ham o‘z ifodasini topadi. Bu bo‘lak maxsus
intonatsiya bilan ta’kidlanib, mazmun va grammatik jihatdan nisbiy mustaqil holga
keltiriladi, ajratiladi. 50
Masalan, tarjimayi holda ega ajratiladi. Men, Salim Karim
Olimovich, 1975-yil 15-sentabr Toshkent shahrida, xizmatchi oilasida tug‘ildim.
Otam- Salimov Olim Oripovich Nizomiy nomidagi pedagogika universitetida
o‘qituvchi, onam- Rahimova Gulnora Azimovna 122- bolalar bog‘chasida bosh
tarbiyachi bo‘lib ishlaydilar. 1982-yildan 1992-yilgacha 1- o‘rta maktabda
o‘qidim. 1992-yilda Toshkent texnika universitetining qurilish fakultetiga o‘qishga
kirdim….. Bir necha jamoat ishlarida qatnashdim, jumladan, 166- qurilish tresti
kasaba uyushmasi a’zosiman. Uylanganman. Turmush o‘rtog‘im – Nabiyeva
Muhabbat, 1979-yilda tug‘ilgan. 10-maktabda o‘qituvchi. O‘g‘lim– Salimov
Nodir, 1991-yilda tug‘ilgan, O‘zMU talabasi. Qizim –Salimova Lola, 1996-yilda
tug‘ilgan, 261-maktabda o‘qiydi. Mazkur tarjimayi hol namunasi orqali rasmiy ish
qog‘ozlarining tarjimayi hol ko‘rinishida ajratilgan bo‘laklar juda faol tarzda
qo‘llanilishini ko‘rishimiz mumkin. Adabiyotlarda ta’kidlanganidek, barcha gap
bo‘laklari ajratilishi mumkin. Biz yuqorida ko‘rgan matnimizdagi gaplarda ega
ajratilyapti: men, Salim Karimov Olimovich, otam – Salimov Olim Oripovich,
onam – Rahimova Gulnora Azimovna, turmush o‘rtog‘im – Nabiyeva Muhabbat,
o‘g‘lim – Salimov Nodir, qizim – Salimova Lola kabi. Ishonchnoma matnida ham
ega ajratiladi: Men, Toshkent davlat texnika universiteti mexanika fakultetining 1-
kurs talabasi Qodir Mirzayevich Yoqubov, kursimiz talabasi Shavkat Turobovich
Hakimovga Kassasidan menga tegishli 2012-yil iyun oyi stipendiyasini olish uchun
ishonch bildiraman. Bu gapda men kishilik olmoshi bilan ifodalangan egani
50
Ўзбек тили грамматикаси. II томлик. 2-том. –Тошкент: Фан, 1976. –Б.208-209.

54

ajratilgan bo‘lak, ya’ni Qodir Mirzayevich Yoqubov yanada konkretlashtirmoqda.
Rasmiy uslubga oid matnlarda ko‘proq ega ajratilgan bo‘lak holida keladi.
Vasiyatnoma matnlarda ham ajratilgan bo‘laklar faol va unda boshqa gap
bo‘laklarining ham ajratilgan holda qo‘llanilishi uchraydi: Men, Farg‘ona viloyati
Marg‘ilon shahar Uvaysiy ko‘chasidagi 212-uyda yashovchi Solijon Olimovich
G‘afurov, ushbu vasiyatnomam orqali quyidagi topshiriqni beraman:1.Mening
vafotim oldidan menga tegishli bo‘lgan barcha mol-mulkimni uning nimalardan
iborat ekanligi va qayerda joylashganidan qat’iy nazar, jiyanlarim – Erkin
Obidovich G‘ofurov va Ergash Obidovich G‘ofurovlarning har ikkalasiga vasiyat
qilib qoldiraman. 2.Ularga menga tegishli bo‘lgan kutubxonani ( o‘zim yiqqan
kitoblarni) Marg‘ilon shahridagi 45-o‘rta maktabga topshirish majburiyatini
yuklayman. Menga O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksidagi 1142-
moddaning mazmuni, ya’ni merosdan majburiy ulush olish huquqiga ega bo‘lgan
merosxo‘rlar haqida notarius tomonidan tushuntirish berildi. Biz yuqorida keltib
o‘tganimizdek, men olmoshining ma’nosini yanada aniqlashtirish maqsadida ega
ajratilgan.. Shuningdek, jiyanlarim – Erkin Obidovich G‘ofurov va Ergash
Obidovich G‘ofurovlarning so‘zlari ham ajratilgan bo‘lak vazifasida kelyapti.
Mazkur matnda to‘ldiruvchi ham ajratilib ko‘rsatilyapti. Shartnomalarda ham
ajratilgan bo‘laklarning qo‘llanishi juda sermahsul: Biz, Toshkent shahar Olmazor
ko‘chasi 18-uyda yashovchi Sodiq Xoliqovich Salimov va Toshkent shahar 4-
Qorasuv dahasi, 40-uy, 28-xonadonda yashovchi Qodir Mo‘minovich Ibrohimov,
ushbu shartnomani quyidagilar haqida tuzdik: 1. Men, S.X.Halimov, Toshkent
shahar IIB davlat avtonazorat ro‘yxatlash va imtixon olish bo‘limi tomonidan
2012-yil 24-fevralda berilgan GE 434545 raqamli texnik pasportga asosan menga
tegishli “Lasetti” markali yengil mashinani Q.M.Ibrohimovga hadya qildim.
2. Men, Q.M.Ibrohimov mazkur mashinani, S.X.Halimovdan hadya sifatida qabul
qildim. Yuqorida keltirib o‘tilgan shartnoma matnida ham ajratilgan bo‘laklarga
duch kelamiz. Bularning biri Men, S.X.Halimov bo‘lsa, ikkinchisi esa Men,
Q.M.Ibrohimovdir. Har ikkala ajratilgan bo‘lak ham egalarni aniqlab, izohlab
kelayotganini ko‘rish mumkin. Ariza shaklida ham ajratilgan bo‘laklar faol.
55

Quyidagi ariza mazmuni fikrimizning isboti bo‘ladi: O‘g‘lim – Abdulla
Karimovni, 7 yoshga to‘lganligi munosabati bilan shu maktabning birinchi sinfiga
qabul qilishingizni iltimos qilaman. Mazkur ariza namunasida biz ajratilgan bo‘lak
to‘ldiruvchini aniqlab, izohlab kelayotganligini ko‘rishimiz mumkin, ya’ni o‘g‘lim
– Abdulla Karimovni kabi. Bildirishnomalarda ham ajratilgan bo‘laklar ishtirok
etadi: Sizning ko‘rsatmangizga binoan, men texnik nazoratchi, A.Salomov,
S.Bakirov bilan birgalikda oromgoh binosini tekshirdik. Barcha yotoq binolari
joyida, biroq 1-binoda deraza oynalarini o‘rnatish lozim deb hisoblayman. Rasmiy
matnlarda ajratilgan hollar, ayniqsa, payt va o‘rin hollari faol ishtirok etadi. 2012
yil 12-yanvar kuni kechasi, men ishda bo‘lgan paytda, noma’lum shaxs eshiklar
qulfini buzib, uyimga kirib bahosi 4,6mln so‘mlik pulni o‘g‘irlab ketgan eshiklar
qulfini buzib, uyimga kirib bahosi 4,6mln so‘mlik pulni o‘g‘irlab ketgan
O‘g‘irlangan narsalarni topish yuzasidan chora ko‘rishingizni so‘rayman (Ariza.)
Keltirilgan misolni tahlil qiladigan bo‘lsak, 2012-yil 12-yanvar kuni kechasi
jumlasi hol bo‘lib uni aniqlab kelayotgan qism esa men ishda bo‘lgan paytda
hisoblanadi va bu ajratilgan bo‘lakdir, ya’ni o‘zidan oldin kelgan holning
ma’nosini yanada aniqlashtirib kelmoqda. Asosan ajratilgan hollar ko‘proq
ma’muriy, huquqni muhofaza qilish va boshqa idoralarga yoziladigan arizalarda
uchraydi. Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan ariza bunga misol bo‘la oladi. Odatda
arizalarning ko‘chilik qismida ajratilgan bo‘lak juda faol, deyarli barcha turida biz
ajratilgan bo‘laklarning ishtirok etishiga duch kelamiz. Da’vo arizalarida, ayniqsa,
bu holat juda ko‘p ko‘zga tashlanadi. Ya’ni men, Siddiqova Mahliyo; men,
Rajabova Madina O‘ktamovna; men, Davronov Salohiddin Zoirovich shaklidagi
ajratilgan bo‘laklar juda faol qo‘llanadi. Dalolatnomada ham ajratilgan bo‘laklar
faol ishtirok etadi. Masalan, Chinoz shahar U.Yusupov ko‘chasidagi 23-uyda
yashovchi marhumning xotini Shodiya Salimova hamda xolis guvohlar – shu
mahallada yashovchi fuqarolar: Nigina Yunusova Karimovna, Gulmira Atayeva
Diyorovna, Husniddin Majidov Boburovnalar ishtirokida ushbu dalolatnomani
tuzdik. Mazkur matnda keltirilgan ajratilgan bo‘laklar guvohlar, ya’ni qaratqich
aniqlovchisini yanada aniqlashtirib kelmoqda.
56

Ajratilgan bo‘laklar qonunchilik hujjatlarida ham qo‘llanadi. Masalan,
Konstitutsiyaning 76-moddasida O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki
palatadan – Qonunchilik palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat.
Matnda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki palatadan iborat desak ham
bo‘ladi, lekin ajratilgan bo‘lak qatnashib o‘zidan oldin kelgan to‘ldiruvchining
ma’nosini yanada aniqlashtirish maqsadida qo‘llanganligini ko‘ramiz. Biz
yuqorida ajratilgan bo‘laklarning rasmiy idoraviy hujjatlarda qo‘llanishi haqida o‘z
mulohazalarimizni bayon etdik. Ajratilgan bo‘laklar O‘zbekiston Resbulikasi
Konstitutsiyasida ham uchraydi: O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi,
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar,
shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlariga saylov tegishincha ularning
konstitutsiyaviy vakolat muddati tugaydigan yilda – dekabr oyi uchinchi o‘n
kunligining birinchi yakshanbasida o‘tkaziladi (117-modda). Keltirilgan
misolimizda biz ajratilgan holni ko‘rishimiz mumkin va bu yerda ajratilgan bo‘lak
o‘zidan oldin kelayotgan holning ma’nosini yanayam aniqlashtirib kelmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Majlisining Qonunchilik palatasiga hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasi
Jo‘qorg‘i Kengesiga, viloyatlar, tumanlar, shaharlar davlat hokimiyati vakillik
organlariga saylov tegishincha ularning konstitutsiyaviy vakolat muddati
tugaydigan yilda – dekabr oyi uchinchi o‘n kunligining birinchi yakshanbasida
o‘tkaziladi. Mazkur keltirilgan misolimizda ham ajratilgan bo‘lak o‘zidan oldin
kelgan payt holining ma’nosini yanada konkretlashtirib kelmoqda.
Xullas, ajratilgan bo‘laklarning qo‘llanishi rasmiy hujjatchilik matnlarida,
ayniqsa, ishonchnoma, vasiyatnoma, ariza kabilarda juda faol tarzda qo‘llanadi.
Shu bilan birga, rasmiy qonunchilik hujjatlarida ham biz ajratilgan bo‘laklar izoh
vazifasini bajarganligini misollar orqali ko‘rib o‘tdik.
Bir umumiy bo‘lakka tobe bog‘lanuvchi, bir xil sintaktik vazifa bajaradigan,
o‘zaro teng bog‘lovchilar va sanash ohangi yordamida bog‘langan, k о ‘pincha bir
57

xil so‘roqqa javob bo‘luvchi ikki yoki undan ortiq bo‘laklarga uyushgan bo‘laklar
deyiladi . Uyushuq bo‘laklar qatnashgan gaplar uyushiq bo‘lakli gaplar yoki
uyushgan so‘z-shakllar deb yuritiladi. 51
Ushbu sintaktik birlik tilshunoslikda
dastlab gapning uyushg‘on bo‘laklari deb nomlanib, bu atama Fitrat tomonidan
kiritilgan. 52
Keyinchalik uyushiq bo‘laklar, ularning grammatik xususiyatlariga
o‘sha davr darsliklari va qo‘llanmalarida e’tibor qaratila va o‘rganila boshlangan.
D.Ashurova, F.Uba y eva, H.Boltabo y evalarning “Gapning uyushgan va ajratilgan
bo‘laklari” kitobi nashr etiladi. Bu kitobda uyushiq bo‘laklarning o‘rganilish
tarixi, ularning turlari va grammatik xususiyatlari ochib berilgan. 53
H.Boltaboyevaning “O‘zbek tilida murakkablashgan sodda gaplar”
monografiyasida, X.Xoliqovning “Hozirgi o‘zbek adabiy tilida murakkablashgan
sodda gaplar uslubiyati” dissertatsiyasida uyushiq bo‘laklarning grammatik,
semantik xususiyatlari bilan bir qatorda, ayrim stilistik xususiyatlariga ham e’tibor
qaratilgan. 54
Bundan tashqari darslik, oquv qo‘llanmalarda ham uyushiq bo‘laklar,
ularning semantik, grammatik, stilistik xususiyatlari atroflicha bayon qilingan. 55
Bir sodda gap tarkibida birdan ortiq ega qator kelishi, ya’ni uyushishi
mumkin. Sodda gap kesimiga bir xil munosabatda bo‘lib, sanash ohangi bilan
aytiluvchi birdan ortiq eganing ketma-ket kelishi uyushiq ega hisoblanadi. Uyushiq
egalar bir-biri bilan sanash ohangi yoki bog‘lovchilar, bog‘lovchi vazifasidagi
ko‘makchi, yuklamalar orqali bog‘lanadi.
Uyush i q bo‘laklar ham rasmiy matnlarda juda faol, deyarli har bitta
qonunchilik yoki rasmiy yozishmalarda biz uyushiq bo‘laklarni juda ko‘p
uchratamiz: O‘zbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga
asoslanadi, ularga ko‘ra inson, uning hayoti, erkinligi, sha’ni, qadr-qimmati va
boshqa daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Demokratik huquq va
51
Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent, 2010. –B.531-534.
52
Ашурова Д., Убаева Ф., Болтабоева Ҳ. Гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари. Т.: ЎзФА, 1962. –Б.478.
53
Ашурова Д., Убаева Ф., Болтабоева Ҳ. Гапнинг уюшган ва ажратилган бўлаклари. Т.: ЎзФА, 1962. –Б.109-
178.
54
Болтабоева Ҳ. Ўзбек тилида мураккаблашган содда гаплар. Т.: Фан, 1969; Холиқов Ҳ. Ҳозирги ўзбек
адабий тилида мураккаблашган содда гаплар услубияти. Филол.фанлар.номз...дисс.Тошкент, 1993.–Б.122.
55
Нурмонов А., Маҳмудов Н. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. (Синтаксис). Тошкент: Ўқитувчи,
1995. –Б.; Sayfullayeva R.R., Mengliyev B.R., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q., Abuzalova M.Q.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili. –Toshkent, 2010.
58

erkinliklar Konstitutsiya va qonunlar bilan himoya qilinadi. Bunda uyushgan
so‘z-shakl ham teng bog‘lovchilar yordamida, ham sanash ohangi yordamida
bog‘lanayotganligini ko‘rish mumkin. Ariza matnlarida ham mazmunga qarab
uyushiq bo‘laklar ishtirok etishi mumkin: Meni Shayxontoxur yoki Olmazor
tumanlarida joylashgan maktablardan biriga geografiya o‘qituvchisi qilib
yuborishingizni so‘rayman. Yuqorida ishga kirish haqidagi ariza namunasi keltiri b
o‘tilgan va bunda teng bog‘lovchi hisoblangan yoki bog‘lovchisi ikkita o‘rin holini
bog‘lab kelmoqda. Odatda, ishga kirish mazmunidagi arizalarda uyushiq bo‘laklar
uchrab turadi va ko‘pincha ilovalar ham kiritiladi. Odatda bunday mazmundagi
arizalar qisqa va lo‘nda tarzda yoziladi: Kasalligim sababli qishki imtihon va
sinovlarni vaqtida topshira olmadim. Ana shu imtihon va sinovlarni topshirishga
ruxsat berishingizni so‘rayman. Quyidagi misolda gapning kesimi uyushib
kelgan: Agar qonun avvalgi qabul qilingan tahririda tegishincha O‘zbekiston
Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari va Senati a’zolari
umumiy sonining kamida uchdan ikki qismidan iborat ko‘pchilik ovozi bilan
ma’qullansa, qonun O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan o‘n to‘rt kun
ichida imzolanishi va e’lon qilinishi kerak (O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, 84-modda).
Xullas, uyushiq bo‘laklar rasmiy matnlarning barcha turlarida ishtirok
etishi mumkin. Ammo uyushiq bo‘laklar asosan biriktiruv bog‘lovchilari va,
hamda bog‘lovchilari yordamida, yoki ayiruv bog‘lovchisi yordamida
shakllanadi.

59

3.2. Rasmiy uslubga oid matnlarda undalma
Undalmalar so‘zlovchining nutqi qaratilgan shaxs yoki narsaga aytiladi. Bu
so‘zlar shu gapga mazmun e’tibori bilan bog‘lansa-da, grammatik jihatdan
bog‘lanmaydi. Undalma gapning bo‘lagi bo‘la olmaydi. Undalmalar undash
shaklidagi so‘z bilan ifodalanadi. Undalma asosan shaxs otlaridan, turdosh otlar,
otlashgan so‘zlardan hosil bo‘ladi. Badiiy asarlarda ( ayniqsa lirikada) jonsiz
predmetlarning nomi ham undalma bo‘lib kela oladi. Undalmalar stilistik
vazifaga ko‘ra gapning barcha o‘inlarida kelishi mumkin. Badiiy matnda
emotsional-ekspressivlikni yuzaga keltiruvchi sintaktik vositalardan biri undalma
sanaladi. “Undalma – so‘zlovchining nutqi qaratilgan, boshqa bir shaxs yoki
predmetni ifodalagan so‘z yoki so‘z birikmasidir. 56
O‘.Hoshimov asarlari tizimida
undalmalar alohida ta’sirchanlik vositasi sifatida qatnashadi va ko‘pincha gapning
oxirida kelib, suhbatdoshga hurmat, mehr-muhabbat singari ottenkalarni
ifodalashda qo‘l keladi: ... Kecha itni kunini boshimga soldi, aylanay! Xotin
olgandan keyin ona kerak bo‘lmay qolarkan. Shuni oldi-yu o‘g‘lim ham aynidi-
qoldi, qoqindiq Bormisan, oppoq qizim kabi.
Rasmiy uslubda undalmalarning qo‘llanishi juda cheklangan, undalmalar
ko‘pincha badiiy, so‘zlashuv va publisistik uslublarda keng qo‘llanadi. Rasmiy
hujjatlarda undalmalar deyarli qo‘llanmaydi. Ammo ayrim rasmiy matnlarimiz,
masalan, rasmiy xatlar va taklifnoma undalma bilan boshlanadi. Muhtaram
Dadaboyeva Nigina O‘ktamovna! O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi
Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti va O‘zbekiston Yozuvchilar
uyushmasi Sizni ulug‘ adibi Abdulla Qodiriy tug‘ilganining 104 yilligiga
bag‘ishlangan ilmiy anjumanga taklif etadi. Ilmiy anjuman shu yil 12-yanvar
ertalab soat 10 da Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot Institutining majlislar
zalida boshlanadi (Taklifnoma). Taklif xat matnlarida ham undalma qo‘llaniladi:
O‘zbekiston milliy universiteti/ Professori Abdug‘ofur Rasulovga / Hurmatli
Abdug‘ofur Rasulovich!/ O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher
Navoiy nomidagi Til va adabiyot institutining ilmiy kengashi Sizga institutning
Adabiyot nazariyasi bo‘limida tayyorlangan “O‘zbek adabiy tanqidi tarixi” nomli
ishni taqriz uchun yo‘llaydi. Aprel oyida bo‘ladigan ilmiy kengashning shu ish
muhokamasiga bag‘ishlangan yig‘lishida taqrizchi sifatida ishtirok etishingiz
56
Ўзбек тили грамматикаси. II том. 2-том. -Тошкент: Фан, 1976. – Б.59.
60

so‘raladi ( Taklif xati). Odatda bunday xatlar ma’lum kishilarga yoki bir necha
shaxslarga yo‘llanadi. Taklif xat matnida ma’lum bir yig‘ilish, muhokama yoki
kengashga taklif qilish bilan birga shaxsning taklif qilinishidan ko‘zlangan asosiy
maqsad ham aniq ko‘rsatiladi. Shuningdek, mazkur taklif xat namunalarida mana
undalma his-hayajon tarzida ifodalanadi va leksik birlik so‘ngida undov belgisi
qo‘yiladi. Ba’zi taklif xatlariga imkon boricha badiiy tus beriladi: davlat arboblari,
mutafakkirlarning chiroyli so‘zlaridan parchalar keltiriladi turli she’rlardan
foydalaniladi. Masalan, Farzandlari sog‘lom yurt qudratli bo‘ladur/ Qudratli
yurtning farzandlari sog‘lom bo‘ladur/ Muhtaram Abdiyeva Sabohat!/ Sizni 2021-
yil 23-aprel soat 12.00 da Chilonzor tumani 16-mavzesida bo‘lib o‘tadigan/
“Oila-Jamiyat poydevori”/ nomli davra suhbatiga taklif etadi. (Taklif xati)
Yuqorida ko‘rib o‘tgan matnimizda taklif xatda uslubiy buyoqdor so‘zlardan
foydalanilganligini ko‘rishimiz mumkin. Xatlarning boshqa turlarida ham ularning
undalmalar qo‘llanadi. Masalan, ilova xatlar bunga misol bo‘ladi. Ilova xatlar
xatni qabul qilib oluvchilarni jo‘natiladigan hujjatlar haqida yozma xabardor qilish
uchun qo‘llanuvchi qisqacha xabar qog‘ozidir. Bunday xatlar ish yurutishda juda
keng tarqalgan: O‘zbekiston FA Elektronika Instituti/ Laboratoriya mudiri,
/O‘zbekiston FA Akademigi matematika fanlari doktori / O‘.H. Rasulovga/
Hurmatli O‘tkir Rasulovich ! / O‘qituvchi nashriyot matbaa ijodiy uyi tomonidan
2013-yilda nashr etish rejalashtirilgan “Fizikadan ruscha-o‘zbekcha atamalar
lug‘ati” nomli kitoblar qo‘lyoznmalarini ko‘rib chiqib tegishli tavsiya berishingizni
so‘raymiz. Lekin xatlarning ayrim turlari, masalan, da’vo xatlarida biz
undalmalarga ko‘p ham duch kelmaymiz.
Shu bilan bir qatorda undalmalar davlat rahbarlarining bayram tabriklarida
juda ko‘p uchraydi, deyarli davlat rahbarlarining har bir bayram tabrigida
undalmalar, albatta, ishtirok etadi. Masalan, Prezident Sh. Mirziyoyevning
O‘zbekiston xalqiga Yangi yil bayrami bilan yozilgan bayram tabrigida murakkab
undalma qatnashgan. Aziz va muhtaram vatandoshlar! Siz, azizlarni, ko‘p millatli
butun xalqimizni, Yangi 2022-yil bilan samimiy muborakbod etaman. Shu
61

quvonchli damlarda barchangizga tinchlik-osoyishtalik, sihat-salomatlik, baxt-u
saodat tilayman. Demak, undalmalar rasmiy uslubga oid ayrim hujjatlarda faol
qo‘llaniladi.
3.3.Kiritmalarning mazkur uslubda qo‘llanishi
Kiritmalar gapning ayrim bo‘laklari yoki butun ifodaga bo‘lgan
so‘zlovchining subektiv munosabatini, emotsional tuyg‘ularini ifodalaydi.
Kiritmalar gapning umumiy mazmuniga yoki uning ayrim bo‘laklari bilan izohlash
munosabatiga kiradi . Ular gapda maxsus so‘z, intonatsiya bilan ajratiladi.
Tilshunoslikda modallikning o‘zigina gapni tashkil etadi, degan qarash mavjud.
Chunki gap kesimida mavjud xilma-xil vosita bilan ifodalangan taxmin, gumon,
shubha, ishonch, qat’iylik, shart, istak, tilak, buyruq, imkoniyat, zaruriyat kabi
ma’no ifodalagan har qanday fikrda ham, fikrda ustuvor qiymati bilan ajralib
turadi. Shu sababli gap bo‘laklari bilan grammatik aloqaga kirishmaydigan
modallik ma’nosini ifodalaydigan birliklarni, ya’ni kiritmalarni R.Sayfullayeva,
B.R.Mengliyev, G.H.Boqiyeva, M.M.Qurbonova Z.Q. Yunusova,
M.Q.Abuzalovalarning “Hozirgi o‘zbek adabiy tili” kitobida atov birliklar deb
tilga olinadi 57
. Ko‘pchilik ishlarda kiritmalarning sintaktik kategoriya sifatida
o‘ziga xos xususiyatlari o‘rganilsa ham, ularning semantik-stilistik funksiyalari
atroflicha yoritilmaydi. Shuningdek, kiritmalar shakllari ham turlicha, unda
tuslangan fe’l ham (aytsam) tuslanmagan fe’l ham (shunday qilib), olmosh ham
( bizningcha), ot ham ( fikrimcha) kirish vazifasida keladi. Ammo ular ba’zan
mustaqil ma’noda ba’zan lug‘aviy ma’nosini yo‘qotgan holda . Hozirgi o‘zbek
adabiy tilida kiritma konstruksiyalarni sintaktik tuzilishiga ko‘ra turlarini quyidagi
besh turga ajratdik: 1) so‘z kiritmalar, 2) birikma kiritmalar, 3) gap kiritmalar, 4)
murakkab kiritmalar, 5) belgi kiritmalar. So‘z kiritmalar ko‘proq asosiy gapdagi
substantiv elementlarga (keng ma’noda) aloqador bo‘lib, odatda, gap strukturasi
ichidan o‘rin oladi. 58
57
S ay fullayeva R., Mengliyev B ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q . , Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 336.
58
Тошалиев. И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма конструкциялар. –Тошкент: Фан, 1976. –Б. 53.
62

Kiritmalar ma’lum stilistik maqsadda qo‘llanilgan og‘zaki so‘zlashuvga xos
so‘z yoki iboraning to‘g‘ri ma’nosini ko‘rsatadi. Kiritma asosiy gapda tilga olingan
shaxsning laqabini, taxallusini yoki ular bilan bog‘liq faktlarni eslatadi.
Kiritmalar fan va texnikaga oid turli xil terminlar ma’nosini tushuntiradi,
konkretlashtiradi. Terminlar ma’nosini kiritmalar yordamida izohlash ilmiy va
ijtimoiy-publitsistik uslubda ko‘p uchraydi. 59
Ayniqsa, o‘zbek tili materialidan
yasalgan yangi terminlarning ma’nosini ularning boshqa tildagi muqobilini
keltirish orqali keltirish keng tarqalgan. Kiritmalar badiiy uslubda ham keng
qo‘llanadi. Bizga ma’lumki, kirish so‘zlarga qaraganda kiritma gaplar asarlarda
o‘ziga xoslikni, individuallikni ko‘proq hosil qiladi. Chunki kirish so‘zlar ma’lum
miqdorda bo‘lib, ularni boshqalardan farqli holatda qo‘llash yozuvchidan o‘ta
mohirlikni talab qiladi. Biroq kiritmalar nutq vaziyati bilan kelib chiqib, har bir
yozuvchini o‘ziga xos uslubini bemalol ko‘rsata oladi. Bu haqida quyidagi
mulohazalar fikrimizni dalillaydi: “Ular nutqning aniqligi va to‘liqligini
ta’minlaydigan muhim vositalar sifatida nutqning deyarli barcha uslublarida
qo‘llanadi. Ammo badiiy va publisistik uslublarda qahramon xarakterini ochish,
uning nutqini individuallashtirishdagi muayyan holatlarni izohlash, fikr
ifodalashning o‘ziga xos usuli kabi vazifalarni ham bajaradi. 60
Ayniqsa, dramatik
asarlarda qahramonning holatini ifodalashda keng qo‘llanadi. Masalan,
- Assalomu alaykum.
- Boy. Vaalaykum assalom, marhamat qilsinlar ( turib muloqot
qilub, domullaga joy ko‘rsatib, o‘ltirur).( Mahmudxo‘ja Behbudiy.
Padarkush.) Xulosa qilib aytadiga bo‘lsak badiiy uslubga oid matnlarda
kiritmalar juda faol qo‘llanadi.
Kiritmalarning rasmiy matnlarda, xususan, qonunchilik hujjatlarida uchrashi
juda ko‘p kuzatishimiz mumkin. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining 21-moddasida “O‘zbekiston Respublikasining fuqaroligi, unga
qanday asoslarda ega bo‘lganlikdan qat’i nazar, hamma uchun tengdir” mazkur
59
Тошалиев. И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма конструкциялар. –Тошкент: Фан, 1976. –Б. 36.
60
Mahmudov N., Sobirov A., Odilov Y., Ziyodullayeva G. Ona tili. – Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi,
2017. –B.83.
63

gapda keltirilgan unga qanday asoslarda ega bo‘lganlikdan qat’iy nazar birikmasi
kiritma gap bo‘lib matn ichida qo‘llanib ishonch munosabatini ifodalamoqda.
Konstitutsiyaviy tuzumni zo‘rlik bilan o‘zgartirishni maqsad qilib qo‘yuvchi,
respublikaning suvereniteti, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquq va erkinliklariga qarshi chiquvchi, urushni, ijtimoiy, milliy,
irqiy va diniy adovatni targ‘ib qiluvchi, xalqning sog‘lig‘i va ma’naviyatiga
tajovuz qiluvchi, shuningdek, harbiylashtirilgan birlashmalarning, milliy va diniy
ruhdagi siyosiy partiyalarning hamda jamoat birlashmalarining tuzilishi va
faoliyati taqiqlanadi. Mazkur matnda ham shuningdek birikmasi kiritma so‘z
bo‘lib fikrning bog‘lanishini, ichki aloqa kabilarga so‘zlovchining munosabatini
ifodalamoqda. O‘zbekiston Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar,
shaharchalar, qishloqlar, ovullar, shuningdek Qoraqalpog‘iston Respublikasidan
iborat. Keltirilgan misolimizda ham shuningdek so‘zi kiritma bo‘lib kelmoqda va
mazkur kiritma Konstitutsiyada qo‘llanishi juda faol. O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi va Senati, zarurat bo‘lgan taqdirda,
muayyan vazifalarni bajarish uchun deputatlar, senatorlar orasidan komissiyalar
tuzadi. (O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 80-modda) Shuningdek kiritmasi
Konstitutsiyada eng ko‘p qo‘llangan kiritma sanaladi. Masalan 93-modda 13-
bandida, 104-moddada, 117-moddalarida aynan mana shu kiritma ko‘p
qo‘llanganiga duch kelamiz. Shu bilan birga, O‘zbekiston Respublikasining
Davlat tili” haqidagi qonunida ham bir qancha kiritmalar qo‘llangan. Masalan,
O‘zbekiston Respublikasi davlat tilida, shuningdek boshqa tillarda ham umumiy,
hunar-texnika, o‘rta maxsus va oliy ma’lumot olishni ta’minlaydi. (O‘zbekiston
Respublikasining Davlat tili haqidagi qonun. 6-modda) Keltirib o‘tilgan misolda
shu narsa ayon bo‘ladiki, kirish so‘z o‘zidan oldin kelgan so‘zga qo‘shimcha
tarzda fikr ifodalayotganligini ko‘rishimiz mumkin. “ Davlat o‘zbek tilining
boyitilishiva takomillashtirilishini ta’min etadi, shu jumladan, unga hamma e’tirof
etgan ilmiy-texnikaviy va siyosiy-ijtimoiy atamalar joriy etish hisobiga ta’minlaydi
( O ‘zbekiston Respublikasining Davlat tili haqidagi qonun. 7-modda). Bu
64

keltirilgan misolda shu jumladan birikmasi kiritma sanalib, o‘zidan oldin
qo‘llangan fikrning mantiqiy jihatdan davom ettirayotganini ham ko‘rish mumkin.
“ O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasining matnlari, agar
shartnomaning o‘zida boshqa qoida ko‘zda tutilmagan bo‘lsa, davlat tilida va
ahdlashuvchi tomonning (tomonlarning) tilida yoziladi . ( O ‘zbekiston
Respublikasining Davlat tili haqidagi qonun. 24-modda) Ushbu keltirilgan
misolimizda biz kiritma gapning qo‘llanganligini ko‘rishimiz mumkin va u matnda
oldingi gapdagi fikrga qo‘shimcha tarzda ma’lum bir izoh keltiryapti. Noshirlik
faoliyati davlat tilida, ehtiyojlarni hisobga olgan holda esa, boshqa tillarda ham
amalga oshiriladi. ( O ‘zbekiston Respublikasining Davlat tili haqidagi qonun. 17-
modda) Biz ko‘rib o‘tayotgan bu misolimizda ham oldingi keltirilgan fikrga
nisbatan qo‘shimcha mulohaza keltirilgan.
Boshqa kiritmalar esa deyarli uchramaydi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan “Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi farmonda ham biz aynan shuningdek
so‘zining kiritma vazifasida kelganligini ko‘ramiz: Shuningdek, insonning
huquqlarini ta’minlash, davlat organlarining hisobdorligi va ochiqligini
kuchaytirish va fuqarolik jamiyatining institutlari, ommaviy axborot
vositalarining roli, aholi va jamoat birlashmalarining siyosiy faolligini oshirish
borasida tizimli ishlar amalga oshirildi. Mazkur misolda ham shuningdek kirish
so‘zi o‘zidan oldin kelgan gapning ma’nosini yanada ochib berish va mantiqiy
davomiylikni ta’minlash maqsadida qo‘llangan.
O ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan
taraqqiyot strategiyasida ham bir qator kirish so‘zlar uchraydi: M uayyan faoliyat
bilan ko‘chma tartibda, shu jumladan, avtotransport vositalaridan foydalangan
holda shug‘ullanish imkoniyatini yaratish shu jumladan so‘zi bu yerda kirish so‘z
bo‘lib, oldingi gapni mazmunan to‘ldirish maqsadida ham qo‘llangan yoki
bog‘lovchi-operator” sifatida masofaviy xizmatni ko‘rsatishga ixtisoslashgan
tadbirkorlik subyektlari (agregatorlar) faoliyatiga doir maxsus shartlarni
65

belgilash orqali ayrim litsenziya va boshqa ruxsat etuvchi hujjatlarni olish
bo‘yicha talablarni bekor qilish. Keltirilgan mazkur misolda ham agregatorlar
so‘zi kirish so‘z bo‘lib, bu so‘z lot. birlashtirilgan, qo‘shilgan degan ma’noni
bildiradi, biz matndan birlashtirilgan tadbirkorlik subyektlari degan ma’noni
anglatib kelayotganligini ko‘rishimiz mumkin.
Viloyatlar, tumanlar va shaharlarda (tumanga bo‘ysunadigan shaharlardan
tashqari) hokimlar boshchilik qiladigan xalq deputatlari Kengashlari
hokimiyatning vakillik organlari bo‘lib, ular davlat va fuqarolarning
manfaatlarini ko‘zlab o‘z vakolatlariga taalluqli masalalarni hal etadilar.
(O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. 99-modda) Keltirilgan misolda
shaharlarda so‘zini yanada aniqlashtirish maqsadida kiritma gap qo‘llangan, ya’ni
tumanga bo‘ysunadigan shaharlardan tashqari gapi kiritma gap bo‘lib, u sosiy
gap bilan grammatik jihatdan bog‘lanmasa-da, mazmunan undan anglashilgan
voqea-hodisani aniqlashtirib, mazmunan qo‘shma gapda bo‘lgani singari izohlash
vazifasini o‘tamoqda. Kiritma gapning nisbiy mustaqilligi gap ohangidan ham
sezilib turadi 61
. Favqulodda vaziyatlar (real tashqi xavf, ommaviy tartibsizliklar,
yirik halokat, tabiiy ofat, epidemiyalar) yuz bergan taqdirda misolida O ‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasidan olingan mazkur kiritma o‘zidan oldingi bo‘lakda
nimalar nazarda tutilayotganligini ifodalamoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasiga oid
farmonida ham bir qator kiritma gaplar qo‘llanganligiga duch kelamiz. Masalan,
davlat organlarida murojaatlarni tahlil qilish, ijtimoiy so‘rovlar va jamoatchilik
muhokamalarini o‘tkazish natijalaridan kelib chiqib, hududlar (tuman, shahar,
qishloq va mahalla) kesimida o‘z tuzilmalarining faoliyati bo‘yicha dasturlar
ishlab chiqilib, e’lon qilib borilsin gapida kiritma gap hududlar deyilganda aynan
qayerlar nazarda tutilayotganligini ochib berish maqsadida qo‘llanilayotganligini
ko‘rishimiz mumkin. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-2026-yillarga
mo‘ljallangan taraqqiyot strategiyasiga oid farmonida kiritmalar orasidan “shu
61
S ay fullayeva R., Mengliyev B ., Boqiyeva G.H., Qurbonova M.M., Yunusova Z.Q . , Abuzalova M.Q. Hozirgi
o‘zbek adabiy tili. –Toshkent: Fan va texnologiya, 2010. – B. 365.
66

jumladan” kiritma kengaytiruvchisi ancha faol qo‘llanganligini aytish mumkin:
Xususiy mulk daxlsizligi va himoyasi kafolatlarini kuchaytirish, mulkiy, shu
jumladan, yer uchastkasiga bo‘lgan huquqlarni so‘zsiz ta’minlash; Xususiy mulk
ustuvorligini asosiy tamoyil sifatida belgilash, shu jumladan davlat idorasining
rasmiy ma’lumotiga ishonib mol-mulk sotib olgan shaxsning huquqini himoya
qilish tizimini joriy etish kabi. Yuqoridagi misollarda “shu jumladan” so‘zi fikrni
bog‘lanishi, matnning tarkibiy qismlari orasidagi munosabat, ichki aloqaga
so‘zlovchining qarashi ifodalanayotganligini ko‘rish mumkin: Majburiy ijro
organlari faoliyatiga xalqaro standartlarni bosqichma-bosqich joriy etish va
ayrim funksiyalarni (sud hujjatlaridan tashqari) xususiy sektorga o‘tkazish, davlat
ijrochilari ish yuklamasini kamaytirish gapida ham kiritma gap o‘zidan oldin
qo‘llangan funksiyalar so‘ziga qo‘shimcha tarzda izoh kirityapti. Biroq ayrim
kirish so‘zlar, masalan, gumon ma’nosini bildiruvchi ehtimol, shekilli, balki kabi
kirish so‘zlar, shodlik yoki achinishni ifodalovchi attang, afsus, baxtga qarshi,
baxtimga, esiz kabilar, tasdiq yoki inkorni ifodalovchi kirish birliklar hisoblangan
to‘g‘ri, mayli kabilar rasmiy qonunchilikka oid hujjatlarda deyarli uchramaydi.
Biz yuqoridagi misollarda faqatgina rasmiy qonunchilikka oid hujjatlarda
kiritmalarning qo‘llanishiga e’tibor qaratdik. Kiritmalarning rasmiy ish-yurutish
hujjartlarida ham o‘ziga xos qo‘llanish tartibi mavjud. Arizalarda, xususan, da’vo
arizalarida kiritmani uchratishimiz mumkin: Turmush o‘rtog‘im, Elyor Kamolov
Rahmonov, Toshkent shahridagi “Chilangar” zavodida bosh muhandis edi.
Baxtsiz hodisa tufayli xizmat vazifasini bajarayotib halok bo‘ldi. Shunday qilib,
xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlay olmagani uchun zavod ma’muriyatidan har
oyda ikki million so‘m undurib berilishini so‘rayman. Ko‘rib o‘tgan mazkur
misolimizda ham shunday qilib birikmasi kirish birikma hisoblanib so‘zlovchi
o‘zining fikrini yakunlash, xulosalash ma’nosini ifodalayotganligini ko‘rishimiz
mumkin. Arizalar biror shaxs yoki muayyan muassasa nomiga biror iltimos, taklif
yoki shikoyat mazmunida yoziladigan rasmiy hujjat bo‘lganligi sababli kirish so‘z
hamda kirish birikmalar, kiritma gaplar ham ko‘p qo‘llanilmaydi. Ayniqsa,
xayriyat, attang, baxtimga, balki, ehtimol, chamasi singari kiritmalar juda kam
67

qo‘llaniladi. Shu bilan birga kiritmalar vasiyatnomalarda ham matn mazmunidan
kelib chiqqan holda qo‘llanadi: Mening vafotim oldidan menga tegishli bo‘lgan
barcha mol-mulkimni, uning nimalardan iboratligidan va qayerda joylashganidan
qat’iy nazar, qizim Muhayyo Mirzakarimovaga vasiyat qilib qoldiraman.
Keltirilgan mazkur misolimizda ham uning nimalardan iboratligidan va qayerda
joylashganidan qat’iy nazar kiritmasi so‘zlovchining ifodalayotgan fikrini yanada
to‘ldirib, barcha mol-mulk so‘zini yanada aniqlashtirib kelmoqda.
Dalolatnomada ham kiritmalarni ko‘rishimiz mumkin, Dalolatnoma ayrim
shaxslar faoliyati bilan bog‘liq biron-bir bo‘lib o‘tgan voqea-hodisa, ish-harakatni
yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida tuzilgan hujjat
hisoblanadi . Men O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligining
hisobchi-taftishchisi Nodir Hakimov Salimovich, Vazirlikning 2021-yil 12-
sentabrdagi 455-raqamli buyrug‘iga binoan ish ko‘rgan holda,kasalxonaning
bosh hisobchisi Elvira Salimovna Ibodulina ishtirokida mazkur kasalxonaga
qarashli va Hakima Karimovna Sa’dullayeva mas’ul bo‘lgan yumshoq jihozlarni
taftish qildim. Tekshiruvda quyidagilar anniqlandi: 1.Barcha yumshoq mebel,
shunindek, jun yopinchiqlar, to‘shaklar miqdori hisob ma’lumotlariga mos keladi.
Ko‘rib o‘tgan mazkur misolda shuningdek kiritmasi kelib, oldingi bo‘lakka
qo‘shimcha tarzda yana nimalar joy olganligini ko‘rsatish uchun ishlatilgan.
Muayyan muassasa yoki ayrim shaxs o‘z nomidan ish ko‘rish uchun ikkinchi bir
shaxsga ishonch bildiradigan yozma vakolatli hujjat sanalgan ishonchnoma
matnlarida ham biz kiritmalarni uchratishimiz mumkin . U shu vakolatni bajarish
yuzasidan qonun bilan ta’qiqlangan barcha bitimlarni, jumladan, sotib olish,
sotish, hadya etish, ayirboshlash, garovga qo‘yish, merosni qabul qilish yoki
undan voz kechish, barcha shaxslar, muassasalar, korxonalar, tashkilotlar, shu
jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki bo‘limlaridan, aloqa
bo‘limlari va telegraflardan, mening bankdagi hisob raqamimdan foydalanish,
pochta, telegraf va boshqa barcha turdagi xat-xabarni olish, nodavlat
tashkilotlarida mening nomimdan menga taalluqli ishlarni olib borish,
68

shuningdek, barcha sud muassasalarida qonun doirasida da’vogarga, javobgarga,
uchinchi shaxsga, jabrlanuvchiga berilgan barcha huquqlar bilan menga aloqador
ishlarni olib borish, jumladan, da’voni to‘liq tan olmaslik, kabi huquqlariga ega.
Ko‘rib o‘tgan mazkur misolimizda bitta ishonchnomada to‘rt o‘rinda kiritma
kelayotganligini ko‘rish mumkin. Ammo ba’zi bir hujjat turlarida kiritmalarni
deyarli qo‘llanilmaydi. Tilxat, tushuntirish xati, tarjimai hol, tavsifnoma,
tavsiyanoma, ma’lumotnoma kabilarda emotsional-ekspressiv kiritmalar
uchramaydi. Ammo rasmiy hujjatlar orasida xatlarimizning ma’lum bir turlari
borki, ularda kiritmalarning turli ko‘rinishlarini uchratish mumkin. Masalan,
axborot xati, ilova xati, da’vo xati, iltimos xati, kafolat xati, tasdiq xati, eslatma
xati kabilarda ham asosan shuningdek kiritmasi ancha faol tarzda qo‘llanadi.
Ammo shaxsiy xat namunalarida kiritmalarning deyarli barchasini uchratish
mumkin. Chunki shaxsiy xatlarda kishilar o‘rtasidagi fikr-mulohazalar, ichki his-
tuyg‘ular bayon qilinadi. Shaxsiy xatlar badiiy adabiyotda keng tarqalgan. Shaxsiy
xatga namuna sifatida A.Qodiriyning “O‘tkan kunlar” romanidagi Otabekning
Mirzakarim qutidorga yozgan ushbu xatini misol sifatida keltirishimiz mumkin.
Muhtaram qayn otamizga! Siz va meni qorong‘u zindonlarga tushurib, dor
ostigacha olib borgan, buning ila o‘ining vaxshiyona tilagiga yeta olmagan, keyin
mening tilimdan soxta taloq xati yozib darvozadan haydattirishga muvaffaq
bo‘lgan va bir gunohsizni shahid etgan Homid ismli bir to‘ng‘izni nihoyat ikki
yillik sargardonlik so‘ngida yordamchilari bilan tuproqqa qorishishga muvaffaq
bo‘ldim. Sizning shnli hovlingizning yonida voqe bo‘lgan bu kurash, albatta, sizni
va uy ichingiz ham yor-birodarlaringizni anchagina tinchsizlikka qo‘ygan bo‘lsa
kerak... Sizdan bu ulug‘gunohi uchun avf so‘rab haydalgan o‘g‘lingiz – Otabek
Yusufbek hoji o‘g‘li . Biz yuqorida ko‘rib o‘tgan misolimizda ishonch munosabatini
ifodalovchi albatta kiritmasi keltirilib, so‘zlovchining voqea-hodisa va jarayonga
ishonch munosabati yuqoriroq ekanligini ifodalab kelmoqda. Demak, rasmiy
uslubga oid matnlarda mazmunga qarab kiritmalar qo‘llanilishi mumkin.
69

Bob bo‘yicha xulosa
Ajratilgan bo‘laklarning o‘ziga xos semantik funksiyasi bo‘ladi. Bu
xususiyat shundan iboratki, ajratish orqali ma’lum bir bo‘lakning ma’nosi ajratib,
bo‘rttirib ko‘rsatiladi, boshqa gap bo‘laklaridan ayirib, diqqatni shu bo‘lakka jalb
etadi.Rasmiy ish qog‘ozlari hisoblangan vasiyatnoma, ishonchnoma, ariza, da’vo
arizalarida ajratilgan bo‘laklar faol ishtirok etadi.
Uyushiq bo‘laklar rasmiy matnlarda asosan teng bog‘lovchilar va ohang
yordamida hosil qilinadi. Mazkur uslubga oid matnlarda ko‘proq va, hamda,
bog‘lovchilari faol. Shuningdek, mazkur uslubda uyushiq bo‘laklarni bog‘lashda
na...na bog‘lovchisi u qadar faol emas.
Undalmalar gapning bo‘lagi bo‘la olmaydilar, bu jihatdan ular “organizmga
kirib qolgan o‘qqa o‘xshaydilar”.Undalmalar odatda badiiy hamda so‘zlashuv
nutqi uchun xos birliklardir. Bir qarashda undalmalar rasmiy uslubga oid matnlar
uchun xos emasdek tuyuladi, ammo ba’zi rasmiy matnlarda uchratamiz, xususan,
taklifnomalarda undalmalar doim ishtirok etadi. Shuningdek, prezidentning
bayram tabriklarida ham undalmalar ancha faol qo‘llanadi. Undalmalar boshqa
uslublarda, xususan, badiiy hamda so‘zlashuv uslubida gapning boshida, o‘rtasida
va oxirida kela olsa, rasmiy matnlar uchun esa bu holat xos emas, ya’ni undalmalar
rasmiy matnlarda ko‘pincha gapning boshida keladi.
Kiritmalar gapning ayrim bo‘laklari yoki butun ifodaga bo‘lgan
so‘zlovchining subektiv munosabatini, emotsional tuyg‘ularini ifodalaydi.
Kiritmalar gapning umumiy mazmuniga yoki uning ayrim bo‘laklari bilan izohlash
munosabatiga kiradi . Rasmiy uslubga oid matnlarda ham kirish so‘zlar, kirish
birikmalar va kiritma gaplar uchraydi, ammo badiiy va so‘zlashuv uslubdagidek
kiritmalarning barcha turi ishtirok etmaydi. Masalan, quvonch, gumon ma’nosini
ifodalovchi kiritmalarning qo‘llanishi mazkur uslubga oid matnlar uchun xos emas.
Mazkur uslubda kiritmalarning asosan shuningdek, shu jumladan, shu bilan birga,
shu bilan bir qatorda, jumladan singari kiritma so‘zlar faol tarzda qo‘llanadi.
70

Kiritma birliklardan mening fikrimcha, uning aytishicha kabi kirish birliklar
qonunchilik hujjatlari uchun xos emas.
71

XULOSA VA TAKLIFLAR
Rasmiy uslubga oid matnlarda sodda gaplarning qurilishi xususida boshqa
uslubga oid matnlar bilan, rasmiy hujjat turlarida o‘zaro qiyoslanib o‘rganish
jarayonida quyidagi xulosalarga kelindi:
1. O‘zbek adabiy tili tarixida rasmiy uslubga oid matnlarning shakllanish
taraqqiyoti qadimga borib taqaladi. Olimlarning aytishicha, Urxun-Enasoy
manbalariga borib taqaladi. Rasmiy uslub hatto tilimiz tarixida adabiy tilning
shakllanishi, rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan.
2. Rasmiy uslubning leksikasi o‘ziga xos, ya’ni rasmiy matnlarda so‘zlar
ko‘proq o‘z ma’nosida ishlatiladi, ko‘chma ma’nodagi so‘zlarning qo‘llanilishi esa
birmuncha chegaralangan. Ammo ba’zi bir rasmiy yozishmalarda ko‘chma
ma’nodagi so‘zlar, tarixiy va arxaik shakllar, dialektizmlar, frazeologizmlarning
qo‘llanilishi ancha cheklangan, xususan, rasmiy matnlarda maqol, matallar
umuman qo‘llanilmaydi. So‘zlarning shakl va ma’no munosabatiga ko‘ra
sinonimlarni qo‘llashda sinonimik qatordagi emotsional-ekspressiv so‘zlar emas,
balki uslubiy betaraf ma’nodoshlari takrorga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida
ishlatiladi. Ammo ma’lum bir tabaqa vakillari uchun xoslangan so‘zlar
hisoblangan jargon so‘zlar bu uslubning ayrim turlarida qo‘llanadi.
3. Rasmiy uslubga oid matnlarda ot va fe’l so‘z turkumi faol qo‘llanilsa-da,
sifat, son, olmosh, ravish kabi so‘z turkumlari ham ishlatiladi. Biroq bu so‘z
turkumlari turlarining ishlatilishi rasmiy matnlarda chegaralangan. Masalan, son
so‘z turkumidan sanoq sonlar faol, ayrim o‘rinlarda dona, tartib, kasr sonlar ham
ishlatiladi. Rasmiy matnlarda olmoshlardan ko‘rsatish, belgilash, o‘zlik, kishilik
olmoshlari qo‘llanilishi kuzatildi. Fe’l so‘z turkumidan fe’llarga xos grammatik
kategoriyalar, grammatik vositalarning qo‘llanilishidagi farqlar rasmiy uslubga oid
matnlarga xoslangani mavjud.
4. Rasmiy qonunchilikka oid matnlarda buyruq gaplar faol qo‘llanadi, ammo
tavsifnoma, tavsiyanoma, tarjimai hol, tushuntirish xati, tilxat, e’lon, bildirish,
72

afisha, taklifnoma, iltimos xat, kafolat xat, axborot xat, tasdiq xat, eslatma xat
kabilarda asosan darak gaplar ko‘proq qo‘llanadi.
5. Rasmiy uslubga oid matnlarda ham gapning markazi kesim sanaladi.
Kesim ishtirokisiz shakllanadigan gap rasmiy matnlarda uchramaydi. Rasmiy
hujjatlar matnida asosan, fe’l-kesim faol qo‘llaniladi va quyidahi so‘zlar kesim
vazifasida keladi: bajarilsin, e’tibor qaratilsin, tayinlansin, ozod etilsin, qabul
qiladi, qaror qilindi, muhokama etiladi, buyuraman, so‘rayman, va’da beraman,
ma’lum qilaman, berildi, tuzildi kabi .
6. R asmiy qonunchilikka oid hujjatlarda murakkab egalar ko‘proq qo‘llanadi .
Ba’zi rasmiy-idoraviy ish hujjatlarida eganing qo‘llanilishi shart. Vasiyatnoma,
tushuntirish xati, kafolat xati, tarjimayi hol kabilarda ega I shaxs birlikdagi men
kishilik olmosh bilan ifodalanadi.
7. Gapning ikkinchi darajali bo‘laklari sanalgan to‘ldiruvchi, aniqlovchi va
hol rasmiy matnlarda o‘z o‘rnida keladi. Rasmiy ish qog‘ozlarida payt holi va
o‘rin hollari ko‘ p ishtirok etadi. Payt holi, miqdor holi rasmiy matnlarda asosan
son so‘z turkumi bilan ifodalanadi.
8. R asmiy uslubning sintaktik qurilishi qat’iy va odatdagi so‘z tartibiga rioya
qiladi, ya’ni ega gapning boshida kelsa, kesim gapning oxirida keladi. Shuningdek,
aniqlovchi bo‘laklar aniqlanmishlardan oldin qo‘llansa, to‘ldiruvchi fe’l kesimga
boshqaruv yo‘li bilan bog‘lanadi.
9. Rasmiy uslubga oid matnlarda egasiz gaplarlarning shaxsi ma’lum va
shaxsi no’malum gap turlari ko‘proq uchraydi. Atov gaplar va so‘z-gaplarning
qo‘llanishi mazkur uslub uchun xos emas, atov gaplar, odatda, badiiy va
publisistik uslubda, so‘z-gaplar esa so‘zlashuv nutqida va badiiy asarlarda
qahramonlar nutqida faol qo‘llaniladi.
10. Ajratilgan bo‘laklarning o‘ziga xos semantik funksiyasi bo‘ladi. Bu
xususiyat shundan iboratki, ajratish orqali ma’lum bir bo‘lakning ma’nosi ajratib,
73

bo‘rttirib ko‘rsatiladi, boshqa gap bo‘laklaridan ayirib, diqqatni shu bo‘lakka jalb
etadi.Rasmiy ish qog‘ozlari hisoblangan vasiyatnoma, ishonchnoma, ariza, da’vo
arizalarida ajratilgan bo‘laklar faol ishtirok etadi.
11. Uyushuq bo‘laklar rasmiy matnlarda asosan teng bog‘lovchilar va ohang
yordamida hosil qilinadi. Mazkur uslubga oid matnlarda ko‘proq va, hamda,
bog‘lovchilari faol. Shuningdek, mazkur uslubda uyushiq bo‘laklarni bog‘lashda
na...na bog‘lovchisi u qadar faol emas.
12. Bir qarashda undalmalar rasmiy uslubga oid matnlar uchun xos emasdek
tuyuladi, ammo ba’zi rasmiy matnlarda uchratamiz, xususan, taklifnomalarda
undalmalar doim ishtirok etadi. Shuningdek, prezidentning bayram tabriklarida
ham undalmalar ancha faol qo‘llanadi va rasmiy matnlarda undalmalar ko‘pincha
gapning boshida keladi.
13. Rasmiy uslubga oid matnlarda ham kirish so‘zlar, kirish birikmalar va
kiritma gaplar qo‘llaniladi. Ammo badiiy va so‘zlashuv uslubdagidek
kiritmalarning barcha turi ishtirok etmaydi. Mazkur uslubda kiritmalarning asosan
shuningdek, shu jumladan, shu bilan birga, shu bilan bir qatorda, jumladan singari
kiritma faol tarzda qo‘llanadi.
74

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
I. Ijtimoiy-siyosiy adabiyotlar
1. 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Олий таълим тизимини
янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида (Халқ сўзи 2017 йил, 21
апрел)
1.2. 2019-yil 21-oktyabrdagi “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va
mavqeini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni. –Toshkent, 2019.
1.3.Президент Шавкат Мирзиёевнинг ў збек тилига давлат тили мақоми
берилганининг ўттиз йиллигига бағишланган тантанали маросимдаги нутқи.
http://xs.uz/uz/ –Toshkent, 2019.
II. Ilmiy–nazariy adabiyotlar:
2.1. Ашурова Д., Убаева Ф., Болтабоева Ҳ. Гапнинг уюшган ва ажратилган
бўлаклари. Т.: ЎзФА, 1962. –Б.109-178.
2.2. Бабаханова Д.А. Официально-деловой стиль современного узбекского
литературного языка:Автореф. дис. …канд.филол.наук. –Ташкент, 1987.-18 с.
2.3. Бобохонова Д. Расмий-иш стилининг лексик-семантик хусусиятлари //
Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент,1984. -№4. –Б.67-69.
2.4. Бобохонова Д. Расмий-иш стилида эга билан кесимнинг мослашуви//
Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент,1985. -№2. –Б.62.
2.5. Бобохонова Д. Расмий-иш стилида шахс-сон формаларининг
қўлланиши// Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент,1986. -№3. –Б.56
2.6. Болтабоева Ҳ. Ўзбек тилида мураккаблашган содда гаплар. Т.: Фан, 1969;
2.7.Исҳоқов М., Содиқов Қ., Омонов Қ. Мангу битиклар.Ўрта Осиё
халқларининг энг эски ёзма ёдгорликлари бўйича тадқиқотлар. –Тошкент.,
2009. –Б.86.
2.8. Маҳмудов Н., Мадвалиев А., Маҳкамов Н., Аминов М. Ўзбек тилида иш
юритиш (муншоат).-Тошкент: ЎзСЭ Бош редакцияси, 1990. – 221 б.
2.9. Маҳмудов Н., Нурмонов А. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси. -
Тошкент:Ўқитувчи, 1995. – 235 б.
75

2.10. Мукаррамов М. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг илмий стили. –
Тошкент:Фан, 1984. – 160 б.
2.11. Mahmudov N., Sobirov A., Odilov Y., Ziyodullayeva G. Ona tili. –
Toshkent: O’zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2017. –B.83.
2.12. Нурмонов А., Маҳмудов Н. Ўзбек тилининг назарий грамматикаси.
(Синтаксис). Тошкент: Ўқитувчи, 1995. –Б.
2.13. Пардаев А.Б. Ҳозирги ўзбек тилида кўмакчиларнинг функционал-
стилистик хусусиятлари: Филол.фанлари номзоди …дис. автореф. –
Самарқанд, 2005. -26 б .
2.14. Пардаев З.Н. Ўзбек тилида сифатларнинг семантик-услубий
хусусиятлари: Филол.фан.номз. …дис.автореф. – Самарқанд, 2004. –22 б. 2
2.15. Қўчқортоев И. Адабий тилнинг стилистик табақаланиши ва нутқ
маданияти // Ўзбек тили нутқ маданиятига оид масалалар. – Тошкент, 1973. –
Б.111.
2.16. Қўчқортоев И. Адабий тилнинг стилистик табақаланиши ва нутқ
маданияти // Ўзбек тили нутқ маданиятига оид масалалар. – Тошкент, 1973. –
Б.111.
2.17. Қўнғуров Р. Ўзбек тили стилистикасидан очерклар. - Самарқанд:
СамДУ, 1975. – 240 б.
2.18. Қўнғуров Р. Ўзбек тилини стилистик жиҳатдан ўрганишнинг аҳволи ва
навбатдаги вазифалар // Ўзбек тили ва адабиёти. - Тошкент,1984. -№4. -
Б.25-27.
2.19.Қўнғуров Р., Каримов С., Қурбонов Т. Ўзбек тилининг функционал
стиллари. – Самарқанд: СамДУ нашри, 1984. – 84 б.
2.20. Қўнғуров. Р., Бегматов. Э., Тожиев. Ё. Нутқ маданияти ва услубият
асослари. 1990.81-б.
2.21. Syfullayeva.R., B.R.Mengliyev., Boqiyeva. G.H., Qurbonova. M.M.,
Yunusova. Z.Q.,Abuzalova. M.Q. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.Toshkent, Fan va
texnologiya. 2010. -B. 336.
2.22. Sultonsaidova.S., Sharipova.O ‘ . O‘zbek tili stilistikasi. –T. 2009. –B.17.
76

2.23. Тошалиев. И. Ҳозирги ўзбек адабий тилида киритма конструкциялар. –
Тошкент: Фан, 1976. –Б. 36.
2.24. Xolmonova Z.T. Tilshunoslikka kirish. –T.2007.- B.151
2.25. Холиқов Ҳ. Ҳозирги ўзбек адабий тилида мураккаблашган содда гаплар
услубияти. Филол.фанлар.номз...дисс.Тошкент, 1993.–Б.122..
2.26. Yusuf. B Qadimgi turkiy tilning rasmiy uslubi // O‘zbek tili va adabiyoti. –
Toshkent, 2020. –№3. –B.12-16..
2.27. Заҳириддин Муҳаммад Бобур. Бобурнома. – Тошкент . 1989 . 11-bet.
2.28 . Ўринбоев Б. Функционал услуб ва унинг моҳияти. – Тошкент : Фан,
1992. - 36 б.
2.29. Ўринбоев Б. Ўзбек тили сўзлашув нутқи синтаксиси масалалари. -
Тошкент :Фан, 1974. –148 б.
2.30. Ўринбоев Б., Ўринбоева Д. Ҳозирги ўзбек тилининг сўзлашув услуби. -
Тошкент :Фан, 1991.–161 б.
2.31. Ғуломов. А.Ғ., Содда гап. – T. 1955. –Б. 11
2.32. Ғуломов А.Ғ., Асқарова М.А. Ҳозирги ўзбек адабий тили. – T.
Ўқитувчи. 1965. –Б. 129.
2.33. Ғуломов А. Ўзбек тили синтаксисининиг баъзи масалалари// Ўзбек тили
ва адабиёти. 1968. –Б .9-10.
2.34. Шомақсудов А., Расулов И., Қўнғуров Р., Рустамов Ҳ. Ўзбек тили
стилистикаси. - Тошкент :Ўқитувчи, 1983. – 248 б.
III. Internet manbalar
3.1. http://WWW.ziyonet.uz
3.2.http://www.ziyouz.uz
3.3. http:// google.uz
3.4. http://www.edu.uz
77

Rasmiy uslubga oid matnlarda sodda gap qurilishi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish